توحيد

ابى جعفر محمّد بن على بن موسى ابن بابويه ملقب به شيخ صدوق
مترجم و شارح: استاد على اكبر ميرزايى‏

- ۱۱ -


11. باب صفات الذات و صفات الأفعال‏

11. درباره صفات ذات و صفات افعال خداوند

1 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ مَاجِيلَوَيْهِ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الطَّيَالِسِيِّ الْخَزَّازِ الْكُوفِيِّ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ لَمْ يَزَلِ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ رَبَّنَا وَ الْعِلْمُ ذَاتُهُ وَ لَا مَعْلُومَ وَ السَّمْعُ ذَاتُهُ وَ لَا مَسْمُوعَ وَ الْبَصَرُ ذَاتُهُ وَ لَا مُبْصَرَ وَ الْقُدْرَةُ ذَاتُهُ وَ لَا مَقْدُورَ فَلَمَّا أَحْدَثَ الْأَشْيَاءَ وَ كَانَ الْمَعْلُومُ وَقَعَ الْعِلْمُ مِنْهُ عَلَى الْمَعْلُومِ وَ السَّمْعُ عَلَى الْمَسْمُوعِ وَ الْبَصَرُ عَلَى الْمُبْصَرِ وَ الْقُدْرَةُ عَلَى الْمَقْدُورِ قَالَ قُلْتُ فَلَمْ يَزَلِ اللَّهُ مُتَكَلِّماً قَالَ إِنَّ الْكَلَامَ صِفَةٌ مُحْدَثَةٌ لَيْسَتْ بِأَزَلِيَّةٍ كَانَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا مُتَكَلِّمَ

ترجمه :

1. ابو بصير مى‏گويد: از امام صادق (عليه السلام) شنيدم كه مى‏فرمود: پروردگار ما، هميشه بود. و زمانى كه معلومى وجود نداشت، علم، ذات او بود، و زمانى كه شنيدنى در كار نبود، شنيدن ذات او بود، و زمانى كه چيز ديدنى وجود نداشت، ديدن، ذات او بود و زمانى كه مغلوبى وجود نداشت، قدرت، ذات او بود و زمانى كه اشياء به وجود آمدند و معلوم محقق شد، علمش بر معلوم، شنيدنش بر شنيدنى، بينايى او بر ديدنى و قدرتش بر مغلوب شده، قرار گرفت.

ابو بصير مى‏گويد: به آن حضرت عرض كردم: آيا خداوند هميشه متكلم بوده است؟

فرمودند: كلام، سخنى ايجاد شده است كه ازلى نمى‏باشد و خداوند، بود در حالى كه متكلمى نبود.

2 حَدَّثَنَا أَبِي رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ سَهْلٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع فَقُلْتُ لَمْ يَزَلِ اللَّهُ يَعْلَمُ قَالَ أَنَّى يَكُونُ يَعْلَمُ وَ لَا مَعْلُومَ قَالَ قُلْتُ فَلَمْ يَزَلِ اللَّهُ يَسْمَعُ قَالَ أَنَّى يَكُونُ ذَلِكَ وَ لَا مَسْمُوعَ قَالَ قُلْتُ فَلَمْ يَزَلْ يُبْصِرُ قَالَ أَنَّى يَكُونُ ذَلِكَ وَ لَا مُبْصَرَ قَالَ ثُمَّ قَالَ لَمْ يَزَلِ اللَّهُ عَلِيماً سَمِيعاً بَصِيراً ذَاتٌ عَلَّامَةٌ سَمِيعَةٌ بَصِيرَةٌ

ترجمه :

2. حماد بن عيسى مى‏گويد: از امام صادق (عليه السلام) پرسيدم: آيا خداوند هميشه مى‏دانست؟ فرمود: معلومى نبود، (اما) او مى‏دانست. عرض كردم: آيا هميشه مى‏شنيد؟ فرمودند: شنيدنى وجود نداشت (اما) او مى‏شنيد. عرض كردم: آيا هميشه مى‏ديد؟ فرمودند: ديدنى نبود (اما) او مى‏ديد. سپس فرمود: خداوند هميشه دانا، شنوا و بينا، صاحب دانايى، شنوايى و بينايى بود. (پس قبل از اين كه كسى باشد كه بشنود و ببيند، او شنوا و بينا بوده است.)

3 حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ الدَّقَّاقُ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْكُوفِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الْبَرْمَكِيِّ قَالَ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْكُوفِيُّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ خَالِدٍ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا عَلِيَّ بْنَ مُوسَى ع يَقُولُ لَمْ يَزَلِ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى عَلِيماً قَادِراً حَيّاً قَدِيماً سَمِيعاً بَصِيراً فَقُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّ قَوْماً يَقُولُونَ إِنَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يَزَلْ عَالِماً بِعِلْمٍ وَ قَادِراً بِقُدْرَةٍ وَ حَيّاً بِحَيَاةٍ وَ قَدِيماً بِقِدَمٍ وَ سَمِيعاً بِسَمْعٍ وَ بَصِيراً بِبَصَرٍ فَقَالَ ع مَنْ قَالَ ذَلِكَ وَ دَانَ بِهِ فَقَدِ اتَّخَذَ مَعَ اللَّهِ آلِهَةً أُخْرى‏ وَ لَيْسَ مِنْ وَلَايَتِنَا عَلَى شَيْ‏ءٍ ثُمَّ قَالَ ع لَمْ يَزَلِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلِيماً قَادِراً حَيّاً قَدِيماً سَمِيعاً بَصِيراً لِذَاتِهِ تَعَالَى عَمَّا يَقُولُ الْمُشْرِكُونَ وَ الْمُشَبِّهُونَ عُلُوّاً كَبِيراً

ترجمه :

3. حسين بن خالد مى‏گويد: از امام رضا (عليه السلام) شنيدم كه مى‏فرمود: خداوند هميشه دانا، توانا و زنده، موجود، شنوا و بينا بوده است. عرض كردم: اى فرزند رسول خدا! گروهى مى‏گويند: خداوند، هميشه به علم دانا، به قدرت توانا، به زنده بودن زنده، به بودن (از ازل) بوده، به گوش شنوا و به چشم بينا است. (يعنى براى خداوند، ابزارى براى ديدن و شنيدن و دانايى تصور مى‏كنند.) حضرت فرمودند: كسى كه چنين سخنى بگويد و نسبت به آن معتقد باشد، همراه خداى (يكتا) خداى ديگر را گرفته است و از ولايت ما، بهره‏اى نبرده است. سپس فرمودند: خداوند هميشه در ذات خود، دانا، توانا، زنده، موجود، شنوا و بينا است و از آن چه مشركان و تشبيه كنندگان (او به چيزهاى ديگر) مى‏گويند بزرگ‏تر است.

4 حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ زِيَادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْهَمَدَانِيُّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ قَالَ سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ التَّوْحِيدِ فَقَالَ هُوَ عَزَّ وَ جَلَّ مُثْبَتٌ مَوْجُودٌ لَا مُبْطَلٌ وَ لَا مَعْدُودٌ وَ لَا فِي شَيْ‏ءٍ مِنْ صِفَةِ الْمَخْلُوقِينَ وَ لَهُ عَزَّ وَ جَلَّ نُعُوتٌ وَ صِفَاتٌ فَالصِّفَاتُ لَهُ وَ أَسْمَاؤُهَا جَارِيَةٌ عَلَى الْمَخْلُوقِينَ مِثْلُ السَّمِيعِ وَ الْبَصِيرِ وَ الرَّءُوفِ وَ الرَّحِيمِ وَ أَشْبَاهِ ذَلِكَ وَ النُّعُوتُ نُعُوتُ الذَّاتِ لَا تَلِيقُ إِلَّا بِاللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى وَ اللَّهُ نُورٌ لَا ظَلَامَ فِيهِ وَ حَيٌّ لَا مَوْتَ لَهُ وَ عَالِمٌ لَا جَهْلَ فِيهِ وَ صَمَدٌ لَا مَدْخَلَ فِيهِ رَبُّنَا نُورِيُّ الذَّاتِ حَيُّ الذَّاتِ عَالِمُ الذَّاتِ صَمَدِيُّ الذَّاتِ

ترجمه :

4. هارون بن عبدالملك مى‏گويد: از امام صادق (عليه السلام) درباره توحيد (يگانگى خداوند) سؤال شد. آن حضرت فرمودند: او، ثابت شده و موجود است نه اين كه باطل و شمرده شده باشد و هيچ سفتى از مخلوقات، در او نيست و براى او ويژگى‏ها و صفات وجود دارد. پس صفات و اسم‏هاى آن صفات، در مخلوقات او، مثل شنوا، بينا، مهربانى، رحيميت و مانند آن. صفات (الهى) صفات ذات است كه به جز بر خداى متعال، (به موجود ديگرى) شايسته نيست. خداوند، نورى است كه در آن تاريكى وجود ندارد، و زنده‏اى است كه مرگ در او نيست، و دانايى است كه نادانى در او وجود ندارد، و بى‏نيازى است كه چيزى در او دخالت ندارد. پروردگار ما، ذاتا زنده، دانا و بى‏نياز است.

5 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ مَاجِيلَوَيْهِ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنِي عَمِّي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي الْقَاسِمِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ الْخَزَّازِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى كَانَ وَ لَا شَيْ‏ءَ غَيْرُهُ نُوراً لَا ظَلَامَ فِيهِ وَ صَادِقاً لَا كَذِبَ فِيهِ وَ عَالِماً لَا جَهْلَ فِيهِ وَ حَيّاً لَا مَوْتَ فِيهِ وَ كَذَلِكَ هُوَ الْيَوْمَ وَ كَذَلِكَ لَا يَزَالُ أَبَداً

ترجمه :

5. جابر از امام باقر (عليه السلام) نقل مى‏كند كه آن حضرت فرمودند: خداوند متعال بود، زمانى كه غير او چيزى نبود. نورى بود كه در او تاريكى نبود، و راستگويى بود كه دروغى در او نبود، و دانايى بود كه نادانى در او نبود، و زنده‏اى بود كه مرگ در او نبود، و امروز نيز چنين است و براى هميشه، همين گونه خواهد بود.

6 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْعَطَّارُ قَالَ حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّامِتِ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ كَانَ حَيّاً بِلَا كَيْفٍ وَ لَا أَيْنٍ وَ لَا كَانَ فِي شَيْ‏ءٍ وَ لَا كَانَ عَلَى شَيْ‏ءٍ وَ لَا ابْتَدَعَ لِمَكَانِهِ مَكَاناً وَ لَا قَوِيَ بَعْدَ مَا كَوَّنَ الْأَشْيَاءَ وَ لَا يُشْبِهُهُ شَيْ‏ءٌ يَكُونُ وَ لَا كَانَ خِلْواً مِنَ الْقُدْرَةِ عَلَى الْمُلِكِ قَبْلَ إِنْشَائِهِ وَ لَا يَكُونُ خِلْواً مِنَ الْقُدْرَةِ بَعْدَ ذَهَابِهِ كَانَ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَهاً حَيّاً بِلَا حَيَاةٍ حَادِثَةٍ مَلِكاً قَبْلَ أَنْ يُنْشِئَ شَيْئاً وَ مَالِكاً بَعْدَ إِنْشَائِهِ وَ لَيْسَ لِلَّهِ حَدٌّ وَ لَا يُعْرَفُ بِشَيْ‏ءٍ يُشْبِهُهُ وَ لَا يَهْرَمُ لِلْبَقَاءِ وَ لَا يَصْعَقُ لِدَعْوَةِ شَيْ‏ءٍ وَ لِخَوْفِهِ تَصْعَقُ الْأَشْيَاءُ كُلُّهَا وَ كَانَ اللَّهُ حَيّاً بِلَا حَيَاةٍ حَادِثَةٍ وَ لَا كَوْنٍ مَوْصُوفٍ وَ لَا كَيْفٍ مَحْدُودٍ وَ لَا أَيْنٍ مَوْقُوفٍ وَ لَا مَكَانٍ سَاكِنٍ بَلْ حَيٌّ لِنَفْسِهِ وَ مَالِكٌ لَمْ يَزَلْ لَهُ الْقُدْرَةُ أَنْشَأَ مَا شَاءَ حِينَ شَاءَ بِمَشِيَّتِهِ وَ قُدْرَتِهِ كَانَ أَوَّلًا بِلَا كَيْفٍ وَ يَكُونُ آخِراً بِلَا أَيْنٍ وَ كُلُّ شَيْ‏ءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ- لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ

ترجمه :

6. عبدالأعلى از بنده‏ى شايسته‏ى خدا، امام موسى كاظم (عليه السلام) نقل مى‏كند كه آن حضرت فرمودند: حقيقتا خداوند (كه هيچ خدايى جز او نيست) بدون كيفيت و داشتن مكان و قرار گرفتن در چيزى يا بر چيزى، زنده است و براى جايگاه خود، جايى را به وجود نياورده است. بعد از به وجود آوردن اشياء، قوى نگشت (بلكه هميشه قوى بوده است) و با هيچ چيزى كه آفريده است، شباهت ندارد و قبل از ايجاد آن، خالى از قدرت پادشاهى نبود و پس از رفتن آن، خالى از قدرت نمى‏باشد.

خداوند، خداى زنده‏اى بود، بدون اين كه زندگى او ايجاد شده باشد، قبل و بعد از اين كه چيزى را به وجود بياورد، مالك بود. براى خداوند، و اندازه‏اى نيست و نمى‏توان او به وسيله چيزى كه به او شباهت دارد، شناخت و با باقى ماندن (و گذشتن زمان) پير نمى‏شود. براى خواندن چيزى، صدا را بلند نمى‏كند و تمام اشياء، از ترس او، به صدا در مى‏آيند و خداوند، زنده بود، بدون اين كه زندگى او، ايجاد شده باشد و به بودن (در جايى) وصف نمى‏شود و كيفيت او، اندازه‏گيرى نمى‏گردد و در جايى متوقف و در مكانى، ساكن نمى‏شود، بلكه ذاتا زنده است و هيچ وقت قدرت از او جدا نمى‏شود. آن چه و هر چه مى‏خواهد با خواست و قدرت خود، ايجاد مى‏كند. بدون كيفيت بودن، و بدون مكان خواهد بود. هر چيزى به جز ذات او، نابود مى‏شوند و مخلوقات و كارها به او تعلق دارند و او پروردگار جهانيان، مبارك است.

7 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ الْمُتَوَكِّلِ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْعَطَّارُ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ اسْمُ اللَّهِ غَيْرُ اللَّهِ وَ كُلُّ شَيْ‏ءٍ وَقَعَ عَلَيْهِ اسْمُ شَيْ‏ءٍ فَهُوَ مَخْلُوقٌ مَا خَلَا اللَّهَ فَأَمَّا مَا عَبَّرَتِ الْأَلْسُنُ عَنْهُ أَوْ عَمِلَتِ الْأَيْدِي فِيهِ فَهُوَ مَخْلُوقٌ وَ اللَّهُ غَايَةُ مَنْ غَايَاهُ وَ الْمُغَيَّا غَيْرُ الْغَايَةِ وَ الْغَايَةُ مَوْصُوفَةٌ وَ كُلُّ مَوْصُوفٍ مَصْنُوعٌ وَ صَانِعُ الْأَشْيَاءِ غَيْرُ مَوْصُوفٍ بِحَدٍّ مُسَمًّى لَمْ يَتَكَوَّنْ فَتُعْرَفَ كَيْنُونَتُهُ بِصُنْعِ غَيْرِهِ وَ لَمْ يَتَنَاهَ إِلَى غَايَةٍ إِلَّا كَانَتْ غَيْرَهُ لَا يَذِلُّ مَنْ فَهِمَ هَذَا الْحُكْمَ أَبَداً وَ هُوَ التَّوْحِيدُ الْخَالِصُ فَاعْتَقِدُوهُ وَ صَدِّقُوهُ وَ تَفَهَّمُوهُ بِإِذْنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يَعْرِفُ اللَّهَ بِحِجَابٍ أَوْ بِصُورَةٍ أَوْ بِمِثَالٍ فَهُوَ مُشْرِكٌ لِأَنَّ الْحِجَابَ وَ الْمِثَالَ وَ الصُّورَةَ غَيْرُهُ وَ إِنَّمَا هُوَ وَاحِدٌ مُوَحَّدٌ فَكَيْفَ يُوَحِّدُ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ عَرَفَهُ بِغَيْرِهِ إِنَّمَا عَرَفَ اللَّهَ مَنْ عَرَفَهُ بِاللَّهِ فَمَنْ لَمْ يَعْرِفْهُ بِهِ فَلَيْسَ يَعْرِفُهُ إِنَّمَا يَعْرِفُ غَيْرَهُ وَ اللَّهُ خَالِقُ الْأَشْيَاءِ لَا مِنْ شَيْ‏ءٍ يُسَمَّى بِأَسْمَائِهِ فَهُوَ غَيْرُ أَسْمَائِهِ وَ الْأَسْمَاءُ غَيْرُهُ وَ الْمَوْصُوفُ غَيْرُ الْوَاصِفِ فَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يُؤْمِنُ بِمَا لَا يَعْرِفُ فَهُوَ ضَالٌّ عَنِ الْمَعْرِفَةِ لَا يُدْرِكُ مَخْلُوقٌ شَيْئاً إِلَّا بِاللَّهِ وَ لَا تُدْرَكُ مَعْرِفَةُ اللَّهِ إِلَّا بِاللَّهِ وَ اللَّهُ خِلْوٌ مِنْ خَلْقِهِ وَ خَلْقُهُ خِلْوٌ مِنْهُ إِذَا أَرَادَ اللَّهُ شَيْئاً كَانَ كَمَا أَرَادَ بِأَمْرِهِ مِنْ غَيْرِ نُطْقٍ لَا مَلْجَأَ لِعِبَادِهِ مِمَّا قَضَى وَ لَا حُجَّةَ لَهُمْ فِيمَا ارْتَضَى لَمْ يَقْدِرُوا عَلَى عَمَلٍ وَ لَا مُعَالَجَةٍ مِمَّا أَحْدَثَ فِي أَبْدَانِهِمُ الْمَخْلُوقَةِ إِلَّا بِرَبِّهِمْ فَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يَقْوَى عَلَى عَمَلٍ لَمْ يُرِدْهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَدْ زَعَمَ أَنَّ إِرَادَتَهُ تَغْلِبُ إِرَادَةَ اللَّهِ- تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ‏

قال مصنف هذا الكتاب معنى ذلك أن من زعم أنه يقوى على عمل لم يرده الله أن يقويه عليه فقد زعم أن إرادته تغلب إرادة الله- تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ

ترجمه :

7. عبدالأعلى از امام صادق (عليه السلام) نقل مى‏كند كه آن حضرت فرمودند: نام خدا، غير از خداست؛ و هر چيزى كه نام شى‏ء بر آن واقع شود، به جز خداوند، مخلوق و آفريده شده است. آن چه زبان‏ها بيان مى‏كنند و يا دست‏ها انجام مى‏دهند، آفريده و خلق شده‏اند و خداوند، نهايت هر نهايتى است؛ و چيزى كه نهايت را مى‏پذيرد، غير از نهايت است و نهايت، موصوف و هر موصوفى، ساخته شده است و سازنده‏ى اشياء، به اندازه‏اى كه بتوان از آن نام برد، وصف نمى‏شود. او موجود نشده است تا مثل ساخته شدن غير از خود، شناخته شود و به نهايتى منتهى نمى‏شود، مگر اين كه (آن چيز) غير از خدا باشد. كسى كه اين حكم را درك كند، هرگز ذليل نمى‏شود و اين، همان توحيد خالص است. پس به آن معتقد شده و صادق دانسته و با اجازه خداوند درك كنيد و كسى كه گمان كند كه خداوند را به حجاب، يا صورت يا تصويرى مى‏شناسد، مشرك است. زيرا حجاب، صورت و تصوير، مغاير با خداست و او تك و يگانه است. پس چگونه كسى كه او را به غيرش مى‏شناسد، يكتا پرست دانست. خداوند را كسى شناخته كه به وسيله خدا، خدا را شناخته باشد. پس كسى كه خدا را با خدا نشناسد، او را نشناخته است و غير او را شناخته است؛ و خداوند، آفريننده اشياء، از غير شى‏ء است (زيرا خداوند، شى‏ء را از خود شى‏ء نيافريده است؛ بلكه چيزى نبود و از نيستى آفريده.) خداوند، به نام‏هايش ناميده مى‏شود، اما غير از نامهايش، و نام‏هايش غير از اوست؛ و آن چه توصيف مى‏شود، غير از وصف كننده است. پس كسى كه خيال كند به چيزى كه نمى‏شناسد، ايمان دارد، از شناخت گمراه است. مخلوق، چيزى را به جز به وسيله خدا، درك نمى‏كند و به شناخت خداوند، به جز با (خواست) او، نمى‏رسد. خداوند، از مخلوقات خود و مخلوقات، از خدا خالى هستند (يعنى هيچ شباهتى ميان خدا و مخلوقاتش وجود ندارد) زمانى كه خداوند چيزى را اراده كند، آن چيز به وجود مى‏آيد، همان طورى كه بدون سخن گفتن به دستور خود، اراده كرده است. از آن چه خداوند حكم كرده است، بندگانش چاره‏اى ندارند و در آن چه او خشنود است، حجتى براى بندگان نيست. بر هيچ كارى قدرت ندارد و به جز به وسيله پروردگارشان، نسبت به آن چه در بدنهايشان ايجاد شده است، دوا ندارد. پس كسى كه گمان كند نسبت به كارى كه خداوند آن را نخواسته است، قدرت دارد، خيال كرده است كه خواسته‏ى او بر خواسته‏ى خداوندى كه مبارك و پروردگار جهانيان است، غلبه دارد.

نويسنده‏ى اين كتاب، شيخ، صدوق (رحمهم الله) مى‏گويد: معناى جمله‏اى كه هر كسى گمان كند بر كارى قدرت دارد كه خداوند آن را نخواسته است، اين است كه، بر آن كار قدرت دارد و حقيقتا خيال كرده است كه خواسته‏ى او برخواسته‏ى خداوندى كه مبارك و پروردگار جهانيان است، غلبه دارد.

8 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ مَاجِيلَوَيْهِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنِي عَمِّي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي الْقَاسِمِ قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الصَّيْرَفِيُّ الْكُوفِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ الْأَحْمَرِ قَالَ قُلْتُ لِلصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع أَخْبِرْنِي عَنِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَمْ يَزَلْ سَمِيعاً بَصِيراً عَلِيماً قَادِراً قَالَ نَعَمْ فَقُلْتُ لَهُ إِنَّ رَجُلًا يَنْتَحِلُ مُوَالاتَكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ يَقُولُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَمْ يَزَلْ سَمِيعاً بِسَمْعٍ وَ بَصِيراً بِبَصَرٍ وَ عَلِيماً بِعِلْمٍ وَ قَادِراً بِقُدْرَةٍ فَغَضِبَ ع ثُمَّ قَالَ مَنْ قَالَ ذَلِكَ وَ دَانَ بِهِ فَهُوَ مُشْرِكٌ وَ لَيْسَ مِنْ وَلَايَتِنَا عَلَى شَيْ‏ءٍ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى ذَاتٌ عَلَّامَةٌ سَمِيعَةٌ بَصِيرَةٌ قَادِرَةٌ

ترجمه :

8. ابان بن عثمان احمر مى‏گويد: به امام صادق (عليه السلام) عرض كردم: مرا از خداوند آگاه كن كه آيا هميشه شنوا، بينا، دانا و تواناست؟ حضرت فرمودند: بله. عرض كردم: مردى كه خود را از دوستداران شما اهل بيت مى‏داند، مى‏گويد: خداوند، هميشه به گوش شنوا و به چشم بينا و به دانش دانا و به قدرت توانا مى‏باشد.

حضرت خشمگين شدند و فرمودند: كسى كه چنين سخنى بگويد و به آن معتقد باشد، مشرك است و از ولايت ما، چيزى ندارد. خداوند، ذاتا آگاه، شنوا، بينا و تواناست.

9 حَدَّثَنَا حَمْزَةُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ مِنْ صِفَةِ الْقَدِيمِ أَنَّهُ وَاحِدٌ أَحَدٌ صَمَدٌ أَحَدِيُّ الْمَعْنَى وَ لَيْسَ بِمَعَانٍ كَثِيرَةٍ مُخْتَلِفَةٍ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ يَزْعُمُ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ أَنَّهُ يَسْمَعُ بِغَيْرِ الَّذِي يُبْصِرُ وَ يُبْصِرُ بِغَيْرِ الَّذِي يَسْمَعُ قَالَ فَقَالَ كَذَبُوا وَ أَلْحَدُوا وَ شَبَّهُوا تَعَالَى اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ إِنَّهُ سَمِيعٌ بَصِيرٌ يَسْمَعُ بِمَا يُبْصِرُ وَ يُبْصِرُ بِمَا يَسْمَعُ قَالَ قُلْتُ يَزْعُمُونَ أَنَّهُ بَصِيرٌ عَلَى مَا يَعْقِلُونَهُ قَالَ فَقَالَ تَعَالَى اللَّهُ إِنَّمَا يَعْقِلُ مَا كَانَ بِصِفَةِ الْمَخْلُوقِينَ وَ لَيْسَ اللَّهُ كَذَلِكَ

ترجمه :

9. محمد بن مسلم از امام باقر (عليه السلام) نقل مى‏كند كه آن حضرت فرمودند: از صفت قديم (موجودى كه هميشه بوده و خواهد بود كه فقط خداوند است) اين است كه يكتا، يگانه، بى‏نياز، يگانه معنا مى‏باشد، به طورى كه داراى معانى زياد و گوناگون نيست.

محمد بن مسلم مى‏گويد: به امام عرض كردم: جانم به فدايت! گروهى از مردم عراق خيال مى‏كنند كه خداوند به چيزى غير از آن چه مى‏بيند، مى‏شنود و غير از آن چه مى‏شنود، مى‏بيند. فرمودند: آنها دروغ مى‏گويند و ملحد مى‏باشند و او را به چيزى شبيه مى‏دانند و خداوند، از اين چيزها برتر است. زيرا او، شنونده‏ى بيناست. به آن چيزى كه مى‏بيند، مى‏شنود و به آن چيزى كه مى‏شنود، مى‏بيند.

محمد بن مسلم مى‏گويد: (دوباره) به آن حضرت عرض كردم: آنها گمان مى‏كنند كه خداوند طبق همان چيزى كه آنها تعقل مى‏كنند، بيناست. حضرت فرمودند: خداوند، برتر است و تنها چيزى كه صفت مخلوقين را دارد، به فكر مى‏آيد، در حالى كه خداوند چنين نيست. (كه به فكر مخلوقين در بيايد.)

10 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ الْمُتَوَكِّلِ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ قَالَ فِي حَدِيثِ الزِّنْدِيقِ الَّذِي سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ لَهُ أَ تَقُولُ إِنَّهُ سَمِيعٌ بَصِيرٌ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع هُوَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ سَمِيعٌ بِغَيْرِ جَارِحَةٍ وَ بَصِيرٌ بِغَيْرِ آلَةٍ بَلْ يَسْمَعُ بِنَفْسِهِ وَ يُبْصِرُ بِنَفْسِهِ وَ لَيْسَ قَوْلِي إِنَّهُ يَسْمَعُ بِنَفْسِهِ أَنَّهُ شَيْ‏ءٌ وَ النَّفْسُ شَيْ‏ءٌ آخَرُ وَ لَكِنِّي أَرَدْتُ عِبَارَةً عَنْ نَفْسِي إِذْ كُنْتُ مَسْئُولًا وَ إِفْهَاماً لَكَ إِذْ كُنْتَ سَائِلًا فَأَقُولُ يَسْمَعُ بِكُلِّهِ لَا أَنَّ كُلَّهُ لَهُ بَعْضٌ وَ لَكِنِّي أَرَدْتُ إِفْهَامَكَ وَ التَّعْبِيرُ عَنْ نَفْسِي وَ لَيْسَ مَرْجِعِي فِي ذَلِكَ إِلَّا إِلَى أَنَّهُ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ الْعَالِمُ الْخَبِيرُ بِلَا اخْتِلَافِ الذَّاتِ وَ لَا اخْتِلَافِ الْمَعْنَى

ترجمه :

10. هشام بن حكم مى‏گويد: در داستانى مربوط به شخصى خدانشناس (زنديق) كه از امام صادق (عليه السلام) پرسيد: آيا مى‏گويد كه خداوند شنواى بيناست؟ امام صادق (عليه السلام) فرمودند: او شنواى بيناست. بدون عضو، شنواست و بدون ابزار، بيناست. ذاتا مى‏شنود و مى‏بيند و منظور از سخن من كه ذاتا مى‏شنود، اين نيست كه او يك چيز و ذاتش چيز ديگرى است، بلكه اين سخنان از طرف خودم است كه مورد سؤال واقع شده‏ام و قصد فهماندن را دارم، زيرا تو سؤال كننده هستى. پس مى‏گوييم: او، به تمام مى‏شنود. نه اين كه با گفتن تمام، بودن او جزء هست، بلك قصد فهماندن تو را دارم و اين سخن، از خودم است و معناى تمام سخنان من به اين بر مى‏گردد كه خداوند شنوا، بينا، دانا و آگاه است بودن اين كه در ذات و معنا، اختلافى باشد.

11 حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى الْعَطَّارُ رَحِمَهُ اللَّهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ سُكَّرَةَ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ ع جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنْ رَأَيْتَ أَنْ تُعَلِّمَنِي هَلْ كَانَ اللَّهُ جَلَّ ذِكْرُهُ يَعْلَمُ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ أَنَّهُ وَحْدَهُ فَقَدِ اخْتَلَفَ مَوَالِيكَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ قَدْ كَانَ يَعْلَمُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى أَنَّهُ وَحْدَهُ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ شَيْئاً مِنْ خَلْقِهِ وَ قَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّمَا مَعْنَى يَعْلَمُ يَفْعَلُ فَهُوَ الْيَوْمَ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَا غَيْرُهُ قَبْلَ فِعْلِ الْأَشْيَاءِ وَ قَالُوا إِنْ أَثْبَتْنَا أَنَّهُ لَمْ يَزَلْ عَالِماً بِأَنَّهُ لَا غَيْرُهُ فَقَدْ أَثْبَتْنَا مَعَهُ غَيْرَهُ فِي أَزَلِيَّتِهِ فَإِنْ رَأَيْتَ يَا سَيِّدِي أَنْ تُعَلِّمَنِي مَا لَا أَعْدُوهُ إِلَى غَيْرِهِ فَكَتَبَ ع مَا زَالَ اللَّهُ تَعَالَى عَالِماً تَبَارَكَ وَ تَعَالَى ذِكْرُهُ

ترجمه :

11. فضيل بن شكره مى‏گويد: به امام باقر (عليه السلام) عرض كردم: جانم به فدايت! اگر خواستيد به من بياموزيد كه آيا خداوند قبل از اين كه چيزى را بيافريند، مى‏دانست كه يكتا و تنهاست؟ (زيرا) شيعيان شما، (در اين مورد) اختلاف دارد. بعضى از آنها مى‏گويند: خداوند قبل از اين كه چيزى را بيافريند، مى‏دانست كه تنها و بعضى ديگر مى‏گويند: منظور از دانستن، انجام دادن است. پس امروز خداوند مى‏داند كه قبل از آفرينش چيزى، كسى غير از او نبود و مى‏گويد: اگر ثابت كنيم، خداوند هميشه مى‏دانست كه غير از او كسى نبوده است، در ازل ثابت كرده‏ايم كه همراه او كسى است. اى سرور من! اگر صلاح مى‏دانيد، چيزى را به من بياموزيد كه به غير را آن، مراجعه نكنم. حضرت در جواب نوشتند: خداوند، كه نامش بلند است، هميشه (و از ازل) آگاه بود.

12 أَبِي رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْعَطَّارُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ كَانَ اللَّهُ وَ لَا شَيْ‏ءَ غَيْرُهُ وَ لَمْ يَزَلْ عَالِماً بِمَا كَوَّنَ فَعِلْمُهُ بِهِ قَبْلَ كَوْنِهِ كَعِلْمِهِ بِهِ بَعْدَ مَا كَوَّنَهُ

ترجمه :

12. محمد بن مسلم مى‏گويد: از امام باقر (عليه السلام) شنيدم كه مى‏فرمود: خداوند بود، در حالى كه غير از او چيزى نبود و هميشه، به آن چه ايجاد مى‏كند، آگاه است. پس علم خداوند، قبل از آفرينش مثل علم او بعد از آن است.

13 حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى الْعَطَّارُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ ع يَسْأَلُهُ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَ كَانَ يَعْلَمُ الْأَشْيَاءَ قَبْلَ أَنْ خَلَقَ الْأَشْيَاءَ وَ كَوَّنَهَا أَوْ لَمْ يَعْلَمْ ذَلِكَ حَتَّى خَلَقَهَا وَ أَرَادَ خَلْقَهَا وَ تَكْوِينَهَا فَعَلِمَ مَا خَلَقَ عِنْدَ مَا خَلَقَ وَ مَا كَوَّنَ عِنْدَ مَا كَوَّنَ فَوَقَّعَ ع بِخَطِّهِ لَمْ يَزَلِ اللَّهُ عَالِماً بِالْأَشْيَاءِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْأَشْيَاءَ كَعِلْمِهِ بِالْأَشْيَاءِ بَعْدَ مَا خَلَقَ الْأَشْيَاءَ

ترجمه :

13. ايوب بن نوح به ابوالحسن (امام موسى كاظم (عليه السلام)) نامه‏اى نوشت و از آن حضرت درباره خداوند پرسيد كه آيا قبل از آفرينش اشياء، نسبت به آنها آگاهى داشت؟ يا تا زمانى كه آنها را آفريد، نمى‏دانست و (سپس) آفرينش آنها را اراده نمود و آن موقع فهميد كه چه آفريده و به وجود آورده است؟ حضرت به خط (مبارك) خود نوشتند: خداوند همان طورى كه بعد از خلقت اشياء، نسبت به آنها آگاه است، قبل از آفرينش آنها نيز آگاهى داشت.

14 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ وَ سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ جَمِيعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَبِيهِ وَ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِيِّ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ دَخَلْتُ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ لِي أَ تَنْعَتُ اللَّهَ فَقُلْتُ نَعَمْ قَالَ هَاتِ فَقُلْتُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ قَالَ هَذِهِ صِفَةٌ يَشْتَرِكُ فِيهَا الْمَخْلُوقُونَ قُلْتُ فَكَيْفَ تَنْعَتُهُ فَقَالَ هُوَ نُورٌ لَا ظُلْمَةَ فِيهِ وَ حَيَاةٌ لَا مَوْتَ فِيهِ وَ عِلْمٌ لَا جَهْلَ فِيهِ وَ حَقٌّ لَا بَاطِلَ فِيهِ فَخَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهِ وَ أَنَا أَعْلَمُ النَّاسِ بِالتَّوْحِيدِ

ترجمه :

14. هشام بن سالم مى‏گويد: نزد امام صادق (عليه السلام) رفتم و آن حضرت به من فرمود: آيا خداوند را توصيف مى‏كنى؟ عرض كردم: بله. فرمود: بفرما (توصيف كن.) عرض كردم: او شنواى بيناست. فرمود: در اين صفت، آفريده شدگان نيز شركت دارند. عرض كردم: شما چگونه خداوند را توصيف مى‏كنيد؟

فرمودند: او، نورى است كه در آن تاريكى نيست و زندگى است كه در آن مرگ وجود ندارد و آگاهى است كه در آن نادانى نيست و حقى است كه در آن باطل وجود ندارد. پس از نزد آن حضرت برخاستم و خارج شدم، در حالى كه آگاه‏ترين مردم به خداشناسى (با توجه به فرمايش امام) بودم.