پیام امام امیرالمؤمنین(ع) جلد 8

این کتاب شرحى است مهم و جامع و تازه بر نهج البلاغه که توسط معظم له و با همکارى جمعى از فضلاى حوزه علمیه نگاشته شده و در سال 82 به عنوان بهترین کتاب سال برگزیده شد. این مجموعه به زبان عربى نیز ترجمه و منتشر شده است.
تعداد جلد: فعلا 8 جلد
زبان: فارسى
تعداد صفحات:
قطع: وزیرى
نوع جلد: گالینگور
نوبت چاپ: سوم

خطبه 201

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

راه نجات

خطبه 202

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

آه سوزان على (علیه السلام) در کنار قبر زهرا (علیها السلام)

نکته ها

1. حضرت زهرا (علیها السلام) در لسان رسول خدا(صلى الله علیه وآله)

2. احترام خانه آن حضرت در قرآن و سنّت

3. هتک حرمت خانه آن حضرت!

4. مدفن پاک فاطمه زهرا (علیها السلام)

5. زمان شهادت بانوى اسلام

خطبه 203

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

دنیا گذرگاه است

نکته

هر صبح و شام این جمله ها را بخوانید

خطبه 204

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

از دنیاپرستان فاصله بگیرید

خطبه 205

خطبه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

بهانه جویى طلحه و زبیر

بخش دوم

شرح و تفسیر

این حکم حکم خداست

نکته ها

1. چرا اموال بیت المال به طور مساوى تقسیم مى شود؟

2. جایگاه واقعى مشورت

3. طلحه و رؤیاى خلافت

خطبه 206

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

دشنام نه، دعا کنید!

نکته

سبّ و لعن

خطبه 207

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

حفظ نسل پیامبر (صلى الله علیه وآله)

نکته

پاسخ به چند سؤال

خطبه 208

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

همرزمان سست و نادان

نکته

از دست دادن فرصتى بزرگ!

خطبه 209

خطبه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

این خانه وسیع براى چیست؟

نکته

خانه هاى وسیع در روایات اسلامى

بخش دوم

شرح و تفسیر

نکوهش از دنیاگریزى

نکته ها

1. افراط و تفریط در همه چیز نکوهیده است

2. داستان صوفى گرى و پیامدهاى آن

3. بهره گیرى از طیّبات

خطبه 210

خطبه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

نقّادى روایات

بخش دوم

شرح و تفسیر

جعل احادیث از سوى منافقان

نکته ها

1. منافقان در عصر رسول خدا (صلى الله علیه وآله)

2. منافقان بعد از رسول خدا

3. آیا همه صحابه عادل بودند؟

بخش سوم

شرح و تفسیر

احادیث ناسخ و منسوخ

نکته

نسخ در احکام شرع

بخش چهارم

شرح و تفسیر

حافظان واقعى حدیث

خطبه 211

خطبه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

آغاز آفرینش جهان

بخش دوم

شرح و تفسیر

آفرینش کوهها

خطبه 212

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

سزاى متخلفان

خطبه 213

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

بخشى از اوصاف خداوند و پیامبرش

خطبه 214

خطبه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

نسب پاک پیامبر(صلى الله علیه وآله)

بخش دوم

شرح و تفسیر

حافظان علم الهى چنین هستند

بخش سوم

شرح و تفسیر

هدایت یافتگان

نکته

نیاز به راهنما در پیمودن مقامات معنوى

خطبه 215

خطبه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

خداوندا همه چیز از سوى توست

بخش دوم

شرح و تفسیر

خطبه 216

خطبه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

گسترش دامنه حقوق

نکته

ثواب، استحقاق است یا تفضّل؟

بخش دوم

شرح و تفسیر

مهم ترین حق، حق والى و رعیت است

بخش سوم

شرح و تفسیر

لزوم همکارى در اداى حقوق

نکته

حکومتهاى مردمى

بخش چهارم

شرح و تفسیر

در برابر انجام وظیفه مرا ستایش نکنید!

در برابر انجام وظیفه مرا ستایش نکنید!

نکته ها

1. مدح و ثناخوانى

2. زیانهاى تملّق گویى

بخش پنجم

شرح و تفسیر

در برابر من نه غلق نه چاپلوسى!

خطبه 217

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

انواع ناملایمات را تحمل کردم

خطبه 218

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

جنایات آتش افروزان جنگ جمل در بصره

خطبه 219

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

صحنه اى دردناک بعد از جنگ جمل

نکته ها

1. حبّ دنیا و عواقب شوم آن

2. شایستگى شرط اوّل هر کار است

خطبه 220

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

پوینده راه حق

نکته

مقامات سیر و سلوک

خطبه 221

خطبه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

تفاخر بى معنا به جاى عبرت گرفتن!

بخش دوم

شرح و تفسیر

عالم عجیب پس از مرگ

بخش سوم

شرح و تفسیر

شرح حال خفتگان در خاک!

بخش چهارم

شرح و تفسیر

دشوارى هاى مرگ که در قالب الفاظ نمى گنجد

نکته

گذرگاهى که همه از آن عبور مى کنند

خطبه 222

خطبه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

راهنمایان ره پویان راه حق

نکته ها

1. منظور از ایّام الله چیست؟

2. الهامات الهى

بخش دوم

شرح و تفسیر

مردان الهى و اهل ذکر

بخش سوم

شرح و تفسیر

عاقبت کار رهروان راه حق

نکته

ذکر خدا و ذاکران

خطبه 223

خطبه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

چرا بر خود رحم نمى کنى؟

بخش دوم

شرح و تفسیر

از او رحمت و از تو عصیان؟!

بخش سوم

شرح و تفسیر

دنیا بهترین واعظ

نکته

دنیاى ممدوح و مذموم

بخش چهارم

شرح و تفسیر

آمادگى براى سفر آخرت

خطبه 224

خطبه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

چرا دست به ظلم بیالایم؟

بخش دوم

شرح و تفسیر

داستان حدیده محماة

نکته ها

1. زندگى و شخصیت عقیل در یک نگاه

2. مساوات مسلمانان در بیت المال

بخش سوم

شرح و تفسیر

داستان اشعث بن قیس منافق

نکته

اشعث بن قیس کیست؟

خطبه 225

خطبه (دعا) در یک نگاه

شرح و تفسیر

از خلق شرور بى نیازم کن!

نکته

آثار زیانبار فقر

خطبه 226

خطبه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

ناپایدارى احوال جهان

نکته

سراى پیچیده با بلاها

بخش دوم

شرح و تفسیر

همسایگان دور از هم!

نکته

سرنوشت انسان پس از مرگ

بخش سوم

شرح و تفسیر

سرنوشت حتمى شما

خطبه 227

خطبه (دعا) در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

اى حل کننده مشکلات!

بخش دوم

شرح و تفسیر

خدایا تو پناه منى

نکته

دعاهاى روح پرور معصومین (علیهم السلام)

خطبه 228

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

آن یار پاک (مالک اشتر)

خطبه 229

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

شور و هیجان بى سابقه براى بیعت با امام (علیه السلام)

نکته

بیعت بى سابقه و تمام عیار

خطبه 230

خطبه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

راز خوشبختى و نجات

بخش دوم

شرح و تفسیر

سرنوشتى که راه فرار از آن نیست

بخش سوم

شرح و تفسیر

دنیاى حیله گر!

بخش چهارم

شرح و تفسیر

زاهدان واقعى

خطبه 231

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

پیامبر (صلى الله علیه وآله) کینه ها را از سینه ها شست

خطبه 232

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

غنائم جنگجویان

خطبه 233

خطبه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

ما فرمانروایان سخنیم!

نکته ها

1. شگفتى هاى زبان

2. امیران سخن

بخش دوم

شرح و تفسیر

ویژگى هاى محیط فاسد

خطبه 234

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

سرچشمه تفاوتها

نکته ها

1. رابطه عجیب روح و جسم

2. آیا این رابطه، با اصل اختیار سازگار است؟

خطبه 235

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

مصیبت عظیم و جانکاه رحلت پیامبر خدا

نکته ها

1. گریه در مصیبت عزیزان

2. تجهیز پیامبر(صلى الله علیه وآله)

خطبه 236

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

گذرگاه یاد محبوب!

نکته

داستان هجرت

خطبه 237

خطبه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

فرصت را غنیمت شمرید

بخش دوم

شرح و تفسیر

چگونه از این فرصت استفاده کنیم؟

خطبه 238

خطبه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

پیروان معاویه

نکته

ناآگاهى شامیان

بخش دوم

شرح و تفسیر

بهترین و بدترین انتخاب

خطبه 239

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

آل محمد (علیهم السلام) ارکان دین اند

خطبه 240

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

یکى دیگر از اشتباهات عثمان

خطبه 241

خطبه در یک نگاه

شرح و تفسیر

کمربندها را محکم ببندید و آماده جهاد شوید!

نکته

زیانهاى خوشگذرانى و پرخورى

ویژگی های این شرح

▲خطبه 201

یَعِظُ بِسُلُوکِ الطَّریقِ الْواضِحِ

از سخنان امام(علیه السلام) است که در آن به انتخاب راه روشن توصیه فرموده است.(1)

#####

1. سند خطبه:

این خطبه را جمع کثیرى از دانشمندان و علماى اسلام که قبل یا بعد از سیّد رضى مى زیستند به صورت مرسل یا مسند نقل کرده اند. از کسانى که قبل از سیّد رضى مى زیستند مى توان این چهار نفر را نام برد: الف) احمد بن محمّد بن خالد برقى در کتاب محاسن بخشى از این خطبه را نقل کرده است. ب) نعمانى در کتاب غیبت آن را با دو سند آورده است. ج) طبرى که از علماى امامیه است در کتاب مسترشد آن را ذکر کرده است. د) مرحوم شیخ مفید در کتاب ارشاد آن را آورده است.

▲خطبه در یک نگاه

امام(علیه السلام) در این کلام کوتاه به سه نکته مهم اشاره فرموده که هر یک بخشى از این کلام را تشکیل مى دهند:

1. رهروان راه حق را به اعتماد به نفس دعوت مى کند که هرگز از کمى پویندگان این راه وحشتى به خود راه ندهند.

2. به یک اصل مهم اسلامى اشاره فرموده و آن اینکه رضایت به اعمال دیگران انسان را در سرنوشت آنها شریک مى سازد، هر چه عملا دخالتى نداشته باشد.

3. توصیه مى فرماید که راه واضح و شفّاف و روشن را برگزینید تا به مقصد برسید و از گام نهادن در جادّه هاى تاریک و مبهم خوددارى کنید که در بیراهه مى افتید.

أَیُّهَا النَّاسُ لاَ تَسْتَوْحِشُوا فِی طَرِیقِ الْهُدَى لِقِلَّةِ أَهْلِهِ، فَإِنَّ النَّاسَ قَدِ اجْتَمَعُوا عَلَى مائِدَة شِبَعُهَا قَصِیرٌ، وَ جُوعُهَا طَوِیلٌ.

أَیُّهَا النَّاسُ، إِنَّمَا یَجْمَعُ النَّاسَ الرِّضَى وَ السُّخْطُ. وَ إِنَّمَا عَقَرَ نَاقَةَ ثَمُودَ رَجُلٌ وَاحِدٌ فَعَمَّهُمُ اللّهُ بِالْعَذَابِ لَمَّا عَمُّوهُ بِالرِّضَى، فَقَالَ سُبْحَانَهُ: (فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِینَ) فَمَا کَانَ إِلاَّ أَنْ خَارَتْ أَرْضُهُمْ بِالْخَسْفَةِ خُوَارَ السِّکَّةِ الُْمحْمَاةِ فِی الاَْرْضِ الْخَوَّارَةِ.

أَیُّهَا النَّاسُ، مَنْ سَلَکَ الطَّرِیقَ الْوَاضِحَ وَرَدَ الْمَاءَ، وَ مَنْ خَالفَ وَقَعَ فِی التِّیهِ!

اى مردم! در طریق هدایت از کمى پویندگانش وحشت نکنید، زیرا مردم گرد سفره اى اجتماع کرده اند که سیرى آن کوتاه و گرسنگى آن بس طولانى است. اى مردم! رضایت و نارضایتى (نسبت به عملى از اعمال) موجب وحدت مردم (در کیفر و پاداش) مى شود (مگر نمى دانید) ناقه ثمود را تنها یک نفر پى کرد; امّا کیفر و عذاب الهى آن، همه قوم ثمود را فرا گرفت، زیرا همگى به عمل آن یک نفر راضى بودند. خداوند سبحان مى فرماید: «(فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِینَ); آن قوم ناقه را پى کردند و سرانجام (هنگام نزول بلاى فراگیر) پشیمان شدند و طولى نکشید سرزمین آنان همچون آهن گداخته اى که در زمین نرمى فرو رود با صداى وحشتناکى فرو رفت. اى مردم! آن کس که راه واضح و آشکار را بپوید به آب مى رسد; امّا کسى که مخالفت کند در بیابان سرگردان خواهد شد (و تشنه کام جان مى دهد).

▲شرح و تفسیر

▲راه نجات

امام(علیه السلام) در نخستین نکته از این گفتار پر معنا به پویندگان راه حق دلدارى مى دهد که هرگز به جهت کمى نفرات تزلزل به دل راه ندهند، مى فرماید: «اى مردم! در طریق هدایت از کمى پویندگانش وحشت نکنید»; (أَیُّهَا النَّاسُ لاَ تَسْتَوْحِشُوا فِی طَرِیقِ الْهُدَى لِقِلَّةِ أَهْلِهِ).

سپس به دلیل آن اشاره کرده، مى فرماید: «زیرا مردم گرد سفره اى اجتماع کرده اند که سیرى آن کوتاه و گرسنگى آن بس طولانى است»; (فَإِنَّ النَّاسَ قَدِ اجْتَمَعُوا عَلَى مائِدَة شِبَعُهَا(1) قَصِیرٌ، وَ جُوعُهَا طَوِیلٌ).

اشاره به اینکه اگر رهروان جاده هدایت کم هستند به جهت جاذبه هاى دنیاست. امام(علیه السلام) در این کلام پرمعنا دنیا را به سفره رنگینى تشبیه مى کند که موادّ کم ارزش یا بى ارزشى از نظر تغذیه در آن گذارده شده; ولى آنها را با زرق و برق آراسته اند. دنیاطلبان اطراف آن را مى گیرند غافل از اینکه موادّ غذایى آن تنها در مدّتى آنها را سیر مى کند و به دنبال آن گرسنگى طولانى در پیش است.

این «جوع طویل» ممکن است اشاره به اندوه و حسرت طولانى باشد که به هنگام مرگ و بعد از آن و در صحنه قیامت به دنیاپرستان دست مى دهد و پیوسته بر تقصیرات خود در دنیا تأسّف مى خورند.

این عبارت پر معناى امام(علیه السلام) در حقیقت برگرفته از آیات قرآن است. در آیه 100 سوره مائده مى خوانیم: «(قُلْ لاَّ یَسْتَوِى الْخَبِیثُ وَالطَّیِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَکَ کَثْرَةُ الْخَبِیثِ); بگو هیچگاه ناپاک و پاک مساوى نیستند، هر چند فزونى ناپاکان تو را به شگفتى اندازد».

همچنین آیات دیگرى که سخن از اکثریت جاهل، بى ایمان، غیر عاقل، فاسق، ناسپاس و مانند آن دارد.

آنگاه دومین نکته را یادآور مى شود; نکته اى که مى تواند بسیارى از مسائل اعتقادى و اجتماعى را حل کند و آن اینکه آنچه گروههاى اجتماعى را از یکدیگر جدا مى سازد، هم بستگى افکار و دلهاست، هر چند روى صحنه افراد خاصى باشند; تمام کسانى که با آن افراد هم بستگى فکرى و رضایت قلبى دارند در یک گروه جاى مى گیرند.

مى فرماید: «اى مردم! رضایت و نارضایتى (نسبت به عملى از اعمال) موجب وحدت مردم (در کیفر و پاداش) مى شود»; (أَیُّهَا النَّاسُ، إِنَّمَا یَجْمَعُ النَّاسَ الرِّضَى وَالسُّخْطُ(2)).

بنابراین نه تنها شرکت در عمل یا تهیه مقدمات و اعانت بر اثم سبب شرکت در نتیجه مى شود; بلکه رضایت قلبى نیز همین کار را مى کند، لذا در زیارتنامه ها با صراحت این تعبیر آمده است: «وَ لَعَنَ اللهُ اُمَّةً سَمِعَتْ بِذلِکَ فَرَضِیَتْ بِهِ; خداوند لعنت کند گروهى را که جنایات جانیان را در کربلا شنیدند و به آن رضایت دادند»(3)، هر چند بعد از آن جانیان در عرصه زندگى دنیا ظاهر شدند.

در خطبه دوازدهم که شرح آن در جلد اوّل گذشت، خواندیم که على(علیه السلام)هنگام سخن یکى از اصحاب خود را بعد از جنگ جمل شنید که آرزوى حضور برادرش را در این میدان و سهیم شدن در این پیروزى مى کرد، فرمود: نه تنها او با ما بود; بلکه گروههایى که هنوز از مادر متولّد نشده اند و بعد از تولّد، هم عقیده با ما خواهند بود نیز در این میدان حضور داشتند و در این پیروزى سهیم بودند.

این سخن افق تازه اى را در مطالعات اسلامى در برابر چشم ما مى گشاید و به همگان هشدار مى دهد که مراقب پیوندهاى قلبى و رضا و سخط باطنى باشند.

این مطلب به قدرى اهمیّت دارد که در روایات متعددى از معصومان به آن اشاره شده است; مرحوم شیخ حر عاملى در کتاب وسائل در ابواب امر به معروف و نهى از منکر بابى تحت عنوان «وُجُوبُ إنْکارِ الْمُنْکَرِ بِالْقَلْبِ عَلى کُلِّ حال وَ تَحْریمُ الرِّضا بِهِ وَ وُجُوبُ الرِّضا بِالْمَعْرُوفِ» ذکر کرده است و در آن باب هفده حدیث در این زمینه آورده است; از جمله در حدیث مفصّلى از امام على بن موسى الرضا(علیه السلام) نقل کرده که فرمود: «لَوْ أنَّ رَجُلا قُتِلَ بِالْمَشْرِقِ فَرَضِىَ بِقَتْلِهِ رَجُلٌ بِالْمَغْرِبِ لَکانَ الرّاضِى عِنْدَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ شَریکُ الْقاتِلِ; اگر کسى در شرق عالم قتلى انجام دهد و دیگرى در غرب جهان راضى به آن قتل باشد، در پیشگاه خدا شریک قاتل خواهد بود».(4)

کوتاه سخن اینکه در فرهنگ اسلام نه تنها شرکت در عمل یا معاونت در مقدمات، سبب شرکت در نتیجه ها مى شود; بلکه رضایت قلبى نیز این اثر را دارد.

در ادامه این سخن، امام(علیه السلام) به دلیل محکمى از قرآن مجید براى اثبات این حقیقت تمسّک مى جوید، مى فرماید: «ناقه ثمود را تنها یک نفر پى کرد; امّا کیفر و عذاب الهى آن همه قوم ثمود را فرا گرفت، زیرا همگى به عمل آن یک نفر راضى بودند. خداوند سبحان مى فرماید: (فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِینَ) آن قوم ناقه را پى کردند و سرانجام (هنگام نزول بلاى فراگیر) پشیمان شدند و طولى نکشید سرزمین آنان همچون آهن گداخته اى که در زمین نرمى فرو رود با فریاد وحشتناکى فرو رفت»; (وَ إِنَّمَا عَقَرَ(5) نَاقَةَ ثَمُودَ رَجُلٌ وَاحِدٌ فَعَمَّهُمُ اللّهُ بِالْعَذَابِ لَمَّا عَمُّوهُ بِالرِّضَى، فَقَالَ سُبْحَانَهُ: (فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِینَ)(6) فَمَا کَانَ إِلاَّ أَنْ خَارَتْ(7)أَرْضُهُمْ بِالْخَسْفَةِ خُوَارَ السِّکَّةِ(8) الُْمحْمَاةِ(9) فِی الاَْرْضِ الْخَوَّارَةِ).

سخن مولا اشاره اى به معجزه حضرت صالح پیامبر قوم ثمود دارد که وقتى از آن حضرت معجزه خواستند، به فرمان خدا ناگهان شتر ماده اى از دل سنگهاى کوه بیرون آمد! همگى دیدند، گروهى ایمان آوردند و گروه بیشترى راه عناد و انکار را پیش گرفتند. حضرت صالح توصیه کرد که به این شتر کمترین آزارى نرسانید که عذاب الهى به سراغ شما خواهد آمد، آنها به این سخن اعتنا نکردند و آن شتر را با ضرباتى بر پاى او کشتند و زلزله عظیمى آمد. زمین آنها را شکافت و کافران و خانه هایشان در دل زمین فرو رفت.

معروف این است که قاتل این شتر مرد سنگدلى به نام «غدّار بن سالف» بود; ولى در آیه قرآن جمله «فَعَقَرُوهَا» (آن شتر را از پاى درآوردند) به صورت صیغه جمع آمده است، زیرا همگى به عمل او راضى بودند و این رضایت خود را با دعوت کردن و تشویق او به انجام دادن این عمل زشت، ابراز کردند، همان گونه که در آیه 29 سوره قمر آمده است: «(فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَى فَعَقَرَ); آنها یکى از یاران خود را صدا زدند، او به سراغ این کار آمد و (ناقه را) پى کرد».

جمله «خَارَتْ أَرْضُهُمْ بِالْخَسْفَةِ خُوَارَ السِّکَّةِ الْمُحْمَاةِ» اشاره به این است: هنگامى که میخ آهنین در آتش گداخته شود با سرعت بیشترى در زمین فرو مى رود آن هم در زمین نرم. آرى! شهر و آبادى آنها به همین سرعت در درون زمین بر اثر زلزله اى وحشتناک فرو رفت.

سپس امام(علیه السلام) در بخش سوم این خطبه به همه انسانها هشدار مى دهد و مى فرماید: «اى مردم! آن کس که راه واضح و آشکار را بپوید به آب مى رسد; امّا کسى که مخالفت کند در بیابان سرگردان خواهد شد (و تشنه کام جان مى دهد)»;

(أَیُّهَا النَّاسُ، مَنْ سَلَکَ الطَّرِیقَ الْوَاضِحَ وَرَدَ الْمَاءَ، وَ مَنْ خَالفَ وَقَعَ فِی التِّیهِ(10)!).

منظور از «طریق واضح» راهى است که قرآن و سنّت و دلیل عقل ارائه داده، که انسانها را به آب حیات معنوى رهنمون مى شود و آنها که به بیراهه روند از آن محروم شده در کفر و بى ایمانى جان مى دهند.

بى شک راه و روش امام(علیه السلام) یکى از مصادیق روشن «اَلطَّریقُ الْواضِحُ» است، زیرا او به منزله نفس نبىّ و آگاه ترین امّت به راه و روش آن حضرت بود، همان گونه که امام(علیه السلام) در خطبه 97 فرمود: «من نشانه روشنى بر حقانیّت خویش از پروردگارم دارم و بر طریق پیامبرم گام بر مى دارم و در راهى پیش مى روم»; (و إنى لعلى بیّنة من ربّى و منهاج من نبیّى و إنى لعلى الطریق الواضح».

بدیهى است کسى که از جادّه اصلى برود در اثناى راه به منزلگاههایى مى رسد، داراى آب کافى و آن کس که از بیراهه مى رود غالباً گرفتار بیابانهاى خشک و بى آب مى شود و از تشنگى هلاک مى گردد.

#####

1. «شِبَع» بر وزن «شکم» معناى مصدرى دارد و به معناى سیر شدن به طور کامل است.

2. «سخط» ضدّ رضایت به معناى ناخشنودى و خشم است.

3. زیارت اربعین امام حسین(علیه السلام) .

4. وسائل الشیعه، ج 11.

5. «عقر» از ریشه «عُقر» بر وزن «قفل» در اصل به معناى اساس و ریشه چیزى است و هنگامى که در مورد حیوان به کار مى رود، به معناى پى کردن (پایین پاى او را قطع کردن و به زمین افکندن) است. یکى دیگر از معانى آن کشتن و نحر کردن شتر است.

6. شعرا، آیه 157 .

7. «خارت» از ریشه «خوار» بر وزن «غبار» به معناى صداى گاو و گوساله و شتر و مانند آن است و خوّاره صیغه مبالغه آن است.

8. «سکّه» به معناى میخ و گاو آهن است.

9. «محماة» اسم مفعول از ریشه «احماء» به معناى داغ کردن و گداختن گرفته شده، بنابراین «محماة» به چیزى مى گویند که در آتش گداخته شده باشد.

10. «تیه» به معناى وادى خشک و بى آب است و به معناى مصدرى (سرگردانى) نیز آمده است.

#####

▲خطبه 202

رُوِىَ عَنْهُ أَنَّهُ قالَهُ عِنْدَ دَفْنِ سَیِّدَةِ النِّساءِ فاطِمَةَ(علیها السلام)، کَالْمُناجی بِهِ رَسُولَ اللهِ(صلى الله علیه وآله) عِنْدَ قَبْرِهِ

از سخنان امام(علیه السلام) است

که به هنگام دفن سیده زنان جهان، فاطمه(علیها السلام) خطاب به رسول الله(صلى الله علیه وآله)در کنار قبر پیامبر(صلى الله علیه وآله) بیان کرد.(1) و (2)

#####

1. سند خطبه:

به گفته ابن ابى الحدید در شرح نهج البلاغه تعبیر سیّد رضى از فاطمه زهرا به «سیدة نساء العالمین» برگرفته از خبر متواترى است که از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نقل شده، به عین این تعبیر یا تعبیر دیگرى که مفهومش همان است.

نویسنده مصادر نهج البلاغه بعد از نقل مطلب بالا مى گوید: این حدیث (حدیث سیدة نساء العالمین) نزد علماى امامیه نیز متواتر است; بلکه جزء اعتقادات آنها محسوب مى شود. سپس روایات متعددى نیز از کتب اهل سنّت در این زمینه نقل مى کند.

امّا بزرگانى که قبل از سیّد رضى، این خطبه (کلام) را نقل کرده اند عبارتند از مرحوم کلینى در جلد اوّل کتاب کافى (با جمله هایى افزون بر آنچه سیّد رضى آورده است) و شیخ مفید در کتاب مجالس و گروه دیگرى نیز بعد از سیّد رضى در کتابهاى خود با تفاوتهایى این خطبه را نقل کرده اند که نشان مى دهد آن را از مدرکى غیر از نهج البلاغه گرفته اند; مانند طبرى در دلائل الامامة و شیخ طوسى در امالى و سبط ابن جوزى در تذکرة الخواص ماجراى دفن آن حضرت را نقل کرده و اشعارى را که على(علیه السلام) در فراق آن حضرت سروده ذکر مى کند. سپس کلام فوق را با اضافاتى مى آورد. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 93-98)

2. نکته قابل توجّه اینکه ضمیر در «عند قبره» به صورت مذکر آمده که مرجع آن،پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)است و در عین حال مى گوید این سخن را به هنگام دفن فاطمه زهرا(علیها السلام) بیان کرد، این نشان مى دهد که به اعتقاد سیّد رضى قبر حضرت زهرا(علیها السلام) در کنار قبر پیامبر(صلى الله علیه وآله) است.

#####

▲خطبه در یک نگاه

این گفتار امام(علیه السلام) به قدر کافى گویاست; سخنى است که از سوز دل مولا(علیه السلام) به هنگام دفن حضرت فاطمه زهرا(علیها السلام) حکایت مى کند. درد دلى است پر سوز و گداز که مولا(علیه السلام) با پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) درباره مصائب زهرا(علیها السلام) از یک سو و مصیبت خودش به سبب فراق زهرا(علیها السلام) از سوى دیگر، حکایت دارد و بخشى از حقایق مهم تاریخى صدر اسلام را به صورت غیر مستقیم; امّا گویا و پرمعنا منعکس مى کند که شرح آن در پایان تفسیر این کلام خواهد آمد.

السَّلاَمُ عَلَیْکَ یَا رَسُولَ اللّهِ عَنِّی، وَ عَنِ ابْنَتِکَ النَّازِلَةِ فِی جِوَارِکَ، وَالسَّرِیعَةِ اللِّحَاقِ بِکَ، قَلَّ، یَا رَسُولَ اللّهِ، عَنْ صَفِیَّتِکَ صَبْرِی، وَرَقَّ عَنْهَا تَجَلُّدِی، إِلاَّ أَنَّ فِی التَّأَسِّی لِی بِعَظِیمِ فُرْقَتِکَ، وَ فَادِحِ مُصِیبَتِکَ، مَوْضِعَ تَعَزٍّ، فَلَقَدْ وَسَّدْتُکَ فِی مَلْحُودَةِ قَبْرِکَ، وَ فَاضَتْ بَیْنَ نَحْرِی وَ صَدْرِی نَفْسُکَ، فـَ (إِنَّا لِلّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ!) فَلَقَدِ اسْتُرْجِعَتِ الْوَدِیعَةُ، وَ أُخِذَتِ الرَّهیِنَةُ! أَمَّا حُزْنِی فَسَرْمَدٌ، وَ أَمَّا لَیْلِی فَمُسَهَّدٌ، إلَى أَنْ یَخْتَارَ اللّهُ لِی دَارَکَ الَّتی أَنْتَ بِهَا مُقِیمٌ. وَ سَتُنَبِّئُکَ ابْنَتُکَ بتَضَافُرِ أُمَّتِکَ عَلَى هَضْمِهَا، فَأَحْفِهَا السُّؤَالَ، وَ اسْتَخْبِرْهَا الْحَالَ; هذَا وَ لَمْ یَطُلِ الْعَهْدُ، وَ لَمْ یَخْلُ مِنْکَ الذِّکْرُ، وَالسَّلاَمُ عَلَیْکُمَا سَلاَمَ مُوَدِّع، لاَ قَال وَ لاَ سَئِم، فَإِنْ أَنْصَرِفْ فَلاَ عَنْ مَلاَلَة، وَ إِنْ أُقِمْ فَلاَ عَنْ سُوءِ ظَنٍّ بِمَا وَعَدَ اللّهُ الصَّابِرِینَ.

### ترجمه

سلام و درود بر تو اى رسول خدا از سوى خودم و از سوى دخترت (زهرا) که هم اکنون در جوار تو فرود آمده و به سرعت به تو ملحق شده است. اى رسول خدا! از فراق دختر برگزیده و پاکت پیمانه صبرم لبریز شده و طاقتم از دست رفته است، هر چند پس از رو به رو شدن با غم بزرگ فراق و مصیبت دردناک تو، این مصیبت براى من قابل تحمّل شده است. (فراموش نمى کنم) من تو را با دست خود در میان قبر نهادم و هنگام رحلتت، روح تو در میان گلو و سینه من روان شد «فـَ (إِنَّا لِلّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ)(1); ما از خداییم و به سوى او باز مى گردیم» (اى رسول خدا) امانتى که به من سپرده بودى هم اکنون باز پس داده شد و گروگانى که نزد من بود گرفته شد; ولى اندوهم جاودانى است و شبهایم همراه بیدارى و بى قرارى; تا آن زمان که خداوند منزلگاهى را که تو در آن اقامت گزیده اى برایم برگزیند (و به تو ملحق شوم) (اى رسول خدا) به زودى دخترت تو را آگاه خواهد ساخت که امّت تو در ستم کردن به وى دست به دست هم داده بودند. سرگذشت دردناک او را بى پرده از او بپرس و خبر این حوادث را از وى بگیر. این حوادث دردناک در زمانى رخ داد که هنوز مدّت زیادى از رحلت تو نگذشته و یادت فراموش نگشته بود. درود خدا بر شما هر دو باد، درود و سلام وداع کننده; نه سلام (و وداع) ناخشنود خسته دل، اگر از کنار قبرت باز گردم به سبب ملالت نیست و اگر اقامت گزینم و گریه و زارى سر دهم هرگز به جهت سوء ظن به وعده نیک خداوند در مورد صابران و شکیبایان نمى باشد.

#####

1. بقره، آیه 156 .

#####

▲شرح و تفسیر

▲آه سوزان على (علیه السلام) در کنار قبر زهرا (علیها السلام)

همان گونه که در بالا آمد، امام(علیه السلام) این سخنان پر سوز و گداز را هنگامى مى گوید که جسم پاک زهراى مرضیه(علیها السلام) را با دست خود در قبر مى گذارد، سخنانى که از یک سو دلیل بر عظمت بانوى اسلام فاطمه زهرا(علیها السلام) و از سوى دیگر نشانه شدت ناراحتى على(علیه السلام)از فراق جانگداز اوست.

امام(علیه السلام) در بیان این عبارات، بهترین و مناسب ترین مخاطب; یعنى رسول خدا(صلى الله علیه وآله) را انتخاب کرده و با او درد دل مى کند و سخن خود را از اینجا شروع مى کند: «سلام و درود بر تو اى رسول خدا(صلى الله علیه وآله) از سوى خودم، و از سوى دخترت (زهرا) که هم اکنون در جوار تو فرود آمده، و به سرعت به تو ملحق شده است»; (السَّلاَمُ عَلَیْکَ یَا رَسُولَ اللّهِ عَنِّی، وَ عَنِ ابْنَتِکَ النَّازِلَةِ فِی جِوَارِکَ، وَالسَّرِیعَةِ اللِّحَاقِ بِکَ).

با اینکه محتواى سخنان امام(علیه السلام)، شکوائیه دردناکى است; ولى ادب کلام ایجاب مى کند که از سلام و درود بر پیامبر(صلى الله علیه وآله) شروع کند.

جمله (النَّازِلَةِ فِی جِوَارِکَ) نشان مى دهد که قبر بانوى اسلام در کنار قبر پیامبر(صلى الله علیه وآله)بود و نظریه کسانى که قبر مقدّس آن حضرت را در خانه اش مى دانند، تقویت مى کند.

البتّه ممکن است دفن در بقیع را نیز در جوار پیامبر(صلى الله علیه وآله) محسوب کنیم یا جوار را به معناى همسایگى روحانى و معنوى در بهشت بدانیم; ولى معناى اوّل با ظاهر عبارت سازگارتر است و روایات متعددى نیز آن را تأیید مى کند.

در روایتى که مرحوم کلینى در کافى آورده است مى خوانیم: یکى از بزرگان اصحاب به نام احمد بن محمد بن ابى نصر مى گوید: از امام على بن موسى الرضا(علیه السلام) در مورد مکان قبر حضرت فاطمه(علیها السلام) سؤال کردم، فرمود: «دُفِنَتْ فی بَیْتِها فَلَمّا زادَتْ بَنُو اُمَیَّةَ فى الْمَسْجِدِ صارَتْ فِى الْمَسْجِدِ; آن حضرت را در خانه اش دفن کردند و هنگامى که بنى امیه مسجد پیامبر(صلى الله علیه وآله) را توسعه دادند خانه آن حضرت در مسجد قرار گرفت».(1)

جمله (السَّرِیعَةِ اللِّحَاقِ بِکَ) اشاره پرمعنایى به مصائب شدید حضرت فاطمه زهرا(علیها السلام) دارد که او را در بهترین سالهاى جوانى به دیار باقى منتقل ساخت و فاصله آن با رحلت پیامبر(صلى الله علیه وآله) طبق بعضى روایات 45 روز و مطابق برخى 75 روز و طبق روایت دیگرى 95 روز بوده است و در روایات غیر مشهورى 4 ماه و 6 ماه نیز گفته شده است که در بحث نکات درباره آن و درباره محل دفن آن حضرت، سخن خواهیم گفت.

سپس امام(علیه السلام) در ادامه، خطاب به پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) عرض مى کند: «اى رسول خدا! از فراق دختر برگزیده و پاکت، پیمانه صبرم لبریز شده و طاقتم از دست رفته است، هر چند پس از رو به رو شدن با غم بزرگ فراق و مصیبت دردناک تو، این مصیبت براى من قابل تحمّل شده است»; (قَلَّ، یَا رَسُولَ اللّهِ، عَنْ صَفِیَّتِکَ(2)صَبْرِی، وَرَقَّ عَنْهَا تَجَلُّدِی(3)، إِلاَّ أَنَّ فِی التَّأَسِّی(4) لِی بِعَظِیمِ فُرْقَتِکَ، وَ فَادِحِ(5)مُصِیبَتِکَ، مَوْضِعَ تَعَزٍّ(6)).

اشاره به اینکه گرچه مصیبت زهرا(علیها السلام) فوق العاده جانکاه است; ولى درد مصیبت تو از آن، سنگین تر و جانکاه تر بود و تحمّل آن، راه را براى تحمّل این، هموار ساخت. به یقین مصیبتى بزرگ تر از مصیبت رحلت پیامبر براى على(علیه السلام)، هر چند فاطمه زهرا همسرى بسیار گرانقدر و بى مانند بود; پیامبر به منزله پدر على(علیه السلام) و افزون بر آن، رهبر، راهنما، معلم، استاد و خلاصه، همه چیز آن حضرت بود، لذا در حدیثى آمده است که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) خطاب به على(علیه السلام)فرمود: «یا أَبَا الرَّیْحانَتَیْنِ... عَنْ قَلیلِ یَنْهَدُّ رُکْناکَ; اى پدر دو گل خوشبو... به زودى دو ستون حیاتت درهم مى شکند» و هنگامى پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)رحلت فرمود على(علیه السلام) فرمود: «هذا أَحَدُ رُکْنَی الَّذی قالَ لی رَسُولُ اللهِ; این یکى از آن دو ستونى است که پیامبر فرمود» و چون فاطمه زهرا(علیها السلام) شربت شهادت نوشید، فرمود: «هذَا الرُّکْنُ الثّانی الَّذی قالَ رَسُولُ اللهِ; این ستون دیگرى است که رسول الله فرمود».(7)

آنگاه امام(علیه السلام) در شرح این سخن مى افزاید: «(فراموش نمى کنم) من تو را با دست خود در میان قبر نهادم و هنگام رحلتت روح تو در میان گلو و سینه من روان شد «فـَ (إِنَّا لِلّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ); ما از خداییم و به سوى او باز مى گردیم»; (فَلَقَدْ وَسَّدْتُکَ(8) فِی مَلْحُودَةِ(9) قَبْرِکَ، وَ فَاضَتْ بَیْنَ نَحْرِی وَ صَدْرِی نَفْسُکَ، فـَ (إِنَّا لِلّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ!)).

بعضى از شارحان نهج البلاغه «نفس» را در اینجا به معناى خون گرفته اند (زیرا یکى از معانى «نفس» خون است) و گفته اند: به هنگام رحلت پیامبر خون مختصرى از دهان آن حضرت بیرون پرید و بر سینه على(علیه السلام) نشست; ولى این تفسیر، بعید به نظر مى رسد.

به هر حال قرائن نشان مى دهد (و خطبه 197 نیز دلالت دارد) که سر مبارک پیامبر به هنگام رحلت بر سینه پاک على(علیه السلام) بود و در همان حال روح پاکش به عالم بقا شتافت و از میان سینه و گلوى على(علیه السلام) گذشت، هر چند بعضى از راویان اهل سنت نقل کرده اند که عایشه مى گوید: «سر مبارک پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در حال رحلت بر سینه من بود»; ولى این سخن دلیل معتبرى ندارد و شاید از قبیل روایات فراوانى است که ضمن آن کوشیده اند فضائل على(علیه السلام) را یک به یک به نام دیگرى ثبت کنند.

آنگاه امام بار دیگر به شرح مصیبت حضرت زهرا باز مى گردد و خطاب به پیامبر عرضه مى دارد: «(اى رسول خدا) امانتى را که به من سپرده بودى هم اکنون باز پس داده شد و گروگانى که نزد من بود گرفته شد; ولى اندوهم جاودانى است و شبهایم همراه بیدارى و بى قرارى; تا آن زمان که خداوند منزلگاهى را که تو در آن اقامت گزیده اى برایم برگزیند (و به تو ملحق شوم)»; (فَلَقَدِ اسْتُرْجِعَتِ الْوَدِیعَةُ، وَ أُخِذَتِ الرَّهیِنَةُ! أَمَّا حُزْنِی فَسَرْمَدٌ(10)، وَ أَمَّا لَیْلِی فَمُسَهَّدٌ(11)، إلَى أَنْ یَخْتَارَ اللّهُ لِی دَارَکَ الَّتی أَنْتَ بِهَا مُقِیمٌ).

این عبارت که از شدّت اندوه على(علیه السلام) در برابر حادثه غم انگیز شهادت حضرت زهرا(علیها السلام)حکایت مى کند به خوبى نشان مى دهد که تا چه حد این بانوى عزیز در نظر على(علیه السلام)گرامى بود و پیوند عاطفى و روحانى و معنوى آن دو به یکدیگر عمیق و ریشه دار.

تعبیر به «ودیعه» اشاره به همان چیزى است که پیامبر(صلى الله علیه وآله) در آستانه رحلتش دست فاطمه را گرفت و در دست على(علیه السلام) گذارد و فرمود: «یا اَبَاالْحَسَنِ هذِهِ وَدیعَةُ اللهِ وَ وَدیعَةُ رَسُولِهِ عِنْدَکَ فَاحْفَظْ اللهَ وَاحْفَظْنی فیها وَ إِنَّکَ لَفاعِلُهُ; اى ابوالحسن این ودیعه خدا و ودیعه رسولش محمد نزد توست; حق خداوند و حق مرا در مورد آن رعایت کن و مى دانم رعایت خواهى کرد».(12)

بعضى معتقدند که پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله) این سخن را در شب زفاف زهرا فرمود. جمعى از شارحان نهج البلاغه تعبیر به ودیعه را در اینجا اشاره به این دانسته اند که ارواح انسانى در بدنها شبیه ودیعه و امانت است که هنگام وفات باز پس گرفته مى شود; ولى این تفسیر در اینجا بسیار بعید به نظر مى رسد.

تعبیر «رهینه» (گروگان) ممکن است اشاره به این باشد که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) از على(علیه السلام)پیمان خلافت و وصایت و وفادارى گرفته بود و دخترش زهرا(علیها السلام) گویى در برابر آن گروگان بود.

با توجه به اینکه یکى از معانى «رهینه» نعمت بزرگ است و حضرت زهرا بزرگترین نعمتى بود که خدا به على(علیه السلام) داده بود،تعبیر بالا دراین باره به کار رفته است.

جمله «حُزْنِی فَسَرْمَدٌ» تفسیرش روشن است، زیرا هر زمان على(علیه السلام) به یاد فاطمه زهرا مى افتاد غم و اندوهش تجدید مى شد و این اندوه بزرگى بود که سراسر زندگى على(علیه السلام) را در بر گرفته بود.

جمله «وَ أَمَّا لَیْلِی فَمُسَهَّدٌ» کنایه از این است که بسیار شبها به یاد آن بانوى عزیز مى افتم و خاطره او خواب را از چشم من مى رباید. گواه این سخن اشعار معروفى است که از آن حضرت در فراق حضرت زهرا(علیها السلام) انشاء فرمود:

نَفْسی عَلى زَفَراتِها مَحْبُوسَةٌ *** یا لَیْتَها خَرَجَتْ مَعَ الزَّفَراتِ

لا خَیْرَ بَعْدَکَ فِی الْحَیاةِ وَ إِنَّما *** أَبْکی مَخافَةَ أَنْ تَطُولَ حَیاتی

جانم گرفتار مصیبت دردناک اوست و اى کاش با آه و ناله از این تن بیرون مى آمد

بعد از تو زندگى در نظرم بى ارزش است و اگر اشک مى ریزم براى این است که مى ترسم بعد از تو عمرم طولانى شود (و همواره گرفتار درد فراق تو باشم).(13)

آنگاه امام(علیه السلام) به گوشه اى از مصائب دردناک حضرت زهرا(علیها السلام) اشاره کرده، عرضه مى دارد: «(اى رسول خدا) به زودى دخترت تو را آگاه خواهد ساخت که امّت تو در ستم کردن به وى دست به دست هم داده بودند، سرگذشت دردناک او را بى پرده از او بپرس و خبر این حوادث را از وى بگیر. این حوادث دردناک در زمانى رخ داد که هنوز مدّت زیادى از رحلت تو نگذشته و یادت فراموش نگشته بود»; (وَ سَتُنَبِّئُکَ ابْنَتُکَ بتَضَافُرِ أُمَّتِکَ عَلَى هَضْمِهَا، فَأَحْفِهَا(14) السُّؤَالَ، وَ اسْتَخْبِرْهَا الْحَالَ; هذَا وَ لَمْ یَطُلِ الْعَهْدُ، وَ لَمْ یَخْلُ مِنْکَ الذِّکْرُ).

ظاهر این است که این عبارات سربسته که امیرمؤمنان على(علیه السلام) براى رعایت ادب در پیشگاه پیامبر آن را زیاد نمى شکافد و شرح نمى دهد اشاره به حوادث بسیار اسف انگیزى است که پس از مدّت کوتاهى از رحلت پیامبر رخ داد; هجوم به خانه زهرا(علیها السلام)، آتش زدن در خانه، اسقاط جنین آن حضرت و بردن امام را به زور به سوى مسجد براى بیعت، حوادثى است که نه تنها به صورت پر رنگ در تاریخ شیعه آمده; بلکه ـ همان گونه که در پایان این بحث خواهیم گفت ـ در منابع اهل سنت هم، با کمال تعجّب صریحاً ذکر شده است.

واژه «تضافر» که از ریشه «ضفر» (بر وزن ضعف) گرفته شده و به معناى تعاون و همکارى بر انجام چیزى است، اشاره به این است که گروهى از امّت در انجام این جرائم شرکت داشتند و از آنجا که بسیارى با سکوتشان،این کار را تأیید کردند، نسبت به همه امت داده شد و «هضم» در اصل به معناى ظلم کردن و شکستن است و واژه «عهد» در اینجا به معناى زمان است و معانى دیگرى نیز دارد.

این احتمال نیز داده شده است که عهد، اشاره به پیمانهایى باشد که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)در مورد خلافت على(علیه السلام) و حفظ احترام اهل بیت(علیهم السلام) مخصوصاً دخترش زهرا و قراردادن آنها در کنار قرآن به مقتضاى حدیث ثقلین و امثال آن گرفته بود; یعنى مدت طولانى از این پیمانها نگذشته بود که گروهى از امت همه را به فراموشى سپردند و دست به جنایاتى زدند که عقل را حیران مى کند.

سرانجام امام در آخرین سخن خود خطاب به پیامبر و بانوى اسلام، زهراى مرضیه چنین مى گوید: «درود خدا بر شما هر دو باد، درود و سلام وداع کننده; نه وداع ناخشنود خسته دل، اگر از کنار قبرت باز گردم به خاطر سبب ملالت نیست، و اگر اقامت گزینم (و گریه و زارى) سر دهم هرگز به جهت سوء ظن به وعده نیک خداوند در مورد صابران و شکیبایان نمى باشد»; (وَالسَّلاَمُ عَلَیْکُمَا سَلاَمَ مُوَدِّع، لاَ قَال(15) وَ لاَ سَئِم(16)، فَإِنْ أَنْصَرِفْ فَلاَ عَنْ مَلاَلَة، وَ إِنْ أُقِمْ فَلاَ عَنْ سُوءِ ظَنٍّ بِمَا وَعَدَ اللّهُ الصَّابِرِینَ).

در روایت کافى در ذیل این سخن چنین آمده است: «واه واهاً وَالصَّبْرُ أَیْمَنُ وَ أجْمَلُ وَ لَوْ لا غَلَبَةُ الْمُسْتَوْلینَ لَجَعَلْتُ الْمَقامَ وَ اللَّبْثَ لِزاماً مَعْکُوفاً وَ لأعْوَلْتُ إِعْوالَ الثَّکْلى عَلى جَلیلِ الرَّزِیَّةِ فَبِعَیْنِ اللهِ تُدْفَنُ ابْنَتُکَ سِرّاً وَ تَهْضِمُ حَقُّها وَ تَمْنَعُ إِرْثُها وَ لَمْ یَتَباعَدِ الْعَهْدُ وَ لَمْ یَخْلُقْ مِنْکَ الذِّکْرُ وَ إِلَى اللهِ یا رَسُولَ اللهِ الْمُشْتَکى وَ فیکَ یا رَسُولَ اللهِ أحْسَنَ الْعَزاء وَ صَلَّى اللهُ عَلَیْکَ وَ عَلَیْها السَّلامُ وَ الرِّضْوانُ; آه آه! ولى شکیبایى مى کنم که شکیبایى بهتر و زیباتر است و اگر بیم آن نبود که نظام حاکم از جایگاه قبر تو آگاه شوند پیوسته در کنار قبر تو مى ماندم و ناله هایى همچون ناله هاى مادرى که به داغ فرزندش گرفتار شده، براى این مصیبت بزرگ سر مى دادم. (اى رسول گرامى) خدا مى بیند که دخترت پنهان به خاک سپرده مى شود و حقّش (آشکارا) بر باد مى رود و او را از ارثش محروم مى کنند حال آنکه زمان زیادى نگذشته و نامت فراموش نشده است. اى رسول خدا این شکایت را به درگاه حق و به نزد تو مى آورم. اى رسول خدا تسلیت مرا بپذیر! درود و سلام و رضوان خدا بر تو و بر دخترت زهرا باد».(17)

از این تعبیرات و آنچه در نهج البلاغه آمده به خوبى روشن مى شود که حق نشناسان در زمان کوتاهى بعد از رحلت پیامبر چه مصائبى بر اهل بیت(علیهم السلام) او و عزیزترین عزیزانش وارد کردند مصائبى که على(علیه السلام) را که کوه شکیبایى و استقامت بود به لرزه درآورد و همچون مادر جوان مرده به گریه و ناله واداشت و عجب اینکه مدارک این تهاجم بى رحمانه بر بیت وحى، در کتب اهل سنّت نیز به صورت گسترده آمده است.

#####

1. کافى، ج 1، ص 461، باب مولد الزهرا(علیها السلام)، ح 9 .

2. «صفیّة» از ریشه «صفو» بر وزن «عفو» به معناى صاف و پاک گرفته شده و صفىّ به معناى برگزیده است. در اینجا امام(علیه السلام) از دختر پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به عنوان صفیه او یاد مى کند تا علوّ شأن او را نشان دهد.

3. «تجلّد» از ریشه «جلد»، بر وزن «بلد» و «جلاده» گرفته شده که به معناى صبر و استقامت کردن است و «تجلّد» در اینجا اشاره به طاقت و صبر بر مصیبت است.

4. «تأسّى» گاه به معناى اقتدا کردن آمده و گاه به معناى غمگین شدن و در اینجا معناى دوم مناسب است، زیرا سخن از غم و اندوه است، نه اقتدا کردن، هر چند جمعى از شارحان یا مترجمان به دنبال معناى اوّل رفته اند و ظاهراً سبب اشتباه آنها، معروف بودن آن در استعمالات متعارف است.

5. «فادح» از ریشه «فدح»، بر وزن «فتح» به معناى سنگین بار کردن گرفته شده و در اینجا به معناى مصیبت سنگین است.

6. «تعزّ» یا «تعزّى» به معناى صبر بر مصیبت است و از ریشه «عزاء» گرفته شده است.

7. بحارالانوار، ج 43، ص 173. این حدیث در منابع اهل سنّت نیز آمده است; مانند کتاب فضائل الصحابه احمد بن حنبل، ج 2، ص 623، ح 1067 .8. «وَسّد» از «وسادة»; یعنى بالش گرفته شده و این واژه به معناى بالش زیر سر نهادن است.

9. «ملحودة» از ریشه «لحد» بر وزن «عهد» به معناى شکافى است که در داخل قبر در یک سمت آن ایجاد مى کنند و میت را در آن قرار مى دهند تا هنگام پر کردن قبر، خاکها بر روى میت ریخته نشود.

10. «سرمد» به معناى دائم و طولانى است و گاه به چیزى که آغاز و انجامى ندارد «سرمدى» گفته مى شود.

11. «مُسَهَّد» از ریشه «سهد» بر وزن «صمد» به معناى بیدارماندن و بى خوابى کشیدن گرفته شده است. قابل توجّه اینکه در اینجا «مسهّد» به عنوان وصف (خبر) براى «لیل» آمده است و امام(علیه السلام) مى فرماید: شبهاى من بیدار و بى تاب است به جاى اینکه بگوید خودم چنین هستم و این در واقع نوعى تأکید را مى رساند.

12. بحارالانوار، ج 22، ص 484.

13. بحارالانوار، ج 43، ص 213 .

14. «احفها» از ریشه «احفاء» به معناى اصرار در سؤال و خبر گرفتن گرفته شده است.

15. «قال» از ریشه «قلاء» بر وزن «سلام» به معناى بیزار بودن گرفته شده و «قال» به کسى مى گویند که از چیزى بیزار باشد.

16. «سئم» از ریشه «سئامت» بر وزن «فلاحت» به معناى ملال و کسل شدن گرفته شده و «سئم» به کسى گفته مى شود که چنین حالتى دارد.

17. کافى، ج 1، ص 459، باب مولد الزهرا(علیها السلام) .

#####

###

▲نکته ها

با اینکه زندگانى بانوى اسلام، حضرت زهرا، سیده نساء العالمین بسیار کوتاه بود; ولى شرح حال او و فضایل و مناقب و مصائبش بسیار طولانى است. جمعى از شارحان نهج البلاغه به این خطبه که رسیده اند به گوشه هایى از آن اشاره کرده اند. لازم است ما هم به طور فشرده چند نکته را یادآور شویم:

▲1. حضرت زهرا (علیها السلام) در لسان رسول خدا(صلى الله علیه وآله)

دخت گرامى پیامبر(صلى الله علیه وآله) از مقام والایى برخوردار بود. سخنان رسول گرامى(صلى الله علیه وآله) در حقّ دخترش حاکى از عصمت و پیراستگى او از گناه است، آنجا که درباره او مى فرماید:

«فاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنّی فَمَنْ أَغْضَبَها أَغْضَبَنی(1); فاطمه پاره تن من است، هر کس او را به خشم آورد مرا خشمگین کرده است». ناگفته پیداست که خشم رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مایه اذیت و ناراحتى اوست و سزاى چنان شخصى در قرآن کریم چنین بیان شده است:

«(وَالَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ)(2); آنان که رسول خدا را آزار دهند، براى آنان عذاب دردناکى است».

چه دلیلى استوارتر بر فضیلت و عصمت او که در حدیث دیگرى رضاى وى در گفتار پیامبر(صلى الله علیه وآله)مایه رضاى خدا، و خشم او مایه خشم خدا معرّفى گردیده است، مى فرماید:

«یا فاطِمَةُ إِنَّ اللهَ یَغْضِبُ لِغَضَبَکِ وَ یَرْضى لِرِضاکِ(3); دخترم فاطمه! خدا با خشم تو خشمگین، و با خشنودى تو، خشنود مى شود».

به سبب داشتن چنین مقامى والا، او سرور زنان جهان است، و پیامبر در حق او چنین فرموده:

«یا فاطِمَةُ! أَلا تَرْضینَ أنْ تَکُونَ سَیِّدَةَ نِساءِ الْعالَمینَ، وَ سَیِّدَةَ نِساءِ هذِهِ الاُمَّةِ وَ سَیِّدَةَ نِساءِ الْمُوْمِنینَ(4); دخترم فاطمه! آیا به این کرامتى که خدا به تو داده راضى نمى شوى که تو، سرور زنان جهان و سرور زنان این امّت و سرور زنان با ایمان باشى».

#####

1. فتح البارى در شرح صحیح بخارى، ج 7، ص 84 و نیز بخارى این حدیث را در بخش علامات نبوّت، ج 6، ص 491، و در اواخر مغازى، ج 8، ص 110 آورده است.

2. توبه، آیه 61 .

3. مستدرک حاکم، ج 3، ص 154 ; مجمع الزوائد، ج 9، ص 203 و حاکم در کتاب مستدرک احادیثى مى آورد که جامع شرایطى است که بخارى و مسلم در صحت حدیث، آنها را لازم دانسته اند.

4. مستدرک حاکم، ج 3، ص 156 .

#####

▲2. احترام خانه آن حضرت در قرآن و سنّت

محدّثان یادآور مى شوند، هنگامى که آیه مبارکه (فِى بُیُوت أَذِنَ اللهُ أَنْ تُرْفَعَ وَیُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ)(1) بر پیامبر نازل شد، پیامبر این آیه را در مسجد تلاوت کرد، در این هنگام شخصى برخاست و گفت:

اى رسول گرامى! مقصود از این بیوت با این اهمیّت کدام است؟

پیامبر فرمود:

خانه هاى پیامبران!

ابوبکر برخاست، درحالى که به خانه على و فاطمه(علیهما السلام) اشاره مى کرد، گفت:

آیا این خانه از همان خانه هاست؟

پیامبر(صلى الله علیه وآله) در پاسخ فرمود:

بلى از برجسته ترین آنهاست.(2)

پیامبر گرامى(صلى الله علیه وآله) مدت نه ماه به در خانه دخترش مى آمد، بر او و همسر عزیزش سلام مى کرد(3) و این آیه را مى خواند:(إِنَّمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً).(4)

خانه اى که مرکز نور الهى است و خدا به ترفیع آن امر فرموده از احترام بسیار بالایى برخوردار است.

آرى! خانه اى که اصحاب کسا را در بر مى گیرد و خدا از آن با جلالت و عظمت یاد مى کند، باید مورد احترام قاطبه مسلمانان باشد.

اکنون باید دید پس از درگذشت پیامبر(صلى الله علیه وآله) تا چه اندازه حرمت این خانه ملحوظ گشت؟ چگونه احترام آن خانه را شکستند، و خودشان صریحاً به آن اعتراف دارند؟ این حرمت شکنان چه کسانى بودند، و هدفشان چه بود؟

#####

1. نور، آیه 36. (نور خدا) در خانه هایى است که خدا رخصت داده که قدر و منزلت آنان رفعت یابد و نامش در آنها یاد شود.

2. قرأ رسول الله هذه الآیة (فی بُیُوتِ أَذِنَ اللهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فیها اِسْمُهُ) فقام إلَیْهِ رَجُلٌ: فَقالَ: أَیُّ بُیُوت هذِهِ یا رَسُولَ اللهِ(صلى الله علیه وآله)؟ قالَ: بُیُوتُ الأنْبِیاءِ، فَقامَ إِلَیْهِ أَبُوبَکْرُ، فَقالَ یا رَسُولَ اللهِ(صلى الله علیه وآله) : أَهذَا الْبَیْتُ مِنْها، ـ مُشیراً إلى بَیْتِ عَلِىٍّ وَ فاطِمَةَ(علیهما السلام) ـ قالَ: نَعَمْ، مِنْ أَفاضِلِها (در المنثور، ج 6، ص 203; تفسیر سوره نور، روح المعانى، ج 18، ص 174).

3. درالمنثور، ج 6، ص 606 .

4. احزاب، آیه 33 .

#####

▲3. هتک حرمت خانه آن حضرت!

با این همه سفارشهاى مؤکّد، متأسفانه برخى حرمت آن را نادیده گرفته، و به هتک آن پرداختند، و این مسئله اى نیست که بتوان بر آن پرده پوشى گذاشت.

در این مورد نصوصى را از کتاب اهل سنّت نقل مى کنیم، تا روشن شود مسئله هتک حرمت خانه زهرا(علیها السلام) و رویدادهاى بعدى، امرى تاریخى و مسلّم است; نه یک افسانه! و با اینکه در عصر خلفا گرفتگى فوق العاده اى نسبت به نگارش فضایل و مناقب اهل بیت(علیهم السلام)در کار بود ولى به حکم اینکه «حقیقت شىء نگهبان آن است» این حقیقت به طور زنده در کتابهاى تاریخى و حدیثى محفوظ مانده است. در نقل مدارک، ترتیب زمانى را از قرنهاى نخستین در نظر مى گیریم، تا برسد به نویسندگان عصر حاضر.

الف) ابن ابى شیبه، محدّث معروف اهل سنّت، در کتاب «المصنّف»

ابوبکر ابن ابى شیبه (159-235) مؤلف کتاب المصنّف به سندى صحیح چنین نقل مى کند:

«إِنَّهُ حینَ بُویِعَ لاِبی بَکْر بَعْدَ رَسُولَ اللهِ(صلى الله علیه وآله) کانَ عَلیُ وَ الزُّبَیْرُ یَدْخُلانِ عَلى فاطِمَةَ بِنْتِ رَسُولِ الله، فَیُشاوِرُونَها وَ یَرْتَجِعُونَ فی أَمْرِهِمْ. فَلَمّا بَلَغَ ذلِکَ عُمَرُ بنُ الْخَطّابِ خَرَجَ وَ دَخَلَ عَلى فاطِمَةَ، فَقالَ: یا بِنْتَ رَسُولِ الله(صلى الله علیه وآله) وَ اللهِ ما أَحَدَ أَحَبُّ إِلَیْنا مِنْ أَبِیکَ وَ ما مِنْ أَحَد أَحَّبَ إِلَیْنا بَعْدَ أَبیکَ مِنْکِ، وَ أیْمُ اللهِ ما ذاکَ بِمانِعی إِنِ اجْتَمَعَ هؤلاءِ النَّفَرُ عِنْدَکَ أَنْ أَمرْتُهُمْ أَنْ یُحْرَقَ عَلَیْهِمُ الْبَیْتِ.

قالَ: فَلَمّا خَرَجَ عُمَرُ جاؤُوها، فَقالَتْ: تَعْلَمُونَ أنَّ عَمَرَ قَدْ جاءَنی، وَ قَدْ حَلَفَ بِاللهِ لَئِنْ عُدْتُم لَیَحرِقَنَّ عَلَیْکُمُ الْبَیْتَ، وَ أَیْمُ اللهِ لَیْمِضَیَّن لِما حَلَفَ عَلَیْهِ.

هنگامى که مردم با ابى بکر بیعت کردند، على و زبیر در خانه فاطمه به گفتگو و مشاوره مى پرداختند، و این مطلب به عمر بن خطّاب رسید. او به خانه فاطمه آمد، و گفت: اى دختر رسول خدا، محبوب ترین فرد براى ما پدر تو و بعد از پدرت تو هستى; ولى سوگند به خدا این محبّت مانع از آن نیست که اگر این افراد در خانه تو جمع شوند من دستور دهم خانه را بر آنها بسوزانند.

این جمله را گفت و بیرون رفت، وقتى على(علیه السلام) و زبیر به خانه بازگشتند، دخت گرامى پیامبر به على(علیه السلام)و زبیر گفت: عمر نزد من آمد و سوگند یاد کرد که اگر اجتماع شما تکرار شود، خانه را هنگامى که شما در آن هستید آتش مى زنم، به خدا سوگند! آنچه را که قسم خورده است انجام مى دهد!».(1)

تکرار مى کنیم که این رویداد در کتاب المصنّف با سند صحیح نقل شده است.

ب) بلاذرى، محدّث بزرگ دیگر اهل سنّت، در کتاب «انساب الاشراف»

احمد بن یحیى جابر بغدادى بلاذرى (م 270) نویسنده معروف و صاحب تاریخ بزرگ، این رویداد تاریخى را در کتاب انساب الاشراف به نحو یاد شده در زیر نقل مى کند.

«إِنَّ أَبابَکر أَرْسَلَ إلى عَلیٍّ یُریدُ الْبَیْعَةَ فَلَمْ یُبایِعْ، فَجاءَ عُمَرُ وَ مَعَهُ فَتیلة! فَتَلَقَتْهُ فاطِمَةَ عَلَى الْبابِ.

فَقالَتْ فاطِمَةُ: یَابْنَ الْخَطّاب، أَتَراکَ مُحْرِقاً عَلیَّ بابی؟ قالَ: نَعَمْ، وَ ذلِکَ أَقْوى فیما جاءَ بِهِ اَبُوکِ....(2)

ابوبکر به دنبال على(علیه السلام) فرستاد تا بیعت کند; ولى على(علیه السلام) از بیعت امتناع ورزید. سپس عمر همراه با فتیله (آتش زا) حرکت کرد، و با فاطمه در مقابل باب خانه روبه رو شد، فاطمه گفت: اى فرزند خطاب، مى بینم درصدد سوزاندن خانه من هستى؟! عمر گفت: بلى، این کار کمک به چیزى است که پدرت براى آن مبعوث شده است!».

ج) ابن قتیبه و کتاب «الإمامة و السیاسة»

مورّخ شهیر عبدالله بن مسلم بن قتیبه دینورى (212-276) از پیشوایان ادب، نویسندگان پرکار حوزه تاریخ اسلامى و مؤلف کتاب تأویل مختلف الحدیث، و ادب الکاتب و... است.(3) وى در کتاب الامامة و السیاسة چنین مى نویسد:

«إنّ أبابَکْر(رض) تَفَقَّدَ قَوْماً تَخَلَّفُوا عَنْ بَیْعَتِهِ عِنْدَ عَلیّ کَرَّمَ اللهُ وَجْهَهُ فَبَعَثَ إِلَیْهِمْ عُمَرُ فَجاءَ فَناداهُمْ وَ هُمْ فی دارِ عَلیٍّ، فَأَبَوْا أَنْ یَخْرُجُوا فَدَعا بِالْحَطَب وَ قالَ: وَالَّذی نَفْسُ عُمَرَ بِیَدِهِ لَتَخْرُجَنَّ أَوْ لأَحْرَقَنَّها عَلى مَنْ فیها، فَقیلَ لَهُ: یا أبا حَفص إِنَّ فیها فاطِمَةَ فَقالَ، وَ إِنْ!(4)

ابوبکر از کسانى که از بیعت با او سر برتافتند و در خانه على گردآمده بودند، سراغ گرفت و عمر را به دنبال آنان فرستاد، او به در خانه على(علیه السلام) آمد و همگان را صدا زد که بیرون بیایند و آنان از خروج ازخانه امتناع ورزیدند در این موقع عمر هیزم طلبید و گفت: به خدایى که جان عمر در دست اوست بیرون بیایید یا خانه را با شما آتش مى زنم. مردى به عمر گفت: اى اباحفص (کنیه عمر) در این خانه، فاطمه، دختر پیامبر است، گفت : باشد!».

ابن قتیبه دنباله این داستان را سوزناک تر و دردناک تر نوشته است، او مى گوید:

«ثُمَّ قامَ عَمُرُ فَمَشى مَعَهُ جَماعَةٌ حَتّى أَتَوْا فاطِمَةَ فَدقُّوا الْبابَ فَلَمّا سَمِعَتْ أصْواتَهُم نادَتْ بِأَعْلى صَوْتِها یا أَبَتاهُ یا رَسُولَ الله ماذا لَقینا بَعْدَکَ مِنْ ابنِ الْخَطّابِ وَ ابنِ أبی الْقُحافة فَلَمّا سَمِعَ الْقَوْمُ صَوْتَها وَ بُکائَها انْصَرَفُوا وَ بَقِیَ عُمَرُ وَ مَعَهُ قَوْمٌ فَأَخْرَجُوا عَلَیّاً فَمَضَوْا بِهِ إلى أبی بَکْر فَقالُوا لَهُ بایِعْ، فَقالَ: إنْ أَنَا لَمْ أَفْعَلْ فَمَه؟ فَقالُوا: إِذاً وَاللهِ الَّذی لا إلهَ إِلاّ هُوَ نَضْرِبُ عُنُقَکَ...!(5)

عمر همراه گروهى به در خانه فاطمه آمدند، در خانه را زدند، هنگامى که فاطمه صداى آنان را شنید، با صداى بلند گفت: اى رسول خدا پس از تو چه مصیبتهایى به ما از فرزند خطاب و فرزند ابى قحافه رسید، افرادى که همراه عمر بودند هنگامى که صداى زهرا و گریه او را شنیدند برگشتند; ولى عمر با گروهى باقى ماند و على را از خانه بیرون آوردند، نزد ابى بکر بردند و به او گفتند: بیعت کن، على(علیه السلام) گفت: اگر بیعت نکنم چه مى شود؟ گفتند: به خدایى که جز او خدایى نیست، گردن تو را مى زنیم...».

این بخش از تاریخ براى علاقه مندان به شیخین قطعاً بسیار سنگین و ناگوار است، لذا برخى در صدد بر آمدند در نسبت کتاب به ابن قتیبه تردید کنند، در حالى که ابن ابى الحدید استاد فن تاریخ، این کتاب را از آثار او مى داند و پیوسته از آن مطالبى نقل مى کند، متأسفانه این کتاب به سرنوشت تحریف دچار شده و بخشى از مطالب آن به هنگام چاپ حذف شده است، در حالى که همان مطالب در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید آمده است.

زرکلى در کتاب الأعلام این کتاب را از آثار ابن قتیبه مى داند و مى افزاید: برخى از علما در این نسبت نظرى دارند; یعنى شک و تردید را به دیگران نسبت مى دهد; نه به خویش. الیاس سرکیس نیز این کتاب را از آثار ابن قتیبه مى شمارد.(6)

د) طبرى و تاریخ او

محمد بن جریر طبرى (م310) در تاریخ خود رویداد هتک حرمت خانه وحى را چنین بیان مى کند:

«أتى عُمَرُ بنُ الْخَطّابِ مَنْزِلَ عَلیٍّ وَ فیهِ طَلْحَةٌ وَ الزُّبَیْرُ وَ رِجالٌ مِنَ الْمُهاجِرِینَ، فَقالَ وَاللهِ لاََحْرِقَنَّ عَلَیْکُمْ أَوْ لَتَخْرُجَنَّ إلى الْبَیْعَةِ، فَخَرَج عَلَیْهِ الزُّبیرُ مُصْلِتاً بِالسَّیْفِ فَعَثَرَ فَسَقَطَ السَّیْفُ مِنْ یَدِهِ، فَوَثَبُوا عَلَیْهِ فَأَخَذُوهُ.(7)

عمر بن خطّاب به خانه على آمد در حالى که گروهى از مهاجران در آنجا گرد آمده بودند. وى رو به آنان کرد و گفت: به خدا سوگند خانه را به آتش مى کشم مگر اینکه براى بیعت بیرون بیایید. زبیر از خانه بیرون آمد در حالى که شمشیر کشیده بود، ناگهان پاى او لغزید، شمشیر از دستش افتاد و دیگران بر او هجوم آوردند و او را گرفتند».

این بخش از تاریخ حاکى از آن است که اخذ بیعت براى خلیفه با تهدید و ارعاب صورت مى پذیرفت امّا اینکه این گونه بیعت چه ارزشى دارد؟ قضاوت آن با خوانندگان است.

هـ) ابن عبد ربه و کتاب «العقد الفرید»

شهاب الدین احمد معروف به ابن عبد ربه اندلسى مؤلف کتاب العقد الفرید (م463هـ) در کتاب خود بحثى مشروح درباره تاریخ سقیفه آورده است. وى تحت عنوان کسانى که از بیعت ابى بکر تخلف جستند، مى نویسد:

«فَأمّا عَلیٌّ وَ الْعَبّاسُ وَ الزُّبَیرُ فَقَعَدُوا فِی بَیْتِ فاطِمَةَ حَتّى بَعَثَ إِلَیْهِمْ أَبُوبَکْرُ، عُمَرَ بْنَ الْخَطّابِ لِیُخْرِجَهُمْ مِنْ بَیْتِ فاطِمَةَ وَ قالَ لَهُ: إنْ أَبَوْا فَقاتِلْهُمْ، فَأَقْبَلَ بِقَبَس مِنْ نار أَنْ یُضرِمَ عَلَیْهِمُ الدّارَ، فَلَقِیَتْهُ فاطِمَةُ فَقالَ: یا ابْنَ الْخَطّابِ أَجِئْتَ لِتَحْرِقَ دارَنا؟! قالَ: نِعَمْ، أوْ تَدْخُلُوا فیما دَخَلَتْ فیهِ الأُمَّةُ!.(8)

على و عباس و زبیر در خانه فاطمه نشسته بودند که ابوبکر عمر بن خطّاب را فرستاد تا آنان را از خانه فاطمه بیرون کند و به او گفت : اگر بیرون نیامدند، با آنان نبرد کن! عمر بن خطّاب با مقدارى آتش به سوى خانه فاطمه رهسپار شد تا خانه را بسوزاند، ناگاه با فاطمه روبه رو شد. دختر پیامبر گفت: اى فرزند خطاب آمده اى خانه ما را بسوزانى؟ او در پاسخ گفت: بلى مگر اینکه در آنچه امّت وارد شدند، شما نیز وارد شوید!».

تا اینجا بخشى که در آن تصریح به تصمیم به هتک حرمت شده است پایان پذیرفت، اکنون به بخش دوم که حاکى از جامه عمل پوشاندن به این نیّت شوم است، مى پردازیم! مبادا تصور شود که قصد آنها تنها ارعاب و تهدید بود تا على(علیه السلام) و یارانش را مجبور به بیعت کنند، و هدف عملى ساختن چنین تهدیدى را نداشتند.

یورش انجام گرفت!

تا اینجا سخنان آن گروه که فقط به سوء نیّت خلیفه و یاران او اشاره کرده اند به پایان رسید. گروهى که نخواستند و یا نتوانستند دنباله فاجعه را به طور روشن منعکس کنند، در حالى که برخى دیگر به اصل فاجعه; یعنى یورش به خانه و... اشاره نموده اند و اینک مدارک یورش و هتک حرمت به خانه حضرت فاطمه(علیها السلام): (در این بخش نیز در نقل مصادر،غالباً ترتیب زمانى را در نظر مى گیریم).

و) ابوعبید و کتاب «الاموال»

ابوعبید، قاسم بن سلام (م 224) در کتاب الأموال که مورد اعتماد فقهاى اهل سنّت است، مى نویسد:

«عبدالرّحمن بن عوف مى گوید: در بیمارى ابوبکر براى عیادتش به خانه او رفتم. پس از گفتگوى زیاد گفت: اى کاش سه چیز را که انجام داده ام، انجام نمى دادم، اى کاش سه چیز را که انجام نداده ام، انجام مى دادم. همچنین آرزو مى کنم سه چیز را از پیامبر سؤال مى کردم; یکى از آن سه چیزى که انجام داده ام و آرزو مى کنم اى کاش انجام نمى دادم این است که: «وَدَدْتُ أنّی لَمْ أکْشِفْ بَیْتَ فاطِمَةَ وَ تَرَکْتُهُ وَ إنْ أُغْلِقَ عَلَى الْحَرْبِ; اى کاش پرده حرمت خانه فاطمه را نمى گشودم و آن را به حال خود وامى گذاشتم،هر چند براى جنگ بسته شده بود».(9)

ابوعبید هنگامى که به اینجا مى رسد به جاى جمله : «لم أکشف بیت فاطمة و ترکته...» مى گوید: «کذا و کذا» و اضافه مى کند که من مایل به ذکر آن نیستم!

ابوعبید، هر چند روى تعصّب مذهبى یا علّت دیگر از نقل حقیقت سر برتافته; ولى محقّقان کتاب الأموال در پاورقى مى گویند: جمله هاى حذف شده در کتاب میزان الاعتدال ـ به نحوى که بیان گردید ـ وارد شده است، افزون بر آن، طبرانى در معجم خود و ابن عبد ربّه در عقد الفرید و افراد دیگر جمله هاى حذف شده را آورده اند. (دقت کنید!)

ز) طبرانى و «معجم کبیر»

ابوالقاسم سلیمان بن احمد طبرانى (260-360) که ذهبى در میزان الاعتدال وى را معتبر مى داند.(10) در کتاب المعجم الکبیر که کراراً چاپ شده، آنجا که درباره ابوبکر و خطبه ها و وفات او سخن مى گوید، یادآور مى شود:

ابوبکر به هنگام مرگ، امورى را تمنا کرد و گفت: اى کاش سه چیز را انجام نمى دادم، سه چیز را انجام مى دادم و سه چیز را از رسول خدا سؤال مى کردم: «أمّا الثَّلاثُ اللاّئی وَدَدْتُ أنّى لَمْ أَفْعَلْهُنَّ، فَوَدَدْتُ أنّی لَمْ أَکُنْ أکْشِفَ بَیْتَ فاطِمَةَ وَ تَرَکْتُهُ...; آن سه چیزى که آرزو مى کنم که اى کاش انجام نمى دادم، آرزو مى کنم اى کاش حرمت خانه فاطمه را هتک نمى کردم و آن را به حال خود واگذار مى کردم!».(11)

این تعبیرات به خوبى نشان مى دهد که تهدیدهاى عمر عملى شد و در خانه را به زور (یا با آتش زدن) گشودند.

ح) باز هم ابن عبد ربّه و «عقد الفرید»

ابن عبد ربّه اندلسى مؤلف کتاب العقد الفرید (م463) در کتاب خود از عبدالرحمن بن عوف نقل مى کند:

«من در بیمارى ابى بکر بر او وارد شدم تا از او عیادت کنم، او گفت: آرزو مى کنم که اى کاش سه چیز را انجام نمى دادم و یکى از آن سه چیز این است: «وَدَدْتُ أنّی لَمْ أکْشِفُ بَیْتَ فاطِمَةَ عَنْ شیء وَ إنْ کانُوا أَغْلَقُوهُ عَلَى الْحَرْبِ; اى کاش خانه فاطمه را نمى گشودم، هر چند آنان براى نبرد درِ خانه را بسته بودند».(12)

در بحثهاى آینده نیز اسامى و عبارات شخصیتهاى دیگرى که این بخش از گفتار خلیفه را نقل کرده اند، خواهد آمد.

ط) سخن نظّام در کتاب «الوافى بالوفیات»

ابراهیم بن سیار نظّام معتزلى (160-231) که به دلیل زیبایى کلامش در نظم و نثر به نظّام معروف شده است در کتابهاى متعددى، واقعه بعد از حضور در خانه فاطمه(علیها السلام)را نقل مى کند. او مى گوید:

«إِنَّ عُمَرَ ضَرَبَ بَطْنَ فاطِمَةَ یَوْمَ الْبَیْعَةِ حَتّى ألْقَتِ الْمُحْسِنَ مِنْ بَطْنِها; عمر در روز اخذ بیعت براى ابى بکر بر شکم فاطمه زد، او فرزندى که در رحم داشت و نام او را محسن نهاده بودند، سقط کرد!».(13)

ى) مبرّد در کتاب «کامل»

ابن ابى الحدید مى نویسد: محمد بن یزید بن عبدالاکبر بغدادى (210-285) ادیب، و نویسنده معروف و صاحب آثار مشهور، در کتاب الکامل، از عبدالرحمن بن عوف داستان آرزوهاى خلیفه را مى نویسد، و چنین یادآور مى شود:

«وَدَدْتُ أنّی لَمْ أکُنْ کَشَفْتُ عَنْ بَیْتِ فاطِمَةَ وَ تَرَکْتُهُ وَ لَوْ أُغْلِقَ عَلَى الْحَرْبِ».(14)

ک) مسعودى و «مروج الذهب»

مسعودى (م325) در مروج الذهب مى نویسد: «آنگاه که ابوبکر در حال احتضار بود چنین گفت:

سه چیز انجام دادم و تمنّا مى کردم که اى کاش انجام نمى دادم; یکى از آن سه چیز این بود: فَوَدَدْتُ أنّی لَمْ أَکُنْ فَتَّشْتُ بَیْتَ فاطِمَةَ وَ ذَکَرَ فی ذلِکَ کَلاماً کَثیراً!; آرزو مى کردم که اى کاش حرمت خانه زهرا را هتک نمى کردم. وى در این مورد سخن زیادى گفته است!!».(15)

مسعودى با اینکه نسبت به اهل بیت گرایشهاى موافقى دارد; ولى اینجا از بازگویى سخن خلیفه خوددارى کرده و با کنایه رد شده است. البتّه سبب را خدا مى داند، بندگان خدا هم اجمالا مى دانند!

ل) ذهبى و کتاب «میزان الاعتدال»

ذهبى در کتاب میزان الاعتدال از محمّد بن احمد کوفى حافظ نقل مى کند که در محضر احمد بن محمّد معروف به ابن ابى دارم، محدّث کوفى (م 357)، این خبر خوانده شد:

«إنّ عُمَرَ رَفَسَ فاطِمَةَ حَتّى أسْقَطَتْ بِمُحْسِن; عمر لگدى بر فاطمه زد و او فرزندى که در رحم به نام محسن داشت سقط کرد!».(16)

م) عبدالفتاح عبدالمقصود و کتاب «الإمام علی»

وى هجوم به خانه وحى را در دو مورد از کتاب خود آورده است و ما به نقل یکى از آنها بسنده مى کنیم:

«عمر گفت: وَالّذی نَفْسُ عُمَرَ بِیَدِهِ، لَیَخْرُجَنَّ أَوْ لاَحْرَقَنّها عَلى مَنْ فیها...! قالت له طائفة خافت الله و رعت الرسول فی عقبه: یا أباحَفْص، إِنَّ فیها فاطِمَةَ...»! فَصاحَ لایُبالی: وَ إن...! وَ اقْتَرَبَ وَ قَرَعَ الْبابَ، ثُمَّ ضَرَبَهُ وَ اقْتَحَمَهُ... وَ بَدالَهُ عَلیّ... وَ رَنَّ حینَذاکَ صَوْتُ الزَّهْراءِ عِنْدَ مَدْخَلِ الدّارِ... فَإنْ هِیَ إلاّ طَنینَ اسْتِغاثَة...(17);

قسم به کسى که جان عمر در دست اوست یا باید بیرون بیایید یا خانه را بر ساکنانش آتش مى زنم.

عدّه اى که از خدا مى ترسیدند و پس از پیامبر(صلى الله علیه وآله) رعایت منزلت او را مى کردند، گفتند:

اباحفص، فاطمه در این خانه است. بى پروا فریاد زد: باشد!. نزدیک شد، در زد، سپس بر در کوبید و وارد خانه شد.

على(علیه السلام) پیدا شد...

طنین صداى زهرا در نزدیکى مدخل خانه بلند شد... این ناله استغاثه او بود...!».

* * *

این بحث را با حدیث دیگرى از مقاتل ابن عطیّه در کتاب الامامة و الخلافة پایان مى دهیم (هر چند هنوز ناگفته ها بسیار است!).

او در این کتاب چنین مى نویسد:

«إنّ أبابکر بَعْدَ ما أَخَذَ الْبَیْعَةً لِنَفْسِهِ مِنَ النّاسِ بِالإرْهابِ وَ السَّیْفِ وَ الْقُوَّةِ أرْسَلَ عُمَرَ وَ قُنْفُذاً وَ جَماعَةً إلى دارِ عَلىّ وَ فاطِمَةً(علیهما السلام) وَ جَمَعَ عُمَرُ الْحَطَبَ عَلى دارِ فاطِمَةَ وَ أَحْرَق بابَ الدّارِ!...; هنگامى که ابوبکر از مردم با تهدید و شمشیر و زور بیعت گرفت، عمر و قنفذ و جماعتى را به سوى خانه على و فاطمه(علیهما السلام)فرستاد. عمر هیزم جمع کرد و در خانه را آتش زد...».(18)

در ذیل این روایت، تعبیرات دیگرى است که قلم از بیان آن عاجز است.

نتیجه:

با این همه مدارک روشن که عموماً از منابع اهل سنّت نقل شده، باز بعضى از آنان تعبیر «افسانه شهادت» را به کار مى برند و این حادثه تلخ را ساختگى مى پندارند! اگر اصرار آنها بر نفى این حقایق نبود ما نیز بحث را این مقدار گسترش نمى دادیم.

#####

1. مصنف ابن ابى شیبه، ج 8، ص 572، کتاب المغازى.

2. انساب الأشراف، ج 1، ص 586، چاپ دار معارف، قاهره.

3. الاعلام زرکلى، ج 4، ص 137 .

4. الامامة و السیاسة ابن قتیبه، ص 12، چاپ مکتبة تجاریة کبرى، مصر.

5. همان مدرک، ص 13 .]

6. معجم المطبوعات العربیة، ج 1، ص 212 .

7. تاریخ طبرى، ج 2، ص 443، چاپ بیروت.

8. عقد الفرید، ج 4، ص 93، چاپ مکتبة هلال.

9. الأموال، پاورقى 4، چاپ نشر کلیات ازهریة، نیز ص 144، چاپ بیروت، نیز ابن عبد ربّه در عقد الفرید، ج 4، ص 93 نقل کرده است، چنان که خواهد آمد.

10. میزان الاعتدال، ج 2، ص 195 .

11. معجم کبیر طبرانى، ج 1، ص 62، ح 34، تحقیق حمدى عبدالمجید سلفى.

12. عقد الفرید، ج 4، ص 93، چاپ مکتبة الهلال.

13. الوافى بالوفیات، ج 6، ص 17، شماره 2444; ملل و نحل شهرستانى، ج 1، ص 57، چاپ دارالمعرفة، بیروت و در ترجمه نظّام به کتاب «بحوث فى الملل والنحل»، ج 3، ص 248-255 مراجعه شود.

14. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 2، ص 46 و 47، چاپ مصر.

15. مروج الذهب، ج 2، ص 301، چاپ دارالاندلس، بیروت.

16. میزان الاعتدال، ج 1، ص 139، شماره 552 .

17. عبدالفتاح عبدالمقصود، على بن ابى طالب، ج 4، ص 276-277 .

18. الامامة و الخلافة، ص 160-161، تألیف مقاتل بن عطیة که با مقدمه اى از دکتر حامد داود استاد دانشگاه عین الشمس قاهره به چاپ رسیده (چاپ بیروت، مؤسّسه البلاغ).

#####

▲4. مدفن پاک فاطمه زهرا (علیها السلام)

یکى از مصائب دختر والا مقام پیامبر اکرم این است که جایگاه قبر شریفش هنوز نامعلوم است; بعضى آن را مطابق پاره اى از روایات در بقیع و برخى در داخل خانه اش در کنار مسجد پیامبر و بعضى در روضه (آن مقدار از مسجد که میان قبر پیامبر و منبر آن حضرت قرار دارد) مى دانند.

این مطلب هر محقّقى را در فکر فرو مى برد که چه طوفانى پس از رسول الله(صلى الله علیه وآله) در میان امّت برخاست که مرقد پاک تنها دخترش، در هاله اى از ابهام فرو رفت؟ هر چند بیشترین قرائن دلالت بر دفن آن حضرت در خانه اش دارد، زیرا دفن در روضه در آن زمان کار آسانى نبود و بسیار بعید است على(علیه السلام) رضایت به چنین کارى داده باشد و دفن در بقیع با آنچه در خطبه مورد بحث آمده چندان سازگار نیست، زیرا جمله «النّازِلَةِ فی جَوارِکَ» نشان مى دهد که قبر آن بانو در کنار قبر پیامبر بوده است.

مرحوم علاّمه مجلسى از ابراهیم بن محمّد همدانى نقل مى کند که مى گوید: براى امام هادى (على بن محمّد النقى(علیهما السلام)) نامه اى نوشتم که مرا از قبر فاطمه(علیها السلام)با خبر ساز! حضرت در جواب چنین مرقوم داشت: «هِىَ مَعَ جَدّی صَلَواتُ اللهِ عَلَیْهِ وَ آلِهِ; او با جدم پیغمبر(صلى الله علیه وآله) است».(1)

مرحوم صدوق نیز مى گوید: صحیح در نزد من این است که آن حضرت در خانه اش دفن شده است که پس از توسعه بنى امیّه، الآن جزء مسجد قرار گرفته است.(2)

در وضع فعلى گرچه قبر پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و قبور دیگرى در داخل مسجد قرار گرفته; ولى آن را به وسیله دیوارها و شبّاک از مسجد جدا کرده اند.

در کتاب عیون الاخبار الرضا از بزنطى نقل شده است که مى گوید: «سألت الرضا عن قبر فاطمة; من از امام على بن موسى الرضا(علیه السلام) از محل قبر فاطمه(علیها السلام)سؤال کردم، فرمود: دُفِنَتْ فی بَیْتِها فَلَمّا زادَتْ بَنُو اُمَیَّةَ فی الْمَسْجِدِ صارَتْ فِی الْمَسْجِدِ».(3)

بنابراین هر کس نزدیک قبر پیامبر(صلى الله علیه وآله) در روضه مقدّسه بایستد و حضرت زهرا(علیها السلام)را زیارت کند إن شاءالله فضیلت زیارت آن حضرت از نزدیک را به دست آورده است. در بقیع نیز به قصد رجا مى توان آن حضرت را زیارت کرد.

#####

1. بحارالانوار، ج 97، ص 198، ح 18.

2. من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 572 .

3. عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 311 (مطابق نقل بحارالانوار، ج 97، ص 191).

#####

▲5. زمان شهادت بانوى اسلام

نه تنها در مکان دفن آن یادگار پیامبر گفتگوست، در تاریخ وفات آن حضرت نیز اختلاف است.

طبق روایت معروفى(1) از امام صادق(علیه السلام) آن حضرت در سال یازدهم هجرى با گذشت 75 روز از رحلت پدر بزرگوارش دیده از جهان فرو بست: (إِنَّ فاطِمَةَ(علیها السلام)مَکَثَتْ بَعْدَ رَسُولِ اللهِ(صلى الله علیه وآله) خَمْسَةَ وَ سَبْعینَ یَوْماً). با توجّه به اینکه رحلت پیامبر اکرم در 28 صفر واقع شده باید شهادت آن بانوى عزیز در یکى از سه روز سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم ماه جمادى الاولى واقع شده باشد (با در نظر گرفتن احتمال تمام یا ناقص بودن ماههاى وسط).

در حدیث دیگرى آمده است که آن بانوى گرامى در روز سه شنبه سوم جمادى الآخر سنه یازدهم هجرت چشم از جهان بر بست(2) و این حدیث مطابق عقیده کسانى است که مى گویند فاصله میان رحلت پیامبر و شهادت حضرت زهرا(علیها السلام) 95 روز بود.

در ذیل این حدیث آمده است: «وَ کانَ سَبَبُ فَوْتِها أَنَّ قُنْفُذَ مَوْلى عُمَرَ لَکَزَها بِنَعْلِ السَّیْفِ بِأَمْرِهِ فَأَسْقَطَتْ مُحْسِناً وَ مَرِضْتَ مِنْ ذلِکَ مَرَضاً شَدیداً; سبب وفات آن حضرت دین بود که قنفذ غلام عمر به دستور وى حضرت را به غلاف شمشیر مضروب ساخت و به دنبال آن محسنش را سقط کرد و بیمارى شدید پیدا کرد (و سرانجام به شهادت رسید)».(3)

مرحوم علاّمه مجلسى در زاد المعاد از این قول درباره زمان وفات آن حضرت به عنوان روایتى معتبر نقل کرده است. سپس اضافه مى کند: شیخ طوسى و سیّد بن طاووس و دیگران نیز همین را پذیرفته اند و گرچه این روایت با روایت 75 روز منافات دارد; ولى چون مشهور و روایتى معتبر، پشتوانه آن است، باید روز سوم جمادى الثانى به مراسم تعزیت آن حضرت قیام کرد.(4)

در حدیث غیر مشهورى نیز فاصله وفات رسول خدا(صلى الله علیه وآله) تا شهادت حضرت زهرا(علیها السلام)40 روز ذکر شده است.(5)

#####

1. کافى، ج 1، ص 458، ح 1; و بحارالانوار، ج 43، ص 215. مرحوم علاّمه مجلسى در شرحى که بعد از حدیث 47 نگاشته، مى نویسد: «فی الْخَبَرِ الصَّحیحِ أنَّها عاشَتْ بَعْدَ أَبیها خَمْسَةَ وَ سَبْعینَ یَوْماً».

2. بحارالانوار، ج 43، ص 170، ح 11 .

3. همان مدرک.

4. زاد المعاد، ص 456 .

5. بحارالانوار، ج 43، ص 7 .

#####

▲خطبه 203

فِی التَّزْهیدِ مِنَ الدُّنْیا وَ التَّرْغیبِ فِی الآخِرَةِ

از سخنان امام(علیه السلام) است درباره زهد در دنیا و تشویق به آخرت.(1)

#####

1. سند خطبه:

جمعى از بزرگان علما پیش و بعد از سیّد رضى، این خطبه را در کتابهاى خود ذکر فرموده اند; از کسانى که قبل از سیّد رضى آن را نقل کرده مرحوم صدوق در امالى و عیون اخبار الرضا و مرحوم شیخ مفید در کتاب ارشاد است و از جمله کسانى که بعد از سیّد رضى آن را در کتب خود (بدون استناد به نهج البلاغه) آورده اند. مرحوم طبرسى در مشکاة الانوار و ورّام بن ابى فراس در مجموعه ورّام است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3،
ص 98)

▲خطبه در یک نگاه

در این خطبه کوتاه و پرمعنا امام(علیه السلام) به چند نکته اشاره مى کند:

1. دنیا گذرگاهى بیش نیست و جایگاه اصلى انسان سراى آخرت است و باید از این گذرگاه براى منزلگاه حقیقى بهره گیرى کرد.

2. انسان باید روح خود را از دنیا بیرون فرستد پیش از آنکه جسم او بیرون مى رود.

3. دنیا دار امتحان و صحنه آزمون است.

4. هنگام خروج انسان از دنیا مردم به اموالى که از خود باقى گذاشته مى نگرند و فرشتگان به اعمالى که از پیش فرستاده اند.

#####

أَیُّهَا النَّاسُ، إِنَّمَا الدُّنْیَا دَارُ مَجَاز، وَ الاْخِرَةُ دَارُ قَرَار، فَخُذُوا مِنْ مَمَرِّکُمْ لِمَقَرِّکُمْ، وَ لاَ تَهْتِکُوا أَسْتَارَکُمْ عِنْدَ مَنْ یَعْلَمُ أَسْرَارَکُمْ، وَ أَخْرِجُوا مِنَ الدُّنْیَا قُلُوبَکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَخْرُجَ مِنْهَا أَبْدَانُکُمْ، فَفِیهَا اخْتُبِرْتُمْ، وَ لِغَیْرِهَا خُلِقْتُمْ. إِنَّ الْمَرْءَ إِذَا هَلَکَ قَالَ النَّاسُ: مَا تَرَکَ؟ وَ قَالَتِ الْمَلاَئِکَةُ: مَا قَدَّمَ؟ لِلّهِ آبَاؤُکُمْ! فَقَدِّمُوا بَعْضاً یَکُنْ لَکُمْ قَرْضاً، وَ لاَ تُخْلِفُوا کُلاًّ فَیَکُونَ فَرْضاً عَلَیْکُمْ.

### ترجمه

اى مردم! دنیا تنها سراى عبور است و آخرت خانه جاودانه، حال که چنین است از این گذرگاه خود براى محل استقرار خویش (در آخرت)، توشه برگیرید و پرده هاى خویش را در پیش کسى که از اسرارتان آگاه است ندرید و قلوبتان را از دنیا خارج کنید پیش از آنکه بدنهایتان از آن خارج شود، چرا که شما در دنیا آزمایش مى شوید و براى غیر آن، آفریده شده اید. هنگامى که انسان مى میرد، مردم مى گویند چه چیز باقى گذاشت؟ ولى فرشتگان مى گویند چه چیز پیش از خود فرستاد؟ خدا پدرتان را رحمت کند بخشى از ثروت خود را از پیش بفرستید تا به عنوان قرض (نزد خدا) براى شما باقى بماند و همه را براى بعد از خود نگذارید که مسئولیت سنگینى بر دوش شما خواهد گذارد.

▲شرح و تفسیر

▲دنیا گذرگاه است

امام(علیه السلام) در آغاز این خطبه به مسئله مهمّى درباره حقیقت دنیا و آخرت اشاره مى کند که غفلت از آن خمیرمایه اکثر بدبختیهاى انسان است، مى فرماید: «اى مردم، دنیا تنها سراى عبور و آخرت خانه جاودانه است، حال که چنین است از این گذرگاه خود براى محل استقرار خویش، توشه برگیرید»; (أَیُّهَا النَّاسُ، إِنَّمَا الدُّنْیَا دَارُ مَجَاز(1)، وَ الاْخِرَةُ دَارُ قَرَار، فَخُذُوا مِنْ مَمَرِّکُمْ لِمَقَرِّکُمْ).

بسیارى از مشکلات از اینجا ناشى مى شود که انسان دنیا را سراى باقى مى نگرد، از این رو به اندوختن مال و ثروت، از هر طریق و به هر قیمت مى پردازد و در صرف آن براى مقاصد خیر بخل مىورزد و بر این اساس مرتکب اعمال خلاف فراوانى مى شود و توبه را به تأخیر مى اندازد.

همین حقیقت با تعبیرهاى مختلف در روایات دیگر آمده است، گاه دنیا به عنوان یک پل: «الدنیا قنطرة»(2) وگاه به عنوان یک تجارتخانه: «مَتْجَرُ أوْلِیاءِ اللهِ»(3)و گاه به عنوان مزرعه «الدُّنْیا مَزْرَعَةُ الآخِرَةِ»(4) قلمداد شده است که همگى حکایت از یک چیز مى کند.

سپس به دنبال این سخن به نکته دیگرى اشاره کرده، مى فرماید: «پرده هاى خویش را نزد کسى که از اسرارتان آگاه است ندرید»; (وَ لاَ تَهْتِکُوا أَسْتَارَکُمْ عِنْدَ مَنْ یَعْلَمُ أَسْرَارَکُمْ).

به اعتقاد بسیارى از شارحان، این جمله اشاره به عدم تجاهر به گناه است، زیرا گناه پنهانى، در واقع یک گناه است و گناه آشکار، به جهت پرده درى و آلوده ساختن محیط اجتماع چند گناه محسوب مى شود; ولى بعضى از شارحان آن را اشاره به اعمال خیر دانسته اند که اگر در پنهانى انجام شود بهتر است، در حالى که تعبیر به هتک (وَ لاتَهْتِکُوا) تناسبى با این معنا ندارد.

به هر حال خداوند، ستّار العیوب و غفّار الذنوب است; تا بندگان پرده درى نکنند او عیوب و گناهان آنها را مى پوشاند، چنان که در حدیثى از امیرمؤمنان على(علیه السلام)مى خوانیم: «ما مِنْ عَبْد إلاّ وَ عَلَیْهِ أرْبَعُونَ جُنّة حَتّى یَعْمَلَ أرْبَعینَ کَبیرَة فَإذا عَمِلَ أرْبَعینَ کَبیرَة انْکَشَفَتْ عَنْهُ الجُنَنْ; هر بنده اى چهل پرده ساتر الهى بر اعمال او وجود دارد تا چهل گناه کبیره انجام دهد، در این حالت تمام آن پرده ها کنار مى رود». سپس امام(علیه السلام) در ادامه این حدیث مى فرماید: «در این موقع خداوند به فرشتگانش وحى مى فرستد که بنده ام را با بال و پر خود بپوشانید و آنها چنین مى کنند; ولى این بنده گنهکار به هر گناهى دست مى زند فرشتگان عرضه مى دارند: پروردگارا این بنده ات هیچ گناهى نیست مگر اینکه انجام داده و ما از اعمال او شرم داریم، به آنها وحى مى شود که پر و بال خود را از او بردارند، در این هنگام نسبت به ما اهل بیت(علیهم السلام) دشمنى مىورزد و در نتیجه پرده او در آسمان و زمین کنار مى رود و آبروى او نزد همگان مى ریزد».(5)

ارتباط این جمله با جمله هاى قبل ممکن است از این نظر باشد که یکى از بدترین گناهان که سراى آخرت انسان را تیره و تار مى کند، تجاهر به معصیت است.

آنگاه امام(علیه السلام) در تکمیل سخنان پیشین در مورد زهد در دنیا به نکته سومى اشاره کرده، مى فرماید: «قلوبتان را از دنیا خارج کنید پیش از آنکه بدنهایتان از آن خارج شود»; (وَ أَخْرِجُوا مِنَ الدُّنْیَا قُلُوبَکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَخْرُجَ مِنْهَا أَبْدَانُکُمْ).

خارج ساختن قلوب، کنایه لطیفى از ترک تعلّقات دنیوى و وابستگیها به زرق و برق دنیاست وتعبیر «مِنْ قَبْلِ أَنْ تَخْرُجَ...» هشدارى است بر ناپایدارى این جهان; یعنى به هوش باشید به زودى بدنها به خاک سپرده مى شود، بکوشید پیش از آن، دلها را از این جهان خارج سازید، چرا که حبّ دنیا سرچشمه همه گناهان است.

بدیهى است منظور از این سخن این نیست که مسلمانان از نیازهاى زندگى بى بهره باشند و یا جوامع اسلامى از نظر پیشرفتهاى اقتصادى از دیگران عقب بمانند و نیازمند به نان شوند; بلکه منظور وابستگى شدیدى است که انسان را وادار به هرگونه قانون شکنى مى کند، لذا بعضى از شارحان نهج البلاغه این جمله را اشاره به ترک اموال حرام دانسته اند.

سپس در چهارمین نکته و در تکمیل آنچه گذشت مى فرماید: «چرا که شما در دنیا آزمایش مى شوید و براى غیر آن، آفریده شده اید»; (فَفِیهَا اخْتُبِرْتُمْ، وَ لِغَیْرِهَا خُلِقْتُمْ).

این دو جمله کوتاه همه چیز را روشن مى سازد و توجّه به آن مسیر زندگى سعادت بخش انسانها را نشان مى دهد، آرى دنیا سراى امتحان است و جایگاه جاودانه انسان سراى آخرت است. قرآن مجید مى گوید: «(أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لاَ یُفْتَنُونَ * وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ); آیا مردم چنین پنداشته اند که چون بگویند: ایمان آورده ایم، آنها به حال خود رها مى شوند و آزمایش نخواهند شد، ما همه پیشینیان آنها را آزمایش کرده ایم»(6)، بنابراین آزمایشهاى الهى که وسیله تکامل و پرورش انسانهاست امرى قطعى و اجتناب ناپذیر و به تعبیر دیگر از اهداف آفرینش انسان است که استثنایى در آن وجود ندارد و همه باید شب و روز، در خلوت و جلوت، جوانى و پیرى در انتظار این آزمونها باشند.

حضرت، در ادامه این سخن به نکته مهم دیگرى اشاره مى کند و مى فرماید: «هنگامى که انسان مى میرد، مردم مى گویند چه چیز باقى گذاشت؟ ولى فرشتگان مى گویند چه چیز پیش از خود فرستاد؟»; (إِنَّ الْمَرْءَ إِذَا هَلَکَ قَالَ النَّاسُ: مَا تَرَکَ؟ وَ قَالَتِ الْمَلاَئِکَةُ: مَا قَدَّمَ؟).

منظور از ناس در اینجا دنیاپرستانند که همیشه سؤالشان از مال و اموال و ثروتهاى افرادى است که مى میرند، در حالى که رابطه آنان با آن اموال به کلّى بریده شده و فقط فرداى قیامت باید در مقابل طرق این درآمدها پاسخگو باشند و جالب اینکه نقطه مقابل آنها را فرشتگان الهى قرار داده است که تمام توجّه آنها به مسائل معنوى و الهى است.

سرانجام در آخرین نکته مى فرماید: «خدا پدرتان را رحمت کند بخشى از ثروت خود را از پیش بفرستید تا به عنوان قرض (نزد خدا) براى شما باقى بماند و همه را براى بعد از خود نگذارید که مسئولیت سنگینى بر دوش شما خواهد گذارد»; (لِلّهِ آبَاؤُکُمْ! فَقَدِّمُوا بَعْضاً یَکُنْ لَکُمْ قَرْضاً، وَ لاَ تُخْلِفُوا کُلاًّ فَیَکُونَ فَرْضاً عَلَیْکُمْ).

جمله «لِلّهِ آبَاؤُکُمْ!» معمولا در مقام تعجب توأم با احترام ذکر مى شود و معادل آن در فارسى «درود بر پدرانتان» یا «رحمت خدا بر پدرانتان» است(7) و منظور از جمله «فَقَدِّمُوا بَعْضاً...» این است که انسان تا زنده است با دست خود بخشى از اموال خویش را در راه خدا به محرومین یا براى کارهاى خیر بپردازد که به مقتضاى «(وَمَا عِنْدَ اللهِ بَاق); آنچه نزد خداست باقى مى ماند»(8) و «(مَّنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللهَ قَرْضاً حَسَناً); کیست که به خدا قرض حسن دهد»(9) نزد خداوند براى یوم المعاد ذخیره مى شود و تعبیر به «بعض» براى این است که انسان نباید وارثان خود را که غالباً نیازمند هستند محروم کند، زیرا این کار دور از انصاف است و در روایات اسلامى از کسانى که همه اموال خود را در حیات خود انفاق مى کنند و براى ورثه چیزى نمى گذارند، نکوهش شده است. رسول خدا(صلى الله علیه وآله)

درباره یکى از انصار که به هنگام مرگ همه اموال خود را در راه خدا انفاق کرده بود و چیزى براى فرزندانش نگذارده بود، فرمود: «لَوْ أعْلَمْتُمُونی أمْرَهُ ما تَرَکْتُکُمْ تَدْفُنُوهُ مَعَ الْمُسْلِمینَ یَتْرُکَ صَبیتَهُ صِغاراً یَتَکَفَّفُونَ النّاسَ; اگر قبلا به من گفته بودید اجازه نمى دادم او را در قبرستان مسلمانان دفن کنید، زیرا فرزندان صغیرى به یادگار گذاشته که دست نیاز به سوى مردم دراز کنند».(10) البته این نهى در مورد کسانى است که ورثه نیازمندى دارند.

از سوى دیگر شدیداً نکوهش شده که انسان چیزى از اموال خود را در راه خدا انفاق نکند و تمام آن را براى ورثه بگذارد. امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه «(کَذَلِکَ یُرِیهِمُ اللهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَات عَلَیْهِمْ); این گونه خداوند اعمال آنها را به آنان نشان مى دهد که مایه حسرت او هستند»(11) فرمود: «هُوَ الرَّجُلُ یَدَعُ مالَهُ لایَنْفِقَهُ فی طاعَةِ اللهِ بُخلا ثُمَّ یَمُوتُ فَیَدَعَهُ لِمَنْ یَعْمَلُ فیهِ بِطاعَةِ اللهِ أوْ فی مَعْصِیَةِ اللهِ فإنْ عَمِلَ بِهِ فی طاعَةِ اللهِ رَآهُ فی میزانِ غَیْرِهِ فَرآهُ حَسْرَةً وَ قَدْ کانَ الْمالُ لَهُ وَ إِنْ کانَ عَمِلَ بِهِ فی مَعْصِیَةِ اللهِ قَوّاهُ بِذلِکَ الْمالُ حَتّى عَمِلَ بِهِ فی مَعْصِیَةِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ; این آیه اشاره به کسى است که اموالى دارد که از روى بخل، چیزى از آن را در راه خدا انفاق نمى کند. سپس مى میرد و آن را براى کسى باقى مى گذارد که با آن، اطاعت یا معصیت پروردگار را انجام مى دهد. هرگاه با آن مال، اطاعت خدا کند، صاحب اصلى مال، نتیجه آن را در ترازوى عمل بازماندگان مى بیند در حالى که آن مال، متعلق به او بوده و اگر با آن معصیت خدا کند در واقع، کمک به معصیت کرده و او را تقویت نموده تا نافرمانى خدا کند».(12)

جمله «فَرْضاً عَلَیْکُمْ» اشاره به این است که اگر تمام اموال خود را براى وارثان بگذارید روز قیامت حسابش بر شماست و منافعش در دنیا براى دیگران.

در ضمن توجّه به این نکته لطیف ادبى بجاست که امام(علیه السلام) در این دو جمله از چهار چیز که در مقابل هم قرار گرفته اند، استفاده کرده است. «قدّموا» در مقابل «لاتخلفوا» و «بعض» در برابر «کلّ» و «قرض» در مقابل «فرض» و «لکم» در مقابل «علیکم» که خود از نشانه هاى فصاحت و بلاغت کلام امام(علیه السلام) است.

#####

1. «مَجاز» از ریشه «جواز» به معناى عبور گرفته شده و در اینجا به معناى گذرگاه است (هر چند معناى مصدرى نیز دارد). مجاز در کلام را از آن رو مجاز گویند که متکلّم از معناى حقیقى مى گذرد و به معناى دیگرى که مناسب آن است، دست مى یابد.

2. بحارالانوار، ج 14، ص 319.

3. نهج البلاغه، کلمات قصار، 131 .

4. این حدیث در عوالى اللئالى، ج 1، ص 267 از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نقل شده است.

5. کافى، ج 2، ص 279، ح 9 .

6. عنکبوت، آیه 2-3.

7. ظاهر این جمله به صورت مبتدا و خبر است با این مفهوم که پدران شما از آن خدا هستند و لازمه آن، این است که درود و رحمت بر آنها باد.

8. نحل، آیه 96 .

9. بقره، آیه 245 .

10. کافى، ج 5، ص 67، ح 1.

11. بقره، آیه 167 .

12. کافى، ج 4، ص 42 .

#####

▲نکته

▲هر صبح و شام این جمله ها را بخوانید

سزاوار است هر انسانى جمله هاى بیدارکننده و تکان دهنده بالا را همه روز صبحگاهان تلاوت کند، زیرا طبیعت دنیا سرگرم کننده و غفلت زاست; غفلتى که غالباً به گناه منجر مى شود; گناهانى که انسان را از خدا دور مى سازد.

در عبارات بالا هم موقعیّت دنیا و آخرت روشن شده و هم دستوراتى درباره آمادگى براى این سفر سرنوشت ساز صادر گردیده است.

بى شک مفهوم سخنان امام این نیست که انسانها دست از تلاش و کوشش براى زندگى مادى بردارند، زیرا این امر سبب فقر و نیازمندى است، همان فقرى که منشأ انواع گناهان و سبب وابستگى به بیگانگان از اسلام است همان وابستگى که عزّت و شوکت اسلام و مسلمین را در هم مى شکند; بلکه منظور این است که دیدِ خود را نسبت به دنیا تغییر دهند; از همه مواهب بهره گیرند; ولى در مسیر سعادت براى سراى جاویدان از اموال خود براى نجات نیازمندان استفاده کنند و بر زخم هاى جانکاه دردمندان مرهم نهند. از ثروت اندوزى و ذخیره کردن اموال بپرهیزند و تا زنده هستند بخش مهمّى از اموال خویش را در راه خیر صرف کنند و ذخیره یوم المعاد خویش سازند.

▲خطبه 204

کانَ کَثیراً ما یُنادی بِهِ أصْحابَهُ

از سخنان امام(علیه السلام) است که همواره اصحاب خویش را با آن مخاطب مى ساخت.(1)

#####

1. سند خطبه:

گروهى از بزرگان ـ چه از کسانى که قبل از مرحوم سیّد رضى مى زیستند و چه کسانى که بعد از او در عرصه علوم اسلامى گام نهادند ـ این خطبه را در کتابهاى خود نقل کرده اند; از جمله مرحوم صدوق در کتاب امالى، در مجلس هفتاد و پنج، آن را به طور مستند آورده است. همچنین شیخ مفید در کتاب مجالس مسنداً از امام باقر(علیه السلام) و در کتاب ارشاد با اضافاتى آورده است; بعد از مرحوم سیّد رضى، مرحوم طبرسى در مشکات آن را ذکر کرده و با توجّه به تفاوتهایى که با نقل سیّد رضى دارد، معلوم مى شود که از طرق دیگرى نقل شده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 99)

▲خطبه در یک نگاه

از عنوانى که مرحوم سیّد رضى به خطبه داده استفاده مى شود که امام(علیه السلام) کراراً اصحاب خود را مخاطب ساخته و این سخن را تکرار مى فرمود. نیز از روایتى که در مصادر نهج البلاغه آمده استفاده مى شود که آن حضرت بعد از نماز عشا سه بار مردم را صدا مى زد تا همه بشنوند و این سخن را به گوش آنها مى رساند.

این خطبه در واقع هشدارى است به همه انسانها که زندگى دنیا کوتاه است و منازل وحشتناکى از قبر، برزخ و قیامت در پیش رو است که باید آماده آن شوند. هشدارى است به قطع وابستگیهاى بى حدّ و حساب به دنیا و اینکه عمر دنیا کوتاه است و پایان عمر نزدیک; هشدارى است براى فراهم کردن زاد و توشه تقوا جهت سفر طولانى و خطرناکى که در پیش است.

#####

تَجَهَّزُوا، رَحِمَکُمُ اللّهُ، فَقَدْ نُودِیَ فِیکُمْ بِالرَّحِیلِ، وَ أَقِلُّوا الْعُرْجَةَ عَلَى الدُّنْیَا، وَ انْقَلِبُوا بِصَالِحِ مَا بِحَضْرَتِکُمْ مِنَ الزَّادِ، فَإِنَّ أَمَامَکُمْ عَقَبَةً کَؤُوداً، وَ مَنَازِلَ مَخُوفَةً مَهُولَةً، لاَبُدَّ مِنَ الْوُرُودِ عَلَیْهَا، وَ الْوُقُوفِ عِنْدَهَا. وَ اعْلَمُوا أَنَّ مَلاَحِظَ الْمَنِیَّةِ نَحْوَکُمْ دَانِیَةٌ، وَ کَأَنَّکُمْ بِمَخَالِـبِهَا وَ قَدْ نَشِبَتْ فِیکُمْ، وَ قَدْ دَهَمَتْکُمْ فِیهَا مُفْظِعَاتُ الاُْمُورِ، وَ مُعْضِلاَتُ الَْمحْذُورِ. فَقَطِّعُوا عَلاَئِقَ الدُّنْیَا وَ اسْتَظْهِرُوا بِزَادِ التَّقْوَى.

### ترجمه

خداوند شما را رحمت کند، آماده کوچ (از این جهان) شوید، چرا که نداى رحیل در میان شما داده شده است، علاقه و تکیه خود را بر دنیا کم کنید و با تهیّه زاد و توشه از اعمال صالحى که در قدرت دارید (به سوى آخرت) باز گردید، زیرا گردنه اى سخت و منزلگاههاى مخوف و هولناکى در پیش دارید که باید در آنها وارد شوید و نزد هر یک توقّف کنید (و پاسخگوى اعمال خود باشید). بدانید فاصله نگاههاى مرگ به شما کوتاه و نزدیک است. گویى در چنگال مرگ گرفتارید، در حالى که پنجه هایش را در جان شما فرو برده، و حوادث هولناک و مشکلات شدید شما را غافلگیر ساخته، حال که چنین است وابستگیهاى دنیا را به خود قطع کنید (از دنیاپرستان فاصله بگیرید) و بر توشه تقوا تکیه کنید.

▲شرح و تفسیر

▲از دنیاپرستان فاصله بگیرید

این خطبه شبیه خطبه گذشته و در حال و هواى آن است و هشدار اکیدى است به دنیاپرستان که موقعیت خود را در دنیا فراموش نکنند و روزهایى را که در پیش دارند به خاطر بیاورند و آماده آن شوند.

نخست مى فرماید: «خداوند شما را رحمت کند، آماده کوچ (از این جهان) شوید، چرا که نداى رحیل در میان شما داده شده است و علاقه و تکیه خود را بر دنیا کم کنید»; (تَجَهَّزُوا، رَحِمَکُمُ اللّهُ، فَقَدْ نُودِیَ فِیکُمْ بِالرَّحِیلِ، وَ أَقِلُّوا الْعُرْجَةَ عَلَى الدُّنْیَا).

امام(علیه السلام) در این سخن، جامعه بشرى را به کاروانى تشبیه کرده که مقصد مهمى در پیش دارد و او به عنوان رهبر کاروان به همه کاروانیان فریاد مى زند که برخیزید و آماده حرکت شوید.

«رحیل» به معناى کوچ کردن است و در اینکه مراد از آن حرکت به سوى آخرت است یا سیر و سلوک الى الله، هر دو تفسیر در کلام شارحان آمده است و مانعى ندارد که توده مردم مخاطب به آمادگى براى حرکت به سوى قیامت باشند و خواص براى سیر و سلوک الى الله.

در بعضى از روایات به جاى مجهّز شدن براى سفر آخرت، تعبیر به «استعداد للموت» آمده است. شخصى از امیرمؤمنان(علیه السلام) پرسید: «مَا الاسْتِعْدادُ لِلْمَوْتِ؟; آماده شدن براى مرگ و سفر آخرت چگونه است؟ فرمود: أداءُ الْفَرائِضِ وَ اجْتِنابُ الْمَحارِمِ وَالاشْتِمالُ عَلَى الْمَکارِمِ ثُمَّ لایُبالی أوَقَعَ عَلَى الْمَوْتِ أَمْ وَقَعَ الْمَوْتُ عَلَیْهِ; انجام واجبات و پرهیز از محرمات و دارا بودن فضایل اخلاقى است. سپس تفاوتى نمى کند او به سراغ مرگ برود (مانند استقبال از شهادت در میدان جهاد) و یا مرگ به سراغ او آید».(1)

در اینکه ندا دهنده چه کسى و یا چه چیزى است، احتمالات متعددى داده شده نخست اینکه فرشته اى از فرشتگان خدا باشد آن گونه که در یکى از کلمات

قصار نهج البلاغه(2) آمده است و بعضى از شعرا آن را به شعر درآورده اند:

لَهُ مَلَکٌ یُنادی کُلَّ یَوْم *** لِدُوا لِلْمَوْتِ وَابْنُوا لِلْخَرابِ

خداوند فرشته اى دارد که هر روز ندا مى دهد براى مردن بزایید و براى ویرانى بسازید.

یا اینکه ندا دهنده حوادث وآفاتى است که همچون طوفان همه روزه صحنه زندگى انسانها را در مى نوردد و یا اشاره به آثار پیرى است که به صورت پژمرده شدن چهره، سفیدشدن موها و خمیدگى قامت ظاهر مى شود و به زبان حال نداى رحیل را سر مى دهد.

اگر رحیل را به معناى سیر و سلوک الى الله و تهذیب نفوس بدانیم، ندا دهنده خداوند در قرآن مجید و معصومان در روایات اسلامى هستند که نداى مرگ و مسافرت از دنیا در این کلمات به گوش مى خورد.

تعبیر به «عرجه» با توجه به اینکه به معناى اقامت است مفهومش این است که علاقه به اقامت در دنیا را کم کند و همچون دنیاپرستان دنیا را عملا جاودان نپندارد.

سپس به دنبال این سخن برنامه آمادگى براى سفر آخرت را به این صورت بیان مى فرماید: «با تهیّه زاد و توشه از اعمال صالحى که در قدرت دارید (به سوى آخرت) باز گردید»; (وَ انْقَلِبُوا بِصَالِحِ مَا بِحَضْرَتِکُمْ(3) مِنَ الزَّادِ).

تعبیر به «اِنْقَلِبُوا» تعبیر لطیفى است که اشاره به تحولى درونى دارد; یعنى توجّه خود را از دنیاپرستى به تهیه زاد و توشه آخرت باز گردانید.

تعبیر «بِحَضْرَتِکُمْ» اشاره به توانایى ها و فرصتهاست که انسانها در اختیار دارند.

آنگاه امام(علیه السلام) به ذکر دلیلى براى لزوم تحصیل زاد و توشه جهت سفر آخرت، پرداخته مى فرماید: «زیرا گردنه سخت و منزلگاههاى مخوف و هولناکى در پیش دارید که باید در آنها وارد شوید و نزد هر یک توقّف کنید (و پاسخگوى اعمال خود باشید)»; (فَإِنَّ أَمَامَکُمْ عَقَبَةً کَؤُوداً(4)، وَ مَنَازِلَ مَخُوفَةً مَهُولَةً(5)، لاَبُدَّ مِنَ الْوُرُودِ عَلَیْهَا، وَ الْوُقُوفِ عِنْدَهَا).

این گردنه سخت و منزلگاههاى خوفناک، اشاره به مرگ و منزلگاههاى آخرت است، زیرا در روایتى امام صادق(علیه السلام) مى فرماید: «در قیامت پنجاه موقف است و هر موقفى به اندازه هزار سال از سال هاى دنیا به طول مى انجامد; إِنَّ فی الْقِیامَةِ خَمْسینَ مَوْقِفاً کُلُّ مَوْقِف کألْفِ سَنَة مِمّا تَعُدُّونَ»(6) شبیه همین معنا به صورت مشروح ترى از امیرمؤمنان على(علیه السلام) نقل شده است(7) و احتمالا در هر موقفى از این مواقف یکى از اعمال واجبه مانند نماز و روزه و امر به معروف و نهى از منکر و یا گناهان کبیره مورد سؤال قرار مى گیرد که صاحبان آنها باید در شرایط سخت و هول انگیزى پاسخگو باشند. اگر از آنها به سلامت بگذرند راهى کانون رحمت خدا، بهشت برین مى شوند وگرنه گرفتار خواهند شد.

به تعبیر دیگر، همان گونه که مرحوم شیخ مفید فرموده است: منظور از این عقبات (گردنه ها) اعمال واجب است که هر کدام تشبیه به گردنه اى شده است و همان گونه که عبور از گردنه ها سخت و طاقت فرساست، جواب گویى از این اعمال نیز دشوار است.

قرآن مجید در سوره «بلد» مى فرماید: «(فَلاَ اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ * وَمَا أَدْرَاکَ مَا الْعَقَبَةُ * فَکُّ رَقَبَة * أَوْ إِطْعَامٌ فِى یَوْم ذِى مَسْغَبَة * یَتِیماً ذَا مَقْرَبَة * أَوْ مِسْکِیناً ذَا مَتْرَبَة); ولى او از آن گردنه مهم نگذشت و تو چه مى دانى آن گردنه چیست؟ آزاد کردن برده اى است، یا غذا دادن در روز گرسنگى به یتیمى از خویشاوندان یا مستمندى خاک نشین».(8)

البتّه دنیا و آخرت از این نظر تفاوتى نمى کند که منظور از عقبات چه باشد؟ به ویژه که درباره عرصه قیامت آمده است: «(وَیَسْأَلُونَکَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ یَنسِفُهَا رَبِّى نَسْفاً * فَیَذَرُهَا قَاعاً صَفْصَفاً * لاَّ تَرَى فِیهَا عِوَجاً وَلاَ أَمْتاً); از تو درباره کوهها سؤال مى کنند بگو پروردگارم آنها را (در قیامت متلاشى کرده) بر باد مى دهد. سپس زمین را صاف و هموار مى سازد،به گونه اى که در آن هیچ پستى وبلندى نمى بینى».(9)

بنابراین، اعتراض مرحوم علاّمه مجلسى بر شیخ مفید که نباید الفاظ را از معانى اصلى به معانى مجازى برد، به نظر وارد نمى رسد، زیرا این ایراد هنگامى وارد است که قرائنى در کار نباشد و با وجود قرینه مشکلى ندارد.(10)

در مورد وحشت قیامت همین بس که قرآن مجید مى گوید: «(یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَىْءٌ عَظِیمٌ * یَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَة عَمَّآ أَرْضَعَتْ وَتَضَعُ کُلُّ ذَاتِ حَمْل حَمْلَهَا وَتَرَى النَّاسَ سُکَارَى وَمَا هُمْ بِسُکَارَى وَلَکِنَّ عَذَابَ اللهِ شَدِیدٌ); اى مردم از عذاب پروردگارتان بترسید که زلزله رستاخیز امر عظیمى است. روزى که آن را مى بینید (آن چنان وحشت سراپاى همه را فرا مى گیرد که) هر مادر شیردهى کودک شیرخوارش را فراموش مى کند و هر باردارى جنین خود را بر زمین مى نهد و مردم را مست مى بینى در حالى که مست نیستند; ولى عذاب خدا شدید است».(11)

سپس امام(علیه السلام) به شرح بیشترى در این زمینه پرداخته و به همگان هشدار مى دهد که: «بدانید فاصله نگاههاى مرگ به شما کوتاه و نزدیک است. گویى در چنگال مرگ گرفتارید، در حالى که پنجه هایش را در جان شما فرو برده، و حوادث هولناک و مشکلات شدید شما را غافلگیر ساخته است»; (وَ اعْلَمُوا أَنَّ مَلاَحِظَ(12) الْمَنِیَّةِ(13) نَحْوَکُمْ دَانِیَةٌ(14)، وَ کَأَنَّکُمْ بِمَخَالِـبِهَا(15) وَ قَدْ نَشِبَتْ(16) فِیکُمْ، وَ قَدْ دَهَمَتْکُمْ(17) فِیهَا مُفْظِعَاتُ(18) الاُْمُورِ، وَ مُعْضِلاَتُ(19) الْمَحْذُورِ).

این سخن، اشاره به این است که میان انسان و مرگ در هیچ سن و سالى فاصله اى وجود ندارد. هر لحظه ممکن است حادثه ناگهانى روى دهد و هر زمان ممکن است بیمارى خطرناکى به سراغ انسان بیاید و یا دشمنى او را به طور ناگهانى از پاى درآورد. گلوگیر شدن یک لقمه ممکن است به زندگى انسان پایان دهد و گرفتگى رگهاى قلب یا مغز با چند لخته بسیار کوچک خون، وى را در کام مرگ فرو برد و یا با ضربه اى ناگهانى، نخاع انسان قطع شود و براى همیشه زمین گیر گردد.

حضرت در پایان، در یک نتیجه گیرى روشن و گویا مى فرماید: «حال که چنین است وابستگیهاى دنیا را به خود قطع کنید (از دنیاپرستان فاصله بگیرید) و بر توشه تقوا تکیه کنید»; (فَقَطِّعُوا عَلاَئِقَ الدُّنْیَا وَ اسْتَظْهِرُوا(20) بِزَادِ التَّقْوَى).

منظور از قطع علائق دنیا وابستگى شدید به مال و مقام و همسر و فرزند است; آن گونه وابستگى که انسان را از خدا غافل مى کند و ارتکاب گناه را براى رسیدن به دنیا آسان مى سازد و زرق و برقها را در نظر جلوه مى دهد.

تعبیر به «استظهار به زاد تقوا» اشاره به این است که در این سفر پر خوف و خطر آخرت انسان نیاز به تکیه گاهى دارد که پیمودن این راه را براى او آسان مى سازد، تکیه گاهى بهتر از زاد و توشه تقوا نیست.

* * *

مرحوم سیّد رضى به اینجا که مى رسد، مى گوید: «بخشى از این کلام با تفاوتهایى پیش از این گذشت»; (وَ قَدْ مَضى شَئٌ مِنْ هذا الْکَلامِ فیما تَقَدَّمَ بِخِلافِ هذِهِ الرِّوایَةِ).

ظاهراً منظور او خطبه 85 است که در چند جمله با گفتار بالا مشترک است.

#####

1. بحارالانوار، ج 74، ص 382، ح 7 .

2. نهج البلاغه، کلمات قصار 132 .

3. «حضرت» به معناى «حضور» است و در جمله بالا اشاره به فرصتهایى است که در پیش روى انسان وجود دارد. استعمال این واژه درباره بزرگان براى این است که نمى خواهند خود آنها را خطاب کنند، بلکه محضرشان را مورد توجّه قرار مى دهند.

4. «کئود» از ریشه «کأد» به معناى شدّت و صعوبت گرفته شده و عقبه «کئود»، گردنه سخت و صعب العبور است.

5. «مهولة» از ریشه «هول» به معناى ترس است و «مهول» اسم مفعول; یعنى خوفناک.

6. بحارالانوار، ج 7، ص 126، ح 3 .

7. همان مدرک، ص 111، ح 42 .

8. بلد، آیات 11-16 .

9. طه، آیات 105-107 .

10. براى آگاهى از کلام مرحوم شیخ مفید و علاّمه مجلسى به کتاب بحارالانوار، ج 7، ص 129 مراجعه فرمایید.

11. حج، آیه 1 و 2 .

12. «ملاحظ» جمع «ملحظ» مصدر میمى، به معناى نگاه کردن یا با گوشه چشم نگاه کردن است.

13. «منیّه» از ریشه «منى» بر وزن «سعى» به معناى تقدیر گرفته شده و از آنجا که مرگ در سرنوشت انسان مقدّر است، این واژه به مرگ اطلاق مى شود.

14. «دانیه» به معناى نزدیک از ریشه «دنوّ» بر وزن «علوّ».

15. «مخالب» جمع «مخلب» ناخن و چنگال حیوانات یا پرندگان است.

16. «نشبت» از ریشه «نشب» بر وزن «غصب» به معناى فرو رفتن است.

17. «دهمت» از ریشه «دهم» به معناى غافلگیر ساختن است.

18. «مفظعات» جمع «مفظعه» به معناى حادثه اى است که بیش از حد شدید باشد.

19. «معضلات» جمع «معضله»; یعنى چیزى که فوق العاده انسان را در تنگنا قرار دهد. به جاده تنگ نیز معضله گویند.

20. «استظهروا» از ریشه «استظهار» به معناى کمک گرفتن از شخص یا چیزى است و ریشه اصلى آن «ظهر» به معناى پشت است. واژه پشتیبانى به معناى تقویت مى آید.

#####

▲خطبه 205

کَلَّمَ بِهِ طَلْحَةَ وَ الزُّبَیْرَ بَعْدَ بَیْعَتِهِ بِالْخِلافَةَ وَ قَدْ عَتَبا عَلَیْهِ مِنْ تَرْکِ مَشْوِرَتِهِما، وَالاسْتِعانَةِ فی الأُمُورِ بِهِما

از سخنان امام(علیه السلام) است هنگامى که طلحه و زبیر بعد از بیعت با امام به او اعتراض کردند که چرا در کارها با آنها مشورت نکرده و از آنها کمک نگرفته است (امام این سخن را در پاسخ آنها بیان فرمود).(1)

#####

1. سند خطبه:

در کتاب مصادر نهج البلاغه، تنها منبعى را که براى این خطبه قبل از سیّد رضى ذکر کرده، کتاب نقض العثمانیة نوشته ابوجعفر اسکافى (م 240) است و از سخن او بر مى آید که این کتاب را خودش مشاهده نکرده; بلکه از گفتار ابن ابى الحدید در شرح نهج البلاغه، ج 7، ص 36-41 استفاده کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 102) مرحوم علاّمه مجلسى نیز آن را در بحارالانوار، ج 32، ص 21 از شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید نقل کرده است.

▲خطبه در یک نگاه

همان گونه که در عنوان خطبه آمد، این سخن پاسخى است به پاره اى از ایرادهاى طلحه و زبیر که انتظار داشتند امام(علیه السلام) در حکومت سهم عظیمى براى آنها قائل شود و در همه امور با آنها مشورت نماید. امام(علیه السلام) نکاتى را به آنها یادآور شد; نکاتى که مسیر حکومت امام را روشن مى ساخت و به انتظارات نابجاى آنها پایان مى داد:

نخست اینکه آنها را بر این امر سرزنش مى کند که چرا به جهت امور ظاهراً مختصرى خشمگین شده اید و خوبیهاى فراوانى را به فراموشى سپرده اید.

در بخش دیگرى از این بیان به آنها یادآور مى شود که مشکلى در امر حکومت پیدا نشده تا با آنها مشورت کند; بلکه بر اساس کتاب خدا و سنّت رسول الله(صلى الله علیه وآله)، امر حکومت را سامان مى بخشد و البتّه اگر مطلبى که نیاز به مشورت داشته باشد پیش آید هیچ گاه از مشورت خوددارى نخواهد کرد.

در بخش سوم این خطبه به این ایراد که چرا در تقسیم بیت المال مساوات میان مسلمانان را رعایت کرده، پاسخ مى دهد که این همان سنّت رسول خداست.

سرانجام در آخرین قسمت این خطبه به دعاى پرمعنایى مى پردازد و براى کسانى که هرگاه حق را ببینند یارى مى کنند و با ظلم به مبارزه بر مى خیزند رحمت الهى را تقاضا مى کند.

▲بخش اوّل

لَقَدَ نَقَمْتُمَا یَسِیراً، وَ أَرْجَأْتُمَا کَثِیراً. أَلا تُخْبِرَانِی، أَیُّ شَیْء کَانَ لَکُمَا فِیهِ حَقٌّ دَفَعْتُکُمَا عَنْهُ؟ أَمْ أَیُّ قَسْم اسْتَأْثَرْتُ عَلَیْکُمَا بِهِ؟ أَمْ أَیُّ حَقٍّ رَفَعَهُ إِلَیَّ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ ضَعُفْتُ عَنْهُ، أَمْ جَهِلْتُهُ، أَمْ أَخْطَأْتُ بَابَهُ!

وَ اللّهِ مَا کانَتْ لِی فِی الْخِلاَفَةِ رَغْبَةٌ، وَ لاَ فِی الْوِلاَیَةِ إِرْبَةٌ، وَ لَکِنَّکُمْ دَعَوْتُمُونِی إِلَیْهَا، وَ حَمَلْتُمُونِی عَلَیْهَا، فَلَمَّا أَفْضَتْ إِلَیَّ نَظَرْتُ إلَى کِتَابِ اللّهِ وَ مَا وَضَعَ لَنَا، وَ أَمَرَنَا بِالْحُکْمِ بِهِ فَاتَّبَعْتُهُ، وَ مَا اسْتَنَّ النَّبِیُّ(صلى الله علیه وآله)، فَاقْتَدَیْتُهُ، فَلَمْ أَحْتَجْ فِی ذلِکَ إِلَى رَأْیِکُمَا، وَ لاَ رَأْیِ غَیْرِکُمَا، وَ لاَ وَقَعَ حُکْمٌ جَهِلْتُهُ; فأَسْتَشِیرَکُمَا وَ إِخْوَانِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ; وَ لَوْ کَانَ ذلِکَ لَمْ أَرْغَبْ عَنْکُمَا، وَ لاَ عَنْ غَیْرِکُمَا.

### ترجمه

شما (طلحه و زبیر) براى امور ناچیزى خشم گرفتید; ولى وظایف مهمّى را که داشتید به تأخیر انداختید. به من بگویید: چه حقّى داشته اید که شما را از آن باز داشته ام یا کدام سهم متعلق به شما بوده که آن را متصرّف شده ام یا کدام شکایت و حقّى را یکى از مسلمانان پیش من آورده و من نسبت به آن ضعف نشان داده یا از حکم آن بى خبر بوده و یا راه حلّ آن را به خطا پیموده ام. به خدا سوگند! من به خلافت (ظاهرى) رغبتى نداشتم و نسبت به زمامدارى شما علاقه اى نشان ندادم. این شما بودید که مرا به آن دعوت کردید و به اصرار مرا به آن واداشتید و آنگاه که حکومت به من رسید به کتاب خدا و دستوراتى که براى ما قرار داده و فرمان به اجراى آن صادر کرده، نظر افکندم و از آن پیروى نمودم و نیز به سنّت و روش پیغمبر(صلى الله علیه وآله) توجّه نموده و به آن اقتدا کردم (به یقین) در این امر (عمل به کتاب و سنّت) نیازى به رأى شما و رأى دیگران نداشتم (چون حکم خدا و رسول الله صراحت داشت) و مسئله اى پیش نیامده که آن را ندانم تا با شما و برادران مسلمانم به مشورت بنشینم به یقین اگر چنین چیزى پیش مى آمد (یا بیاید) از مشورت با شما و دیگران روى گردان نبودم (و نخواهم بود).

▲شرح و تفسیر

▲بهانه جویى طلحه و زبیر

هنگامى که مشکلات مسلمانان در حکومت عثمان بالا گرفت و مردم بر او شوریدند که چرا مقامهاى حسّاس حکومت اسلامى و بیت المال را در میان بستگان و خویشاوندان خود تقسیم کرده و توده هاى مردم نیازمند را نادیده گرفته است; گروهى از صحابه معروف نیز به حمایت از شورشیان برخاستند که در صف مقدّم طلحه و زبیر بودند، همانها که اصرار داشتند امام حکومت را بپذیرد. آنها از نخستین بیعت کنندگان با امام بودند; ولى این گونه افراد همانند همه کسانى که سیاسى فکر مى کنند; نه الهى و رحمانى، همواره انتظار دارند سهم مهمّى در حکومت داشته باشند; گاه آن را صریحاً بر زبان مى آورند و گاه متوسّل به بهانه هاى واهى مى شوند تا هدف خود را به طور کنایى بیان کرده باشند.

طلحه و زبیر نیز چنین انتظارى را از امام داشتند; طلحه مى خواست حکومت بصره به او واگذار شود و به زبیر حکومت کوفه و بعضى گفته اند: طلحه انتظار حکومت یمن را داشت و زبیر انتظار حکومت عراق را; ولى از آنجا که این گونه رشوه هاى سیاسى علاوه بر اینکه مخالف روح عدالتخواهى اسلامى است، گاه منجّر به تجزیه حکومت مى شود و از همه اینها گذشته مخالف چیزى است که مردم به سبب آن بر عثمان شوریدند، امام به این پیشنهادها تن در نداد.

هنگامى که طلحه و زبیر از رسیدن به مقصود خود مأیوس شدند نخست زبان به انتقاد و خرده گیرى بر امام گشودند. سپس آتش جنگ جمل را بر افروختند; آتشى که هر دو در کام آن سوختند. مى فرماید: «شما (طلحه و زبیر) براى امور ناچیزى خشم گرفتید; ولى وظایف مهمّى را که داشتید به تأخیر انداختید»; (لَقَدْ نَقَمْتُمَا(1) یَسِیراً، وَ أَرْجَأْتُما(2) کَثِیراً).

منظور از ناچیز، ترک مشورت با آنهاست و منظور از امور مهم و فراوان مصالح مسلمان است، زیرا طلحه و زبیر براى رسیدن به اهداف خود به بهانه هاى واهى متوسّل شدند و مصالح مسلمین را که از وحدت و یکپارچگى صفوف و ایستادن پشت سر رهبر نشأت مى گرفت به فراموشى سپردند و این راه و رسم همه عیب جویان کوتاه بین است که مصالح جامعه را براى رسیدن به منافع شخصى فدا مى کنند.

سپس در ادامه سخن مى فرماید: «به من بگویید: چه حقّى داشته اید که شما را از آن باز داشته ام یا کدام سهم متعلق به شما بوده که آن را متصرّف شده ام یا کدام شکایت و حقّى را یکى از مسلمانان پیش من آورده و من نسبت به آن ضعف نشان داده یا از حکم آن بى خبر بوده و یا راه آن را به خطا پیموده ام»; (أَلاَ تُخْبِرَانِی، أَیُّ شَیْء کَانَ لَکُمَا فِیهِ حَقٌّ دَفَعْتُکُمَا عَنْهُ؟ أَمْ أَیُّ قَسْم اسْتَأْثَرْتُ(3) عَلَیْکُمَا بِهِ؟ أَمْ أَیُّ حَقٍّ رَفَعَهُ إِلَیَّ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ ضَعُفْتُ عَنْهُ، أَمْ جَهِلْتُهُ، أَمْ أَخْطَأْتُ بَابَهُ!).

در واقع امام(علیه السلام) مى خواهد با این سخن همه راههاى خرده گیرى و انتقاد را بر طلحه و زبیر ببندد، زیرا انتقاد یا مربوط به حقوق شخصى آنان است یا مربوط به سایر مسلمین، و مطالبات شخصى آنان یا مربوط به ضایع شدن حقّى است یا تصرّف کردن سهمى و آنچه مربوط به سایر مسلمین است یا مربوط به کوتاهى در احقاق حقوق است یا ناآگاهى نسبت به حق و یا خطا در مسیر اجرا.

امام(علیه السلام) مى فرماید: درباره هر یک از این امور ایراد دارید آشکارا به من بگویید و چون آنها نمى توانستند انگشت روى نقطه خاصّى بگذارند، از دادن جواب درمانده شدند.

این راه و رسم همه خرده گیران زیادت خواه است که به جاى اینکه انگشت روى جزئیات بگذارند به کلّى گویى قناعت کرده و جنجال به راه مى اندازند.

سپس امام(علیه السلام) به پاسخ شفاف و روشنى از ایراد آنها درباره ترک مشورت سخن گفته با مقدّمه چینى دقیق و روشن به آن مى پردازد و مى فرماید: «به خدا سوگند! من به خلافت (ظاهرى) رغبتى نداشتم و به زمامدارى شما علاقه اى نشان ندادم. این شما بودید که مرا به آن دعوت کردید و به اصرار مرا به آن واداشتید و چون حکومت به من رسید به کتاب خدا و دستوراتى که براى ما قرار داده و فرمان به اجراى آن صادر کرده، نظر افکندم و از آن پیروى نمودم و نیز به سنّت و روش پیغمبر(صلى الله علیه وآله) توجّه نمودم و به اقتدا کردم (به یقین) در این امر (عمل به کتاب و سنّت) نیازى به رأى شما و رأى دیگران نداشتم (چون حکم خدا و رسول الله صراحت داشت) و مسئله اى پیش نیامده که آن را ندانم تا با شما و برادران مسلمانم به مشورت بنشینم به یقین اگر چنین چیزى پیش مى آمد از مشورت با شما و دیگران روى گردان نبودم»; (وَ اللّهِ مَا کانَتْ لِی فِی الْخِلاَفَةِ رَغْبَةٌ، وَ لاَ فِی الْوِلاَیَةِ إِرْبَةٌ(4)، وَ لَکِنَّکُمْ دَعَوْتُمُونِی إِلَیْهَا، وَ حَمَلْتُمُونِی عَلَیْهَا، فَلَمَّا أَفْضَتْ إِلَیَّ نَظَرْتُ إلَى کِتَابِ اللّهِ وَ مَا وَضَعَ لَنَا، وَ أَمَرَنَا بِالْحُکْمِ بِهِ فَاتَّبَعْتُهُ، وَ مَا اسْتَنَّ النَّبِیُّ(صلى الله علیه وآله)، فَاقْتَدَیْتُهُ، فَلَمْ أَحْتَجْ فِی ذلِکَ إِلَى رَأْیِکُمَا، وَ لاَ رَأْیِ غَیْرِکُمَا، وَ لاَ وَقَعَ حُکْمٌ جَهِلْتُهُ; فأَسْتَشِیرَکُمَا وَ إِخْوَانِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ; وَ لَوْ کَانَ ذلِکَ لَمْ أَرْغَبْ عَنْکُمَا، وَ لاَ عَنْ غَیْرِکُمَا).

در واقع امام(علیه السلام) در این عبارت به دو نکته اشاره مى کند; نخست اینکه او پیش دستى در قبول خلافت ظاهرى نکرده و اصرار مردم، به ویژه افرادى مانند طلحه و زبیر حجّت را بر وى تمام کرده و پذیراى این مقام شده است، بنابراین هرگونه انتظارى از آن حضرت داشتن غیر از رعایت حقوق مردم نابجاست.

البتّه دنیاپرستان طالب مقام قبل از رسیدن به آن افرادى را به حمایت خویش دعوت مى کنند و به آنها وعده هایى در زمینه پیروزى خود مى دهند; ولى این سخن درباره مردان الهى که جز به اصرار مردم تکیه بر مقامات ظاهرى نمى زنند، مفهومى ندارد.

دیگر اینکه مسئله مشورت صحیح است; ولى «هر سخن جایى و هر نکته مقامى دارد» به یقین، مشورت در مسائل قطعى اسلام و فرمانهاى صریح خدا و پیامبر، مفهومى ندارد. البتّه در مسائل اجرایى که گونه هاى مختلفى بر آن تصوّر مى شود دامنه مشورت باز است. امام(علیه السلام) مى فرماید: انتظار نداشته باشید که در مسائل مهمى مانند اجراى عدل، برگرداندن اموال مغصوبه در زمان عثمان به بیت المال و تقسیم عادلانه بیت المال با شما مشورت کنم. هر زمان موردى براى مشورت پیدا شد به یقین کوتاهى نخواهم کرد.

#####

1. «نقمتما» از ریشه «نقم» بر وزن «قلم» یا بر وزن «نقب» در اصل به معناى انکار کردن یا ایراد گرفتن بر شخص یا چیزى است; خواه با زبان باشد یا با عمل (از طریق مجازات) انتقام نیز همین ریشه است و در جمله بالا به معناى ایراد گرفتن لفظى است.

2. «أرجأتما» از ریشه «ارجاء» به معناى به تأخیر انداختن گرفته شده است و ریشه اصلى آن «رجاء» به معناى امیدوارى است و از آنجا که انسان در بسیارى از مواقع کارى را به امید رسیدن به هدفى به تأخیر مى اندازد، این واژه در این معنا استعمال شده است.

3. «استأثرت» از ریشه «استیثار» یعنى چیز خوبى را به خود اختصاص دادن. گاه نیز به معناى استبداد و انحصارطلبى تفسیر شده و ریشه اصلى آن «اثر» به معناى علامت است.

4. «إربة» از ریشه «أرب» بر وزن «عرب» در اصل به معناى شدّت احتیاج است که انسان براى برطرف ساختن آن چاره جویى مى کند.

#####

▲بخش دوم

وَ أَمَّا مَا ذَکَرْتُمَا مِنْ أَمْرِ الاُْسْوَةِ، فَإِنَّ ذلِکَ أَمْرٌ لَمْ أَحْکُمْ أَنَا فِیهِ بِرَأْیِی، وَ لاَ وَلِیتُهُ هَوًى مِنِّی، بَلْ وَجَدْتُ أَنَا وَ أَنْتُمَا مَا جَاءَ بِهِ رَسُولُ اللّهِ(صلى الله علیه وآله) قَدْ فُرِغَ مِنْهُ، فَلَمْ أَحْتَجْ إِلَیْکُمَا فِیَما قَدْ فَرَغَ اللّهُ مِنْ قَسْمِهِ، وَ أَمْضَى فِیهِ حُکْمَهُ، فَلَیْسَ لَکُمَا، وَ اللّهِ، عِنْدِی وَ لاَ لِغَیْرِکُمَا فِی هذَا عُتْبَى. أَخَذَ اللّهُ بِقُلُوبِنَا وَ قُلُوبِکُمْ إِلَى الْحَقِّ، وَ أَلْهَمَنَا وَ إِیَّاکُمُ الصَّبْرَ.

ثم قال(علیه السلام): رَحِمَ اللّهُ رَجُلاً رَأَى حَقًّا فَأَعَانَ عَلَیْهِ، أَوْ رَأَى جَوْراً فَرَدَّهُ، وَ کَانَ عَوْناً بِالْحَقِّ عَلَى صَاحِبِهِ.

### ترجمه

این حکم، حکم خداست امّا اعتراضى که شما در امر «تقسیم بیت المال به طور مساوى» (بر من) داشتید این حکمى نبوده که به رأى خود صادر کرده باشم یا مطابق خواسته دلم باشد; بلکه من و شما مى دانیم این همان دستورى است که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) آورده و انجام داده است، بنابراین من در چیزى که خداوند آن را روشن ساخته و حکمش را صادر فرموده نیازى به مشورت با شما نداشتم. به خدا سوگند! نه شما و نه غیر شما نمى توانند در این موضوع اعتراضى به من داشته باشند (تا لازم باشد رضایتتان را جلب کنم) خداوند دلهاى ما و شما را به حق متوجّه سازد و شکیبایى و استقامت را (براى تحمّل حق) به ما الهام کند.

سپس امام(علیه السلام) فرمود: خدا رحمت کند کسى را که هرگاه حقى را ببیند آن را یارى کند و اگر ستمى را مشاهده کرد آن را دفع نماید و به یارى صاحب حق برخیزد (و بر ضدّ ستمگر قیام کند).

▲شرح و تفسیر

▲این حکم حکم خداست

امام(علیه السلام) در این بخش از خطبه بر یکى از خرده هاى عمده طلحه و زبیر و امثال آنها که در مورد تقسیم مساوى بیت المال بر آن حضرت مى گرفتند، انگشت گذارده و مى فرماید: «امّا اعتراضى که شما در امر «تقسیم بیت المال به طور مساوى» (بر من) داشتید این حکمى نبوده که به رأى خود صادر کرده باشم و یا مطابق خواسته دلم باشد; بلکه من و شما مى دانیم این همان دستورى است که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) آورده و انجام داده است»; (وَ أَمَّا مَا ذَکَرْتُمَا مِنْ أَمْرِ الاُْسْوَةِ، فَإِنَّ ذلِکَ أَمْرٌ لَمْ أَحْکُمْ أَنَا فِیهِ بِرَأْیِی، وَ لاَ وَلِیتُهُ هَوًى مِنِّی، بَلْ وَجَدْتُ أَنَا وَ أَنْتُمَا مَا جَاءَ بِهِ رَسُولُ اللّهِ(صلى الله علیه وآله) قَدْ فُرِغَ مِنْهُ).

واژه «اسوه» گرچه غالباً به معناى اقتدا و پیروى به کار مى رود و در بعضى از منابع لغت غیر از این، معناى دیگرى براى آن ذکر نکرده اند(1); ولى جمعى از اهل لغت تصریح دارند که یکى از معانى آن مساوات است، لذا در مورد کسانى که ورشکست شده اند، گفته مى شود: «المال أُسوة بین الغرماء; مال را باید به طور مساوى (بر حسب سهام) در میان طلبکاران تقسیم کرد».

اگر «أسوه» را را مطابق معناى معروفش (اقتدا کردن) بدانیم مفهوم عبارت بالا این مى شود که طلحه و زبیر و امثال آنها اعتراض بر امام داشتند که چرا اقتدا به سیره عمر و عثمان نکردى؟ آنها در تقسیم بیت المال شئون و شخصیت و اسم و رسم افراد را ملاحظه مى کردند و هرگز بیت المال را مساوى بین مسلمانان تقسیم نمى نمودند.

لذا امام(علیه السلام) در پاسخ آنها مى گوید: من به پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) اقتدا کردم و سیره او را عمل نمودم.

در ادامه این سخن مى فرماید: «در چیزى که خداوند آن را روشن ساخته و حکمش را صادر فرموده نیازى به مشورت با شما نداشتم. به خدا سوگند! نه شما و نه غیر شما نمى توانند در این موضوع اعتراضى به من داشته باشند (تا لازم باشد رضایتتان را جلب کنم)»; (فَلَمْ أَحْتَجْ إِلَیْکُمَا فِیَما قَدْ فَرَغَ اللّهُ مِنْ قَسْمِهِ، وَ أَمْضَى فِیهِ حُکْمَهُ، فَلَیْسَ لَکُمَا، وَ اللّهِ، عِنْدِی وَ لاَ لِغَیْرِکُمَا فِی هذَا عُتْبَى(2)).

در پایان این سخن امام به خودش و آنها دعا مى کند که همیشه طرفدار حق و در برابر آن شکیبا باشند و عرضه مى دارد: «خداوند دلهاى ما و شما را به حق متوجّه سازد و شکیبایى و استقامت را (براى تحمّل حق) به ما الهام کند»; (أَخَذَ اللّهُ بِقُلُوبِنَا وَ قُلُوبِکُمْ إِلَى الْحَقِّ، وَ أَلْهَمَنَا وَ إِیَّاکُمُ الصَّبْرَ).

روشن است که در بسیارى از مواقع، حق تلخ است و تحمّل آن مشکل، و همین امر گاه سبب مى شود که انسان حق را نبیند و اگر آن را دید تحمّل نکند، لذا امام(علیه السلام) از خدا دو چیز مى طلبد; یکى اینکه حق را آنچنان که هست به او و سایرین ارائه دهد و پس از آن تحمّل وشکیبایى در برابر تلخى حق، عنایت فرماید.

در یکى از کلمات قصار نهج البلاغه مولا(علیه السلام) مى فرماید: «إنَّ الْحَقَّ ثَقیلٌ مَریءٌ وَ إنَّ الْباطِلَ خَفیفٌ وَبیءٌ; حق، سنگین امّا گواراست و باطل، سبک ولى بیمارى زاست».(3)

سپس امام(علیه السلام) در تأیید و تکمیل این سخن فرمود: «خدا رحمت کند کسى را که هرگاه حقى را ببیند آن را یارى کند و اگر ستمى را مشاهده کرد آن را دفع نماید و به یارى صاحب حق برخیزد (و بر ضدّ ستمگر قیام کند)»; (ثم قال(علیه السلام): رَحِمَ اللّهُ رَجُلاً رَأَى حَقًّا فَأَعَانَ عَلَیْهِ، أَوْ رَأَى جَوْراً فَرَدَّهُ، وَ کَانَ عَوْناً بِالْحَقِّ عَلَى صَاحِبِهِ).

#####

1. به کتاب العین و لسان العرب و مجمع البحرین ماده «أسو» رجوع شود. مرحوم طبرسى در مجمع البیان در ذیل آیه 21 سوره احزاب (لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِى رَسُولِ اللهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ) مى گوید: «أی قدوة صالحة یقال: لی فى فلان أُسوة اى لی به اقتداء... اسم وضع موضع المصدر» طبق این بیان «اسوه» به معناى اقتداست و جنبه اسم مصدرى دارد و تعبیر قرآن که مى فرماید: (فِى رَسُولِ اللهِ أُسْوَةٌ) و نمى فرماید: «رسول الله اسوة» نیز شاهد بر این معناست. از آنجا که اقتدا به کسى نوعى مساوات با او را ایجاد مى کند اسوه به معناى مساوات نیز آمده و در عبارت بالا مقصود همین است.

2. «عتبى» از ریشه «عتب» بر وزن «خطب» در اصل به معناى ناراحتى باطنى است و هنگامى که به باب افعال برده شود به معناى زایل کردن این ناراحتى است و چون سرزنش کردن طرف مقابل یکى از اسباب فرونشاندن خشم درونى است، عُتْبى به معناى سرزنش کردن مى آید و در جمله بالا منظور همین است.

امام(علیه السلام) به طلحه و زبیر مى فرماید: شما حق ایراد و سرزنش نسبت به من ندارید.

3. نهج البلاغه، کلمات قصار، 376 .

#####

▲نکته ها

▲1. چرا اموال بیت المال به طور مساوى تقسیم مى شود؟

هرگاه خلافت ظاهرى امیرمؤمنان على(علیه السلام) بلافاصله بعد از پیامبر اکرم صورت گرفته بود مشکلى در کار نبود، زیرا آن حضرت دقیقاً همان برنامه عصر رسول الله(صلى الله علیه وآله) را ادامه مى داد; ولى مشکل بزرگ این بود که امام، زمانى روى کار آمد که مردم به انواع تبعیضهاى دوران خلیفه دوم و از آن بیشتر دوران عثمان، خو گرفته بودند و تغییر این عادت بسیار مشکل مى نمود و قسمت عمده تلاش آن حضرت متوجه از بین بردن تبعیضات نابجا بود و عامل اصلى جنگهایى همچون جمل و صفّین همان طرفداران تبعیض بودند.

بى شکّ طلحه و زبیر از پیشگامان اسلام بودند و سهم مهمّى در پیروزیهاى مسلمین در جنگها داشتند و دفاع آنها از پیامبر اکرم در غالب جنگهاى اسلامى محرز و مسلّم است; ولى انحرافى که از مسیر پیامبر اکرم در دوران خلیفه دوم و سوم به وجود آمد و سهم مهمّى براى این دو امثال آنها از بیت المال قائل شدند، آنها را به ویژه خوارى و رانت خوارى عادت داد، لذا در همان گام نخست که على(علیه السلام) بر ضدّ این تبعیضها برداشت فریاد اعتراضشان بلند شد، درست همان گونه که مردم عصر جاهلیت از تبدیل بتهاى متعدد به خداى واحد قادر متعال، تعجب مى کردند آنها نیز از این تغییر روش شگفت زده شدند و به امام

ایراد گرفتند که چرا با آنها در این امر مشورت نشده است. نه تنها در تقسیم اموال بیت المال، بلکه در تقسیم پستها و مقامهاى مهم نیز منتظر مشورت و در نهایت خواهان سهمى بودند و باور نمى کردند امام با این قاطعیت مردم را به روش پیامبر اکرم بازگرداند. هنگامى که رؤیاهاى خود را بدون تعبیر یافتند، آتش خشم در دل آنها شعلهور شد و افکار شیطانى همه وجودشان را فرا گرفت و دست به آتش افروزى و جنگ زدند و سرانجام خودشان در آن آتش سوختند.

این نیز حائز اهمیّت است که اموال بیت المال دو گونه بود; بخشى از آن مانند زکات مصارف مختلفى داشت و ممکن بود بعضى بر بعضى دیگر (متناسب با زحماتشان) در آن ترجیح یابند; مثلا «مُؤَلَّفَةَ قُلُوبُهُمْ» (کسانى را که مى خواستند با محبّت به اسلام وارد کنند) و همچنین «عامِلینَ عَلَیْها» (آنها که براى گردآورى زکات تلاش مى کردند) و یا قضات و مانند آنها، هر یک متناسب زحمات و موقعیتشان، سهمى از زکات را دریافت مى داشتند و نیز در غنائم جنگى، پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) میان پیاده و سواره تفاوت قائل مى شد; ولى بخش مهمى از درآمد بیت المال; مانند خراجى که از اراضى خراجیه(1) گرفته مى شد و رقم بسیار مهمى را در مجموع تشکیل مى داد، مى بایست میان همه مسلمانان به طور مساوى تقسیم شود.

درست مانند چیزى که وقف بر اولاد است که همه فرزندان در هر مقام و رتبه اى باشند به طور مساوى مى برند و مانند یارانه هایى که در عصر ما از بیت المال پرداخت مى شود که رئیس جمهور و افراد عادى در آن یکسانند و هرگونه تبعیض را به عنوان رانت خوارى و امتیاز ویژه محکوم مى کنند.

در عصر خلیفه اوّل همان روش پیامبر در این گونه موارد دنبال مى شد و همه یکسان بودند; ولى تبعیضها از زمان عمر ـ به شهادت تواریخ معتبر ـ آغاز شد و در زمان عثمان به اوج خود رسید و 22 سال بر این منوال گذشت و تدریجاً این عمل ناپسند به صورت سنّتى درآمد.

در اینجا رشته سخن را به دست ابن ابى الحدید مى سپاریم که نکات جالبى را با تکیه بر تواریخ و روایات، در این زمینه بیان کرده و پرده از روى بسیارى از اسرار دوران خلفا و حکومت امیرمؤمنان على(علیه السلام) برداشته است. او در این زمینه گفتار مفصّلى دارد که خلاصه اش چنین است:

«امام(علیه السلام) در روز دوم خلافت خویش منبر رفت و اعلام کرد راه و رسم من همان روش پیغمبر است.

هیچ کس بر دیگرى برترى ندارد و اگر سابقه و کوشش بیشترى در اسلام داشته باشد پاداش او در قیامت با خداست. وى اضافه کرد: فردا کسى نگوید فرزند ابوطالب ما را از حقوق خود محروم کرد، زیرا همه بنده خدایند، و بیت المال مال خداست و به طور مساوى بین همه تقسیم مى شود، فردا همه حاضر شوند تا اموالى که موجود است بین آنها تقسیم گردد. عرب را بر عجم امتیازى نیست.

امام(علیه السلام) فرداى آن روز به «عبیدالله ابن ابى رافع» کاتب خویش، دستور داد از مهاجران شروع کند. سپس به انصار و سایر مسلمانان هر کدام سه دینار بدهد.

از این تقسیم جز «طلحه»، «زبیر»، «عبدالله بن عمر»، «سعید بن عاص» و «مروان حکم» کسى سرباز نزد، عبیدالله جریان را به امام(علیه السلام) گزارش داد.

هنگامى که مردم در مسجد بودند این گروه در گوشه اى از مسجد کنار یکدیگر نشستند و با هم آهسته صحبت کردند پس از آن «ولید بن عقبه» نزد امام(علیه السلام) آمد و گفت تو در روز «بدر» بستگان نزدیک ما را کشتى، امّا امروز ما با تو بیعت مى کنیم به شرط اینکه همان مقدار که زمان عثمان به ما پرداخت مى شد بپردازى و کشندگان عثمان را به قتل رسانى و اگر از تو بیمناک شویم به شام و معاویه ملحق مى گردیم!

امام(علیه السلام) فرمود:

امّا مسئله «بدر» وظیفه الهى بود، و امّا مسئله مال در اختیار من نیست تا کم و زیاد کنم. آنچه خدا فرموده انجام مى دهم و در مورد کشندگان عثمان اگر ملزم بودم آنها را بکشم همان وقت این کار را مى کردم، و اگر شما از من بیم داشته باشید به شما تأمین مى دهم براى چه بیم داشته باشید؟

«ولید» داستان را براى رفقایش بازگو کرد آنها با ناراحتى از هم جدا شدند. «عمار یاسر» و گروهى به امام(علیه السلام) خبر دادند که اینها پنهانى مردم را دعوت به برکنارى شما از خلافت و نقض بیعت مى کنند.

امام(علیه السلام) به مسجد آمد منبر رفت و اعلام کرد که خداوند براى هیچ کس جز به تقوا برترى قائل نشده و متقى پاداش آن را در آخرت خواهد یافت. من روشى جز قرآن و سنّت پیغمبر انتخاب نخواهم کرد، هر کس به آن راضى نیست هر کجا مى خواهد برود، کسى که خدا را اطاعت کند و به حکم او حکم نماید از هیچ کس وحشت ندارد.

سپس از منبر فرود آمد و دو رکعت نماز خواند و عمار یاسر را با «عبدالرحمن» به سوى طلحه و زبیر که در گوشه مسجد نشسته بودند، فرستاد آنها نزد امام(علیه السلام) آمدند:

فرمود: شما را به خدا سوگند مى دهم آیا این طور نبود که من از بیعت کراهت داشتم و شما با رغبت بیعت نمودید؟

گفتند: چرا؟

فرمود: پس این چه وضعى است که از شما مشاهده مى شود.

گفتند: بیعت کردیم که بدون مشورت ما کارى نکنى و ما را بر دیگران برترى بخشى; امّا اموال را بالسویه تقسیم کردى و بدون مشورت ما این عمل را انجام دادى.

امام(علیه السلام) فرمود: استغفار کنید که من (چنین شرطى را از شما برخلاف رضاى خدا پذیرفته باشم) هم اکنون بگویید آیا حقى از شما گرفته ام؟ یا به شما ستم نموده ام؟

گفتند: معاذ الله.

فرمود: آیا حکم و یا حقى مربوط به یکى از مسلمانها بوده که من جاهل به آن بوده ام و یا از گرفتن آن عاجز مانده ام؟

گفتند: نه.

فرمود: آیا از بیت المال براى خود چیزى ذخیره کرده ام؟

گفتند: نه!

فرمود: پس چرا مخالفت مى کنید؟

گفتند: زیرا در قسمت کردن بیت المال برخلاف عمر بن خطّاب قدم بر مى دارى و ما را با دیگران مساوى قرار مى دهى با اینکه غنائم با شمشیر ما به دست آمده است.

باز امام(علیه السلام) فرمود:

امّا در مشورت با شما، من به حکومت رغبتى نداشتم، مرا به سوى آن فراخواندید و اصرار ورزیدید ترسیدم اگر رد کنم اختلاف افتد. پس از قبول مسئولیت در کتاب خدا و سنّت پیامبر نظر افکندم آنچه مرا راهنمایى کردند عمل نمودم، احتیاج به نظر و رأى شما ندیدم، چنانچه (فرضاً) حکمى در کتاب خدا نباشد و در سنّت پیامبر دلیلى بر آن نیابم و نیاز به مشورت بود با شما مشورت خواهم کرد.

امّا در مورد تقسیم به طور مساوى; همه مى دانیم پیامبر(صلى الله علیه وآله) چنین دستور داده و کتاب خدا همین را مى گوید.

امّا اینکه گفتید: ما بیشتر زحمت کشیده ایم، مى دانید عده اى از همه بیشتر اسلام را یارى کرده اند، پیامبر در تقسیم بیت المال آنان را با دیگران به یک چشم مى نگریست».

ابن ابى الحدید سپس مى گوید:

«اگر گفته شود ابوبکر اموال را به طور مساوى تقسیم مى کرد، پس چرا کسى اعتراض نکرد؟ در پاسخ باید گفت: او بعد از پیغمبر بود و مردم با تقسیم پیغمبر عادت کرده بودند; امّا هنگامى که عمر سر کار آمد عده اى را برترى داد، و پس از او عثمان این برترى را بیشتر کرد.

این عمل، 22 سال ادامه پیدا کرد و مردم به این وضع عادت کردند. برگرداندن مردم از این وضع این مشکلات را به وجود مى آورد».(2)

#####

1. «اراضى خراجیه» زمینهایى بود که در فتوحات اسلامى به دست مسلمین افتاد و آنها را در اختیار کشاورزان مى گذاشتند و در مقابل، مالیاتى به نام «خراج» از آنها مى گرفتند که با توجّه به گستردگى آن اراضى، مالیات مزبور رقم مهمّى را تشکیل مى داد.

2. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 7، ص 43-45.

#####

▲2. جایگاه واقعى مشورت

بى شک مشورت از اصول شناخته شده اسلام و همه عقلاى جهان است و همان گونه که در روایات وارد شده، عقل واحدى را به عقول کثیره پیوند مى زند «مَنْ شاوَرَ الرِّجالَ شارَکَهُمْ فی عُقُولِهِمْ»(1) ولى مشورت ارکان و شرایطى دارد که اگر از آنها دور شود نه تنها مفید نخواهد بود; بلکه گاه نتیجه معکوس مى دهد. از جمله مشورت باید در امورى باشد که مورد تردید و نفى و اثبات واقع مى شود و اگر مردم بخواهند احکام و موضوعات مسلّم را تحت مشورت قرار دهند چه بسا باعث تردید در اساس احکام الهى و وظایف مسلّم عقلى مى گردد.

فى المثل کسى بخواهد مسئله وجوب حج یا حجاب اسلامى را به آراى عمومى یا مشورت واگذار کند، چه بسا افرادى پیدا شود که بگویند: چه لزومى دارد در این عصر و زمان مردم هزینه هاى سنگینى را براى رفتن به زیارت خانه خدا تخصیص دهند و یا در اجتماع فعلى، حجاب براى زنان مسلمان، دست و پا گیر است!

ولى بعد از آنکه مسئله حج یا حجاب را به عنوان دستورى قاطع و مورد اجماع مسلمین بلکه ضرورت دینى پذیرفتیم مى توانیم به شورا بنشینیم که نحوه برگزارى حج و طرز پوشیدن حجاب چگونه باشد بهتر است؟ و باید پذیرفت بخشى از مشکلاتى که امروز دامان مسلمین را گرفته براى این است که جایگاه واقعى مشورت را فراموش کرده اند.

آنچه امام(علیه السلام) در خطبه بالا فرموده نمونه روشنى از این مطلب است و آنچه طلحه و زبیر دنبال آن بودند انحراف واضحى از این است; آنها مى خواستند سنّت رسول خدا در تقسیم مساوى اموال خراجیه، به رأى گذارده شود و امام(علیه السلام)با این امر مخالف بود.

#####

1. نهج البلاغه، کلمات قصار، 161 .

#####

####

▲3. طلحه و رؤیاى خلافت

از منابع مختلف تاریخى چنین بر مى آید که علاقه طلحه به زمامدارى و خلافت سابقه طولانى داشت که به زمان ابوبکر بر مى گشت.

طبرى مورّخ معروف ـ طبق گفته ابن ابى الحدید ـ در تاریخش چنین آورده که طلحه حتى در زمان حیات ابوبکر درباره خلافت خود مى اندیشید و انتظار داشت ابوبکر او را بعد از خود به عنوان خلیفه مسلمین معرّفى کند، زیرا پسر عموى ابوبکر بود و هنگامى که اطلاع یافت ابوبکر مى خواهد عمر را به عنوان خلیفه معرفى کند به او اعتراض کرد و گفت: تو مرد خشن و سخت گیرى را بر ما حکومت دادى. در زمان عمر نیز با گروهى از طرفدارانش درباره خلافت بعد از او سخن مى گفت و اطرافیانش به او قول مى دادند که بعد از مرگ عمر با تو بیعت خواهیم کرد و هنگامى که این سخن به گوش عمر رسید در خطبه اى آنها را تهدید به مرگ کرد تا دست از کار خود بردارند.

ابن ابى الحدید در جاى دیگر از سخنانش مى نویسد: بعداً طلحه و زبیر در صف ستایش کنندگان عمر قرار گرفتند چرا که پیشگامان مهاجر و انصار را بر دیگران برترى بخشیده (و سهم بیشترى از بیت المال براى آنها قائل شده بود).

از سوى دیگر عمر تأکید کرده بود که قریش و مهاجران سابقه دار اسلام، از مدینه مطلقاً خارج نشوند، زیرا معتقد بود اگر بیرون روند گروههاى اطراف آنها را مى گیرند و اموال زیادى به دست مى آورند; هم به سوى خوشگذرانى پیش مى روند و هم به فکر زمامدارى و تجزیه طلبى خواهند افتاد و در برابر اعتراضهایى که از گوشه و کنار به این امر شد او در خطبه اى صریحاً اعلان داشت که این سیاست قطعى من است.

طبرى ـ طبق نقل ابن ابى الحدید ـ مى گوید: این کار عمر قریش را سخت رنجیده خاطر ساخت حتى هنگامى که عمر درخواست کردند به آنها اجازه دهد در جنگهاى اسلامى شرکت کنند به آنها گفت: بدترین چیزى که بر این امت از آن مى ترسم این است که شما ـ قریش ـ در بلاد اسلامى پخش شوید; براى شما همین بس که در غزوات رسول خدا شرکت کردید و نیازى به بیشتر از این نیست.

ولى هنگامى که عثمان به خلافت رسید ورق برگشت. قریش را آزاد گذاشت و آنها به شهرهاى مختلف سفر کردند و به جمع آورى مال و ثروت پرداختند و این اوّلین فتنه در اسلام و در میان توده مردم بود.

ابن ابى الحدید مى افزاید: متأسفانه عمر رأى هوشمندانه خود را در محدود ساختن قریش بعد از ضربت خوردن به وسیله «ابولؤلؤ» نقض کرد (زیرا طلحه و زبیر و مانند آنها را به شوراى شش نفرى خود راه داد که مفهومش شایستگى همه آنها براى خلافت بود). سپس مى افزاید: این سبب هر فتنه اى بود که در میان مسلمین واقع شد و تا دامنه قیامت واقع مى شود».(1)

با توجّه به این سابقه تاریخى روشن مى شود که چرا طلحه و زبیر از خلافت على(علیه السلام)ناراحت شدند در حالى که بیشترین تلاش را براى تحریک مردم به کشتن عثمان داشتند به گمان اینکه بعد از عثمان نوبت به طلحه مى رسد و هنگامى که على(علیه السلام) پست و مقامى به آنها نداد (زیرا مى دانست مقدّمه تجزیه کشور اسلام مى شود) بلکه عطاى نامساوى آنها را از بیت المال قطع کرد و مطابق روش پیامبر، مساوات در میان مسلمین برقرار ساخت بر آن حضرت شوریدند و با دستیارى عایشه ام المؤمنین، آتش جنگ جمل را برافروختند و پس از شکست جمل و کشته شدن آن دو، طرفدارانشان آتش جنگ صفّین را شعلهور ساختند و سرانجام بنى امیّه را بر جهان اسلام حاکم ساختند و بعد از آن بنى مروان روى کار آمدند و آن فسادهاى عظیم را در جهان اسلام برپا ساختند. از اینجا روشن مى شود که مشکل طلحه و زبیر تنها مشکل عدم مشورت نبود و حتى مساوات در بیت المال هم مسئله اى فرعى بود; آنها طمع در خلافت داشتند و اینها را بهانه خود قرار داده بودند.

#####

1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 11، ص 11-13 .

#####

▲خطبه 206

وَ قَدْ سَمِعَ قَوْماً مِنْ أَصْحابِهِ یَسُبُّونَ أهْلَ الشّامِ أیّامَ حَرْبِهِمْ بِصِفّینَ

از سخنان امام(علیه السلام) است این سخن را هنگامى ایراد کرد که شنید عدّه اى از اصحابش در صفّین شامیان را دشنام مى دادند.(1)

#####

1. سند خطبه:

این کلام را گروهى از راویان حدیث و مورّخان قبل و بعد از سیّد رضى نقل کرده اند; مانند ابوحنیفه دینورى در کتاب اخبار الطوال و نصر بن مزاحم در کتاب صفّین و سبط بن جوزى در تذکرة الخواصّ و بعضى دیگر. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 103)

▲خطبه در یک نگاه

در کتاب مصادر نهج البلاغه مى خوانیم که حجر بن عدى و عمرو بن حمق که از اصحاب معروف على(علیه السلام) بودند (در ایّام صفین) به شامیان دشنام مى دادند، امام آنها را خواست و از این کار نهى فرمود، عرض کردند: اى امیرمؤمنان مگر ما بر حق نیستیم؟ فرمود: آرى! عرض کردند مگر آنها بر باطل نیستند؟ فرمود: آرى! عرض کردند: پس چرا ما را از بدگویى به آنان نهى مى کنى؟ فرمود: من دوست ندارم زبان شما به دشنام آلوده شود و در ادامه، این گفتار را ایراد فرمود و در آن راه بهترى را ارائه داد و آن دعا براى هدایت گمراهان و وحدت مسلمین و خاموش شدن آتش جنگ است.

این سخن نشان مى دهد که امام(علیه السلام) در عین قاطعیّت در برابر دشمن، از خشونتهاى بى مورد که نشانه ضعف شخصیّت است جلوگیرى مى فرمود.

إِنِّی أَکْرَهُ لَکُمْ أَنْ تَکُونُوا سَبَّابِینَ، وَ لَکِنَّکُمْ لَوْ وَصَفْتُمْ أَعْمَالَهُمْ، وَ ذَکَرْتُمْ حَالَهُمْ، کانَ أَصْوَبَ فِی الْقَوْلِ، وَ أَبْلَغَ فِی الْعُذْرِ، وَ قُلْتُمْ مَکَانَ سَبِّکُمْ إِیَّاهُمْ: اللَّهُمَّ احْقِنْ دِمَاءَنَا وَ دِمَاءَهُمْ، وَ أَصْلِحْ ذَاتَ بَیْنِنَا وَ بَیْنِهِمْ، وَ اهْدِهِمْ مِنْ ضَلاَلَتِهِمْ، حَتَّى یَعْرِفَ الْحَقَّ مَنْ جَهِلَهُ،وَ یَرْعَوِیَ عَنِ الْغَیِّ وَ الْعُدْوَانِ مَنْ لَهِجَ بِهِ.

### ترجمه

من دوست ندارم که شما دشنام دهنده باشید; ولى اگر اعمال زشتشان را شرح دهید و احوال آنها را بیان کنید به گفتار صحیح نزدیک تر و براى اتمام حجّت رساتر است. شما باید به جاى دشنام چنین مى گفتید: پروردگارا خون ما و آنها را حفظ کن (و آتش جنگ را خاموش فرما) میان ما و آنها را اصلاح کن و آنان را از گمراهیشان هدایت نما تا کسانى که جاهلند حق را بشناسند و آنها که گمراهند و بر دشمنى با حق اصرار مىورزند از آن دست بردارند و (به راه راست) باز گردند.

▲شرح و تفسیر

▲دشنام نه، دعا کنید!

آنچه در این کلام آمده است، دستور مهم اخلاقى و اجتماعى است که مى تواند آثار زیادى داشته باشد و آن نهى از بدگویى به دشمن و سبّ و لعن اوست که ممکن است آتش خشم او را برافروزد و کینه ها را عمیق تر سازد.

همان گونه که گذشت این سخن را امام زمانى گفت که در ماجراى صفین شنید بعضى از یارانش به اهل شام بدگویى مى کنند. فرمود: «من دوست ندارم که شما دشنام دهنده باشید; ولى اگر اعمال زشتشان را شرح دهید و احوال آنها را بیان کنید به گفتار صحیح نزدیک تر و براى اتمام حجّت رساتر است»; (إِنِّی أَکْرَهُ لَکُمْ أَنْ تَکُونُوا سَبَّابِینَ، وَ لَکِنَّکُمْ لَوْ وَصَفْتُمْ أَعْمَالَهُمْ، وَ ذَکَرْتُمْ حَالَهُمْ، کانَ أَصْوَبَ فِی الْقَوْلِ، وَ أَبْلَغَ فِی الْعُذْرِ).

«سبّاب» به کسى گفته مى شود که بسیار بدگویى مى کند و حقیقت «سبّ» بدگویى کردن و دشنام دادن توأم با هتک طرف است; مانند خطاب کردن طرف به احمق، بى شعور، پست، رذل و امثال آن.

لعن کردن یکى از مصداقهاى «سبّ» است و «قذف» (نسبتهاى نارواى ناموسى دادن) از مراحل شدید «سبّ» است و در بسیارى از موارد، حدّ شرعى هم دارد. به یقین منظور امام در گفتار بالا این نوع سبّ نیست، زیرا قذف حرام و از گناهان کبیره است; نه از مکروهات.

امام(علیه السلام) دراین خطبه یارانش را از این کار باز مى دارد، هر چند حق داشتند دشمن را به این گونه خطابها مخاطب سازند و به جاى آن دستور مى دهد صفات زشت و اعمال بد آنها را مورد نقد قرار دهند و حجّت را بر آنها تمام کنند که هم تأثیر بیشترى دارد و هم بهانه به دست دشمن براى مقابله به مثل نمى دهد.

درباره سبّ و لعن به طور کلّى سخنى داریم که در بحث نکات خواهد آمد.

سپس امام(علیه السلام) در ادامه این سخن با بیان مصداق روشنى، شیوه برخورد با دشمن را در این گونه موارد، تعلیم مى دهد و مى فرماید: «شما باید به جاى دشنام چنین مى گفتید: پروردگارا خون ما و آنها را حفظ کن! میان ما و آنها را اصلاح فرما! و آنان را از گمراهیشان هدایت نما تا کسانى که جاهلند حق را بشناسند و آنها که گمراهند و بر دشمنى با حق اصرار مىورزند از آن دست بردارند و (به راه راست) بازگردند»; (وَقُلْتُمْ مَکَانَ سَبِّکُمْ إِیَّاهُمْ: اللَّهُمَّ احْقِنْ(1) دِمَاءَنَا وَ دِمَاءَهُمْ، وَ أَصْلِحْ ذَاتَ بَیْنِنَا وَ بَیْنِهِمْ، وَ اهْدِهِمْ مِنْ ضَلاَلَتِهِمْ، حَتَّى یَعْرِفَ الْحَقَّ مَنْ جَهِلَهُ، وَ یَرْعَوِیَ(2) عَنِ الْغَیِّ وَ الْعُدْوَانِ مَنْ لَهِجَ(3) بِهِ).

امام(علیه السلام) در این عبارت پرمعناى خود سه دعا فرموده و یا به تعبیر دیگر سه تقاضا از پیشگاه خدا دارد: نخست اینکه آتش جنگ خاموش گردد و خونهاى طرفین ریخته نشود. دیگر اینکه علاوه بر آتش بس، صلح و دوستى در میان دو گروه، برقرار گردد و مسلمین متّحد و یکپارچه شوند. سوم اینکه گمراهیهایى که دامان آنها را گرفته و آنان را از رسیدن به حق باز مى دارد از ایشان دور شود; ناآگاهان حق را بشناسند و آگاهان از ستیزجویى و دشمنى با حق دست بردارند.

این دعاها به خوبى نشان مى دهد که تا چه حد امام(علیه السلام) داراى سعه صدر بوده و لطف و رحمت حتّى نسبت به دشمنان خود داشته است و با آن همه ظلم و جنایتى که در حق امام و یارانش روا داشتند کمترین سخنى که دلیل بر انتقامجویى باشد; بیان نمى فرماید و حتّى دوستانش را از سبّ و دشنام و بدگویى به دشمن، نهى مى کند.

#####

1. «احقن» از ریشه «حقن» بر وزن «حمد» در اصل به معناى نگهدارى و حفظ چیزى است و هنگامى که در مورد «دماء» به کار مى رود مفهومش جلوگیرى از خون ریزى است.

2. «یرعوى» از «رعو» بر وزن «رعد» به معناى خوددارى کردن و بازگشتن از کارى گرفته شده است. قابل توجّه اینکه گاه واژه «رعو» به صورت رباعى (رعوى بر وزن دعوا) به کار رفته و همان معناى فوق را مى دهد و به گفته بعضى از ارباب لغت واژه «ارعوى» از واژه هاى کم نظیر است و در صیغه هاى فعل معتل مانند آن دیده نشده است. براى توضیح بیشتر به لسان العرب ماده «رعو» مراجعه فرمایید.

3. «لهج» از ریشه «لهج» بر وزن «کرج» به معناى وابستگى و شیفتگى به چیزى و حریص بودن به آن است.

▲نکته

▲سبّ و لعن

بسیارى از ارباب لغت تصریح کرده اند که «سبّ» همان شتم و دشنام دادن و بدگویى کردن است و بعضى لعن را هم مصداقى از آن دانسته اند.(1)

به یقین هیچ مؤمنى را نباید سبّ و لعن کرد و درباره کافران و مخالفان حق نیز اصل بر ترک آن است، چرا که غالباً با دو اثر منفى همراه است: نخست اینکه چه بسا طرف مخالف، مقابله به مثل کند و به مقدّسات توهین نماید، لذا در آیه 108 سوره انعام مى خوانیم: «(وَلاَ تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللهِ فَیَسُبُّوا اللهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْم); به (معبود) کسانى که غیر خدا را مى خوانند دشنام ندهید مبادا آنها نیز از روى نادانى (و ظلم) خدا را دشنام دهند».

دیگر اینکه ممکن است این گونه بدگوییها آنها را تحریک کند و به اصطلاح روى دنده لج بیفتند و پافشارى آنها در کفر و ضلالت بیشتر گردد.

ولى این قاعده; مانند هر قاعده کلى دیگر موارد استثنایى دارد. به همین دلیل در نهج البلاغه یا عبارات دیگر معصومین(علیهم السلام) گاه بدگوییهایى نسبت به مخالفان شده و در قرآن مجید نیز لعن درباره گروههایى آمده است.

در خطبه 19 نهج البلاغه خواندیم که امام(علیه السلام) به اشعث بن قیس منافق که سخنى توهین آمیز و بى ادبانه در برابر امام(علیه السلام) گفت، فرمود: «عَلَیْکَ لَعْنَةُ اللهِ وَ لَعْنَةُ اللاّعِنینَ حائِکٌ بْنُ حائِکَ مُنافِقٌ بْنُ کافِر; لعنت خدا و لعنت همه لعنت کنندگان بر تو باد اى بافنده (دروغ) فرزند بافنده و اى منافق فرزند کافر».

نیز هنگامى که مروان در جنگ جمل اسیر شد و او را خدمت امام(علیه السلام) آوردند، امام حسن(علیه السلام) و امام حسین(علیه السلام) نزد پدر خود براى او شفاعت کردند و امام(علیه السلام) او را آزاد ساخت. امام حسن(علیه السلام) و امام حسین(علیه السلام) عرض کردند: اى امیرمؤمنان! لازم است مروان با شما بیعت کند؟ امام(علیه السلام) فرمود: مگر بعد از قتل عثمان با من بیعت نکرد من نیاز به بیعت او ندارم. دست او همچون دست یهودى است «إِنَّها کَفٌّ یَهُودِیَّةُ»(2); ولى سبّ مؤمن با تقوا از گناهان عظیم است; در حدیثى از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم که فرمود: «سِبابُ الْمُؤْمِنِ فُسُوقٌ وَ قِتالُهُ کُفْرٌ وَ أکْلُ لَحْمِهِ مَعْصِیَةٌ وَ حُرْمَةُ مالِهِ کَحُرْمَةِ دَمِهِ; سبّ و دشنام فرد با ایمان گناه بزرگى است و جنگیدن با او کفر است و خوردن گوشت او (غیبت کردن) معصیت است و احترام مالش همچون احترام خون است».(3)

در حدیث دیگرى مى خوانیم که مردى خدمت پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) عرض کرد: مرا وصیّتى کن! از جمله امورى که رسول خدا به او سفارش کرد این بود: «لا تَسُبُّوا النّاسَ فَتَکْسِبُ العِداوَةَ بَیْنَهُمْ; به مردم سبّ و دشنام ندهید که سبب عداوت و دشمنى در میان آنها مى شود».(4)

این نکته قابل توجّه است که اصحاب معاویه، هر چند جزء منافقان و ظالمان و مفسدان فى الارض بودند باز امام(علیه السلام) اصحاب خود را از سبّ آنها در ایّام جنگ صفّین نهى فرمود، زیرا در آنجا شرایط خاصّى بود که ممکن بود سبّ آنها آتش جنگ را شعلهورتر سازد.

در مورد لعن نیز از آیات قرآن استفاده مى شود که خداوند عده اى را لعن کرده و یا اجازه لعن آنها را داده است از جمله درباره شیطان مى فرماید: «(وَإِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِى إِلَى یَوْمِ الدِّینِ); ومسلماً لعنت من بر تو تا روز قیامت خواهد بود»(5) و در ارتباط با گروهى از مرتدّین مى فرماید: «(أُوْلَئِکَ جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللهِ وَالْمَلاَئِکَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِینَ); کیفر آنها این است که لعنت خدا و فرشتگان و مردم همگى بر آنها خواهد بود»(6) و درباره ظالمان نیز مى فرماید: (أَلاَ لَعْنَةُ اللهِ عَلَى الظَّالِمِینَ)(7) و درباره پیمان شکنان و قاطعان رحم و مفسدان در زمین مى فرماید: (أُوْلَئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ)(8) و درباره کسانى که کتمان حق مى کنند، مى فرماید: «(أُوْلَئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللهُ وَیَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ); خداوند و همه لعنت کنندگان آنها را لعنت مى کنند».(9)

بى شک لعن در لغت به معناى طرد کردن و دور ساختن است که گاه به صورت عملى انجام مى شود و گاه به صورت لفظى یا در شکل نفرین; مثلا گفته مى شود: «لعنة الله علیک» یعنى خدا تو را از رحمتش دور دارد.

مسلّم است که هیچ مؤمنى را نمى توان لعن کرد; ولى افراد بى ایمان و منافق و کسانى که گناه عظیمى مانند ظلم و ستم و فساد و ایجاد تباهى در زمین و امثال آن مرتکب مى شوند مستحق لعن اند، بنابراین لعن مخصوص کافران و منافقان نیست.

#####

1. به مصباح المنیر و لسان العرب مراجعه شود. مرحوم محقق خویى نیز در شرح خود بر نهج البلاغه این معنا را در تفسیر واژه سبّ آورده است.

2. شرح بیشتر در این مورد را در جلد سوم همین کتاب بخوانید.

3. کافى، ج 2، ص 360، باب السباب، ح 2 و 3 .

4. همان مدرک.

5. ص، آیه 78 .

6. آل عمران، آیه 87 .

7. هود، آیه 18 .

8. رعد، آیه 25 .

9. بقره، آیه 159 .

#####

▲خطبه 207

فی بَعْضِ أیّامِ صِفّینَ وَ قَدْ رَأَى الْحَسَنَ ابْنَهُ(علیه السلام) یَتَسَرَّعُ إلَى الْحَرْبِ

از سخنان امام(علیه السلام) است که در بعضى از روزهاى جنگ صفین هنگامى که مشاهده کرد فرزندش امام حسن(علیه السلام) شتاب براى جنگ دارد، بیان فرمود.(1)

#####

1. سند خطبه:

طبرى در تاریخ خود در حوادث سال 37 هجرى قمرى عبارتى از امیرمؤمنان على(علیه السلام) نقل کرده که شبیه عبارت بخشى از این کلام است; ولى نه در ایّام جنگ صفین; بلکه در جایى دیگر و از آن معلوم مى شود که امام(علیه السلام) این تعبیر را در موارد متعددى بیان فرموده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 103)

▲خطبه در یک نگاه

این سخن کوتاه امیرمؤمنان على(علیه السلام) ناظر به حفظ امام حسن و امام حسین از آسیبهاست تا نسل رسول خدا به وسیله آنها در جان باقى بماند و این معنا تحقق یافت و امروز میلیونها نفر هستند که نسبشان به وسیله امام حسن یا امام حسین(علیهما السلام) به پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى رسد و این ریشه پربرکت روز به روز در جهان گسترده مى گردد.

أَمْلِکُوا عَنّی هذَا الْغُلاَمَ لاَ یَهُدَّنِی، فَإِنَّنِی أَنْفَسُ بِهذَیْنِ ـ یَعْنی الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ(علیهما السلام) ـ عَلَى الْمَوْتِ لِئَلاَّ یَنْقَطِعَ بِهِمَا نَسْلُ رَسُولِ اللّهِ(صلى الله علیه وآله).

### ترجمه

این جوان (امام حسن(علیه السلام)) را از طرف من بگیرید و نگاه دارید (تا به میدان جنگ پا نگذارد) مبادا (مرگ او) مرا درهم بکوبد، زیرا من از مرگ این دو ـ یعنى امام حسن و امام حسین ـ بسیار دریغ دارم تا نسل رسول خدا(صلى الله علیه وآله) با مرگ آنها قطع نشود.

▲شرح و تفسیر

▲حفظ نسل پیامبر (صلى الله علیه وآله)

امام(علیه السلام) در این سخن کوتاه، سفارش اکیدى به اصحابش درباره امام حسن و امام حسین(علیهما السلام) در روز جنگ صفین براى حفظ هدف مهمى فرموده و مى گوید: «این جوان (امام حسن(علیه السلام)) را از طرف من بگیرید و نگاه دارید (تا به میدان جنگ پا نگذارد) مبادا (مرگ او) مرا درهم بکوبد، زیرا من از مرگ این دو ـ یعنى امام حسن و امام حسین ـ بسیار دریغ دارم مبادا نسل رسول خدا(صلى الله علیه وآله) با مرگ آنها قطع شود»; (أَمْلِکُوا عَنّی هذَا الْغُلاَمَ لاَ یَهُدَّنِی(1)، فَإِنَّنِی أَنْفَسُ(2) بِهذَیْنِ ـ یَعْنی الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ(علیهما السلام) ـ عَلَى الْمَوْتِ لِئَلاَّ یَنْقَطِعَ بِهِمَا نَسْلُ رَسُولِ اللّهِ(صلى الله علیه وآله)).

تعبیر به «املکوا» از ریشه «ملک» در واقع تأکیدى است براى جلوگیرى کردن از شتاب امام حسن(علیه السلام) به سوى میدان جنگ، زیرا انسان هنگامى که مالک چیزى مى شود آن را به تمام معنا در اختیار مى گیرد و این بالاترین تأکیدى است که در مورد بازداشتن کسى از چیزى مى توان به کار برد. به همین دلیل مرحوم سیّد رضى(رحمه الله) در ذیل این کلام مى گوید: «این تعبیر از فصیح ترین و برترین تعبیرات است».

جمله «لا یَهُدَّنی» تأکید دیگرى بر این معناست، زیرا مى فرماید: اگر او و برادرش حسین(علیه السلام) به شهادت برسند وجود مرا در هم مى کوبند.

امام(علیه السلام) براى اینکه تصوّر نشود این تأکیدات تنها از مهر فرزندى سرچشمه مى گیرد، در پایان فرموده: من هدف بزرگى را دنبال مى کنم و آن این است که نسل پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)هر چه بهتر و بیشتر از طریق این دو، در جهان باقى بماند که این خود یکى از اسباب پایندگى اسلام است.

* * *

مرحوم سیّد رضى در پایان این گفتار مى گوید: «جمله امام(علیه السلام) «أَمْلِکُوا عَنّی هذَا الْغُلاَمَ» از برترین سخنان و فصیح ترین جمله هاست»; (قالَ السیِّدُ الشَّریفُ وَ قَوْلُهُ(علیه السلام): أَمْلِکُوا عَنّی هذَا الْغُلاَمَ مِنْ أعلَى الْکَلامِ وَ أَفْصَحِهِ).

منظور سیّد این است که جمله «أَمْلِکُوا عَنّی» یعنى «از سوى من مالک بشوید» تأکید زیبا و لطیفى است بر این معنا که با سرعت و جدیّت بروید و این جوان را نگاه دارید تا از دست نرود، زیرا انسان بیشترین محافظت را نسبت به املاک خویش دارد و این تعبیر از «نگاه داشتن» و «گرفتن» و «بازگرفتن» و «محافظت» بلیغ تر و رساتر است.

######

#####

1. «لایهدّنى» از ریشه «هدّ» بر وزن «سدّ» در اصل به معناى منهدم شدن و فروریختن همراه با صداى شدید است. سپس در امور معنوى نیز به کار رفته و به غم و اندوه شدیدى که روح انسان را در هم مى کوبد اطلاق شده; مانند آنچه در جمله بالا آمده است.

2. «أنفس» از ریشه «نفس» بر وزن «قفس» به معناى مضایقه کردن و نگاهدارى چیزى و از دست ندادن آن است. اشیاى نفیس، اشیایى است که انسان حاضر نیست به آسانى آن را از دست بدهد.

#####

▲نکته

▲پاسخ به چند سؤال

1. بى شک امام حسن مجتبى(علیه السلام) در آن روز بیش از سى سال داشت، زیرا میلاد مبارک ایشان در سال سوم هجرى بود و حادثه صفین در سال 37 واقع شد، بنابراین تعبیر به «غلام» که به معناى «نوجوان» است چه مناسبتى دارد؟

در پاسخ باید به این نکته توجه کرد که واژه غلام هرچند معمولا به نوجوان و حدّ فاصل میان طفل و شابّ (کودک و جوان) گفته مى شود; ولى همان گونه که بعضى از ارباب لغت تصریح کرده اند(1) به افراد بزرگسال نیز اطلاق مى گردد. افزون بر اینکه پدران این تعبیر را نسبت به فرزندان در هر سنّ و سالى به کار مى برند. در عرف عرب به خادمان نیز در هر سنّ و سالى باشند واژه «غلام» اطلاق مى شود.

در هر حال اطلاق غلام از سوى امام(علیه السلام) نسبت به فرزندش امام حسن(علیه السلام)مطلب بعیدى نیست.

2. مطابق آنچه در بالا آمد امام حسن و همچنین امام حسین(علیهما السلام) در آن زمان بیش از سى سال سن داشتند (زیرا فاصله آن دو بزرگوار یک سال یا کمتر از یک سال بود) و قاعدتاً در آن زمان صاحب همسر و فرزند بودند با این حال، چگونه امام مى فرماید: مى ترسم با شهادت این دو، نسل رسول خدا قطع شود؟

در پاسخ مى گوییم: منظور این بوده که آنها بمانند و هر چه بیشتر نسل پیامبر فزونى یابد، زیرا با وجود دشمنان بسیار این نسل با برکت از جوانب مختلف در خطر بوده است.

3. چگونه امام(علیه السلام) بقاى نسل پیامبر به بقاى آن دو بزرگوار و فرزندانشان دانسته، در حالى که معمول عرب این است که نسل را از طریق پسر مى دانستند، نه از طریق دختر؟ و مى دانیم که حسن و حسین نوه هاى دخترى پیامبرند!

در پاسخ این سؤال باید گفت که این طرز تفکّر به عصر جاهلیت باز مى گردد که آنها مطلقاً زنان را به حساب نمى آوردند و فرزندان دختر را فرزند به حساب نمى آوردند و مى گفتند:

بَنُونا بَنُو أبْناءِنا وَ بَناتُنا *** بَنُوهُنَّ أبناءُ الرِّجالِ الأَباعِدِ

فرزندان ما تنها فرزندان پسران ما هستند و دختران ما فرزندانشان فرزندان مردان بیگانه و دورند.

لذا در آیه مباهله که مى فرماید: (فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ)(2) مفسّران در این مسئله اتفاق نظر دارند که واژه «ابناءنا» در این آیه شریفه اشاره به امام حسن و امام حسین(علیهما السلام) است و «نساءنا» اشاره به حضرت فاطمه(علیها السلام)، و خطاب «یابن رسول الله» به امامان اهل بیت(علیهم السلام) در روایات، بسیار است.

در آیه شریفه 85 سوره انعام (وَمِنْ ذُرِّیَّتِهِ دَاوُودَ وَسُلَیْمَانَ وَ... * ... عِیسى)حضرت مسیح از ذریّه حضرت ابراهیم شمرده شده، در حالى که از ناحیه مادر (مریم) به حضرت ابراهیم منتهى مى شود.

#####

1. لسان العرب، ماده «غلم».

2. آل عمران، آیه 61 .

▲خطبه 208

قالَهُ لَمّا اضْطَرَبَ عَلَیْهِ أَصْحابُهُ فی أمْرِ الْحُکُومَةِ

از سخنان امام(علیه السلام) است که هنگام اضطراب و شورش اصحابش در مورد حکمیّت ایراد فرموده است.(1)

#####

1. سند خطبه:

از جمله کسانى که قبل از مرحوم سیّد رضى این خطبه را نقل کرده اند، نصر بن مزاحم در کتاب صفین و ابن قتیبه دینورى در الامامة والسیاسة و مسعودى در مروج الذهب است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 107)

▲خطبه در یک نگاه

در کتاب مصادر نهج البلاغه در شأن ورود این کلام آورده است که در جنگ صفین، وقتى عمرو بن عاص و کسانى که با او بودند قرآنها را بر سر نیزه کردند تا سپاهیان على(علیه السلام)را بفریبند، در حالى که آثار فتح و پیروزى لشکر امام(علیه السلام) کاملا آشکار شده بود و در چند قدمى پیروزى کامل بودند. یاران امام(علیه السلام) به چند گروه تقسیم شدند; گروهى به راستى باور کردند که شامیان این کار را به عنوان نیرنگ انجام ندادند; بلکه مى خواهند واقعاً تسلیم قرآن شوند. گروه عظیم دیگرى که از جنگ خسته شده بودند و تاب و توانى در خود براى ادامه جنگ نمى دیدند، این موضوع را بهانه خوبى براى کناره گیرى از جنگ و عافیت طلبى دانستند و گروه سومى از منافقان بودند که عداوت و کینه امام(علیه السلام) را در دل داشتند و منتظر دستاویزى بودند. هنگامى که قرآنها را بر سر نیزه دیدند با خود گفتند الان بهترین موقع براى دست برداشتن از یارى على(علیه السلام) است آنها هم فریاد برآوردند که جنگ را پایان دهید و گروه کمترى بر ادامه جنگ اصرار ورزیدند که در پیشاپیش آنها مالک اشتر بود، فریاد زد واى بر شما آیا بعد از نزدیک شدن پیروزى، مى خواهید عقب نشینى کنید؟ اى نابخردان نادان!... ولى گروهى که دست از جنگ کشیده بودند به او دشنام دادند و بد گفتند و تهدیدش کردند و فریاد «المَصاحِفُ المَصاحِفُ وَالرُّجُوعُ إلیْها لا نَرى غَیْرَ ذلِکَ» را سر دادند و امام(علیه السلام) را وادار ساختند که مسئله حکمیت را بپذیرد. در این هنگام امام(علیه السلام) سخن بالا را ایراد فرمود که خلاصه اش این بود: شما در گذشته پیرو من بودید و من امیر شما; ولى الآن شما مى خواهید امیر باشید و من مأمور. شما مى خواهید با هر شرایطى که ممکن است، زنده بمانید با این حال من چگونه مى توانم شما را باز دارم؟!

أَیُّهَا النَّاسُ، إِنَّهُ لَمْ یَزَلْ أَمْرِی مَعَکُمْ عَلَى مَا أُحِبُّ، حَتَّى نَهِکَتْکُمُ الْحَرْبُ، وَ قَدْ، وَ اللّهِ، أَخَذَتْ مِنْکُمْ وَ تَرَکَتْ، وَ هِیَ لِعَدُوِّکُمْ أَنْهَکُ.

لَقَدْ کُنْتُ أَمْسِ أَمِیراً، فَأَصْبَحْتُ الْیَوْمَ مَأْمُوراً، وَ کُنْتُ أَمْسِ نَاهِیاً، فَأَصْبَحْتُ الْیَوْمَ مَنْهِیّاً، وَ قَدْ أَحْبَبْتُمُ الْبَقَاءَ، وَ لَیْسَ لِی أَنْ أَحْمِلَکُمْ عَلَى مَا تَکْرَهُونَ!

### ترجمه

اى مردم! پیش از این، وضع من و شما آن گونه بود که دوست مى داشتم (زیرا همه تسلیم فرمان من بودید) تا اینکه جنگ شما را خسته و درهم کوفته ساخت (نافرمانیها از اینجا آغاز شد و من چاره اى جز پذیرش پیشنهاد حکمیّت نداشتم) در حالى که به خدا سوگند اگر جنگ گروهى را از شما گرفت و گروهى را باقى گذاشت براى دشمنان کوبنده تر و خستگى آفرین تر بود. من دیروز امیر و فرمانده بودم; ولى امروز مأمور و فرمانبر شدم!! دیروز من شما را نهى مى کردم; ولى امروز شما مرا نهى مى کنید و این درحالى است که شما بقاى در دنیا را (به قیمت از دست دادن پیروزى بر دشمن) دوست دارید و من نمى توانم شما را به چیزى که دوست ندارید وادار کنم!

▲شرح و تفسیر

▲همرزمان سست و نادان

همان گونه که در بالا آمد، این سخن را هنگامى امام ایراد فرمود که على رغم میل باطنى او اکثریت لشکریانش ـ به دلایل مختلفى ـ اصرار بر پایان جنگ و تسلیم در برابر امر حکمین داشتند. حضرت در واقع به این سؤال پاسخ مى دهد که چرا تسلیم توطئه عمر و عاص در بالا بردن قرآنها بر سر نیزه ها و پذیرش امر حکمین شد، مى فرماید: «اى مردم! پیش از این، وضع من و شما آن گونه بود که دوست مى داشتم (همه تسلیم فرمان من بودید) تا اینکه جنگ شما را خسته و درهم کوفته ساخت (نافرمانیها از اینجا آغاز شد و من چاره اى جز پذیرش پیشنهاد حکمیّت نداشتم) در حالى که به خدا سوگند اگر جنگ گروهى را از شما گرفت و گروهى را باقى گذاشت براى دشمنانتان کوبنده تر و خستگى آفرین تر بود»; (أَیُّهَا النَّاسُ، إِنَّهُ لَمْ یَزَلْ أَمْرِی مَعَکُمْ عَلَى مَا أُحِبُّ، حَتَّى نَهِکَتْکُمُ(1) الْحَرْبُ، وَ قَدْ، وَ اللّهِ، أَخَذَتْ مِنْکُمْ وَ تَرَکَتْ، وَ هِیَ لِعَدُوِّکُمْ أَنْهَکُ).

این سخن در واقع پاسخ به طرفداران ادامه جنگ است. آنها که مى دانستند پایانش پیروزى است; ولى متأسّفانه در اقلیّت بودند. امام در این سخن از یک سو عذر خود را در پذیرش پیشنهاد آتش بس و قبول حکمیّت در مقابل این اقلیّت بیان مى کند و از سوى دیگر اعتقاد واقعى خود را به لزوم ادامه جنگ تا پیروزى نهایى در برابر اکثریت خسته از جنگ بیان مى دارد و کثرت شهدا را مجوّز تسلیم در برابر خواسته هاى انحرافى دشمن نمى داند.

سپس در توضیح این سخن مى افزاید: «من دیروز امیر و فرمانده بودم; ولى امروز مأمور و فرمانبر شدم دیروز من شما را نهى مى کردم; ولى امروز شما مرا نهى مى کنید و این درحالى است که شما بقاى در دنیا را (به قیمت از دست دادن پیروزى بر دشمن) دوست دارید و من نمى توانم شما را به چیزى که دوست ندارید وادار کنم»; (لَقَدْ کُنْتُ أَمْسِ أَمِیراً، فَأَصْبَحْتُ الْیَوْمَ مَأْمُوراً، وَ کُنْتُ أَمْسِ نَاهِیاً، فَأَصْبَحْتُ الْیَوْمَ مَنْهِیّاً، وَ قَدْ أَحْبَبْتُمُ الْبَقَاءَ، وَ لَیْسَ لِی أَنْ أَحْمِلَکُمْ عَلَى مَا تَکْرَهُونَ!).

این سخن باز پاسخى است به دو گروه: اقلیتى که طرفدار ادامه جنگ تا پیروزى بودند و نسبت به قبول امر حکمین و پایان نبرد در آستانه پیروزى ایراد داشتند، حضرت مى فرماید: من چه کنم زمام کار را از دست من گرفته اند و امر فرماندهى را متزلزل ساخته و سر به طغیان برداشته اند و از سوى دیگر به اکثریتى که تسلیم پیشنهاد دشمن شده بودند مى گوید: شما نه به موجب احترام قرآن این پیشنهاد را پذیرفتید; بلکه به سبب حبّ بقا و فرار از فداکارى در راه خدا بود.

#####

1. «نهکتکم» از ریشه «نهک» بر وزن «نهى» در اصل به معناى کهنه کردن و فرسودن است و در مواردى که انسان به رنج و تعب شدید مى افتد و درهم کوبیده مى شود به کار مى رود.

#####

▲نکته

▲از دست دادن فرصتى بزرگ!

لحن بسیار ملایم کلام بالا که نشان مى دهد امیرمؤمنان على(علیه السلام) در مقابل مخالفان ادامه جنگ تا چه حد نرمش نشان داد، ممکن است موجب این سؤال شود که چرا امام به مالک اشتر اجازه نداد تا با قاطعیت جنگ را که در مراحل نهایى و آستانه پیروزى بود، پیش ببرد و مسلمانان را از شرّ بنى امیّه و پیروانشان رهایى بخشد؟

پاسخ این سؤال را باید در لابه لاى تاریخ صفین جستجو کرد.

توضیح اینکه در بحثهاى گذشته به این نکته اشاره کردیم که مخالفان جنگ تنها فریب خوردگان از صحنه سازى عمرو عاص و بالا بردن قرآنها بر سر نیزه ها نبودند; بلکه گروهى از افراد ضعیف الاراده که آماده ادامه جنگ نبودند و گروهى از منافقان و دشمنان امام که فرصت را براى گرفتن ماهى از آب گل آلود مناسب مى دیدند، دست به دست هم داده بودند و با شدّت از امام مى خواستند که جنگ را متوقف کند.

ابن ابى الحدید در شرح نهج البلاغه خود در این باره مى نویسد که امام(علیه السلام) به مالک اشتر دستور بازگشت و متوقف ساختن جنگ را داد، مالک پیغام فرستاد من چگونه بازگردم در حالى که نشانه هاى پیروزى ظاهر شده است. به امام عرض کنید فقط یک ساعت به من مهلت بدهد، من کار را تمام مى کنم. گروه کثیرى که اطراف امام(علیه السلام) را گرفته بودند هنگامى که پیغام مالک را شنیدند خشمگین شدند و (با نهایت بى شرمى) به امام(علیه السلام)گفتند: ظاهراً به مالک دستور داده اى دست از جنگ بردارد; ولى در پنهان، کسى را مأمور کرده اى که فرمان ادامه جنگ به او بدهد اگر الساعه او را برنگردانى تو را خواهیم کشت همان گونه که عثمان را کشتیم. نمایندگان امام(علیه السلام) به سوى مالک اشتر بازگشتند و به او گفتند آیا دوست دارى که تو در اینجا پیروز شوى; ولى پنجاه هزار شمشیر بالاى سر امیرمؤمنان على(علیه السلام) کشیده شده باشد؟! (و قصد شهید ساختن او را داشته باشند).

مالک گفت: مگر چه خبر است؟ گفتند: تمامى لشکر اطراف حضرت را گرفته اند و او بر زمین نشسته و شمشیرها بالاى سر او برق مى زند و مى گویند اگر اشتر برنگردد تو را خواهیم کشت. اشتر گفت واى بر شما، سبب چیست؟ گفتند: قرآنها را بر سر نیزه ها کرده اند، اشتر گفت: آرى به خدا سوگند هنگامى که آن منظره را دیدم گفتم باید منتظر اختلاف و فتنه بود.

مالک بلافاصله برگشت و مشاهده کرد که جان امیرمؤمنان(علیه السلام) (در برابر این گروه نادان و منافق) در خطر است و بعضى تا آن حد، پیش رفته اند که آن حضرت را میان دو چیز مخیر کنند یا تسلیم معاویه شود یا او را بکشند، در حالى که جز جماعت اندکى یار و حامى نداشت. هنگامى که چشم مالک اشتر به آن گروه معاند افتاد آنان را با سخن تند و خشن سرزنش کرد و گفت: واى بر شما آیا بعد از پیروزى، خاک ذلت و تفرقه بر سرتان پاشیده شده اى کم خردان! اى سفیهان. آنها نیز مقابله به مثل کرده و به اشتر بد گفتند و سپس فریاد زدند: قرآنها، قرآنها را دریابید، غیر از این راهى نمى بینیم.

در این هنگام امام(علیه السلام) در برابر پیشنهاد حکمیت، تسلیم شد تا مشکل عظیم ترى را با مشکل کوچک ترى برطرف سازد و گفتار بالا را ایراد فرمود: (کُنْتُ أَمْسِ أَمِیراً، فَأَصْبَحْتُ الْیَوْمَ مَأْمُوراً...).(1)

بعضى از قراین و شواهد نشان مى دهد که مسئله بالا بردن قرآنها بر سر نیزه ها توطئه مشترکى از سوى منافقان و افراد نفوذى در سپاه امیرمؤمنان على(علیه السلام) و گروهى از شامیان به سرکردگى عمرو بن عاص و همکارى اشعث بن قیس منافق که در لشکر امام حضور داشت، بود و آنها مى خواستند به هر قیمتى شده جلوى پیروزى امام(علیه السلام) را بگیرند و ساده لوحان را بفریبند.(2)

در ذیل خطبه 35، جلد دوم، صفحه 364 نیز بحث مشروحى درباره حکمیت داشتیم که در واقع تکمیلى براى این بحث محسوب مى شود.

#####

1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 11، ص 30-31 .

2. براى آگاهى بیشتر در این زمینه به شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 2، ص 214 مراجعه کنید.

#####

▲خطبه 209

بِالْبَصْرَةِ، وَ قَدْ دَخَلَ عَلَى الْعَلاءِ بنِ زِیادِ الْحارِثی ـ وَ هُوَ مِنْ أَصْحابِهِ ـ یَعُودُهُ، فَلَمّا رَأى سِعَةَ دارِه قالَ:

از سخنان امام(علیه السلام) است هنگامى که حضرت در بصره به عیادت علاء بن زیاد حارثى که از اصحابش بود، رفت و چشمش به خانه وسیع او افتاد، این سخن را ایراد فرمود:(1)

#####

1. سند خطبه:

در کتاب مصادر نهج البلاغه منابع متعدّدى براى این کلام امام ذکر شده است از جمله جلد اوّل اصول کافى، جلد اوّل عقد الفرید، جلد چهارم ربیع الابرار، اختصاص شیخ مفید و تلبیس ابلیس ابن جوزى و قوت القلوب ابوطالب المکّى است (البتّه در بعضى از این کتب فقط بخشى از خطبه آمده است) و از آنجا که این کلام هم جنبه تاریخى دارد و هم اخلاقى و تربیتى و بسیار آموزنده است توجّه دانشمندان مختلف را به خود جلب کرده و در کتب بسیارى آن را آورده اند. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 108)

▲خطبه در یک نگاه

همان گونه که در بالا آمد این کلام اشاره به داستان عیادت على(علیه السلام) از یکى از یارانش به نام علاء بن زیاد حارثى در بصره دارد (هر چند بسیارى از شارحان نهج البلاغه اصرار دارند که آن شخص علاء بن زیاد نبود; بلکه ربیع بن زیاد بود) و هنگامى که حضرت خانه وسیع او را دید این سخن را ایراد فرمود و تذکّرى بسیار پرمعنا به او و به همه انسانهایى که زندگى شبیه او را دارند داد. این کلام به طور خلاصه مشتمل بر سه بخش است:

بخش اوّل: تذکّر بیدار کننده اى است که امام به علاء بن زیاد یا ربیع بن زیاد داد.

بخش دوم: اندرز و نصیحتى است پرمعنا که براى برادر او; یعنى عاصم بن زیاد بیان فرمود که درست در نقطه مقابل علاء بن زیاد زندگى مى کرد و زندگى مرتاضانه اى داشت.

بخش سوم: پاسخ به سؤالى است که عاصم بن زیاد از حضرت درباره طرز زندگى امام عرضه داشت.

▲بخش اوّل

مَا کُنْتَ تَصْنَعُ بِسِعَةِ هذِهِ الدَّارِ فِی الدُّنْیَا، وَ أَنْتَ إِلَیْهَا فِی الاْخِرَةِ کُنْتَ أَحْوَجَ؟ وَ بَلَى إنْ شِئْتَ بَلَغْتَ بِهَا الاْخِرَةَ: تَقْرِی فِیهَا الضَّیْفَ، وَ تَصِلُ فِیهَا الرَّحِمَ، وَ تُطْلِعُ مِنْهَا الْحُقُوقَ مَطَالِعَهَا، فَإِذَا أَنْتَ قَدْ بَلَغْتَ بِهَا الاْخِرَةَ.

### ترجمه

(اى علاء بن زیاد) با این خانه وسیع در این دنیا، چه مى خواهى بکنى و آن را براى چه مى خواهى؟! در حالى که در آخرت به آن نیازمندترى، آرى! اگر بخواهى مى توانى به وسیله آن به آخرت برسى (و سعادتمند شوى) به این گونه که از میهمانان در آن پذیرایى کنى و صله رحم در آن بجا آورى و حقوق شرعى و الهى آن را بپردازى; اگر چنین کنى به وسیله این خانه به خانه آخرت نائل شده اى.

▲شرح و تفسیر

▲این خانه وسیع براى چیست؟

این کلام پرمحتوا گرچه در یک قضیّه شخصیّه وارد شده و مخاطب آن دو نفر از اصحاب آن حضرتند; ولى در واقع اصلى کلّى و برنامه اى عمومى را در مورد رعایت اعتدال در بهره گیرى از مواهب زندگى، بازگو مى کند و مخاطبان واقعى آن همه مسلمانها در سراسر تاریخند. امام هنگامى که خانه وسیع و گسترده علاء بن زیاد حارثى که طبعاً به وسایل خوبى نیز مجهز بود، مشاهده مى کند او را نخست سرزنش کرده و سپس نصیحتى آمیخته با محبّت به او ارائه مى دهد و مى فرماید: «با این خانه وسیع در این دنیا، چه مى خواهى بکنى و آن را براى چه مى خواهى، در حالى که در آخرت به آن نیازمندترى»; (مَا کُنْتَ(1) تَصْنَعُ بِسِعَةِ هذِهِ الدَّارِ فِی الدُّنْیَا، وَ أَنْتَ إِلَیْهَا فِی الاْخِرَةِ کُنْتَ أَحْوَجَ؟).

عادت مردم بر این است که وقتى به عیادت بیمار مى روند چیزى مى گویند که خشنود و خوشحال شود; ولى یک معلّم آسمانى همچون على(علیه السلام) هنگامى که یار خود را در بستر بیمارى مى بیند همان بیمارى که گاه بازگشتى در آن نیست باید او را بیدار کند و متوجّه سرنوشت خویش سازد و صراط مستقیم سعادت را به او ارائه دهد و داروى تلخ نصیحت آمیخته با سرزنش را در کام او فرو ریزد تا بهبودى واقعى حاصل کند.

آنگاه راه استفاده از این ثروت عظیم را براى نیل به سعادت آخرت به او نشان مى دهد و مى فرماید: «آرى! اگر بخواهى مى توانى به وسیله آن به آخرت برسى (و سعادتمند شوى) به این گونه که از میهمانان در آن پذیرایى کنى و صله رحم در آن بجا آورى و حقوق شرعى و الهى آن را بپردازى; اگر چنین کنى به وسیله این خانه به خانه آخرت نائل شده اى»; (وَ بَلَى إنْ شِئْتَ بَلَغْتَ بِهَا الاْخِرَةَ: تَقْرِی(2) فِیهَا الضَّیْفَ، وَ تَصِلُ فِیهَا الرَّحِمَ، وَ تُطْلِعُ(3) مِنْهَا الْحُقُوقَ مَطَالِعَهَا، فَإِذَا أَنْتَ قَدْ بَلَغْتَ بِهَا الاْخِرَةَ).

امام(علیه السلام) با این بیان به این واقعیت اشاره مى فرماید که مال و ثروت امر نکوهیده و ضدّ ارزش نیست; بلکه مهم آن است که در چه راهى مصرف شود. هرگاه به تکاثر و تفاخر یا انحصار به شخص بینجامد مذموم است; ولى اگر بخش مهمى از آن در اختیار نیازمندان و دوستان و بستگان قرار گیرد، سرمایه آخرت محسوب مى شود. به همین دلیل از مال در قرآن مجید به عنوان «خیر» یاد شده آنجا که مى فرماید: «(إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوَالِدَیْنِ); اگر خیرى (مالى) از خود به یادگار بگذارد وصیت براى پدر و مادر و نزدیکان کند».(4) در حدیثى مى خوانیم که شخصى در خدمت امام صادق(علیه السلام) از اغنیا و ثروتمندان نکوهش کرد و به آنها بد گفت; امام فرمود: «أُسْکُتْ فَإِنَّ الْغَنی إذا کانَ وَصُولا لِرَحِمِهِ، بارّاً بِإخْوانِهِ أضْعَفَ اللهُ تَعالى لَهُ الاَْجْرَ ضِعْفَیْنِ لاِنَّ اللهَ تَعالى یَقُولُ: وَ ما أَمْوالُکُمْ وَ لا أوْلادُکُمْ بِالّتی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنا زُلْفى إلاّ مَنْ اَمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأُولئِکَ لَهُمْ جَزاءَ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَ هُمْ فِی الْغُرُفاتِ امِنُونَ; ساکت باش! شخص غنى هرگاه صله رحم بجا آورد و نسبت به برادران دینى خود نیکوکار باشد، خداوند پاداش او را دو برابر مى کند، زیرا مى فرماید: اموال شما و اولادتان، چنان نیست که شما را به خداوند نزدیک کند، مگر کسى که ایمان آورده و عمل صالح انجام دهد، آنها در برابر اعمالشان پاداش مضاعف دارند و در غرفه هاى بهشتى در امنیّت به سر مى برند».(5)

بنابراین، مال مى تواند بهترین وسیله سعادت گردد، هرگاه به درستى از آن بهره گیرى شود و مى تواند وسیله بدبختى انسان باشد، هرگاه با بخل و اسراف و انحصارطلبى همراه گردد.

#####

1. بعضى از شارحان نهج البلاغه، جمله «کنت» را در اینجا زائده دانسته اند، در حالى که چنین نیست، بلکه منظور امام(علیه السلام) از آن بیان استمرار است، زیرا مفهوم جمله این است که: «تاکنون این خانه را داشته اى، چه استفاده اى از آن در این دنیا کرده اى».

2. «تقرى» از ریشه «قراء» بر وزن «عبا» به معناى پذیرایى کردن از میهمان است.

3. «تطلع» از ریشه «طلوع» به معناى ظهور و بروز گرفته شده و هنگامى که به باب افعال برود به معناى ظاهر کردن و خارج نمودن است.

4. بقره، آیه 180 .

5. سفینة البحار، ماده «غنى».

#####

▲نکته

▲خانه هاى وسیع در روایات اسلامى

از روایات متعدّدى استفاده مى شود که یکى از نشانه هاى سعادت انسان داشتن خانه وسیع است; پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در حدیثى فرمود: «مِنْ سَعادَةِ الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ، المَسْکَنُ الْواسِعُ».(1)

در همان باب از کتاب کافى هفت حدیث دیگر به همین مضمون یا قریب به آن از معصومان(علیهم السلام) نقل شده است و مرحوم علامه مجلسى در بحارالانوار جلد 73 احادیث فراوانى در این زمینه دارد. از جمله در حدیثى از امام ابوالحسن على بن موسى الرضا(علیه السلام)مى خوانیم که براى یکى از دوستانش خانه اى خرید، و به او فرمود: این منزل تو بسیار کوچک است، برخیز و به این منزل جدید نقل مکان کن، آن مرد گفت: این خانه را پدرم ساخته (و من از او پیروى مى کنم); امام(علیه السلام)فرمود: اگر پدرت نادان و بى خرد بوده، تو هم باید مثل او باشى!(2)

بدیهى است هرگز مفهوم این روایات این نیست که انسان، خطّ اعتدال را رها کرده و به اسراف روى آورد، بلکه اشاره به این است که نباید مانند افراد تنبل و بى همّت در جایى که امکانات فراهم است به خانه هاى تنگ و تاریک و کوچک که روح انسان را آزار مى دهد، قناعت کرد.

اضافه بر این، خانه هاى تنگ و کوچک، بهانه خوبى براى ترک صله رحم و دعوت نکردن از مهمان است. مى گویند که اگر ما به خانه ارحام برویم آنها نیز به خانه ما مى آیند و ما جا نداریم و به همین دلیل از پذیرایى مهمان که مایه خیر و برکت است خوددارى مى کنند، و یکى از علل رواج فرهنگ خانه هاى بسیار کوچک در عصر ما علاوه بر مشکلات مالى، سلطه فرهنگ خالى از عواطف انسانى غربیهاست، که نه صله رحم مى شناسند و نه پذیرایى از مهمان.

#####

1. کافى، ج 6، ص 526، ح 7 (باب وسعة المنزل).

2. همان مدرک، ح 2.

#####

▲بخش دوم

فقال له العلاء: یا أَمیرالمؤمنین، أشکو إِلیک أَخی عاصمَ بنَ زیاد. قال: و ما لَهُ؟ قال: لبِس الْعَبآءَةَ و تَخَلَّى عن الدنیا. قال: عَلیَّ به. فلما جآء قال:

یَا عُدَیَّ نَفْسِهِ! لَقَدِ اسْتَهَامَ بِکَ الْخَبِیثُ! أَمَا رَحِمْتَ أَهْلَکَ وَ وَلَدَکَ! أَتَرَى اللّهَ أَحَلَّ لَکَ الطَّیِّبَاتِ، وَ هُوَ یَکْرَهُ أَنْ تَأْخُذَهَا! أَنْتَ أَهْوَنُ عَلَى اللّهِ مِنْ ذلِکَ!

قال: یا أَمیرالمؤمنین، هذا أَنْتَ فی خُشُونَةِ مَلْبَسِکَ وجُشُوبَةِ مأکَلِکَ!

قال: وَیْحَکَ، إِنِّی لَسْتُ کَأَنْتَ، إِنَّ اللّهَ تَعَالَى فَرَضَ عَلَى أَئِمَّةِ الْعَدْلِ أَنْ یُقَدِّرُوا أَنْفُسَهُمْ بِضَعَفَةِ النَّاسِ، کَیْلاَ یَتَبَیَّغَ بِالْفَقِیرِ فَقْرُهُ!

### ترجمه

(هنگامى که سخن امام(علیه السلام) با علاء بن زیاد به اینجا رسید) علاء گفت: اى امیرمؤمنان از برادرم «عاصم بن زیاد» نزد تو شکایت مى آورم. امام(علیه السلام) فرمود: مگر چه کرده؟ عرض کرد عبایى پوشیده و از دنیا کناره گیرى کرده است، امام(علیه السلام)فرمود: او را نزد من آور، هنگامى که «عاصم» نزد امام(علیه السلام) آمد حضرت به او فرمود: اى دشمن حقیر خویشتن! شیطان تو را (فریب داده و در بیابان زندگى) سرگردان ساخته (اگر بر خود رحم نمى کنى) چرا به خانواده و فرزندانت رحم نکردى؟ تو گمان مى کنى خداوند طیبات را بر تو حلال کرده ولى دوست ندارد که از آنها بهره ببرى؟! تو در پیشگاه خدا بى ارزش تر از آن هستى که این گونه با تو رفتار کند. عاصم گفت: اى امیرمؤمنان(علیه السلام) تو خود با این لباس خشن و آن غذاى ناگوار به سر مى برى! امام(علیه السلام) در پاسخ فرمود: واى بر تو، من مانند تو نیستم (و وظیفه اى غیر از تو دارم، زیرا) خداوند بر پیشوایان حق و عدالت واجب کرده که بر خود سخت بگیرند و همچون افراد ضعیف مردم زندگى کنند تا فقر، آنها را به طغیان و سرکشى (در برابر فرمان خدا) وادار نکند.

▲شرح و تفسیر

▲نکوهش از دنیاگریزى

در بخش دوم این کلام مى خوانیم هنگامى که امیرمؤمنان على(علیه السلام) اندرزهاى بالا را به علاء بن زیاد داد علاء توجّه امام را به وضع برادر خود که در مسیرى بر ضدّ او گام بر مى داشت جلب کرد: «علاء به آن حضرت عرض کرد: اى امیرمؤمنان از برادرم عاصم بن زیاد نزد تو شکایت مى آورم. امام(علیه السلام)فرمود: مگر چه کرده؟ عرض کرد عبایى پوشیده و از دنیا کناره گیرى کرده است، امام(علیه السلام)فرمود: او را نزد من حاضر کنید»; (فقال له العلاء: یا أَمیرالمؤمنین، أشکو إِلیک أَخی عاصمَ بنَ زیاد.قال:وما له؟ قال:لبِس الْعَبآءَةَ وتَخَلَّى عن الدنیا.قال:عَلَیَّ به).

«هنگامى که عاصم بن زیاد نزد امام(علیه السلام) آمد امام به او فرمود: اى دشمن حقیر خویشتن، شیطان تو را (فریب داده و در بیابان زندگى) سرگردان ساخته (اگر بر خود رحم نمى کنى) چرا به خانواده و فرزندانت رحم نکردى؟»; (فَلَمَّا جَآءَ قال: یَا عُدَیَّ نَفْسِهِ! لَقَدِ اسْتَهَامَ(1) بِکَ الْخَبِیثُ! أَمَا رَحِمْتَ أَهْلَکَ وَ وَلَدَکَ!).

«عدّى» تصغیر «عدوّ» به معناى دشمن کوچک است. امام(علیه السلام) مى خواهد به این وسیله هم او را که از مسیر اعتدال خارج شده، تحقیر کند و هم کارش را عداوتى نسبت به خود بشمارد و به دنبال آن این نکته را یادآور مى شود که اعمال تو افزون بر هواى نفس، از وسوسه هاى شیطان سرچشمه مى گیرد و سرانجامش نوعى از خود بیگانگى و سرگردانى در زندگى است.

ایراد دیگرى که امام(علیه السلام) به او مى کند این است که تو علاوه بر ظلم بر خویش، به زن و فرزندت ستم مى کنى بى آنکه دلیلى بر این کار داشته باشى.

این توبیخها و سرزنشهاى مکرّر، به سبب این است که اسلام، رهبانیت و ترک دنیا را به این شکل براى پرداختن به عبادت، هرگز توصیه نمى کند و آن را انحراف از مسیر حق مى شمرد، همان گونه که شرح آن در ادامه این بحث خواهد آمد.

سپس در ادامه این سخن مى فرماید: «تو گمان مى کنى خداوند طیّبات را بر تو حلال کرده ولى دوست ندارد که از آنها بهره ببرى؟! تو در پیشگاه خدا بى ارزش تر از آن هستى که این گونه با تو رفتار کند»; (أَتَرَى اللّهَ أَحَلَّ لَکَ الطَّیِّبَاتِ، وَ هُوَ یَکْرَهُ أَنْ تَأْخُذَهَا! أَنْتَ أَهْوَنُ عَلَى اللّهِ مِنْ ذلِکَ!).

این سخن در واقع اشاره به دلیل لطیفى است و آن اینکه برنامه اى که در پیش گرفته اى به گمان این بوده که مطابق دستور خداست، در حالى که قرآن با صراحت طیّبات و غذاها و لباسهاى پاکیزه را بر همگان حلال شمرده، در آنجا که مى فرماید: «(قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللهِ الَّتِى أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّیِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِىَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِى الْحَیَاةِ الدُّنْیَا خَالِصَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ); بگو چه کسى زینتهاى الهى را که براى بندگان خود آفریده و (همچنین) روزیهاى پاکیزه را حرام کرده است، بگو اینها در زندگى دنیا براى کسانى است که ایمان آورده اند و در قیامت خالص براى مؤمنان خواهد بود».(2)

جمله «أَنْتَ أَهْوَنُ عَلَى اللّهِ مِنْ ذلِکَ!» ممکن است اشاره به این باشد که این گونه افراد ـ که وضع خاصى به خود مى گیرند و از جامعه مسلمین جدا مى شوند ـ امتیاز فوق العاده اى براى خویش قائلند و گمان مى کنند گوشه گیرى و ریاضت سبب برترى آنان بر سایر مردم است و گویى خداوند دستورات ویژه اى به آنها داده است. امام(علیه السلام) مى فرماید: تو کمتر و کوچک تر از آنى که خدا دستور خاصى براى تو صادر کرده باشد، تو را از مواهب حیات منع کند و براى دیگران حلال بشمارد.

در ادامه این سخن مى خوانیم که عاصم براى توجیه رفتار خود عرض کرد: «اى امیرمؤمنان(علیه السلام) تو خود با این لباس خشن و آن غذاى ناگوار به سر مى برى در حالى که پیشوا و امام ما هستى و بر ما لازم است به تو اقتدا کنیم»; (قال: یا أَمیرالمؤمنین، هذا أَنْتَ فی خُشُونَةِ مَلْبَسِکَ وجُشُوبَةِ(3) مأکَلِکَ!).

امام(علیه السلام) پاسخ روشنى به او داد، فرمود: «واى بر تو، من مانند تو نیستم (و وظیفه اى غیر از تو دارم، زیرا) خداوند بر پیشوایان حق و عدالت واجب کرده که بر خود سخت بگیرند و همچون افراد ضعیف مردم زندگى کنند تا فقر، آنها را به طغیان و سرکشى (در برابر فرمان خدا) وادار نکند»; (قال: وَیْحَکَ، إِنِّی لَسْتُ کَأَنْتَ، إِنَّ اللّهَ تَعَالَى فَرَضَ عَلَى أَئِمَّةِ الْعَدْلِ أَنْ یُقَدِّرُوا أَنْفُسَهُمْ بِضَعَفَةِ النَّاسِ، کَیْلاَ یَتَبَیَّغَ(4) بِالْفَقِیرِ فَقْرُهُ!).

بر اساس این منطق افراد عادى، در بهره گیرى از مواهب حیات به صورت معتدل و دور از اسراف و تبذیر آزادند; ولى پیشوایان و امراى اسلام باید به زندگانى ساده، همچون زندگانى ضعفاى اجتماع روى آورند تا مایه آرامش و تسکین براى قشرهاى محروم گردد و در فشار غم و اندوه به سر نبرند و سر به طغیان بر نیاورند.

در روایتى که ابن ابى الحدید در شرح این خطبه آورده چنین آمده است که امام(علیه السلام)آیات متعددى از قرآن را در زمینه مباح بودن بهره گیرى از طیّبات بر عاصم خواند که نشان مى دهد مرحوم سیّد رضى سخنان امام را به صورت گزینشى نقل کرده است و در پایان آن چنین مى گوید: سخنان امام در عاصم مؤثّر افتاد، برخاست آن عباى خشن را از تن درآورد و لباس مناسبى به تن کرد و برنامه سابق را تغییر داد.

ابن ابى الحدید بر این نکته تأکید دارد که موضوع اصلى بحث «علاء بن زیاد» نبوده; بلکه شخص معروفى به نام «ربیع بن زیاد» بوده است که بخشى از خراسان را فتح کرد و عمر درباره او گفت: «مردى را به من نشان بدهید که هنگامى که امیر است گویى امیر نیست و هنگامى که امیر نیست گویى امیر است».

در ادامه این سخن مى نویسد: «زیاد بن ابیه به ربیع بن زیاد (که از طرف او والى بخشى از خراسان شده بود) چنین نوشت که معاویه به تو دستور مى دهد تمام درهم و دینارهاى بیت المال و غنائم جنگى را بر لشکریان تقسیم کن. ربیع در جواب گفت: من دستور خدا را پیش از دستور معاویه یافته ام (باید همچون پیامبر اکرم و على(علیه السلام) بین همه تقسیم کنم) سپس سفارش کرد در میان مردم صدا بزنند فردا براى گرفتن غنائم جمع شوید. آنگاه خمس غنائم را (که بدون جنگ به دست آمده بود) برداشت و بقیه را در میان مسلمانان تقسیم کرد. سپس از خدا خواست که به عمر او پایان دهد (زیرا حاضر نبود با تشکیلات معاویه همکارى کند) دعاى او مستجاب شد و پیش از فرا رسیدن روز جمعه چشم از این جهان فرو بست.(5)

#####

1. «استهام» از ریشه «هیم» بر وزن «حتم» به معناى سرگردانى و تحیّر و اضطراب و بى هدف به هر سو رفتن است و «استهام بک الخبیث» یعنى شیطان تو را سرگردان ساخت.

2. اعراف، آیه 32 .

3. «جشوبة» به معناى خشونت از ریشه «جشب» بر وزن «جشن» گرفته شده است و غذایى که در آن نان تنها باشد و نان خورشى با آن نباشد آن را «جشب» مى گویند.

4. «یتبیّغ» از ریشه «بیغ» بر وزن «بیع» یعنى به هیجان درآمدن و شوریدن، گرفته شده است و گاه به معناى کثرت نیز مى آید و در خطبه بالا معناى اوّل اراده شده است.

5. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 11، ص 36-37 .

#####

▲نکته ها

▲1. افراط و تفریط در همه چیز نکوهیده است

همان گونه که قرآن مجید مى گوید: (وَکَذلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّةً وَسَطاً)(1) امت اسلامى، امتى است معتدل و پیروان راستین اسلام و قرآن از افراطها و تفریطها دورند; ولى متأسّفانه بعضى از افراد نادان یا مغرض و مخالف اسلام به سراغ افراط و تفریطها مى روند و گاه مى کوشند به آن صبغه اسلامى بدهند.

بعضى به عنوان اینکه اسلام استفاده از طیبات را مباح شمرده، به زندگى تجمّلى روى مى آورند و گاه به زندگى سلیمان و جلال و جاه و حشمت او که در قرآن آمده استدلال مى کنند.

گروه دیگر راه تفریط را پیش گرفته، درها را به روى خود بسته، به گوشه گیرى و انزواطلبى و تحریم حلال خدا بر خود روى مى آورند و هر دو گروه از صراط مستقیم اسلام دورند; قرآن مجید مى گوید که عالمان بنى اسرائیل به قارون چنین گفته اند: «(وَابْتَغِ فِیمَآ آتَاکَ اللهُ الدَّارَ الاْخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیَا وَأَحْسِنْ کَمَآ أَحْسَنَ اللهُ إِلَیْکَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِى الاَْرْضِ); بر آنچه خدا به تو داده سراى آخرت را بطلب و بهره ات را از دنیا فراموش مکن و همان گونه که خدا به تو نیکى کرده نیکى کن و هرگز در زمین در جستجوى فساد مباش».(2)

به یقین اگر قارون و قارونها این دستورات چهارگانه را به کار مى بستند و بهره خویش را از دنیا فراموش نمى کردند و مواهب مادى را وسیله نیل به سعادت آخرت قرار مى دادند و به جاى فساد در زمین به کمک مستضعفان بر مى خاستند، هرگز مشمول غضب الهى نمى شدند.

در حدیث معروفى از امام باقر(علیه السلام) آمده است: «لَیْسَ مِنّا مَنْ تَرَکَ دُنْیاهُ لاِخِرَتِهِ وَ لا آخِرَتَهُ لِدُنْیاهُ; کسى که دنیاى خود را به جهت آخرت از دست دهد از ما نیست. همچنین کسى که آخرت خود را براى دنیا از دست دهد».(3)

#####

1. بقره، آیه 143 .

2. قصص، آیه 77 .

3. وسائل الشیعه، ج 17، ص 76، کتاب التجارة، ابواب مقدّماتها، باب 28، ح 1.

#####

######

▲2. داستان صوفى گرى و پیامدهاى آن

از هزاران سال قبل در یونان و هندوستان افرادى معتقد بودند با ریاضت و سخت گرفتن بر خویشتن در لذّات و مأکول و مشروب و ملبوس، مى توان به کارهاى مهم و خارق العاده اى دست زد و یا به مقامات معنوى رسید، زیرا ترک لذّات را سبب قوّت و قدرت نفس مى دانستند.

هنگامى که اسلام گسترش یافت این افکار از کشورهاى دیگر به محیط اسلام نفوذ کرد و جمعى آن را با زهد اسلامى و پاره اى از تعلیمات اسلام آمیختند و افکارانحرافى والتقاطى دیگرى را برآن افزودند که «صوفیگرى» نتیجه نهایى آن بود.

صوفیان را در آغاز از این جهت صوفى مى گفتند که لباسهاى خشن پشمینه بر تن مى کردند، هر چند بعضى از صوفیان مدّعى هستند این واژه از ریشه صفا گرفته شده (صفاى نفس)، در حالى که این دو واژه هیچ ارتباطى با هم ندارند; یکى اجوف واوى است و دیگرى ناقص واوى، همچنین کسانى که مى گویند این واژه از واژه «اصحاب الصفّه» مشتق شده نیز گرفتار همین گونه اشتباهند، زیرا «صفّه» از ریشه «صفف» (یعنى مضاعف) است و صوفى از ریشه «صوف» است، بنابراین تردید نباید داشت که این واژه به همان معناى پشمینه پوش است.

به هر حال این گروه پیشوایانى براى خود به نام قطب و پیر و مرشد و امثال آن برگزیدند و براى آنها کراماتى قائل شدند و بر اثر اختلافات داخلى و هواپرستى سران، به شعبه هاى بسیار زیادى تقسیم شدند و هر یک براى خود، آداب و رسومى داشتند. آنها با احکام دین که با نام شریعت مى نامند به عنوان احکامى که قابل توجیه و تغییر و دگرگونى است نگاه مى کنند و اساس را سیر باطنى مى پندارند که آن را طریقت مى نامند. به همین دلیل بسیارى از گناهان را مرتکب مى شوند و به پیروان خود چراغ سبز براى درهم شکستن چارچوبهاى احکام شرعى نشان مى دهند و به تعبیر دیگر: شریعت را پوست و طریقت را مغز و حقیقت را «مغز مغز» مى پندارند.

به همین دلیل بسیارى از رجال فاسد و مفسد، افراد بى بند و بار را دور خود جمع کردند و مجالس رقص و سماع و استعمال موادّ مخدر فراهم ساختند و از نظر اعتقادى اصرار زیادى بر «وحدت وجود» به معناى «وحدت موجود» دارند و بسیارى از سران آنها گهگاه ادّعاى اتحاد وجودشان را با خدا با صراحت اظهار مى دارند که این سخنان نامأنوس را «شطحیّات» مى نامند.

به نظر مى رسد که این گروه از قرن دوم هجرى کم کم در میان مسلمانان ظاهر شدند و ائمه اهل بیت(علیهم السلام) شدیداً آنها را سرزنش و توبیخ کردند و مردم را از آنان برحذر داشتند. انکار شدید امیرمؤمنان على(علیه السلام) بر عمل عاصم بن زیاد شاید به همین جهت است که امام آن را مقدمه اى بر ظهور این گروه در آینده مى دید.

در حدیثى مى خوانیم که یکى از اصحاب به امام صادق(علیه السلام) عرض کرد: گروهى به نام صوفیّه در زمان ما ظاهر شده اند، درباره آنها چه مى گویید؟ فرمود: «إنَّهُمْ أعْدائُنا فَمَنْ مالَ إِلَیْهِمْ فَهُوَ مِنْهُمْ وَ یَحْشُرُ مَعَهُمْ وَ سَیَکُونُ أقْوامٌ یَدّعُونَ حُبَّنا وَ یَمیلُونَ إِلَیْهِمْ وَ یَتَشَبَّهُونَ بِهِمْ وَ یُلَقّبُونَ أَنْفُسَهُمْ بِلَقَبِهِمْ وَ یُأَوَّلُونَ أقْوالَهُمْ ألا فَمَنْ مالَ إِلَیْهِمْ فَلَیْسَ مِنّا وَ إِنّا مِنْهُ بَراءُ وَ مَنْ أَنْکَرَهُمْ وَ رَدَّ عَلَیْهِمْ کانَ کَمَنْ جاهَدَ الْکُفّارَ بَیْنَ یَدَىْ رَسُولِ اللهِ(صلى الله علیه وآله); آنها دشمنان ما هستند هر کس متمایل به آنها شود از آنهاست و با آنها محشور مى شود و در آینده اقوامى مى آیند که ادّعاى محبّت ما را مى کنند; ولى تمایل به آنها دارند و خود را شبیه آنها مى سازند و القاب آنها را بر خود مى نهند و سخنان (نادرست) آنها را توجیه مى کنند. آگاه باشید هر کس تمایل به آنها پیدا کند از ما نیست و ما از او بیزاریم و هر کس آنها را انکار کند و رد نماید، مانند کسى است که در پیش روى پیامبر(صلى الله علیه وآله) با کفار پیکار کرده باشد».(1)

دو نفر از یاران معروف امام على بن موسى الرضا(علیه السلام) به نام بزنطى و اسماعیل بن بزیع از آن حضرت چنین نقل کرده اند که فرمود: «مَنْ ذَکَرَ عِنْدَهُ الصُّوفِیَّةُ وَ لَمْ یُنْکِرْهُمْ بِلِسانِهِ وَ قَلْبِهِ فَلَیْسَ مِنّا وَ مَنْ أَنْکَرَهُمْ فَکَأَنَّما جاهَدَ الْکُفّارَ بَیْنَ یَدَىْ رَسُولِ اللهِ(صلى الله علیه وآله); کسى که نام صوفیه نزد او برده شود و آنها را با زبان و قلبش انکار نکند از ما نیست و کسى که آنها را انکار کند، مانند کسى است که با کفّار پیش روى رسول الله(صلى الله علیه وآله) جهاد کند».(2)

عموم فِرَق صوفیه هم در مسائل عقیدتى و هم در مسائل فقهى و اخلاقى داراى انحرافاتى هستند که به چند قسمت آن در اینجا اشاره مى کنیم:

1. چون خود را اهل طریقت مى پندارند طریقتى که در مسیر حقیقت است و احکام شریعت را مقدمه اى براى وصول به طریقت و حقیقت مى شمرند اعتناى چندانى به مسائل شرعى ندارند و در بسیارى از موارد با اعذار و بهانه هایى آنها را کنار مى گذارند.

2. غالباً گرفتار تفسیر به رأى در کتاب و سنت اند و به کمک آن خواسته هاى خود را بر کتاب و سنّت تحمیل مى کنند و براى ارتکاب بعضى از گناهان به پیروان خود چراغ سبز نشان مى دهند.

3. قطب و مرشد خود را واجب الاطاعه مى شمرند و کرامات دروغین زیادى براى اقطاب خود قائلند که گاه از معجزات انبیا و امامان نیز فراتر است و به همین دلیل گاهى کار پیروان آنها به شرک مى انجامد و قطب و مرشد خود را همچون معبودى مى پرستند.

4. بدعتهاى زیادى در دین به وجود آورده اند و هر فرقه اى از آنها براى خود بدعتى دارد; از طرز مجالس ذکر و ورد گرفته تا برنامه هاى دیگر. به همین دلیل کمتر در مساجد اسلامى حضور مى یابند و کانون عبادتى به نام «خانقاه» براى خود درست کرده اند تا براى انجام برنامه هاى خود آزاد باشند.

5. بسیارى از آنها معتقد به پلورالیسم هستند و هر مذهبى را راهى به سوى خدا مى پندارند و متاع کفر و دین را بى مشترى نمى دانند.

6. از مهمترین انحرافات آنها، اعتقاد به وحدت وجود به معناى وحدت موجود است که مجموعه موجودات عالم را یک چیز و خدا را عین آن مى دانند و به همین دلیل بت پرستى را نیز نوعى خداپرستى به حساب مى آورند، مشروط بر اینکه خدا را در همان بت محدود نکنند.

کتابهاى زیادى از سوى جمعى از علما و محقّقان در مورد انحرافات آنها نوشته شده است و آنچه در بالا آمد اشاره اى بیش نبود.(3)

نکته مهمّ دیگرى که در اینجا توجّه به آن لازم است این است که صوفیگرى در میان پیروان مکتب اهل بیت(علیهم السلام) کم رنگ و ضعیف و در میان فرق اهل سنّت بسیار گسترده است و گروههاى زیادى از آنها با عقاید مختلف در بلاد اسلامى فعالیت دارند.

اعتقاد به ولایت اهل بیت(علیهم السلام) به ویژه عقیده به وجود حضرت مهدى(علیه السلام) به عنوان امام حىّ عامل اصلى این تفاوت است.

اصولا گرایش به صوفیگرى و تمایل عده اى به آن، ریشه هاى تاریخى و اجتماعى مختلفى دارد از جمله:

1. خلفاى بنى عباس براى منحرف ساختن مردم از توجّه به اهل بیت(علیهم السلام) که آنان را رقباى اصلى خود مى دانستند به صوفیگرى دامن زدند تا زهد و کرامات اهل بیت(علیهم السلام) را به وسیله مدّعیان تصوف کم رنگ سازند و چون صوفیه خود را در گرو سیر در باطن مى دانند کمتر مزاحم دنیاى دنیاپرستان مى شوند و در عصر ما سیاستهاى خودکامه نیز از آنها حمایت مى کنند، زیرا آنها پیروان خود را از دخالت در سیاست،منع مى کنند و راه را براى استعمار و استبداد هموار مى سازند.

2. رسیدن به مقامات عرفانى صوفیگرى ـ به عکس رسیدن به مقامات علمى و فقهى ـ کار آسانى است. ممکن است یک فرد بى سواد، با چله نشینى (چهل روز ریاضت کشیدن) و خواندن اوراد مخصوصى به پندار آنان ناگهان تبدیل به یکى از اولیاءالله و صاحب مقامات عالیه شود، در حالى که گاهى چهل سال زحمت براى رسیدن به مقامات عالى علمى کافى نیست.

3. آنان چون به شریعت به صورت ابزارى ساده نگاه مى کنند و عملا به پیروان خود، اجازه مخالفت با بعضى از احکام شرع را مى دهند بسیارى از افراد آلوده و گنهکار و یا رجال سیاسى ستم پیشه به آنها اظهار تمایل مى کنند; یعنى هم به ظلم و ستم و گناه خود ادامه مى دهند و هم حس دینى خود را به صورت کاذب اشباع مى نمایند وبه تعبیر دیگر تساهل و تسامح آنها در امور دین و ترک هرگونه سخت گیرى سبب گرایش افراد خاصى به آنان مى شود.

یکى از بزرگان مى گفت: «در رژیم سابق هنگامى که مرا بازداشت کردند و نزد رییس ساواک تهران بردند او به من گفت من شنیده ام شما مرد عالم و متدیّنى هستید; ولى مطمئناً دیانت من از شما کمتر نیست من درویشم دم از مولا مى زنم و هر چه خواسته ام از مولا گرفته ام; ولى با این حال من مخالفت با شاه را تحمّل نمى کنم و اگر براى دفاع از او یک میلیون نفر را به گلوله ببندم باک ندارم».

آن مرد بزرگ مى گفت: «من فهمیدم که درویشى و صوفیگرى با کشتن یک میلیون نفر بى گناه هم سازگار است».

#####

1. سفینة البحار، ماده «صوف».

2. سفینة البحار، ماده «صوف».

3. براى توضیح بیشتر مى توانید به کتاب «جلوه حق» نوشته آیت الله مکارم شیرازى(دام ظلّه) و کتاب «عارف و صوفى چه مى گوید» نوشته آیت الله میرزا جواد تهرانى(ره) و کتاب «تعلیم و تربیت در اسلام» نوشته شهید علاّمه مرتضى مطهرى(ره) و شرح نهج البلاغه علاّمه خویى به نام «منهاج البراعه» ج 13 (ذیل خطبه مورد بحث) از ص 132 به بعد، مراجعه کنید.

#####

▲3. بهره گیرى از طیّبات

گروهى چنین مى پندارند که زهد اسلامى با بهره گیرى از مواهب مادّى مخالف است و اسلام سخت گیرى بر خویشتن و ریاضت کشیدن و ترک ملاذ دنیا را کار خوبى مى شمرد، در حالى که چنین نیست. زهد اسلامى به معناى عدم وابستگى و اسارت در چنگال مال و مقام و هوا و هوسهاست; نه به معناى تحریم حلال و ترک طیّبات.

همان گونه که قبلا اشاره شد قرآن مجید با صراحت در این باره سخن گفته و مى فرماید: «(قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللهِ الَّتِى أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّیِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِىَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِى الْحَیَاةِ الدُّنْیَا خَالِصَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ); بگو چه کسى زینتهاى الهى را که براى بندگان خود آفریده و همچنین روزیهاى پاکیزه را حرام کرده است؟ بگو اینها در زندگى دنیا براى کسانى است که ایمان آورده اند و در قیامت خالص براى مؤمنان خواهد بود».(1)

در جاى دیگر در شرح اهداف بعثت پیامبر و برنامه هاى او مى فرماید: «(الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِىَّ الاُْمِّىَّ الَّذِى یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِى التَّوْرَاةِ وَالاِْنجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَاهُمْ عَنْ الْمُنکَرِ وَیُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبَاتِ وَیُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبَائِثَ وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالاَْغْلاَلَ الَّتِى کَانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِى أُنزِلَ مَعَهُ أُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ); آنها که از فرستاده خدا پیامبر امّى پیروى مى کنند، پیامبرى که صفاتش را در تورات و انجیلى که نزدشان است مى یابند و آنها را به معروف دستور مى دهد و از منکر باز مى دارد و طیّبات و اشیاى پاکیزه را براى آنها حلال مى شمرد و ناپاکیها را تحریم مى کند و بارهاى سنگین و زنجیرهایى را که بر آنها بود (از دوش و گردنشان) بر مى دارد... آنها رستگارانند».(2)

آیات و روایات در این زمینه بسیار است که ذکر همه آنها در این بحث مختصر نمى گنجد; ولى دو مورد را مى توان ذکر کرد; یکى آنچه در همین خطبه آمده بود که پیشوایان عادل باید زندگى خود را بسیار ساده و با قشرهاى محروم جامعه هماهنگ کنند تا هم به یاد آنها باشند و در طریق محرومیت زدایى گام بردارند و هم مایه تسلّى خاطر براى قشر محروم گردند.

دیگر اینکه در زمانى که مردم گرفتار بحرانهاى اجتماعى مى شوند و قشرهاى ضعیف تحت فشار قرار مى گیرند، باید به حدّاقل لازم قناعت کرد و بقیه را براى نجات محرومان گذاشت.

کوتاه سخن اینکه از مجموع روایات اسلامى چنین استفاده مى شود که بهره گیرى از مواهب الهى درحدّ معقول و دور از اسراف و تبذیر کار نکوهیده اى نیست و ترک آن فضیلتى محسوب نمى شود، هر چند ساده زیستن، مخصوصاً در مواردى که گروهى از مردم در فشار باشند و همچنین براى پیشوایان و حاکمان اسلامى، فضیلتى محسوب مى شود.

#####

1. اعراف، آیه 32.

2. اعراف، آیه 157 .

#####

▲خطبه 210

وَ قَدْ سَأَلَهُ سائِلٌ عَنْ أحادیثِ الْبِدَعِ، وَ عَمّا فی أیْدِی النّاسِ مِن اخْتِلافِ الْخَبَرِ، فَقالَ(علیه السلام):

از سخنان امام(علیه السلام) است این سخن را امام(علیه السلام) در پاسخ کسى فرمود که از او درباره احادیث بدعت زا و روایات مختلفى که در بین مردم است پرسش نمود.(1)

#####

1. سند خطبه:

به گفته نویسنده مصادر نهج البلاغه این سخن در بسیارى از کتبى که قبل از نهج البلاغه تألیف شده گاه با سند کامل و گاه به صورت مرسل آمده است از جمله در کتاب کافى و تحف العقول و خصال صدوق و غیبت نعمانى و در کتابهایى که بعد از سیّد رضى و نهج البلاغه نوشته شده نیز دیده مى شود; مانند تذکره سبط بن جوزى، احتجاج طبرسى و اربعین شیخ بهایى. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 115)

▲خطبه در یک نگاه

این خطبه که عمدتاً درباره اقسام حدیث و راویان حدیث سخن مى گوید از سه بخش تشکیل یافته است.

در بخش اوّل، امام(علیه السلام) به بیان اقسام احادیثى که در دسترس مردم قرار دارد، پرداخته و مى فرماید در میان آنها حق و باطل و ناسخ و منسوخ و... وجود دارد.

سپس به مجازات کسانى اشاره مى کند که به جعل حدیث مى پردازند و ضمن روایتى از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) آنها را به آتش دوزخ بشارت مى دهد.

در بخش دوم اصناف راویان حدیث را یادآور مى شود و آنها را به چهار صنف منافقان، خطاکاران، ناآگاهان و حافظان صادق تقسیم مى کند.

و در بخش سوم (آخرین بخش) به بعضى از ویژگیهاى احادیث پیامبر(صلى الله علیه وآله)پرداخته و به طریق فهم آنها اشاره مى کند و در پایان، به دریافت کامل احادیث پیامبر(صلى الله علیه وآله) از سوى خود اشاره مى فرماید.

قابل توجّه است که در کتاب کافى شأن ورودى براى این خطبه بیان شده که نشان مى دهد سلیم بن قیس هلالى خدمت امام(علیه السلام) عرض کرد: من از سلمان و مقداد و ابوذر مطالبى درباره تفسیر قرآن و احادیثى از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) شنیده ام که با آنچه در دست مردم است تفاوت دارد. سپس از شما شنیدم احادیثى را که از این سه نفر شنیدم تأیید مى کنید و در دست مردم مطالب زیادى درباره تفسیر قرآن و احادیث پیامبر دیدم که شما با آن مخالفید و معتقدید آنها باطل است، آیا فکر مى کنید مردم عمداً دروغ بر پیامبر اکرم بستند و قرآن را به رأى خود تفسیر کردند؟ امام(علیه السلام) رو به من کرد و فرمود: اکنون که سؤال کرده اى پاسخ را بشنو (سپس خطبه فوق را با اضافاتى از آن حضرت نقل مى کند).(1)

#####

1. کافى، ج 1، ص 62 .

#####

▲بخش اوّل

إِنَّ فِی أَیْدِی النَّاسِ حَقّاً وَ بَاطِلاً، وَصِدْقاً وَ کَذِباً، و نَاسِخاً وَ مَنْسُوخاً، وَعَامّاً وَ خَاصّاً، وَ مُحْکَماً وَ مُتَشَابِهاً، وَ حِفْظاً وَ وَهْماً، وَ لَقَدْ کُذِبَ عَلَى رَسُولِ اللّهِ(صلى الله علیه وآله) عَلَى عَهْدِهِ، حَتَّى قَامَ خَطِیباً، فَقَالَ: «مَنْ کَذَبَ عَلَیَّ مُتَعَمِّداً فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ».

### ترجمه

آنچه در دست مردم است گاه حقّ است و گاه باطل، گاه صدق است و گاه کذب، گاه ناسخ است و گاه منسوخ، گاه عام است و گاه خاص، گاه محکم است و گاه متشابه، گاه احادیثى است که به دقّت حفظ و نقل شده، گاه روایاتى است که با ظنّ و گمان روایت شده است، و (بدانید) در زمان حیات رسول خدا(صلى الله علیه وآله) آن قدر دروغ بر آن حضرت بسته شد که حضرت به پا خاست و خطبه اى خواند و فرمود: هر کس عمداً به من دروغى ببندد باید جایگاه خویش را در آتش دوزخ مهیّا سازد!

▲شرح و تفسیر

▲نقّادى روایات

بعد از رحلت پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مدّت نسبتاً قابل توجّهى (بیش از 100 سال) نوشتن اخبار پیامبر(صلى الله علیه وآله) از طرف حکومت وقت، ممنوع شده بود (به دلایلى که در جاى خود خواهد آمد) ولى با این حال اخبار رسول الله(صلى الله علیه وآله) زبان به زبان مى گشت و گاه اخبار ضدّ و نقیض به پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نسبت داده مى شد و منافقان و دشمنان مخفى و آشکار از این آشفته بازار استفاده و دروغهایى به نفع خود یا سران نفاق جعل کردند و به پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نسبت دادند، هر چند در قرون بعد عدّه اى براى پالایش اخبار و به دست دادن معیارهاى صدق و کذب به پا خاستند و تدوین کتب حدیث و رجال رونق گرفت; امّا همان گونه که گفته شد، ممنوع بودن کتابت مانع نقل احادیث نشد.

امام(علیه السلام) در عبارات کوتاه و پرمعناى بالا سرچشمه هاى اختلاف اخبار را دقیقاً بیان فرموده و آن را در شش چیز خلاصه مى کند و مى فرماید: «آنچه در دست مردم است گاه حقّ است و گاه باطل، گاه صدق است و گاه کذب، گاه ناسخ است و گاه منسوخ، گاه عام است و گاه خاص، گاه محکم است و گاه متشابه، گاه احادیثى است که به دقت حفظ و نقل شده، گاه روایاتى است که با ظنّ و گمان روایت شده است»; (إِنَّ فِی أَیْدِی النَّاسِ حَقّاً وَ بَاطِلاً، وَصِدْقاً وَ کَذِباً، و نَاسِخاً وَ مَنْسُوخاً، وَعَامّاً وَ خَاصّاً، وَ مُحْکَماً وَ مُتَشَابِهاً، وَ حِفْظاً وَ وَهْماً).

امام(علیه السلام) نخستین سرچشمه را وجود حق و باطل شمرده است که ممکن است اشاره به عقیده حق و باطل باشد. حق جویان به دنبال احادیث حق بودند و باطل گرایان احادیث باطل را رواج مى دادند.

صدق و کذب که نوعى حق و باطل در لباس گفتار است نیز عامل دیگرى بود. افرادى دروغگو و کذّاب، آگاهانه اخبارى جعل مى کردند و به پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نسبت مى دادند و حتى گاهى از حاکمان وقت، همچون معاویه پاداشهاى کلانى دریافت مى داشتند.

ناسخ ومنسوخ عامل دیگرى است، چرا که بعضى تنها حکم منسوخ را شنیده بودند و آن را نقل مى کردند و بعضى دیگر پى به ناسخ برده بودند و آن را ذکر مى کردند.

وجود عام و خاص عامل چهارمى بود; مثلا بعضى شنیده بودند که خداوند معاملات میان مردم را حلال کرده،در حالى که حکم خاص; یعنى استثنائات آن را نشنیده بودند ودیگرى که استثنا را نقل مى کرد در ظاهر با روایت عام در تضاد بود.

محکم و متشابه نیز عامل پنجمى بود، زیرا بعضى اخبار مانند پاره اى از آیات قرآن تفسیرهاى متعدّدى را بر مى تافت. سپس اخبار دیگرى صادر مى شد و از آن رفع ابهام مى کرد. عدم دسترسى بعضى از راویان اخبار به این دو گاه موجب اختلاف اخبار مى شد.

حفظ و وهم، عامل ششمى بود، زیرا بعضى از راویان اخبار با دقت تمام خبر را از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نقل کرده بودند در حالى که بعضى از راویان بى بند و بار با ظنّ و گمان اخبارى را نقل مى کردند که با واقعیت انطباق نداشت.

اینها عواملى بود که دست به دست هم داد و فضاى روایات اسلامى را تا حدى تیره و تار کرد. بعدها در پرتو تلاش دانشمندان حدیث و رجال، تا حد زیادى فضا روشن شده، هر چند رسوباتى از اخبار مکذوبه باقى ماند.

سپس امام(علیه السلام) به ذکر گواه روشنى بر گفتار خود پرداخته مى فرماید: «در زمان حیات رسول خدا آن قدر دروغ بر آن حضرت بسته شد که حضرت به پا خاست و خطبه اى خواند و فرمود: هر کس عمداً به من دروغى ببندد باید جایگاه خویش را در آتش دوزخ مهیّا سازد»; (وَ لَقَدْ کُذِبَ عَلَى رَسُولِ اللّهِ(صلى الله علیه وآله) عَلَى عَهْدِهِ، حَتَّى قَامَ خَطِیباً، فَقَالَ: «مَنْ کَذَبَ عَلَیَّ مُتَعَمِّداً فَلْیَتَبَوَّأْ(1) مَقْعَدَهُ(2) مِنَ النَّارِ»).

در حدیث دیگرى مى خوانیم که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در حجة الوداع فرمود: «قَدْ کَثُرَتْ عَلَیّ الْکَذّابَةُ وَ سَتَکْثِرُ بَعْدی ألا فَمَنْ کَذِبَ عَلَیّ مُتَعَمِّداً فَلْیَتَبَوّأ مَقْعَدَهُ مِنَ النّارِ; دروغگویان نسبت به من بسیار شده اند و پس از من بسیار مى شوند. آگاه باشید هر کس عمداً بر من دروغ ببندد باید محل خود را در آتش دوزخ آماده سازد».(3)

این حدیث در منابع اهل سنّت نیز آمده است از جمله در مستدرک حاکم و سنن ابن ماجه روایتى به همین مضمون با اندک تفاوت دیده مى شود.(4)

بسیارى از شارحان نهج البلاغه بر این نکته تأکید کرده اند که حدیث فوق علم یقینى براى ما ایجاد مى کند که بر پیامبر دروغ بسته شد، زیرا این حدیث اگر صادق باشد مفهوم آن این است که بر پیامبر دروغهاى فراوانى بسته شده تا آنجا که براى هشدار به مردم خطبه مى خواند و کذّابان را به آتش دوزخ تهدید مى کند و اگر این حدیث دروغ باشد حدّاقل همین دروغ به پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) بسته شده است.

به هر حال بى شکّ گروهى از منافقان و دشمنان نفوذى اسلام در عصر پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى زیستند که قرآن در سوره هاى مختلف به آنها اشاره کرده است و خط نفاق آنان نیز بعد از رسول خدا پررنگ تر از سابق ادامه یافت; اینها یکى ازعوامل جعل حدیث بودند. گروهى نیز بر اثر ناآگاهى و نشناختن ناسخ از منسوخ و محکم از متشابه و عام از خاص و گروهى نیز بر اثر سهل انگارى به جعل حدیث پرداختند و همین امر فضاى احادیث اسلامى را تاریک ساخت و علماى حدیث و رجال را وادار کرد روشنگرى کنند و معیارهاى حدیث صحیح از سقیم را تعیین نمایند که در ذیل این خطبه به آن اشاره خواهیم کرد.

#####

1. «فلیتبوأ» از ریشه «بواء» بر وزن «دواء» به معناى مراجعت کردن و منزل گرفتن، گرفته شده است و به صاف و مسطّح کردن یک محل و مکان نیز گفته مى شود، بنابراین جمله «فلیتبوّأ» یعنى مهیا و آماده سازد و منزل بگیرد.

2. «مقعد» به معناى جایگاه و محلّ نشستن است و گاه به تشک کوچکى که روى آن مى نشینند نیز اطلاق مى شود.

3. احتجاج، ج 2، ص 246 .

4. مستدرک حاکم، ج 1، ص 111 و 113; سنن ابن ماجه، ج 1، ص 14.

#####

▲بخش دوم

وَ إِنَّما أَتَاکَ بِالْحَدِیثِ أَرْبَعَةُ رِجَال لَیْسَ لَهُمْ خَامِسٌ:

رَجُلٌ مُنَافِقٌ مُظْهِرٌ لِلاِْیمَانِ، مُتَصَنِّعٌ بِالاِْسْلاَمِ، لاَ یَتَأَثَّمُ وَ لاَ یَتَحَرَّجُ، یَکْذِبُ عَلَى رَسُولِ اللّهِ(صلى الله علیه وآله) مُتَعَمِّداً، فَلَوْ عَلِمَ النَّاسُ أَنَّهُ مُنَافِقٌ کاذِبٌ لَمْ یَقْبَلُوا مِنْهُ، وَ لَمْ یُصَدِّقُوا قَوْلَهُ، وَ لکِنَّهُمْ قَالُوا: صَاحِبُ رَسُولِ اللّهِ(صلى الله علیه وآله) رَآهُ، وَ سَمِعَ مِنْهُ، وَ لَقِفَ عَنْهُ، فَیَأْخُذُونَ بِقَوْلِهِ، وَ قَدْ أَخْبَرَکَ اللّهُ عَنِ الْمُنَافِقِینَ بِما أَخْبَرَکَ، وَ وَصَفَهُمْ بِمَا وَصَفَهُمْ بِهِ لَکَ، ثُمَّ بَقُوا بَعْدَهُ، فَتَقَرَّبُوا إِلَى أَئِمَّةِ الضَّلاَلَةِ، وَ الدُّعَاةِ إِلَى النَّارِ بِالزُّورِ وَ الْبُهْتَانِ، فَوَلُّوهُمُ الاَْعْمَالَ، وَ جَعَلُوهُمْ حُکَّاماً عَلَى رِقَابِ النَّاسِ، فَأَکَلُوا بِهِمُ الدُّنْیَا، وَ إنَّمَا النَّاسُ مَعَ الْمُلُوکِ وَ الدُّنْیَا، إِلاَّ مَنْ عَصَمَ اللّهُ، فَهذَا أَحَدُ الاَْرْبَعَةِ.

### ترجمه

ناقلان حدیث چهار گروهند و پنجمى ندارد: نخست شخص منافقى است که اظهار ایمان مى کند و نقاب اسلام بر چهره زده، نه از گناه باکى دارد و نه از آن دورى مى جوید، از روى عمد به پیامبر خدا(صلى الله علیه وآله) دروغ مى بندد; (به یقین) اگر مردم مى دانستند او منافق و دروغگوست از وى نمى پذیرفتند و سخنش را تصدیق نمى کردند; ولى (چون از واقعیت آگاه نبودند) مى گفتند: او از صحابه رسول خدا(صلى الله علیه وآله) است، آن حضرت را دیده و از او حدیث شنیده و مطالب را دریافت داشته است به همین دلیل به گفته اش ترتیب اثر مى دادند، در حالى که خداوند آنچه را لازم بوده از وضع منافقان خبر داده و اوصاف آنان را برشمرده است. قطعاً این گروه منافقان (بعد از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) همگى از میان نرفتند بلکه) بعد از آن حضرت باقى ماندند (و به کار خود ادامه دادند) و به پیشوایان ضلالت و دعوت کنندگان به دوزخ با دروغ و بهتان، تقرّب جستند (و احادیثى در فضیلت آنها جعل کردند) آنها نیز (در مقابل) مقامات کشور اسلامى را به آن منافقان سپردند و آنان را حاکمان بر مردم ساختند و بر گردن مردم سوار کردند و به کمک آنها به خوردن دنیا مشغول شدند. البته مردم نیز (غالباً) همراه سلاطین و دنیا هستند مگر کسى که خداوند او را لغزش بازداشته است. این یکى از چهارگروه است.

▲شرح و تفسیر

▲جعل احادیث از سوى منافقان

آنچه در بخش گذشته این خطبه آمد، اشاره اى اجمالى و پرمعنا درباره عوامل مختلف اختلاف و تعارض اخبار منقول از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) بود. امام(علیه السلام) در این بخش به شرح و بسط آن پرداخته و راویان حدیث را به چهار گروه تقسیم مى کند و موضع هر یک را به طور دقیق مشخص مى سازد.

در واقع امام(علیه السلام) دراین خطبه از یکى از فنون مهم فصاحت و بلاغت که همان فنّ اجمال و تفصیل است و در قرآن مجید کراراً دیده مى شود، بهره مى گیرد تا مخاطبان خود را به طور دقیق در جریان مطلب بگذارد.

امام(علیه السلام) شخص سؤال کننده اى را که در آغاز خطبه به او اشاره شد مخاطب ساخته ـ هر چند مخاطب همه مسلمین هستند ـ مى فرماید: «(بدان) کسانى که نقل حدیث مى کنند، تنها چهار گروهند و پنجمى ندارد»; (وَ إِنَّما أَتَاکَ بِالْحَدِیثِ أَرْبَعَةُ رِجَال لَیْسَ لَهُمْ خَامِسٌ).

سپس امام(علیه السلام) از گروه اوّل که عامل اصلى اختلاف اخبارند، سخن گفته مى فرماید: «نخست شخص منافقى است که اظهار ایمان مى کند و نقاب اسلام بر چهره مى زند، نه از گناه باکى دارد و نه از آن دورى مى کند و از روى عمد به پیامبر خدا(صلى الله علیه وآله) دروغ مى بندد»; (رَجُلٌ مُنَافِقٌ مُظْهِرٌ لِلاِْیمَانِ، مُتَصَنِّعٌ(1) بِالاِْسْلاَمِ، لاَ یَتَأَثَّمُ وَ لاَ یَتَحَرَّجُ(2)، یَکْذِبُ عَلَى رَسُولِ اللّهِ(صلى الله علیه وآله) مُتَعَمِّداً).

در زمانى که اسلام و مسلمین، قدرت کافى پیدا نکرده بودند دشمنان علناً به مقابله بر مى خاستند; ولى بعد از فتح مکّه که اسلام تمام منطقه را زیر سیطره خود قرار داد دشمنان شکست خورده ـ همانند دیگر جوامع بشرى ـ لباس نفاق بر تن پوشیدند، در ظاهر به صفوف مسلمانان پیوستند; ولى در باطن به خرابکارى مرموزانه ادامه دادند و یکى از طرق مهم تخریب آنها این بود که اهداف خود را در لباس اخبار پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)پوشاندند تا مسلمین را به انحراف بکشانند و به مقاصد سوء خود نزدیک کنند. مسلمانان خوش باور و ساده دل نیز سخنان آنها را به عنوان صحابه رسول خدا(صلى الله علیه وآله) پذیرا شدند و مشکل عظیمى در جامعه اسلامى به وجود آمد.

خوشبختانه آنها چنان در جعل اخبار به نفع بعضى از حاکمان ظلم، همچون معاویه افراط کردند که طشت رسواییشان از بام افتاد و بسیارى از مردم از وضع آنها باخبر شدند که نمونه هاى آن در نکات آخر بحث خواهد آمد.

امام(علیه السلام) در ادامه سخن مى افزاید: «اگر مردم مى دانستند او منافق و دروغگوست از وى نمى پذیرفتند و سخنش را تصدیق نمى کردند; ولى (چون از واقعیت آگاه نبودند) مى گفتند: او از اصحابه رسول خدا(صلى الله علیه وآله)است، آن حضرت را دیده و از او حدیث شنیده و مطالب را دریافت داشته است به همین دلیل به گفته اش ترتیب اثر مى دادند»; (فَلَوْ عَلِمَ النَّاسُ أَنَّهُ مُنَافِقٌ کَاذِبٌ لَمْ یَقْبَلُوا مِنْهُ، وَ لَمْ یُصَدِّقُوا قَوْلَهُ، وَ لکِنَّهُمْ قَالُوا: صَاحِبُ رَسُولِ اللّهِ(صلى الله علیه وآله) رَآهُ، وَ سَمِعَ مِنْهُ، وَ لَقِفَ(3) عَنْهُ، فَیَأْخُذُونَ بِقَوْلِهِ).

اتفاقاً یکى از شگردهاى منافقان این بود که لباس قداست بر تن همه صحابه پوشاندند و همه را افرادى مؤمن، درستکار و صاحب قداست ویژه معرفى کردند تا از این طریق به مقاصد شوم خود برسند که شرح این ماجرا نیز در نکات پایان بحث خواهد آمد، ان شاءالله.

آنگاه امام(علیه السلام) براى اثبات گفتار خود به قرآن مجید استناد مى کند تا هرگونه شک و تردیدى را از ذهن مخاطب بزداید، مى فرماید: «خداوند آنچه را لازم بوده از وضع منافقان خبر داده و اوصاف آنان را برشمرده است»; (وَ قَدْ أَخْبَرَکَ اللّهُ عَنِ الْمُنَافِقِینَ بِما أَخْبَرَکَ، وَ وَصَفَهُمْ بِمَا وَصَفَهُمْ بِهِ لَکَ).

این سخن، اشاره به آیات زیادى است که در سوره هاى منافقین، توبه، احزاب، نساء، بقره و دیگر سوره ها آمده است و پرده از وضع منافقان برداشته، راه و رسم آنها را روشن ساخته و حیله ها و دامهاى آنها را بر شمرده است.

آنگاه امام(علیه السلام) اضافه مى کند: «سپس این گروه منافقان (یک باره بعد از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) از میان نرفتند بلکه) بعد از آن حضرت باقى ماندند (و جمعیّت خود را سامان بخشیدند و به کار خود ادامه دادند) و به پیشوایان گمراهى و دعوت کنندگان به دوزخ با دروغ و بهتان، تقرّب جستند (و احادیثى در فضیلت آنها جعل کردند) آنها نیز مقامات کشور اسلامى را به آن منافقان سپردند و آنان را حاکمان بر مردم ساختند و بر گردن مردم سوار کردند»; (ثُمَّ بَقُوا بَعْدَهُ، فَتَقَرَّبُوا إِلَى أَئِمَّةِ الضَّلاَلَةِ، وَ الدُّعَاةِ إِلَى النَّارِ بِالزُّورِ(4) وَ الْبُهْتَانِ، فَوَلُّوهُمُ الاَْعْمَالَ، وَ جَعَلُوهُمْ حُکَّاماً عَلَى رِقَابِ النَّاسِ).

نتیجه همان شد که امام(علیه السلام) در ادامه سخن فرموده: «حاکمان جور به وسیله آن منافقان و همراه آنها به خوردن دنیا مشغول شدند (وبیت المال مسلمین را به تاراج بردند)»; (فَأَکَلُوا بِهِمُ الدُّنْیَا).

منظور از پیشوایان ضلالت و گمراهى و دعوت کنندگان به آتش دوزخ در درجه اوّل حکّام بنى امیّه هستند که همه چیز اسلام از جمله احادیث پیامبر را ملعبه خود ساختند تا بر مردم حکومت کنند. بهترین ابزار کار آنها منافقان عصر پیامبر و بازماندگان آنها بودند و بدین وسیله فضاى احادیث نبوى را تیره و تار ساختند.

متأسّفانه بسیارى از توده مردم، چشم و گوش بسته به دنبال آنها افتادند آن گونه که امام(علیه السلام) در ادامه این سخن فرموده: «مردم نیز (غالباً) همراه سلاطین و دنیا هستند مگر کسى که خداوند او را لغزش بازداشته است»; (وَ إنَّمَا النَّاسُ مَعَ الْمُلُوکِ وَ الدُّنْیَا، إِلاَّ مَنْ عَصَمَ اللّهُ).

جمله معروف «اَلنّاسُ عَلى دینِ مُلُوکِهِمْ» گرچه به این صورت در روایات اسلامى وارد نشده(5) ; ولى واقعیّتى است که مضمون آن هم در روایات و هم در گفته هاى بزرگان دیده مى شود که هرگاه گروه فاسد و مفسد با نقشه هاى حساب شده و تبلیغات گسترده وارد میدان شوند، مى توانند افکار عمومى را فریب داده و گروههاى زیادى را به دنبال خود بکشانند. این مطلب نه تنها در تاریخ گذشته و در صدر اسلام بعد از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)دیده مى شود، امروز هم در بسیارى از کشورهاى پیشرفته دنیا وجود دارد که ائمه ضلال با استفاده از تبلیغات پر حجم رسانه هایى که در اختیار دارند و به کمک منافقانى که در هر جامعه اى دیده مى شوند، بر مردم مسلّط شده افکارشان را مى دزدند و آنها را فریب داده به دنبال خود مى کشانند.

امام(علیه السلام) در پایان این بخش از خطبه مى فرماید: «این یکى از چهارگروه است»; (فَهذَا أَحَدُ الاَْرْبَعَةِ).

#####

1. «مُتصنّع» از ریشه «صنع» بر وزن «تند» گرفته شده و به معناى کسى است که ظاهرسازى مى کند و عمل نادرست خود را خوب جلوه مى دهد.

2. «یتحرّج» از ریشه «حرج» به معناى گناه کردن گرفته شده و هنگامى که به باب تفعّل مى رود به معناى پرهیز از گناه است.

3. «لقف» از ریشه «لقف» بر وزن «وقف» به معناى گرفتن چیزى با سرعت است که در تعبیرات معمولى تعبیر به ربودن و قاپیدن مى شود.

4. «زور» در اصل به معناى چیزى است که از حدّ وسط به طرفى متمایل شده باشد. از آنجا که دروغ از حق منحرف شده و به باطل گراییده، به آن زور گفته مى شود.

5. پدر مرحوم شیخ بهایى در کتاب أصول الأخیار إلى أُصول الاخبار، ص 30 از آن به عنوان «المثل السائر» (ضرب المثل معروف) یاد کرده است و همچنین مرحوم ملاصالح مازندرانى در شرح اصول کافى، ج 12، ص 560; ولى در کتاب کشف الغمّة، ج 2، ص 230 بعد از ذکر این جمله مى گوید: «کما ورد فی الحدیث والمثل; همان گونه که در حدیث و در مثل وارد شده است».

#####

▲نکته ها

▲1. منافقان در عصر رسول خدا (صلى الله علیه وآله)

کسانى که با قرآن آشنا هستند به خوبى مى دانند که در سوره ها و آیات مختلف نکوهش شدیدى از منافقان شده و این نشان مى دهد که آنها جمعیّت کمى نبودند و برنامه آنها از آنجا شروع شد که پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به مدینه آمد و مورد استقبال گرم دو قبیله بزرگ اوس و خزرج قرار گرفت و حکومت اسلامى تشکیل شد.

امّا گروهى که منافع خود را با ظهور اسلام در خطر دیدند به ظاهر، اسلام را پذیرفتند; ولى در واقع با پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و آیین او دشمن بودند.

با اینکه منافقان سعى در استتار خویش داشتند، در لحظات حساس که طوفانهاى سیاسى و اجتماعى مىوزید نقاب از چهره آنها کنار مى رفت و شناخته مى شدند، گاه با کناره گیرى از جنگ، گاه با طرح مسجد ضرار، گاه با جاسوسى براى مشرکان در آستانه فتح مکّه و گاه از طریق دامن زدن به مسئله افک، چهره واقعى خود را نشان مى دادند.

مسأله نفاق بعد از فتح مکّه گسترش بیشترى پیدا کرد، زیرا ابوسفیان دشمن شماره یک اسلام و هواخواهان او از ترس جان، اسلام را ظاهراً پذیرفتند; ولى هر زمان در انتظار فرصتى براى ضربه زدن به آن بودند.

▲2. منافقان بعد از رسول خدا

بعد از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) میدان براى فعالیت گسترده تر منافقان گشوده شد و به گفته ابن ابى الحدید با انقطاع وحى و رحلت پیامبر اکرم، کسى نبود که آنها را توبیخ کند و مردم را به پرهیز از آنان فراخواند، گاه با شدّت و گاه با ملایمت ضربه بر پیکرشان وارد سازد.(1)

از سوى دیگر فتح بلاد و کثرت غنائم، بسیارى از مسلمانان را به خود مشغول کرد و از توطئه هاى منافقان غافل ساخت به خصوص اینکه در دوران خلفا بسیارى از منافقان در پستهاى حساس مناطق اسلامى، جاى گرفتند. یکى از توطئه هاى خطرناک منافقان براى ضربه زدن به اسلام از یک سو و تقرّب به خلفا از سوى دیگر، جعل احادیث مطابق میل سران حکومت بود و این مطلب در زمان معاویه به اوج خود رسید. داستان آن در بسیارى از کتابها آمده است که معاویه حتى با بعضى از صحابه قرار و مدار مى گذاشت که اگر فلان حدیث را جعل کنید فلان مبلغ کلان به شما داده خواهد شد.

منافقان گاه احادیث پیامبر اکرم را تحریف کرده و به کلّى تغییر مضمون مى دادند; مانند حدیثى که از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نقل شده که فرمود: «إذا رَأَیْتُمْ مُعاوِیَةَ یَخْطِبُ عَلى مِنْبَری فَاقْتُلُوهُ; هنگامى که معاویه را بر منبر من ببینید که خطبه مى خواند او را به قتل برسانید».(2) حسن بصرى مى گوید: ابوسعید خدرى مى گفت: «فَلَمْ نَفْعَل وَ لَمْ نَفْلَحْ; ما دستور پیامبر را اجرا نکردیم و رستگار نشدیم» ولى منافقان کذّاب حدیث را به این صورت تحریف کردند که پیامبر فرمود: «إذا رَأَیْتُمْ مُعاوِیَةَ یَخْطِبُ عَلى مِنْبَری فَاقْبَلُوهُ فَإنَّهُ أمینٌ مَأمُونٌ; هرگاه دیدید معاویه بر منبر من خطبه مى خواند از او پذیرا شوید، زیرا از هر نظر امین است».(3)

ابن ابى الحدید مى گوید: «معاویه به والیان شهرها نامه نوشت و طىّ بخشنامه اى به همه آنان ابلاغ کرد که هر کس فضائل و مناقب عثمان را نقل مى کند، مورد احترام ویژه قرار دهند و هر کس روایتى در فضیلت وى نقل کند نام او و پدر و خویشاوندانش را بنویسند تا به همه آنان پاداش دهیم. مدّتى بر این منوال گذشت. معاویه بخشنامه دیگرى صادر کرد و طى آن نوشت: احادیث در فضایل و مناقب عثمان فزونى یافت، از این پس از مردم بخواهید تا در فضایل دیگر صحابه مخصوصاً آن دو خلیفه به نقل حدیث پردازند و هر حدیثى در فضیلت على نقل شده با نقل مشابه آن درباره صحابه دیگر به مقابله با آن برخیزند».(4)

گرچه بعد از این زمان گروهى از محدّثان راستین به نقّادى احادیث پرداختند; ولى جرأت نکردند در احادیثى که صحابه آن را نقل کرده بودند انگشت انکار بگذارند، چرا که صحابه بودند!».(5)

#####

1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 11، ص 41 .

2. همان مدرک، ج 15، ص 176 .

3. شرح نهج البلاغه مرحوم تسترى، ج 7، ص 212 و تاریخ بغداد، ج 1، ص 275. خطیب بغدادى بعد از نقل این حدیث اضافه مى کند که این حدیث را جز با یک سند نیافتم، در حالى که بسیارى از رجال این سند افراد مجهول الحالى هستند.

4. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 11، ص 44-46.

5. همان مدرک، ص 42 .

#####

▲3. آیا همه صحابه عادل بودند؟

درباره صحابه پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) دو عقیده مختلف وجود دارد; گروهى معتقدند همه آنها بدون استثنا افراد صالح و صادق و عادلى بودند و همه در هاله اى از قداست قرار دارند، بنابراین احادیث آنها از پیامبر اکرم مطلقاً مورد قبول است و کمترین ایرادى به آنها نمى توان گرفت و اگر کار خلافى از آنها ببینیم مانند تصرّفات نادرست خلیفه سوم در بیت المال و آتش افروزى طلحه و زبیر براى جنگ جمل و شورش معاویه بر ضد امام مسلمین على(علیه السلام) و امثال آن باید به توجیه گرى بپردازیم و بگوییم: حدّاکثر این است که آنها مجتهد بودند و در اجتهاد خود خطا کردند. گروه دیگرى معتقدند: گرچه در میان صحابه افراد صادق و با تقوا فراوان بودند ولى افراد منافق یا ناصالح وجود داشتند که پیامبر اسلام از آنها بیزارى مى جست و قرآن مجید هم بارها از آنها نکوهش کرده حتى گاهى عدّه اى را لعن نموده است.

طرفداران تنزیه مطلق دلیل قانع کننده اى بر گفتار خود ندارند و سخنان آنها برخلاف صریح بسیارى از آیات قرآن و مخالف تاریخ اسلام است.

درست است که قرآن مجید در بعضى از آیات مهاجران و انصار را ستوده و «رضى الله عنهم و رضوا عنه» درباره آنها فرموده، ولى هنگامى که اینگونه آیات را در برابر آیات دیگر که نکوهش شدید از بعضى از صحابه مى کند و آنها را آلت دست شیطان مى شمرد (سوره آل عمران، آیه 155) یا بعضى را بالخصوص به عنوان فاسق معرفى مى کند (سوره حجرات، آیه 6) یا مى گوید بعضى از آنها در تقسیم زکات یا غنائم به پیامبر اعتراض کردند و آن حضرت را منحرف از مسیر عدالت دانستند (سوره توبه، آیه 58) یا بعضى از آنها به بهانه هاى واهى ازجهاد فرار مى کردند (احزاب، آیه 12 و 13) یا گروهى رسماً منافق بودند (آیات سوره توبه و آیات نخستین سوره بقره و سوره منافقین) آرى! هنگامى که این آیات را در کنار هم مى گذاریم یقین پیدا مى کنیم که آنها چند گروه بودند: اوّل پاکان صالحان که در آیه 100 سوره توبه به آنها اشاره شده، دوم مؤمنان خطاکار که در آیه 102 توبه از آنها یاد شده، سوم افراد آلوده و گنهکار که در آیه 6 حجرات ذکرى از آنها به میان آمده، چهارم منافقان تبهکار که مخصوصاً در آیه 101 توبه و آیات فراوان دیگر از آنها نکوهش شده و به این ترتیب این حقیقت بر ما روشن مى شود که داستان تنزیه همه صحابه افسانه اى بیش نیست که گویا جمعى از هواخواهان خلفاى نخستین براى قطع زبان اعتراض بر اعمال آنها، این نغمه را سر دادند و مخصوصاً حاکمان بنى امیّه (معاویه و جمعى از اطرافیان او که ظاهراً جمعى از صحابه بودند) بیش از همه با آن همه جنایاتى که داشتند خود را از این طریق تبرئه کردند.

ولى خوشبختانه محققان اهل سنّت نیز امروز به این حقیقت پى برده و در کتابهاى بسیارى به نقد نظریه تنزیه، پرداخته اند.(1)

کلام امام امیرالمؤمنین على(علیه السلام) در خطبه بالا نشان مى دهد که اوّلا این اعتقاد (عقیده تنزیه صحابه) در عصر آن حضرت در میان گروهى وجود داشت و مى گفتند: «فلان کس از صحابه پیامبر است و سخن او حجّت است» و ثانیاً امام آن را نفى مى کند و مى گوید: «گروهى از منافقان در میان صحابه نفوذ کرده بودند و خود را در صف آنها قرار داده بودند».

#####

1. از جمله کسانى را که از علماى اهل سنّت به نقد این نظریه پرداخته اند «احمد حسین یعقوب» در کتاب نظریة عدالة الصحابة و «شیخ محمود ابوریّة» در کتاب شیخ المضیره، ابوهریره مى توان نام برد.

#####

▲بخش سوم

وَ رَجُلٌ سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللّهِ شَیْئاً لَمْ یَحْفَظْهُ عَلَى وَجْهِهِ، فَوَهِمَ فِیهِ، وَ لَمْ یَتَعَمَّدْ کَذِباً، فَهُوَ فِی یَدَیْهِ، وَ یَرْوِیهِ وَ یَعْمَلُ بِهِ، وَ یَقُولُ: أَنَا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللّهِ(صلى الله علیه وآله)، فَلَوْ عَلِمَ الْمُسْلِمُونَ أَنَّهُ وَهِمَ فِیهِ لَمْ یَقْبَلُوهُ مِنْهُ، وَ لَوْ عَلِمَ هُوَ أَنَّهُ کَذلِکَ لَرَفَضَهُ!

وَ رَجُلٌ ثَالِثٌ، سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللّهِ(صلى الله علیه وآله) شَیْئاً یَأْمُرُ بِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ نَهَى عَنْهُ، وَ هُوَ لاَ یَعْلَمُ، أَوْ سَمِعَهُ یَنْهَى عَنْ شَیْء، ثُمَّ أَمَرَ بِهِ وَ هُوَ لاَ یَعْلَمُ، فَحَفِظَ الْمَنْسُوخَ، وَ لَمْ یَحْفَظِ النَّاسِخَ، فَلَوْ عَلِمَ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ لَرَفَضَهُ، وَ لَوْ عَلِمَ الْمُسْلِمُونَ إذْ سَمِعُوهُ مِنْهُ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ لَرَفَضُوهُ.

### ترجمه

(دیگر از عوامل احادیث این است که) کسى از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) چیزى را شنیده است; امّا به صورت صحیح آن را به خاطر نسپرده و در آن اشتباه نموده، هر چند از روى علم و عمد به آن حضرت دروغ نبسته است. این حدیث آمیخته با خطا در اختیار اوست و آن را روایت و به آن عمل مى کند و مى گوید: من آن را از رسول خدا(صلى الله علیه وآله)شنیده ام. اگر مسلمانان مى دانستند او در مورد آن حدیث گرفتار اشتباه شده آن را از او نمى پذیرفتند و اگر خود او نیز مى دانست چنین است آن را رها مى کرد.

گروه سوم کسانى هستند که حدیثى از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) شنیده اند که در آن به چیزى امر فرموده، سپس (در حدیث دیگرى) از آن نهى کرده (و حکم اوّل را نسخ فرموده) در حالى که آن شنونده از حکم دوم با خبر نبوده (و نمى دانسته که حکم ناسخ جاى منسوخ را گرفته است) یا از پیغمبر(صلى الله علیه وآله) نهى درباره چیزى شنیده است که بعداً به آن امر فرموده، در حالى که این شخص (از حکم دوم) آگاه نشده است. به این ترتیب در حقیقت این شخص منسوخ را فرا گرفته و حفظ کرده; ولى ناسخ را حفظ نکرده است. اگر او مى دانست آنچه را شنیده است نسخ شده آن را رها مى ساخت و اگر مسلمانان هنگامى که آن حکم را از وى شنیدند مى دانستند نسخ شده است آن را ترک مى کردند.

▲شرح و تفسیر

▲احادیث ناسخ و منسوخ

در این بخش از خطبه، امام(علیه السلام) به دو قسمت دیر از عوامل اختلاف و تعارض احادیث اشاره مى کند; نخست مى فرماید: «(دیگر از عوامل اختلاف حدیث این است که) کسى از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) چیزى را شنیده است; امّا به صورت صحیح آن را به خاطر نسپرده و در آن اشتباه نموده، هر چند از روى علم و عمد به آن حضرت دروغ نبسته است. این حدیث آمیخته با خطا در اختیار اوست و آن را روایت و به آن عمل مى کند و مى گوید من آن را از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) شنیده ام»; (وَ رَجُلٌ سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللّهِ شَیْئاً لَمْ یَحْفَظْهُ عَلَى وَجْهِهِ، فَوَهِمَ فِیهِ، وَ لَمْ یَتَعَمَّدْکَذِباً، فَهُوَ فِی یَدَیْهِ، وَ یَرْوِیهِ وَ یَعْمَلُ بِهِ، وَ یَقُولُ: أَنَا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللّهِ(صلى الله علیه وآله)).

این اشتباه کارى، گاه از سهل انگارى و تسامح و تساهل ناشى مى شود و گاه از عدم آگاهى به مفاهیم الفاظ و جمله و گاه به سبب اینکه انسان جایز الخطا و محل سهو و نسیان است. سبب آن هر چه باشد نتیجه آن یکى است و آن انتقال ناصحیح به دیگران است.

مثلا در حدیثى از عبدالله عمر مى خوانیم که پیغمبر خدا(صلى الله علیه وآله) فرمود: «إِنَّ الْمَیِّتَ لِیُعَذَّبُ بِبُکاءِ أَهْلِهِ عَلَیْهِ; میت به سبب گریه بستگانش بر او عذاب مى شود».

هنگامى که این حدیث به ابن عباس رسید گفت عبدالله عمر در نقل حدیث خطا کرده قضیه این است که پیغمبراکرم(صلى الله علیه وآله) از کنار قبر یک یهودى مى گذشت فرمود: «إِنَّ أهْلَهُ لَیَبْکُونَ عَلَیْهِ وَ هُوَ یُعَذَّبُ; خانواده او براى او گریه مى کنند در حالى که او در عذاب است».(1)

لذا در علم درایه یکى از شرایط قبول حدیث را ضابط بودن راوى شمرده اند که باید هوشیار باشد، مطلب را خوب بگیرد و خوب منتقل کند.

این نکته نیز قابل توجّه است که نقل به معنا را بسیارى از بزرگان علما مجاز شمرده اند; یعنى راوى مجبور نیست عین الفاظ را منتقل کند، بلکه مى تواند محتواى الفاظ را در قالب دیگرى بریزد و نقل کند و مى دانیم نقل به کلام کار ساده اى نیست و گاه راوى در نقل به معنا گرفتار خطا مى شود.

سپس در ادامه سخن مى فرماید: «اگر مسلمانان مى دانستند او در مورد آن حدیث گرفتار اشتباه شده آن را از او نمى پذیرفتند و اگر خود او نیز مى دانست چنین است آن را رها مى کرد»; (فَلَوْ عَلِمَ الْمُسْلِمُونَ أَنَّهُ وَهِمَ فِیهِ لَمْ یَقْبَلُوهُ مِنْهُ، وَ لَوْ عَلِمَ هُوَ أَنَّهُ کَذلِکَ لَرَفَضَهُ!).

بنابراین راوى در اینگونه موارد سوء نیّتى نداشته، هر چند کار او نادرست بوده و ممکن است ناخواسته سبب گمراهى گروهى گردد.

بسیارى از چنین اشتباهاتى به سبب آن است که راوى صدر و ذیل روایت را نقل نمى کند و مفهوم جمله به واسطه آن دگرگون مى شود; مثلا در حدیثى از امام على بن موسى الرضا(علیه السلام) مى خوانیم: کسى در محضرش عرض کرد مردم روایتى به این مضمون از پیامبر(صلى الله علیه وآله) نقل مى کنند: «إِنَّ اللهَ خَلَقَ آدَمَ عَلى صُورَتِهِ; خداوند آدم را به شکل خودش آفرید». امام فرمود: خداوند آنها را بکشد آغاز حدیث را حذف کرده اند اصل حدیث چنین است که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) از کنار دو نفر عبور کرد که به یکدیگر دشنام مى دادند یکى به دیگرى گفت: قَبَّحَ اللهُ وَجْهَکَ وَوَجْهَ مَنْ یُشْبِهُکَ; خداوند صورت تو و صورت هر کس را شبیه توست سیاه کند. پیامبر فرمود: یا عَبْدَاللهِ لا تَقُلْ هذا لاِخیکَ فَإِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ آدَمَ عَلى صُورَتِهِ; اى بنده خدا این سخن را به برادرت مگو، زیرا خداوند آدم را هم شبیه او آفرید (در واقع تو به همه انسانها از آدم گرفته تا آخر دشنام مى دهى).(2)

* * *

آنگاه امام(علیه السلام) درباره گروه سوم از راویان اخبار، مى فرماید: «سوم کسى است که حدیثى از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) شنیده که در آن به چیزى امر فرموده، سپس (در حدیث دیگرى) از آن نهى کرده در حالى که آن شنونده از این با خبر نبوده (که حکم اوّل نسخ شده و حکم ناسخ جاى آن را گرفته است) یا از پیغمبر(صلى الله علیه وآله) نهى درباره چیزى شنیده است که بعداً به آن امر فرموده، در حالى که این شخص (از حکم دوم) آگاه نشده است. به این ترتیب در حقیقت این شخص منسوخ را فرا گرفته و حفظ کرده; ولى ناسخ را حفظ نکرده است»; (وَ رَجُلٌ ثَالِثٌ، سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللّهِ(صلى الله علیه وآله) شَیْئاً یَأْمُرُ بِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ نَهَى عَنْهُ، وَ هُوَ لاَ یَعْلَمُ، أَوْ سَمِعَهُ یَنْهَى عَنْ شَیْء، ثُمَّ أَمَرَ بِهِ وَ هُوَ لاَ یَعْلَمُ، فَحَفِظَ الْمَنْسُوخَ، وَ لَمْ یَحْفَظِ النَّاسِخَ).

مسئله نسخ از مسائل مسلّم اسلامى است که به طور محدود در احکامى در اصل نزول قرآن صورت گرفته است; یعنى در آغاز، حکمى براى زمان محدودى نازل شده سپس این حکم برداشته شده و حکم لازم و پایدار به جاى آن نشسته است; مثلا مسلمانان در آغاز ظهور اسلام مأمور بودند به سوى بیت المقدس نماز گزارند این امر در دوران اقامت پیامبر در مکّه وکمى بعد در مدینه نیز ادامه داشت. این حکم ـ شاید به این دلیل که کعبه در آن زمان به بتکده اى تبدیل شده بود ـ هنگامى که پیغمبر اکرم پایه هاى توحید را محکم ساخت نسخ شد و همه مسلمانان درسال دوم بعداز هجرتِ پیامبر مأمور شدند به سوى کعبه نماز بخوانند.

همین معنا در روایات پیامبر(صلى الله علیه وآله) نیز جارى است; گاه پیامبر حکمى را بیان مى فرمود که در واقع موقت بود; ولى زمان آن بیان نمى شد. سپس این حکم منسوخ مى شد و حکم دائمى جاى آن را مى گرفت; مثلا پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در حدیثى فرمود: «نَهَیْتُکُمْ عَنْ ثَلاث; نَهَیْتُکُمْ عَنْ زِیارَةِ الْقُبُورِ، ألا فَزُورُوها وَ نَهَیْتُکُمْ عَنْ إخْراجِ اللُّحُومِ الأضاحی مِنْ مِنى بَعْدَ ثَلاث ألا فَکُلُوا وَادَّخِرُوا وَ نَهَیْتُکُمْ عَنِ النَّبیذِ ألا فَانْبُذُوا وَ کُلُّ مُسْکر حَرامٌ; من شما را از سه چیز نهى کرده بودم (و اکنون به شما مى گویم انجام دهید) شما را از زیارت قبور نهى کرده بودم اکنون مى گویم به زیارت قبور بروید و شما را از بیرون بردن گوشتهاى قربانى (در ایّام حج) از منا بعد از سه روز نهى کرده بودم (اشاره به اینکه همه باید در آنجا مصرف شود) اکنون مى گویم هم از آنها گوشتها بخورید و هم ذخیره کنید (و به بیرون از منا ببرید) و قبلا شما را از «نبیذ»(3) نهى مى کردم الان مى گویم: نبیذ حلال است; ولى هر مسکرى حرام است».(4)

بنابراین کسى مى تواند اخبار صحیح پیامبر را نقل کند که احاطه کاملى به همه احادیث داشته باشد; ناسخ و منسوخ را بشناسد و هر یک را در جایگاه خود جاى دهد.

موضوع عام و خاص نیز همچون ناسخ و منسوخ است به این ترتیب که گاهى حکم عامى گفته مى شود که شامل همه افراد است; مثلا در حدیثى از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نقل شده است: «النّاسُ مُسَلَّطُونَ عَلى أَمْوالِهِمْ; مردم بر اموال خویش سلطه کامل دارند»(5) ولى در جاى دیگر مى فرماید: «لا ضَرَرَ وَ لا ضِرارَ فی الاِْسْلامِ; هیچ کس حق ندارد ضرر و زیانى به عمد یا به غیر عمد به دیگرى برساند».(6) به این ترتیب سلطه بر اموال محدود به جایى مى شود که موجب ضرر و زیانى به دیگران نباشد.

کسانى که حکم عام را شنیده اند و از خاص بى خبر بوده اند، کلام پیامبر(صلى الله علیه وآله) را به گونه اى به دیگران مى رسانند که با حکم خاص تناقض دارد; ولى آنها که هر دو را شنیده اند و در کنار هم قرار داده اند مى دانند که هیچ تضادى در میان آنها نیست.

در پایان این بخش امام(علیه السلام) مى فرماید: «اگر او (کسى که حکم منسوخ را نقل مى کند) مى دانست آنچه را شنیده است نسخ شده آن را رها مى ساخت و اگر مسلمانان هنگامى که آن حکم را از وى شنیدند مى دانستند نسخ شده است آن را ترک مى کردند»; (فَلَوْ عَلِمَ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ لَرَفَضَهُ، وَ لَوْ عَلِمَ الْمُسْلِمُونَ إذْ سَمِعُوهُ مِنْهُ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ لَرَفَضُوهُ).

به این ترتیب، بخشى از اختلاف اخبار از عدم احاطه به روایات ناسخ و منسوخ پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نشأت مى گیرد بى آنکه سوء نیّتى از سوى راویان در کار باشد.

#####

1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 11، ص 47 .

2. عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 110; بحارالانوار، ج 4، ص 11 .

3. منظور از نبیذ حلال این است که مسلمانان هنگامى که وارد مدینه شدند عدّه اى به خاطر سردى آب مدینه گرفتار ناراحتى مزاج شدند، پیامبر اکرم دستور داد در ظرف هاى ذخیره آب مقدارى خرما بیندازند تا سردى آب برطرف شود و چنین کردند ولى به مقدارى نبود که خرما تخمیر و آب مبدّل به شراب شود و لذا در ذیل روایت مى فرماید: «هر مسکرى حرام است».

4. وسائل الشیعه، ج 10، باب 41 از ابواب ذبح، ح 7 .

5. بحارالانوار، ج 2، ص 272، ح 7 .

6. کافى، ج 5، ص 292، ح 22; و سنن ابن داود، ج 2، ص 118 .

#####

▲نکته

▲نسخ در احکام شرع

گرچه موارد نسخ در آیات قرآن و روایات پیغمبر(صلى الله علیه وآله) محدود و معدود است; ولى این مسئله اهمیّت خاص دارد; هم از نظر ارتباط آن با مسائل اعتقادى و ارتباطش با مسائل مربوط به نبوّت و احکام.

جمعى سؤال مى کنند: چگونه ممکن است حکمى از سوى خدا بر پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) وحى گردد که ظاهر آن جاودانگى و همیشگى آن است; ولى بعد از مدتى منسوخ شود و حکم دیگرى که غالباً ضد آن است جاى آن را بگیرد با اینکه علم خدا نامحدود است و علم پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نیز متکى به وحى الهى است؟

در مورد احکام عرفى و بشرى نسخ فراوان است و چیز عجیبى نیست، زیرا مسائلى را بررسى کرده احکامى وضع مى کنند; ولى در عمل ضعفها و نارساییهاى آن آشکار مى شود و آن را نسخ مى کنند و اگر از اوّل عیوب و اشکالات آن را مى دانستند چه بسا وضع حکم نمى شد; ولى به یقین در مورد احکام الهى این مطلب صادق نیست، پس نسخ در آنها چگونه تصور مى شود؟

با توجّه به یک نکته پاسخ این سؤال روشن مى شود و آن اینکه: نسخ در احکام الهى به جهت تغییر موضوع است; به بیان دیگر از روز نخست عمر آن حکم محدود به زمان خاصى بوده، هرچند طبق مصالحى در آغاز به پایان حکم اشاره نشده است.

مثلا حکم دادن صدقه قبل ازنجوا که در آیه 12 و 13 سوره مجادله نازل شده در آغاز براى آزمودن اصحاب پیغمبر(صلى الله علیه وآله) بوده و تفهیم این نکته که سخنان در گوشى افراد مختلف با پیغمبر(صلى الله علیه وآله) غالباً غیر ضرورى بوده و باید ترک شود تا سوء ظن را در افراد بر نیانگیزد، لذا هنگامى که دستور صدقه قبل از «نجوا» داده شد همه اصحاب آن را ترک کردند جز على(علیه السلام) که صدقه اى داد و در امر لازمى با پیامبر(صلى الله علیه وآله) نجوا کرد و این افتخار در صفحات زندگى آن حضرت رقم خورد که تنها کسى که به آیه نجوا عمل کرد اوست.

بعد از این واقعه آیه دیگرى نازل شد و حکم صدقه قبل از نجوا را نسخ کرد و همگى دانستند که نجواهاى آنها غالباً غیر ضرورى است و از آن خوددارى کردند.

موارد نسخ چه در قرآن و چه در احادیث همه از این قبیل است که حکمى در شرایط خاص براى مدّت محدودى وضع مى شده و بعد از تغییر شرایط نسخ مى گردیده است.

این نکته نیز قابل توجّه است که نسخ طبق آنچه در بالا آمد تنها در زمان پیغمبر ـ زمانى که باب وحى گشوده بود ـ صورت مى گرفت و بعد از آن حضرت هیچ گونه نسخى صورت نگرفت.(1)

#####

1. توضیح بیشتر درباره نسخ در پیام امام امیرالمؤمنین(علیه السلام)، ج 1، ص 239 و 250 ذیل خطبه اوّل و در تفسیر نمونه، ج 1، ذیل آیه 106 سوره بقره آمده است، و از آن مشروح تر در کتاب انوارالأصول، ج 1، ص 177 به بعد.

#####

▲بخش چهارم

وَ آخَرُ رَابِعٌ، لَمْ یَکْذِبْ عَلَى اللّهِ، وَ لاَ عَلَى رَسُولِهِ، مُبْغِضٌ لِلْکَذِبِ خَوْفاً مِنَ اللّهِ، وَ تَعْظِیماً لِرَسُولِ اللّهِ(صلى الله علیه وآله) وَلَمْ یَهِمْ، بَلْ حَفِظَ مَا سَمِعَ عَلَى وَجْهِهِ، فَجَاءَ بِهِ عَلَى مَا سَمِعَهُ، لَمْ یَزِدْ فِیهِ وَلَمْ یَنْقُصْ مِنْهُ، فَهُوَ حَفِظَ النَّاسِخَ فَعَمِلَ بِهِ، وَ حَفِظَ الْمَنْسُوخَ فَجَنَّبَ عَنْهُ، وَ عَرَفَ الْخَاصَّ وَ الْعَامَّ، وَ الُْمحْکَمَ وَ الْمُتَشَابِهَ، فَوَضَعَ کُلَّ شَیْء مَوْضِعَهُ.

وَ قَدْ کَانَ یَکُونُ مِنْ رَسُولِ اللّهِ(صلى الله علیه وآله) الْکَلاَمُ لَهُ وَجْهَانِ: فَکَلاَمٌ خَاصٌّ، وَ کَلامٌ عَامٌّ، فَیَسْمَعُهُ مَنْ لاَ یَعْرِفُ مَا عَنَى اللّهُ، سُبْحَانَهُ، بِهِ، وَ لاَ مَا عَنَى رَسُولُ اللّهِ(صلى الله علیه وآله) فَیَحْمِلُهُ السَّامِعُ، وَ یُوَجِّهُهُ عَلَى غَیْرِ مَعْرِفَة بِمَعْنَاهُ، وَ مَا قُصِدَ بِهِ، وَ مَا خَرَجَ مِنْ أَجْلِهِ،وَلَیْسَ کُلُّ أَصْحَابِ رَسُولِ الله(صلى الله علیه وآله) مَنْ کَانَ یَسْأَلُهُ وَیَسْتَفْهِمُهُ، حَتَّى إِنْ کانُوا لَیُحِبُّونَ أَنْ یَجِیءَ الاَْعْرَابِیُّ وَ الطَّارِیءُ، فَیَسْأَلَهُ(علیه السلام)حَتَّى یَسْمَعُوا، وَ کَانَ لاَ یَمُرُّ بِی مِنْ ذلِکَ شَیْءٌ إِلاَّ سَأَلْتُهُ عَنْهُ وَ حَفِظْتُهُ، فَهذِهِ وُجُوهُ مَا عَلَیْهِ النَّاسُ فِی اخْتِلاَفِهِمْ، وَ عِلَلِهِمْ فِی رِوَایَاتِهِمْ.

### ترجمه

چهارمین شخص (ناقل حدیث) کسى است که نه دروغ به خدا بسته، نه بر پیامبرش (و به طور کلى) او همواره دروغ را به سبب خوف از خدا و تعظیم پیامبر(صلى الله علیه وآله) دشمن مى دارد و در آنچه (از پیامبر اکرم) شنیده، اشتباهى (بر اثر سهل انگارى) براى او پیش نیامده است، بلکه آنچه را شنیده است به طور کامل حفظ نموده و همان گونه که شنیده بى کم و کاست آن را نقل کرده است او ناسخ را حفظ کرده و به آن عمل مى کند و از منسوخ آگاه است و از آن دورى مى گزیند، خاص و عام و محکم و متشابه را شناخته و هر کدام را در جایگاه خود قرار داده است (زیرا) گاه سخنى از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) صادر مى شد که دو گونه بود; گاه کلامى بود که جنبه خصوصى داشت و گاه کلامى که داراى جنبه عمومى بود، در این میان بعضى از کسانى که مقصود خدا و رسول الله(صلى الله علیه وآله) را نمى دانستند آن را مى شنیدند و حفظ مى کردند و بدون توجّه، آن را برخلاف معنا و مقصود و هدف واقعى آن تفسیر مى کردند و چنان نبود که همه صحابه رسول خدا(صلى الله علیه وآله) (پیوسته) از او پرسش کنند و مسائل مختلف را جویا شوند، تا آنجا که عدّه اى دوست مى داشتند مرد عرب یا سؤال کننده تازه واردى بیاید و مطلبى از آن حضرت بپرسد تا آنها جواب آن را بشنوند و فرا گیرند من (این گونه نبودم، بلکه) هر چه از خاطرم مى گذشت از آن حضرت سؤال مى کردم و حفظ مى نمودم (به همین دلیل چیزى از فروع و اصول اسلام بر من مخفى نماند). این است جهات مختلفى که مردم در احادیث دارند و علل اختلاف روایاتشان.

▲شرح و تفسیر

▲حافظان واقعى حدیث

امام(علیه السلام) در این بخش از خطبه، گروه چهارم از راویان حدیث را عنوان مى کند، کسانى که بر صراط مستقیم راه مى روند و ناقلان آثار و اخبار پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و پیشوایان معصوم(علیه السلام) به طور صحیح و دقیق هستند و گفتارشان مایه اعتماد و روشنى بخش فضاى احکام دین است.

مى فرماید: «چهارمین شخص کسى است که نه دروغ به خدا بسته، نه بر پیامبرش (و به طور کلى) او همواره دروغ را به سبب خوف از خدا و تعظیم پیامبر دشمن مى دارد»; (وَ آخَرُ رَابِعٌ، لَمْ یَکْذِبْ عَلَى اللّهِ، وَ لاَ عَلَى رَسُولِهِ، مُبْغِضٌ لِلْکَذِبِ خَوْفاً مِنَ اللّهِ، وَ تَعْظِیماً لِرَسُولِ اللّهِ(صلى الله علیه وآله)).

به این ترتیب نخستین سرچشمه تضاد اخبار که دروغ عمدى بر خدا و پیامبر و جعل حدیث است، از وجود آنها برچیده شده به گونه اى که پرهیز از دروغ گفتن جزء ذات آنها گشته و خوف خدا و تعظیم پیغمبر(صلى الله علیه وآله) دروغ را در نظرشان منفور و مبغوض ساخته است.

سپس مى افزاید: «و در آنچه (از پیامبر اکرم) شنیده، (بر اثر سهل انگارى) اشتباهى براى او پیش نیامده است، بلکه آنچه را شنیده است به طور کامل حفظ نموده و همان گونه که شنیده بى کم و کاست آن را نقل کرده است»; (وَلَمْ یَهِمْ(1)، بَلْ حَفِظَ مَا سَمِعَ عَلَى وَجْهِهِ، فَجَاءَ بِهِ عَلَى مَا سَمِعَهُ، لَمْ یَزِدْ فِیهِ وَلَمْ یَنْقُصْ مِنْهُ).

به این ترتیب منشأ دیگرى از اختلاف احادیث که همان سهل انگارى راویان است از وجود آنها برچیده، شده است.

سپس حضرت یکى دیگر از ویژگیهاى راویان صادق و آگاه را بیان مى فرماید: «او ناسخ را حفظ کرده و به آن عمل مى کند و از منسوخ آگاه است و از آن دورى مى گزیند، خاص و عام و محکم و متشابه را شناخته و هر یک را در جایگاه خود قرار داده است»; (فَهُوَ حَفِظَ النَّاسِخَ فَعَمِلَ بِهِ، وَ حَفِظَ الْمَنْسُوخَ فَجَنَّبَ(2) عَنْهُ، وَ عَرَفَ الْخَاصَّ وَ الْعَامَّ، وَ الُْمحْکَمَ وَ الْمُتَشَابِهَ، فَوَضَعَ کُلَّ شَیْء مَوْضِعَهُ).

این تعبیر پرمعنا اشاره به این است که راویان صادق داراى احاطه فراوان به اخبار مختلفند; ناسخ و منسوخ و عام و خاص و محکم و متشابه را به خوبى مى شناسند و هر یک را در جایگاه مناسب خود قرار مى دهند تا گرفتار تناقض و خطا نشوند.

این گفتار امام(علیه السلام) درباره بررسى سرچشمه هاى اختلاف احادیث، تنها یک درس خاص مربوط به حدیث نیست، بلکه درسى مهم تر و فراگیرتر به ما مى آموزد و آن اینکه براى برطرف کردن نابسامانیها همیشه باید به سراغ ریشه ها رفت و عوامل تأثیرگذار را شناخت وگرنه هرگونه اصلاحى جنبه سطحى و زودگذر دارد.

سپس امام(علیه السلام) به یکى دیگر از عوامل اختلاف احادیث که در واقع مباحث گذشته را تکمیل مى کند اشاره مى کند و آن اختلاف استعداد اصحاب رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در فراگیرى احادیث و تفسیر و فهم معناى آنهاست، مى فرماید: «گاه سخنى از رسول خدا(صلى الله علیه وآله)صادر مى شد که دو گونه بود; کلامى که جنبه خصوصى داشت و کلامى که داراى جنبه عمومى، در این میان بعضى از کسانى که مقصود خدا و رسول الله(صلى الله علیه وآله) را نمى دانستند آن را مى شنیدند و حفظ مى کردند و بدون توجّه، آن را برخلاف معنا و مقصود و هدف واقعى آن تفسیر مى کردند»; (وَ قَدْ کَانَ یَکُونُ مِنْ رَسُولِ اللّهِ(صلى الله علیه وآله) الْکَلاَمُ لَهُ وَجْهَانِ: فَکَلاَمٌ خَاصٌّ، وَ کَلاَمٌ عَامٌّ، فَیَسْمَعُهُ مَنْ لاَ یَعْرِفُ مَا عَنَى اللّهُ، سُبْحَانَهُ، بِهِ، وَ لاَ مَا عَنَى رَسُولُ اللّهِ(صلى الله علیه وآله)فَیَحْمِلُهُ السَّامِعُ، وَ یُوَجِّهُهُ عَلَى غَیْرِ مَعْرِفَة بِمَعْنَاهُ، وَ مَا قُصِدَ بِهِ، وَ مَا خَرَجَ مِنْ أَجْلِهِ).

منظور از خاص و عام در عبارت بالا خاص و عام مصطلح در علم اصول و فقه، نیست، بلکه خاص و عام لغوى مراد است; یعنى حکمى که مخصوص مورد معینى بوده و حکمى که جنبه عمومى داشته مثلا در بعضى از روایات آمده است که مسلمانان بعد از سال «حدیبیه»; یعنى سال هفتم هجرت که مسلمانان طبق قرارداد با مشرکان براى انجام مناسک عمره به مکّه آمدند، پیغمبر(صلى الله علیه وآله) به اصحابش دستور داد هنگام طواف با سرعت دور خانه خدا بگردند (تا مشرکان که ناظران صحنه بودند مرعوب قدرت و چابکى مسلمانان شوند)(3) در حالى که این دستور یک سنّت ثابت و عمومى نبود.

در کلمات قصار نهج البلاغه نیز آمده است که از امام(علیه السلام) درباره این حدیث پیغمبر(صلى الله علیه وآله)سؤال شد که فرموده است: «غَیِّرُوا الشَّیْبَ وَ لا تَشَبَّهُوا بِالْیَهُودِ; محاسن سفید خود را رنگ کنید و شبیه یهود نباشید».

امام فرمود: «(این حکمى خاص است) زمانى پیامبر(صلى الله علیه وآله) این دستور را داد که مسلمانان در اقلیّت بودند، امّا اکنون که اسلام گسترش یافته مردان مخیرند که محاسن خود را رنگ کنند یا نکنند».(4)

آنگاه امام(علیه السلام) در ادامه این سخن به یکى دیگر از مشکلات مربوط به نقل احادیث مى پردازد و آن اینکه: «چنان نبود که همه صحابه رسول خدا(صلى الله علیه وآله) از او پرسش کنند و مسائل مختلف را جویا شوند تا آنجا که عدّه اى دوست مى داشتند مرد عرب یا سؤال کننده اى تازه وارد بیاید و مطلبى از آن حضرت بپرسد تا آنها جواب آن را بشنوند و فرا گیرند»; (وَ لَیْسَ کُلُّ أَصْحَابِ رَسُولِ اللّهِ(صلى الله علیه وآله) مَنْ کَانَ یَسْأَلُهُ وَ یَسْتَفْهِمُهُ، حَتَّى إِنْ کانُوا لَیُحِبُّونَ أَنْ یَجِیءَ الاَْعْرَابِیُّ وَ الطَّارِیءُ(5)، فَیَسْأَلَهُ(علیه السلام) حَتَّى یَسْمَعُوا).

ظاهر این است که این عبارت اشاره به گروهى از اصحاب دارد که زیاد اهل تحقیق و جستجوگرى نبودند و ابتکار طرح سؤالات مختلف درباره اصول و فروع دین نداشتند و همین سبب مى شد که از ناسخ و منسوخ و عام و خاص و محکم و متشابه و مجمل و مبیّن، سؤال نکنند و از مسائل مختلف به طور شفّاف آگاهى نیابند; ولى اگر تازه واردى پیدا مى شد و مسئله جدیدى طرح مى کرد و پاسخ شایان توجّهى مى شنید از آن استقبال مى کردند.

بعضى از شارحان، جمله بالا را چنین تفسیر کرده اند که گروهى از صحابه به لحاظ ابهّت و عظمت پیامبر و یا اینکه سؤالهاى متعدّد شاید حمل بر بى ادبى شود، از طرح سؤال خوددارى مى کردند(6); ولى این احتمال با جمله هایى که بعد در مورد على(علیه السلام)آمده است سازگار نیست، زیرا امام(علیه السلام) در ادامه سخن چنین مى فرماید: «من (این گونه نبودم، بلکه) هر چه از خاطرم مى گذشت از آن حضرت مى پرسیدم و حفظ مى کردم (به همین دلیل چیزى از فروع و اصول اسلام بر من مخفى نماند)»; (وَ کَانَ لاَ یَمُرُّ بِی مِنْ ذلِکَ شَیْءٌ إِلاَّ سَأَلْتُهُ عَنْهُ وَ حَفِظْتُهُ).

و اگر مى بینیم امام(علیه السلام) چنان بود که براى هر سؤالى پاسخى آماده داشت افزون بر امدادهاى الهى و الهامات درونى هوش و استعداد فوق العاده خدا داد، ملازمت با پیامبر در سالیان دراز و روح پرسشگرى او از همه چیز سبب احاطه کامل بر تمام مسائل اسلامى بود.

سرانجام در پایان خطبه مى فرماید: «این است جهات مختلفى که مردم در احادیث دارند و علل اختلاف روایاتشان»; (فَهذِهِ وُجُوهُ مَا عَلَیْهِ النَّاسُ فِی اخْتِلاَفِهِمْ، وَ عِلَلِهِمْ فِی رِوَایَاتِهِمْ).

در بعضى از منابع اسلامى از جمله کتاب کافى جمله هاى گویاى دیگرى نیز در ذیل این خطبه آمده، از جمله اینکه امام(علیه السلام) مى فرماید: «وَ قَدْ کُنْتُ أدْخُلُ عَلى رَسُولِ اللهِ کُلَّ یَوْم دَخْلَةً وَ کُلُّ لَیْلَةِ دَخْلَةً فَیُخلّینی فیها أدُورُ مَعَهُ حَیْثُ دارَ وَ قَدْ عَلِمَ أصْحابُ رَسُولِ اللهِ(صلى الله علیه وآله) أنَّهُ لَمْ یَصْنَعْ ذلِکَ بِأَحَد مِنَ النّاسِ غَیْری... فَما نَزَلَتْ عَلى رَسُولِ اللهِ آیةٌ مِنَ الْقُرآنِ إلاّ أقرأنیها وَ أملاها عَلَىّ فَکَتَبتُها بِخَطّی وَ عَلَّمنی تَأویلَها وَ تَفْسیرُها وَ ناسِخَها وَ مَنْسُوخَها وَ مُحْکَمَها وَ مُتَشابَهَها وَ خاصَّها وَ عامَّها وَ دَعا اللهَ أَنْ یُعْطِیَنی فَهْمَها وَ حِفْظَها... وَ ما تَرَکَ شَیْئاً عَلَّمَهُ اللهُ مِنْ حَلال وَ لاحَرام وَلا أمْر وَ لانَهْى کانَ أَوْ یَکُونُ وَلا کِتاب مُنْزَل عَلى أَحَد قَبْلَهُ مِنْ طاعَة أَوْ مَعْصِیَة إلاّ عَلَّمَنیهِ وَ حَفِظْتُهُ فَلَمْ أنسِ حَرْفاً واحِداً ثُمَّ وَضَعَ یَدَهُ عَلى صَدْری وَدعا اللهَ لی أنْ یَمْلأَ قَلْبی عِلْماً وَ فَهْماً وَ حِکْماً وَ نُوراً; من همه روز یک بار بر پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) وارد مى شدم و همچنین هر شب، و به من اجازه مى داد هر جا باشد همراه او باشم و اصحاب رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مى دانند که او این اجازه را به هیچ کس جز من نمى داد... و لذا هیچ آیه اى از قرآن بر رسول خدا(صلى الله علیه وآله) نازل نشد مگر اینکه بر من قرائت کرد و آن را بر من خواند و به من خط خود آن را نوشتم و تأویل و تفسیر و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه و خاص و عام آن را به من آموخت و از خدا خواست که قدرت فهم و درک و حفظ آن را به من عطا کند... و چیزى از حلال و حرام و امر و نهى مربوط به گذشته و آینده و دستوراتى که بر انبیاى پیشین درباره اطاعت و معصیت نازل شده بود نبود مگر اینکه همه را به من تعلیم داد و آن را حفظ کردم و حتى یک حرف آن را فراموش ننمودم. سپس دست خود را بر سینه من نهاد و دعا کرد که خداوند قلب مرا پر از علم و فهم و دانش و نور کند».(7)

#####

1. «لم یهم» از ریشه «وهم» به معناى مطلق خیال و گمان و گاه به معناى خیال و گمان باطل و اشتباه است و در جمله بالا به همین معناست.

2. «جنّب» از باب تفعیل و ریشه «جنب» بر وزن «قلب» گرفته شده است و به طورى که از منابع لغت استفاده مى شود این واژه گاه به معناى دور نگه داشتن و گاه به معناى دور شدن (به معناى متعدّى و لازم) آمده است و در عبارت بالا به معناى دوم است.

3. شرح نهج البلاغه تسترى، ج 7، ص 280 .

4. نهج البلاغه، کلمات قصار، 17 .

5. «طارئ» از ریشه «طروء» بر وزن «غروب» به معناى حادث شدن و خروج ناگهانى گرفته شده و لذا «طارئ» به معناى شخص تازه وارد و دیدار کننده اى که سرزده وارد شده، به کار مى رود.

6. البتّه عوامل دیگرى نیز در کار بود که مانع از طرح سؤال مى شد; پرداختن گروهى به عبادات به گمان اینکه فقط مأمور به عبادتند یا غرق شدن در دنیا که انسان را از همه چیز غافل مى سازد از دیگر عوامل ترک سؤال بود.

7. کافى، ج 1، ص 64، ح 1 .

#####

▲خطبه 211

فی عَجیبِ صَنْعَةِ الْکَوْنِ

از خطبه هاى امام(علیه السلام) است که درباره شگفتى جهان آفرینش ایراد فرموده است.(1)

#####

1. سند خطبه:

مطابق نوشته مصادر نهج البلاغه از جمله کسانى که این خطبه را نقل کرده اند زمخشرى در کتاب ربیع الابرار است و با اینکه او بعد از سیّد رضى مى زیسته، با توجّه به تفاوتهایى که نقل او با نهج البلاغه دارد چنین بر مى آید که او خطبه را از منبع دیگرى گرفته است و همچنین ابن اثیر در کتاب لغت خود نهایه در دو مادّه «ثعجر» و «ازر» به آن اشاره کرده و تفاوتهایى که میان نقل ابن اثیر و نهج البلاغه است نیز نشان مى دهد که او خطبه را از منبع دیگرى اخذ کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 117) باید توجّه داشت که ابن اثیر در دو مادّه «ارز» و «ثعجر» اشاره به این خطبه کرده و در ماده «أزر» ـ آن گونه که مصادر گفته ـ به آن اشاره اى نکرده است.

▲خطبه در یک نگاه

این خطبه در واقع از یک بخش تشکیل شده و آن بیان شگفتیهاى خلقت زمین و آسمان، از آغاز خلقت گرفته تا به امروز است و در آن به نکات مختلفى اشاره شده است:

1. قدرت عظیم الهى در آفرینش جهان.

2. آغاز خلقت زمین و آسمان و اینکه در ابتدا توده عظیمى از مادّه اى مذاب همچون دریایى پهناور بوده است.

3. تشکیل لایه جدید بر سطح این دریاى مذاب و سپس تشکیل کره زمین و سایر کرات آسمانى.

4. پیدایش چین خوردگیهاى زمین و تشکیل کوهها و قلّه هاى بلند سر به آسمان کشیده.

5. حمد و تسبیح خداوند به سبب این آفرینش عظیم و عبرت گرفتن از برنامه شگفت انگیز آفرینش.

▲بخش اوّل

وَ کَانَ مِنِ اقْتِدَارِ جَبَرُوتِهِ، وَ بَدِیعِ لَطَائِفِ صَنْعَتِهِ، أَنْ جَعَلَ مِنْ مَاءِ الْبَحْرِ الزَّاخِرِ الْمُتَرَاکِمِ الْمُتَقَاصِفِ، یَبَساً جَامِداً، ثُمَّ فَطَرَ مِنْهُ أَطْبَاقاً، فَفَتَقَهَا سَبْعَ سَماوَات بَعْدَ ارْتِتَاقِهَا، فَاسْتَمْسَکَتْ بِأَمْرِهِ، وَ قَامَتْ عَلى حَدِّهِ. وَ أَرْسَى أَرْضاً یَحْمِلُهَا الاَْخْضَرُ الْمُثْعَنْجِرُ، وَ الْقَمْقَامُ الْمُسَخَّرُ، قَدْ ذَلَّ لاَِمْرِهِ، وَ أَذْعَنَ لِهَیْبَتِهِ، وَ وَقَفَ الْجَارِی مِنْهُ لِخَشْیَتِهِ.

### ترجمه

یکى از نشانه هاى اقتدار و جبروت خداوند و آفرینش بدیع و دقیق او این است که از آب دریاى پهناور و موّاج و متراکم که امواجش سخت به هم مى خورد و صداى عظیمى از آن بر مى خاست لایه خشک و جامدى آفرید، سپس از آن طبقاتى به وجود آورد و آنها را از هم باز کرد و هفت آسمان را تشکیل داد، بعد از آنکه به هم پیوسته بودند; همه آنها به فرمان او برقرار ماندند و در حدّ و اندازه اى که او تعیین کرده بود قرار گرفتند، آنگاه زمینى به وجود آورد که دریاى عظیم و مسخّر شده اى آن را بر دوش خود حمل مى کرد دریایى که در برابر فرمانش خاضع و در مقابل هیبتش تسلیم بود و آبهاى جارى آن از خشیّت او ساکن شد (و امواجش آرام گرفت).

▲شرح و تفسیر

▲آغاز آفرینش جهان

امام(علیه السلام) در آغاز این خطبه پرمعنا دست مخاطبان خود را گرفته و به آغاز آفرینش جهان مى برد تا عظمت و شگفتیهاى آفرینش را به آنها نشان دهد، مى فرماید: «از اقتدار و جبروت خداوند و آفرینش بدیع و دقیق او این است که از آب دریاى پهناور و موّاج و متراکم که امواجش سخت به هم مى خورد و صداى عظیمى از آن بر مى خاست لایه خشک و جامدى آفرید»; (وَ کَانَ مِنِ اقْتِدَارِ جَبَرُوتِهِ، وَ بَدِیعِ لَطَائِفِ صَنْعَتِهِ، أَنْ جَعَلَ مِنْ مَاءِ الْبَحْرِ الزَّاخِرِ(1) الْمُتَرَاکِمِ الْمُتَقَاصِفِ(2)، یَبَساً جَامِداً).

«اقتدار» از ریشه قدرت و نیز «جبروت» که صیغه مبالغه است، معناى سلطه کامل را دارند، بنابراین سرچشمه آفرینش عظیم آسمانها و زمین از یک سو قدرت عظیم پروردگار و از سوى دیگر ابداع لطیف و ظریف اوست. ممکن است کسانى باشد که در یک کار بزرگ دقت و ظرافت را فراموش کنند و یا یک کار ظریف و دقیق را در ابعاد وسیع نتوانند انجام دهند; امّا خداوند قادر متعال این دو را در آفرینش زمین و آسمانها به هم آمیخته، هم داراى عظمت است و هم دقت و ظرافت.

امام(علیه السلام) در این خطبه همانند خطبه اوّل نهج البلاغه و خطبه 91 مى فرماید: آغاز آفرینش از آب بوده است; ولى به یقین منظور از این آب، آبهاى معمولى امروز نیست، بلکه توده عظیم مذاب و موّاجى است که خداوند با قدرت بى پایانش آن را آفرید. این مادّه مذاب با گذشت زمان، به بخشهاى جامدى تبدیل شد و آن بخشها زمین و کرات آسمانى را تشکیل دادند. این سخنى است که با فرضیّات علمى امروز در پیدایش جهان نیز سازگار است.

قابل توجّه اینکه تعبیر «من ماء البحر الزاخر» نشان مى دهد بخشى از این دریاى عظیم تبدیل به کرات آسمانى شدند و بخشى باقى ماندند و این نیز با کشفیّات علم امروز سازگار است که مى گوید: هنوز بخشهاى عظیمى از توده هاى گازهاى سوزان یا مواد مذاب در آسمانها وجود دارد که تبدیل به کراتى همانند کرات منظومه شمسى نشده است.

و در ادامه این سخن از پیدایش آسمانهاى هفتگانه سخن مى گوید و مى فرماید: «سپس از آن طبقاتى آفرید و آنها را از هم باز کرد و هفت آسمان را تشکیل داد بعد از آنکه به هم پیوسته بودند; همه آنها به فرمان او برقرار ماندند و در حدّ و اندازه اى که او تعیین کرده بود قرار گرفتند»; (ثُمَّ فَطَرَ مِنْهُ أَطْبَاقاً(3)، فَفَتَقَهَا سَبْعَ سَماوَات بَعْدَ ارْتِتَاقِهَا(4)، فَاسْتَمْسَکَتْ بِأَمْرِهِ، وَ قَامَتْ عَلى حَدِّهِ).

این سخن برگرفته از همان چیزى است که در سوره انبیاء آیه 30 آمده است که مى فرماید: «(أَوَلَمْ یَرَى الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالاَْرْضَ کَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ کُلَّ شَىْء حَىّ); آیا کافران ندیدند که آسمانها و زمین به هم پیوسته بودند و ما آنها را از یکدیگر باز کردیم و هر چیز زنده اى را از آب قرار دادیم».

روشن است که منظور از مشاهده در این آیه شریفه مشاهده حسى و با چشم نیست، بلکه از طریق علم و دانش و مشاهده درونى است.

فرضیّات علم امروز نیز مى گوید آسمانها و زمین در آغاز به صورت توده واحد عظیمى از گازها و موادّ مذاب بود که بر اثر گردش به دور خود یا عوامل دیگر، قطعاتى پشت سر یکدیگر از آن جدا شد و به گوشه اى از فضا پرتاب گشت و کرات و منظومه ها و کهشکانها را تشکیل داد.

آنگاه امام به بیان آفرینش زمین مى پردازد و مى فرماید: «و زمینى به وجود آورد که دریاى عظیم و مسخّر شده اى آن را بر دوش خود حمل مى کرد دریایى که در برابر فرمانش خاضع و در مقابل هیبتش تسلیم بود و آبهاى جارى آن از خشیّت او ساکن شد (و امواجش آرام گرفت)»; (وَ أَرْسَى(5) أَرْضاً یَحْمِلُهَا الاَْخْضَرُ(6) الْمُثْعَنْجِرُ(7)، وَ الْقَمْقَامُ(8) الْمُسَخَّرُ، قَدْ ذَلَّ لاَِمْرِهِ، وَ أَذْعَنَ لِهَیْبَتِهِ، وَ وَقَفَ الْجَارِی مِنْهُ لِخَشْیَتِهِ).

این سخن ممکن است اشاره به بارانهاى عظیم سیلابى باشد که در آغاز پیدایش زمین همه کره زمین را به صورت دریایى عظیم به هم پیوسته فرا مى گرفت و با گذشت زمان، آبها در خلل فرج زمین فرو نشستند و خشکیها که مجموعاً یک چهارم کره زمین را تشکیل مى دهند از زیر آب سر برآوردند، آبها آرام گرفتند و زمینها براى زندگى انسان و سایر موجودات زنده خشکى آماده شدند.

#####

1. «زاخر» از ریشه «زخور» به معناى پرشدن گرفته شده و «بحر زاخر» به دریاى عظیم مملوّ از آب گفته مى شود.

2. «متقاصف» به معناى گروهى است که یکدیگر را در هم بکوبند از ریشه «قصف» بر وزن «عکس» به معناى شکستن گرفته شده و در جمله بالا اشاره به امواج خروشانى است که یکدیگر را درهم مى کوبیدند.

3. «اطباق» جمع «طَبَق» به معناى طبقاتى است که روى هم قرار گرفته اند.

4. «ارتقاق» به معناى پیوستگى از ریشه «رتق» گرفته شده که ضد آن «فتق» به معناى گشودن است.

5. «أرسى» از ریشه «رسو» بر وزن «مسح» به معناى ثابت و راسخ شدن گرفته شده است.

6. «اخضر» به معناى سبزرنگ در اینجا اشاره به دریاهاى عمیق است که از کثرت عمق به رنگ سبز دیده مى شود.

7. «مثعنجر» به معناى سیّال و پرآب است از ریشه «ثعجرة» بر وزن «حنجره» به معناى جریان آب ومانند آن گرفته شده است.

8. «قمقام» به معناى دریاى عظیم است و در اصل از «قمقمة» بر وزن «همهمه» به معناى جمع کردن گرفته شده است و به دریاى عظیم و حوادث مهم از این جهت «قمقام» گفته مى شود که آبهاى زیاد و مشکلات فراوان در آن جمع است.

#####

▲بخش دوم

وَ جَبَلَ جَلاَمِیدَهَا، وَ نُشُوزَ مُتُونِهَا وَ أَطْوَادِهَا، فَأَرْسَاهَا فِی مَرَاسِیهَا، وَ أَلْزَمَهَا قَرَارَاتِهَا. فَمَضَتْ رُؤُوسُهَا فِی الْهَوَاءِ، وَرَسَتْ أُصُولُهَا فِی الْمَاءِ، فَأَنْهَدَ جِبَالَهَا عَنْ سُهُولِهَا، وَ أَسَاخَ قَوَاعِدَهَا فِی مُتُونِ أَقْطَارِهَا وَ مَوَاضِعِ أَنْصَابِهَا، فَأَشْهَقَ قِلاَلَهَا، وَ أَطَالَ أَنْشَازَهَا، وَ جَعَلَهَا لِلاَْرْضِ عِمَاداً، وَ أَرَّزَهَا فِیهَا أَوْتَاداً، فَسَکَنَتْ عَلَى حَرَکَتِهَا مَنْ أَنْ تَمِیدَ بِأَهْلِهَا، أَوْ تَسِیخَ بِحِمْلِهَا، أَوْ تَزُولَ عَنْ مَوَاضِعِهَا. فَسُبْحَانَ مَنْ أَمْسَکَهَا بَعْدَ مَوَجَانِ مِیَاهِهَا، وَ أَجْمَدَهَا بَعْدَ رُطُوبَةِ أَکْنَافِهَا، فَجَعَلَهَا لِخَلْقِهِ مِهَاداً، وَ بَسَطَهَا لَهُمْ فِرَاشاً! فَوْقَ بَحْر لُجِّیٍّ رَاکِد لاَیَجْرِی، وَ قَائِم لاَ یَسْرِی، تُکَرْکِرُهُ الرِّیَاحُ الْعَوَاصِفُ، وَ تَمْخُضُهُ الْغَمَامُ الذَّوَارِفُ; «إِنَّ فی ذلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشَى».

### ترجمه

خداوند بعد از آفرینش زمین، صخره ها و تپّه ها و کوههاى استوار آن را آفرید و آنها را در جایگاه خود ثابت نگه داشت و در قرارگاهشان مستقر نمود، قلّه هاى آنها در هوا پیشروى کرد و ریشه هاى آنها در آب فرو رفت و به این ترتیب، کوهها را از سطح زمین بالا کشید و پایه هاى آنها را در اعماق زمین و قرارگاهشان را ثابت نگه داشت، قلّه ها را مرتفع ساخت و تپّه ها را گسترش داد و کوهها را تکیه گاه زمین و همچون میخهایى در آن کوبید; به گونه اى که زمین در عین حرکت، آرام گرفت، تا اهل خود را در اضطراب فرو نبرد; یا آنچه را که بر دوش حمل کرده، فرو نیندازد، یا از جایگاه خویش زایل نگردد; پس منزّه است آن کس که زمین را در میان آن همه امواج ناآرام ثابت نگه داشت; دوران رطوبت جوانب و اطرافش را پایان داد و آن را خشک نمود و بسترى آرام (براى زندگى انسانها) قرار داد و همچون فرشى براى آنها گسترده ساخت; برفراز دریایى پهناور و راکد که ایستاده بود و حرکت نمى کرد; تنها بادهاى شدید آن را بر هم مى زد و ابرهاى پرباران به حرکتش در مى آورد. (آرى!) «در این امور درس عبرت بزرگى است براى کسانى که اهل خشیّتند و احساس مسئولیت دارند».

▲شرح و تفسیر

▲آفرینش کوهها

امام(علیه السلام) بعد از بیان آفرینش آسمانها و زمین و قرارگرفتن کره خاکى در جایگاه خود به شرح یکى از پدیده هاى مهم زمین که نقش بسیار مؤثرى در زندگى انسانها و سایر موجودات زنده دارد، پرداخته مى فرماید: «خداوند (بعد از آن)، صخره ها و تپّه ها و کوههاى محکم آن را آفرید و آنها را در محل خود ثابت نگه داشت و در قرارگاهشان مستقر نمود، (به گونه اى که) قلّه هاى آنها در هوا پیشروى کرد و ریشه هاى آن در آب فرو رفت»; (وَ جَبَلَ(1) جَلاَمِیدَهَا(2)، وَ نُشُوزَ(3)مُتُونِهَا(4) وَ أَطْوَادِهَا(5)، فَأَرْسَاهَا فِی مَرَاسِیهَا، وَ أَلْزَمَهَا قَرَارَاتِهَا. فَمَضَتْ رُؤُوسُهَا فِی الْهَوَاءِ، وَرَسَتْ أُصُولُهَا فِی الْمَاءِ).

از نظر علمى مسلّم است که سطح زمین پیش از آنکه سرد شود چندان پستى و بلندى نداشت; ولى با سرد شدن چین خوردگیها در سطح زمین نمایان شد (همانند سیبى که مدّتى بماند و رو به خشکى بگذارد) این چین خوردگیها کوهها و درهاى عظیم را تشکیل دادند، کوهها پیوسته به آسمان پیش مى رفت و ریشه هاى آن در موادّ مذاب درون زمین فرو مى رفت و به این ترتیب سطح زمین به شکل کنونى درآمد.

سپس در توضیح بیشتر مى افزاید: «کوهها را از سطح زمین بالا کشید و پایه هاى آنها را در اعماق زمین و قرارگاهشان را ثابت نگه داشت، قلّه ها را مرتفع ساخت و تپّه ها را گسترش داد»; (فَأَنْهَدَ(6) جِبَالَهَا عَنْ سُهُولِهَا، وَ أَسَاخَ(7) قَوَاعِدَهَا فِی مُتُونِ أَقْطَارِهَا وَ مَوَاضِعِ أَنْصَابِهَا(8)، فَأَشْهَقَ(9) قِلاَلَهَا، وَ أَطَالَ أَنْشَازَهَا(10)).

این جمله به خوبى نشان مى دهد که کوههاى زمین علاوه بر قامت کشیده اى که در بیرون دارند داراى ریشه هاى عظیمى در زیرزمین هستند همان ریشه هایى که آنها را از درون به هم پیوند مى دهد، درست مانند درختى که هر قدر ساقه و شاخه هایش در آسمان بیشتر پیش مى رود ریشه هایش در اعماق زمین فروتر خواهد رفت، زیرا قامت بلند و استوار را ریشه هاى عظیم و محکم نگه مى دارد.

آنگاه امام(علیه السلام) فواید وجود کوهها را ذکر مى کند که از همه مهم تر حفظ آرامش زمین و ساکنان آن است و در عباراتى پرمعنا و حساب شده مى فرماید: «خداوند کوهها را تکیه گاه زمین و همچون میخهایى در آن کوبید; به گونه اى که زمین در عین حرکت، آرام گرفت، تا اهل خود را در اضطراب فرو نبرد; یا آنچه را که بر دوش حمل کرده، فرو نیندازد، یا از جایگاه خویش زایل نگردد»; (وَ جَعَلَهَا لِلاَْرْضِ عِمَاداً، وَ أَرَّزَهَا(11) فِیهَا أَوْتَاداً، فَسَکَنَتْ عَلَى حَرَکَتِهَا مَنْ أَنْ تَمِیدَ(12) بِأَهْلِهَا، أَوْ تَسِیخَ(13) بِحِمْلِهَا، أَوْ تَزُولَ عَنْ مَوَاضِعِهَا).

چگونه کوهها به زمین آرامش مى دهند و جلوى لرزشها را مى گیرند؟

پاسخ این سؤال با توجّه به یک نکته روشن است و آن اینکه هسته درون زمین مواد مذاب و گازهاست که پیوسته به قشر بیرونى فشار مى آورد و گاه به صورت آتش فشانها ظاهر مى شود; ولى کوهها با آن ریشه هاى محکم و به هم پیوسته اى که دارند این فشارها را تحمّل مى کنند و از لرزشهاى پى در پى باز مى دارند و مایه آرامش قشر جامد زمین مى شوند.

افزون بر این، کوهها در برابر فشار بیرونى که برخاسته از جاذبه ماه و خورشید و جزر و مدّ حاصل از آن است عامل مؤثرى براى آرامش زمین محسوب مى شوند.

از طرف دیگر پناهگاهى هستند در برابر طوفانهایى که همواره بر سطح زمین مىوزد و ممکن است زندگى انسانها را دستخوش تزلزل سازد.

براى توضیح بیشتر درباره اسرار آفرینش کوهها و نقش آنها در پیشگیرى از تزلزل پوسته جامد زمین به جلد چهارم همین کتاب صفحه 149 ذیل خطبه 91 مراجعه فرمایید.

در ضمن جمله «فَسَکَنَتْ عَلى حَرَکَتِها...» (با توجّه به تعبیر به «على») به خوبى نشان مى دهد که امام اشاره روشنى به حرکت زمین در آن عصر و زمان فرموده که همه علماى هیئت در آن عصر، زمین را ساکن مى پنداشتند، زیرا مى فرماید: در عین اینکه زمین حرکت دارد آرام است و اهل خود را مضطرب و متزلزل نمى سازد.

مرحوم علاّمه شرف الدین در کتاب مؤلّفوا الشیعه فى صدر الاسلام به این نکته ظریف اشاره کرده است.(14)

سپس امام(علیه السلام) در ادامه این سخن مى فرماید: «پس منزّه است آن کس که زمین را در میان آن همه امواج ناآرام ثابت نگه داشت; و دوران رطوبت جوانب و اطرافش را پایان داد و آن را خشک نمود و بسترى آرام (براى زندگى انسانها) قرار داد و همچون فرشى براى آنها گسترده ساخت; برفراز دریایى پهناور و راکد که جریانى نداشت و ایستاده بود و حرکت نمى کرد; تنها بادهاى شدید آن را بر هم مى زد و ابرهاى باران زا به حرکتش در مى آورد. (آرى!) «در این امور درس عبرت بزرگى است براى کسانى که اهل خشیّتند و احساس مسئولیت دارند»»; (فَسُبْحَانَ مَنْ أَمْسَکَهَا بَعْدَ مَوَجَانِ مِیَاهِهَا، وَ أَجْمَدَهَا بَعْدَ رُطُوبَةِ أَکْنَافِهَا، فَجَعَلَهَا لِخَلْقِهِ مِهَاداً، وَ بَسَطَهَا لَهُمْ فِرَاشاً! فَوْقَ بَحْر لُجِّیٍّ رَاکِد لاَیَجْرِی، وَ قَائِم لاَ یَسْرِی، تُکَرْکِرُهُ(15) الرِّیَاحُ الْعَوَاصِفُ، وَ تَمْخُضُهُ(16) الْغَمَامُ الذَّوَارِفُ(17); «إِنَّ فی ذلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشَى»).

در عبارت فوق دو جمله دیده مى شود که در بدو نظر با یکدیگر هماهنگ نیست: نخست مى گوید: «خداوند زمین را بر فراز دریاى پهناور راکدى که جریان ندارد گسترده است» و در ذیل مى گوید: «طوفانهاى درهم کوبنده و بادهاى شدید آب این دریا را بر هم مى زند».

امّا با دقت در این تعبیر روشن مى شود که هیچ منافاتى با هم ندارند; زیرا جمله اوّل از آرام بودن طبیعت این دریا سخن مى گوید و جمله دوم از تأثیر عوامل بیرونى; یعنى تندبادها بر صفحه دریاها.

اینکه مى فرماید: «ابرهاى پرباران نیز آن را به حرکت در مى آورد»; (وَ تَمْخُضُهُ الْغَمَامُ الذَّوَارِفُ) یا به این دلیل است که چنین ابرهایى همواره همراه با طوفانهاست، یا اینکه باران سیل آسا که بر صفحه اقیانوسها مى ریزد، آن را تحت تأثیر خود قرار داده و موّاج مى کند.

جمله (إِنَّ فی ذلِکَ لَعِبْرَةً لِّمَنْ یَخْشَى) یا اشاره به سکون و حرکت دریاهاست که در بالا ذکر کردیم یا اشاره است به تمام آنچه امام(علیه السلام) دراین خطبه درباره آفرینش کوهها و دریاها و خلقت زمین و آسمان آورده است.

جمله (إِنَّ فی ذلِکَ لَعِبْرَةً لِّمَنْ یَخْشَى)(18) که برگرفته از قرآن مجید است عبرت گرفتن را براى صاحبان خشیّت و ترس از خدا مى داند، چرا که این خشیّت، زاییده علم است و عالمانند که از این امور عبرت مى گیرند همان گونه که در جاى دیگر مى فرماید: (إِنَّمَا یَخْشَى اللهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ).(19)

#####

1. «جبل» از ریشه «جبل» بر وزن «جبر» به معناى آفرینش گرفته شده است و ریشه اصلى آن جبل به معناى کوه است و از آنجا که کوه، موجودى ثابت است به آفرینش تغییرناپذیر جبلّه گفته شده است.

2. «جلامید» جمع «جلمود» بر وزن «خرطوم» به معناى صخره و کوه است.

3. «نشوز» جمع «نشز» بر وزن «نشر» به معناى تپّه و قطعات مرتفع زمین است. این واژه معناى مصدرى نیز دارد و به معناى خوددارى کردن از انجام وظیفه است; مانند نشوز زن در برابر همسر.

4. «متون» جمع «متن» به معناى محکم و گاه به معناى صاف و مستوى مى آید و در اینجا همان معناى اوّل مراد است.

5. «اطواد» جمع «طود» به معناى کوه بلند است.

6. «أنهد» از ریشه «نهود» به معناى برآمدن و برجسته شدن گرفته شده است.

7. «اساخ» از ریشه «سوخ» بر وزن «قول» به معناى فرو رفتن یا فرو رفتن در آب است و «أساخ» یعنى فرو برد.

8. «انصاب» جمع «نصب» بر وزن «کتب» به معناى اجسامى است که آن را در جایى نصب مى کنند و نصب به گفته مرحوم طبرسى در مجمع البیان گاه معناى جمعى دارد و گاه معناى مفرد.

9. «أشهق» از ریشه «شهوق» به معناى بالا رفتن گرفته شده و «اشهق» یعنى بالا برد.

10. «أنشاز» جمع «نشز» بر وزن «مرض» از ریشه «نشوز» گرفته شده که پیش از این در همین بخش از خطبه تفسیر شده است.

11. «ارّز» از ریشه «رزّ» بر وزن «حظّ» به معناى فرو بردن است.

12. «تمید» از ریشه «مید» بر وزن «صید» به معناى حرکت و لرزش و اضطراب است.

13. «تسیخ» از «سوخ» است که در همین بخش از خطبه تفسیر شد.

14. مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 117 .

15. «تکرکر» از ریشه «کرکره» بر وزن «حنجره» به عقیده بعضى در اصل از ریشه تکرار است و بعضى آن را ماده مستقلى از رباعى مجرّد مى دانند و به هر حال معناى تکرار را مى رساند.

16. «تخمض» از ریشه «مخض» بر وزن «مغز» در اصل به معناى تکان دادن شیر یا ماست براى گرفتن کره مى باشد سپس به هر تکان دادن شدیدى اطلاق شده است.

17. «ذوارف» از ریشه «ذرف» بر وزن «حرف» به معناى سیلان اشک از چشم یا هرگونه سیلان آب است و «ذوارف» جمع «ذارفه» به معناى جارى و روان است.

18. نازعات، آیه 26. جالب توجّه است که آیه پیش گفته در قرآن مجید نیز در سیاق آیات خلقت و آفرینش آسمان و زمین آمده است.

19. فاطر، آیه 28.

#####

▲خطبه 212

کانَ یَسْتَنْهِضُ بِها أصْحابَه إلى جِهادِ أهْلِ الشّامِ فی زَمانِهِ

از خطبه هاى امام(علیه السلام) است که همواره با این سخنان یاران خویش را براى جهاد با شامیان بسیج مى نمود.(1)

#####

1. سند خطبه:

نویسنده مصادر نهج البلاغه سند خاصّى براى این خطبه نقل نکرده است; ولى آن گونه که از کتاب تمام نهج البلاغه بر مى آید (و در متن نیز اشاره کرده ایم) به عقیده بعضى این کلام ذیل خطبه 198 بوده است و در هر حال در این کتاب نیز مدرک دیگرى غیر از نهج البلاغه ذکر نشده است.

#####

▲خطبه در یک نگاه

این خطبه در واقع خطابى است به درگاه پروردگار متعال، آمیخته با دعا براى پیروزى لشکریان اسلام و نفرین بر سست عنصرانى که دست از یارى حق بر مى دارند و اتمام حجّتى است بر آنها در برابر خداوند بزرگ.

این کلام به خوبى نشان مى دهد که امام(علیه السلام) تا چه اندازه از سستى و بى توجهى مردم کوفه به امر جهاد با غارتگران شام، ناراحت بود; این چیزى است که از بسیارى از خطبه هاى نهج البلاغه استفاده مى شود و اگر کوتاهى و سستى آنها نبود تاریخ اسلام، مسیر دیگرى را مى پیمود ولى افسوس...!

اَللّهُمَّ أَیُّمَا عَبْد مِنْ عِبَادِکَ سَمِعَ مَقَالَتَنَا الْعَادِلَةَ غَیْرَ الْجَائِرَةِ، وَ الْمُصْلِحَةَ غَیْرَ الْمُفْسِدَةِ، فِی الدِّینِ وَ الدُّنْیَا، فَأَبَى بَعْدَ سَمْعِهِ لَهَا إِلاَّ النُّکُوصَ عَنْ نُصْرَتِکَ، وَ الاِْبْطَاءَ عَنْ إِعْزَازِ دِینِکَ، فَإِنَّا نَسْتَشْهِدُکَ عَلَیْهِ یَا أَکْبَرَ الشَّاهِدینَ شَهَادَةً، وَ نَسْتَشْهِدُ عَلَیْهِ جَمِیعَ مَا أسْکَنْتَهُ أَرْضَکَ وَ سَماواتِکَ، ثُمَّ أَنْتَ بَعْدُ الْمُغْنِی عَنْ نَصْرِهِ، وَ الاْخِذُ لَهُ بِذَنْبِهِ.

### ترجمه

خداوندا! هر یک از بندگانت گفتار عادلانه و دور از ستم و اصلاح کننده و بى مفسده ما را در امر دین و دنیا بشنود و پس از شنیدن از یارى آیین تو و اعزاز دینت سرباز زند و کندى کند. ما تو را بر کار خلاف او به شهادت مى طلبیم. اى کسى که بزرگ ترین شاهدانى! همچنین همه آنها را که در زمین و آسمانهایت سکونت بخشیده اى، گواه بر ضدّ او مى آوریم; و با این حال مى دانیم که ما را از یارى او بى نیاز مى سازى و او را به گناهش خواهى گرفت (و کیفر خواهى داد).

▲شرح و تفسیر

▲سزاى متخلفان

قرائن نشان مى دهد که این چند جمله پرمعنا و پر از سوز و گداز، بخشى از خطبه طولانى ترى بوده که مرحوم سیّد رضى این قسمت را گزینش کرده و جداگانه آورده است.

بعضى معتقدند این کلام ذیل خطبه 198 قرار داشته است.(1)

هدف اصلى امیرالمؤمنین(علیه السلام) از این خطبه، بسیج کردن یارانش براى جهاد در برابر شامیان غاصب بوده است; ولى به صورت شکوائیّه اى در برابر خداوند; شکوا از کسانى که دعوت عادلانه او را مى شنوند و از شرکت در جهاد سرباز مى زنند. شکوایى که نشان مى دهد تا چه اندازه، امام مظلوم و تا چه حدّ گروهى از اصحابش فاقد احساس مسئولیت بوده اند.

مى فرماید: «خداوندا! هر یک از بندگانت گفتار عادلانه و دور از ستم و اصلاح کننده و بى مفسده ما را در امر دین و دنیا بشنود و پس از شنیدن از یارى آیین تو و اعزاز دینت سرباز زند و کندى کند. ما تو را بر ضدّ او به شهادت مى طلبیم. اى کسى که بزرگ ترین شاهدانى!»; (اللَّهُمَّ أَیُّمَا عَبْد مِنْ عِبَادِکَ سَمِعَ مَقَالَتَنَا الْعَادِلَةَ غَیْرَ الْجَائِرَةِ، وَ الْمُصْلِحَةَ غَیْرَ الْمُفْسِدَةِ، فِی الدِّینِ وَ الدُّنْیَا، فَأَبَى بَعْدَ سَمْعِهِ لَهَا إِلاَّ النُّکُوصَ(2) عَنْ نُصْرَتِکَ، وَ الاِْبْطَاءَ(3) عَنْ إِعْزَازِ دِینِکَ، فَإِنَّا نَسْتَشْهِدُکَ عَلَیْهِ یَا أَکْبَرَ الشَّاهِدینَ شَهَادَةً).

قابل توجّه اینکه امام سخن خود را در زمینه دعوت به جهاد با شامیان ستمگر به چهار وصف یا به اعتبارى به دو وصف تأکید کرده است: 1. این سخن سخنى است در مسیر عدالت. 2. هیچ ستمى در آن نیست. 3. سبب اصلاح مردم است. 4. هیچ فسادى بر آن مترتب نیست و آثار مثبت آن در دین و دنیاى مردم ظاهر مى شود.

بدیهى است پیروى از چنین سخنى که سراسر حق و عدالت و صلح و مصلحت است به حکم شرع و عقل لازم است و آنها که برخلاف آن گام بردارند از آیین خداوند متعال و فرمان عقل منحرف شده اند.

نکته دیگر اینکه امام(علیه السلام) مى فرماید: کسانى که با دعوت او به جهاد با شامیان غارتگر سرپیچى کنند از یارى خدا و عظمت بخشیدن به آیین او سرباز زده اند بى آنکه امام(علیه السلام)نفع خاص شخصى در آن داشته باشد.

ضمناً امام با این سخن مى خواهد روشن سازد که مسیر شامیان، مسیر ظلم و جور و مایه فساد در دین و دنیاى مردم است.

امام(علیه السلام) در ادامه این سخن افزون بر به شهادت طلبیدن خداوند متعال، همه موجودات زمین و آسمان را به گواهى مى طلبد و مى فرماید: «تمام آنها را که در زمین و آسمانهایت سکونت بخشیده اى، به عنوان گواه بر ضدّ او (آن کس که از جهاد با ستمگران سرباز مى زند) مى آوریم; ولى با این حال مى دانیم که ما را از یارى او بى نیاز مى سازى و او را به گناهش خواهى گرفت (و کیفر خواهى داد)»; (وَ نَسْتَشْهِدُ عَلَیْهِ جَمِیعَ مَا أسْکَنْتَهُ أَرْضَکَ وَ سَماواتِکَ، ثُمَّ أَنْتَ بَعْدُ الْمُغْنِی عَنْ نَصْرِهِ، وَ الاْخِذُ لَهُ بِذَنْبِهِ).

امام(علیه السلام) با این شکایت به پیشگاه پروردگار که از دل پرسوز آن حضرت برخاسته، از یک سو به افراد سست و بى تفاوت در امر جهاد اتمام حجّت مى کند و از سوى دیگر یاران وفادارش را هشدار مى دهد که از سستى آن گروه وحشتى به دل راه ندهند و بدانند خدا یار و یاور آنهاست و آن گروه وظیفه نشناس، سرانجام گرفتار کیفر اعمال خود خواهند شد، همان گونه که به گواهى تاریخ بعد از شهادت امام گرفتار شدند و ظالمانى از عمّال بنى امیّه را بر آنها گماردند که بر هیچ یک از آنان رحم نکردند و از هیچ عقوبت و از کیفرى درباره آنان دریغ نداشتند.

شایان توجّه است که در کتاب صفّین نصر بن مزاحم چنین آمده است: هنگامى که امام این سخن را بیان فرمود مردى از طایفه بنى فزاره برخاست و جسورانه به امام خطاب کرد که تو مى خواهى ما را با این سخن براى جنگ با شامیان بسیج کنى و برادران خود را در آنجا به قتل برسانیم. همان گونه که ما را در بصره بردى و برادران خویش را در جنگ جمل کشتیم! هرگز این کار را نخواهیم کرد. مالک اشتر خشمگین شد و برخاست و گفت: اى مردم! او را دستگیر کنید (که او فردى نفوذى از دشمنان ماست) آن مرد فرار کرد و گروهى به دنبال او براى دستگیر ساختنش حرکت کردند او به محلى از بازار پناهنده شد که جاى فروش اسبها بود. سرانجام مردم او را زیر پاهاى خود له کردند.(4)

جمله «جَمِیعَ مَا أسْکَنْتَهُ أَرْضَکَ وَ سَمواتِکَ»; (همه آنچه که در زمین و آسمانهایت ساکن ساختى) ظاهراً اشاره به فرشتگان و انسانها و جنّ است، زیرا تعبیر «ساکن ساختى» تناسب با آن دارد (بنابراین «ما» در اینجا به ذوى العقول اطلاق شده است و به شهادت طلبیدن آنها با آنکه قبل از آن، خدا را به شهادت طلبیده، براى تأکید در این امر مهم است، همان گونه که خداوند جز ذات پاکش شاهدان بسیارى بر اعمال ما قرار داده است.

#####

1. تمام نهج البلاغه، ص 491 .

2. «نکوص» مصدر و به معناى خوددارى و عقب نشینى است.

3. «ابطاء» به معناى کندى کردن و تأخیرانداختن از ریشه «بطؤ» بر وزن «قفل» به معناى کندى گرفته شده است.

4. صفین نصر بن مزاحم، ص 94-95 .

#####

▲خطبه 213

فی تَمْجیدِ اللهِ وَ تَعْظیمِهِ

از خطبه هاى امام(علیه السلام) است که در آن از مجد و عظمت خداوند سخن گفته شده است (و نیز به بخشى از ویژگیهاى پیامبر اشاره شده است).(1)

#####

1. سند خطبه:

در منابع معروف، سندى براى این خطبه جز نهج البلاغه ذکر نشده است و مرحوم علاّمه مجلسى در بحارالانوار، ج 4، بخش اوّل این خطبه را از نهج البلاغه نقل کرده است.

▲خطبه در یک نگاه

از تعبیر مرحوم سیّد رضى استفاده مى شود که آنچه در این خطبه آمده، بخشى از کلام امام(علیه السلام) بوده که مرحوم سیّد دو بخش از آن را برگزیده است:

در بخش اوّل از صفات جمال و جلال خداوند مخصوصاً احاطه علم او به همه موجودات سخن به میان آمده است.

در بخش دوم از صفات پیامبر و امدادهاى الهى نسبت به او و پیشرفت سریع و برطرف شدن موانع راهش سخن گفته شده و در مجموع این خطبه شعاع تابناکى بر مسئله توحید و نبوّت افکنده شده است.

اَلْحَمْدُ لِلّهِ الْعَلِیِّ عَنْ شَبَهِ الَْمخْلُوقِینَ، الْغَالِبِ لِمَقَالِ الْوَاصِفِینَ، الظَّاهِرِ بِعَجَائِبِ تَدْبِیرِهِ لِلنَّاظِرِینَ، وَ الْبَاطِنِ بِجَلاَلِ عِزَّتِهِ عَنْ فِکْرِ الْمُتَوَهِّمِینَ، الْعَالِمِ بِلاَ اکْتِسَاب وَ لاَ ازْدِیَاد، وَ لاَ عِلْم مُسْتَفَاد، الْمُقَدِّرِ لِجَمِیعِ الاُْمُورِ بِلاَ رَوِیَّة وَ لاَ ضَمِیر، الَّذِی لاَ تَغْشَاهُ الظُّلَمُ، وَ لاَ یَسْتَضِیءُ بِالاَْنْوَارِ، وَ لاَ یَرْهَقُهُ لَیْلٌ، وَ لاَ یَجْرِی عَلَیْهِ نَهَارٌ لَیْسَ إِدْرَاکُهُ بِالاِْبْصَارِ، وَ لاَ عِلْمُهُ بالاِْخْبَارِ.

و منها فی ذکر النبی(صلى الله علیه وآله):

أَرْسَلَهُ بِالضِّیَاءِ، وَ قَدَّمَهُ فِی الاِْصْطِفَاءِ، فَرَتَقَ بِهِ الْمَفَاتِقَ، وَ سَاوَرَ بِهِ الْمُغَالِبَ، وَ ذَلَّلَ بِهِ الصُّعُوبَةَ، وَ سَهَّلَ بِهِ الْحُزُونَةَ، حَتَّى سَرَّحَ الضَّلاَلَ، عَنْ یَمِین وَ شِمَال.

### ترجمه

حمد و ستایش مخصوص خداوندى است که از شباهت به مخلوقات، برتر، و از وصف واصفان، والاتر است. به وسیله تدبیر شگفت آورش بر همه ناظران آشکار است و با جلال عزّتش کنه ذاتش بر همه اندیشمندان پنهان. خداوندى که عالم است بى آنکه معلوماتش اکتسابى باشد یا فزونى گیرد و یا آن را از کسى فرا گرفته باشد. خداوندى که همه امور را اندازه گیرى کرده، بى آنکه نیاز به تفکّر و یا رجوع به ضمیر و وجدان داشته باشد. خدایى که تاریکیها پوششى بر او نمى افکند و از نور و روشنایى بهره نمى گیرد. شب او را نمى پوشاند و روشنایى روز بر او نمى گذرد. نه درک او از اشیا، با حسّ بینایى (و چشم ظاهرى) است و نه علم و دانش وى از طریق خبرگیرى.

در بخش دیگرى از این خطبه سخن از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به میان آمده، مى فرماید: «خداوند او را با نور و روشنایى فرستاد و برگزید و بر همه مقدّم داشت، جدائى ها و پراکندگى ها را به وسیله او پیوند داد (و اتحاد و الفت ایجاد کرد) و با او بر زورمندان چیره شد. مشکلات را به وسیله او آسان و ناهمواریها را به دست او هموار ساخت تا آنجا که ضلالت و گمراهى را از راست و چپ (و از هر سو) به عقب راند.

▲شرح و تفسیر

▲بخشى از اوصاف خداوند و پیامبرش

امام(علیه السلام) در بخش اوّل این خطبه که پیرامون صفات جمال و جلال حق سخن مى گوید، به دوازده وصف از اوصاف الهى اشاره مى کند:

نخست در چهار وصف نخستین مى فرماید: «حمد و ستایش مخصوص خداوندى است که از شباهت به مخلوقات، برتر و از وصف واصفان، والاتر است. به وسیله تدبیر شگفت آورش بر همه ناظران آشکار است و با جلال عزّتش کنه ذاتش بر همه متفکّران پنهان»; (اَلْحَمْدُ لِلّهِ الْعَلِیِّ عَنْ شَبَهِ الَْمخْلُوقِینَ، الْغَالِبِ لِمَقَالِ الْوَاصِفِینَ، الظَّاهِرِ بِعَجَائِبِ تَدْبِیرِهِ لِلنَّاظِرِینَ، وَ الْبَاطِنِ بِجَلاَلِ عِزَّتِهِ عَنْ فِکْرِ الْمُتَوَهِّمِینَ(1)).

همان گونه که در گذشته نیز اشاره شده، ذات پاک خداوند نامتناهى است و بدیهى است مخلوقاتش که همه چیزشان محدود و متناهى است، قادر بر درک کنه ذاتش نباشند، بنابراین تنها از طریق آثار شگفت انگیزى که در پهنه جهان هستى از او نمایان است به ذات او پى مى بریم، لذا اگر مى گوییم خدا از همه چیز آشکارتر و از همه چیز پنهان تر است ناظر به همین دو جنبه است; از نظر آثار علم و قدرتش کاملا آشکار و از نظر کنه ذاتش مخفى و پنهان است.

در ادامه این سخن به پنجمین و ششمین وصف پرداخته مى فرماید: «خداوندى که عالم است بى آنکه معلوماتش اکتسابى باشد یا فزونى گیرد و یا آن را از کسى فرا گرفته باشد. خداوندى که همه امور را اندازه گیرى کرده، بى آنکه نیاز به تفکّر و یا رجوع به ضمیر و وجدان داشته باشد»; (الْعَالِمِ بِلاَ اکْتِسَاب وَ لاَ ازْدِیَاد، وَ لاَ عِلْم مُسْتَفَاد، الْمُقَدِّرِ لِجَمِیعِ الاُْمُورِ بِلاَ رَوِیَّة وَ لاَ ضَمِیر).

بى شک علم خدا مانند ذاتش بى پایان است، بنابراین نه نیازى به اکتساب دارد و نه فراگیرى از دیگرى. این امور مربوط به کسانى است که علم محدودى دارد و از سه راه بر آن مى افزایند: گاهى از طریق تجربه و مانند آن، گاه به سبب تأثیر علوم در یکدیگر و انتقال از مسئله اى به مسئله دیگر و گاه از طریق درس خواندن و فراگیرى از دیگران; امّا آن کس که علمى بى پایان دارد از همه این امور بى نیاز است.

همچنین او براى آفرینش مخلوقات واندازه گیرى دقیق هر موجود از نظر کمیّت و کیفیّت و قوانین حاکم بر آن نه نیاز به اندیشیدن دارد، نه رجوع به وجدان. به خلاف انسانهایى که دست به اختراع و ابداع چیزى مى زنند که گاه باید سالها بیندیشند و مطالعه کنند و از معلومات و تجربیات خود کمک بگیرند تا موفق به ابداع چیزى شوند.

سپس در هفتمین و هشتمین وصف مى افزاید: «خدایى که تاریکیها ستر و پوششى بر او نمى افکند و از نور و روشنایى بهره نمى گیرد»; (الَّذِی لاَتَغْشَاهُ الظُّلَمُ، وَ لاَیَسْتَضِیءُ بِالاَْنْوَارِ).

آنگاه براى تکمیل و توضیح همین مطلب به سراغ نهمین و دهمین وصف رفته، مى فرماید: «شب او را نمى پوشاند و روشنایى روز بر او نمى گذرد (و به بیان دیگر: شب و روز براى او متصوّر نیست)»;(وَلاَ یَرْهَقُهُ(2) لَیْلٌ،وَلاَ یَجْرِی عَلَیْهِ نَهَارٌ).

این تعبیرات ممکن است اشاره به این باشد که ذات پاکش از طریق آثار همیشه آشکار است و شب و روز تفاوتى در این امر ایجاد نمى کند و یا اشاره به این باشد که او براى مشاهده و احاطه علمى به اشیا نیاز به نور و روشنایى ندارد آن گونه که انسانها نیاز دارند.

یازدهمین ودوازدهمین وصف نیز تکمیل و توضیح دیگرى بر اوصاف پیشین است، مى فرماید: «نه درک او از اشیا، با حسّ بینایى است و نه علم و دانش وى از طریق خبرگیرى است»; (لَیْسَ إِدْرَاکُهُ بِالاِْبْصَارِ، وَ لاَ عِلْمُهُ بالاِْخْبَارِ).

زیرا این امور مربوط به جسم و جسمانیات و صاحبان علوم ناقص و محدود است; او نه از قبیل جسم و جسمانیات است ونه محدودیتى در احاطه علمى اوست.

در اینجا این سؤال پیش مى آید که چرا امام(علیه السلام) در خطبه هاى متعدّد بر همین مضامین تکیه و تأکید مى کند و بر این امر اصرار دارد که علم خداوند نیازى به هیچ یک از امورى که در بالا گفته شد ندارد; این همه تأکید براى چیست؟

در پاسخ مى گوییم: یکى از مشکلات عظیم در شناخت و معرفت پروردگار مسئله مقایسه او با مخلوقات است، زیرا در همه عمر خود سر و کار با مخلوقات دارد، همه چیز را با معیار آن مى سنجد. مخلوقاتى که همه چیزش محدود است; علم، قدرت، زمان، مکان، درک و شهود او همه و همه محدود، ناپایدار و فناپذیر است. هنگامى که سخن از معرفت پروردگار به میان مى آید آگاهانه یا ناخودآگاه همان مقیاسها را به کار مى گیرد و در درّه هولناک تشبیه سقوط مى کند، از این رو این معلم بزرگ معرفة الله پى در پى هشدار مى دهد که بر لب پرتگاه نروید و خدا را با خود به هیچ یک از مخلوقات مقایسه نکنید که از معرفة الله دور خواهید شد و اوهامى را در مغز خود پرورش مى دهید و مى پرستید.

حدیث معروف امام باقر(علیه السلام): «کُلُّ ما مَیَّزْتُمُوه بأوْهامِکُمْ فی أدَقِّ مَعانیهِ مَخْلُوقٌ مَصْنُوعٌ مِثْلُکُمْ مَرْدُودٌ إلَیْکُمْ; آنچه با فکر و پندار خود با دقیق ترین مفاهیم در ذهن خویش (درباره خدا) ترسیم مى کنید مخلوق و ساخته شما و همانند خودتان است و به سوى شما باز مى گردد»(3) اشاره زیبایى به همین مطلب است.

لذا ائمّه اهل بیت(علیهم السلام) همواره مراقب اصحاب و یاران و پیروان خود بودند که گرفتار و تشبیه یا تعطیل نشوند، در حالى که این گرفتارى براى گروهى که از آنها پیروى نکردند بسیار فراوان و آشکار است.

اعتقاد به جسمیّت خداوند و تشبیه او با مخلوقات، اعتقاد به امکان رؤیت و مشاهده حسّى در دنیا و لااقل در آخرت که غالباً به آن پایبند هستند، از این قسم انحرافات خطرناک است.

در بخش دیگر این خطبه که مرحوم سیّد رضى تحت عنوان «وَ مِنْها فی ذِکْرِ النَّبِی(صلى الله علیه وآله)» آورده، امام(علیه السلام) سخن کوتاه و بسیار پرمعنایى درباره پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)دارد و هفت وصف از اوصاف پیامبر راکه نشان دهنده مقام والا و اصلاحات گسترده او در جامعه اسلامى است، بیان مى کند. مى فرماید: «خداوند او را با نور و روشنایى فرستاد و برگزید و بر همه مقدّم داشت، پارگیها و پراکندگیها را به وسیله او پیوند داد (و اتحاد و الفت ایجاد کرد) و با او بر زورمندان چیره شد. مشکلات را به وسیله او آسان و ناهمواریها را به دست او هموار ساخت تا آنجا که ضلالت و گمراهى را از راست و چپ (و از هر سو) به عقب راند»; (أَرْسَلَهُ بِالضِّیَاءِ، وَ قَدَّمَهُ فِی الاِْصْطِفَاءِ، فَرَتَقَ(4) بِهِ الْمَفَاتِقَ(5) وَ سَاوَرَ(6) بِهِ الْمُغَالِبَ، وَ ذَلَّلَ بِهِ الصُّعُوبَةَ، وَ سَهَّلَ بِهِ الْحُزُونَةَ(7)، حَتَّى سَرَّحَ(8) الضَّلاَلَ عَنْ یَمِین وَ شِمَال).

منظور از «ضیاء» یکى از چند احتمال ذیل است: نور ایمان، علم، قرآن، وحى و یا همه اینها; یعنى خداوند پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله) را با نور وحى و قرآن و ایمان مبعوث کرد تا جهان را به وسیله آن روشن سازد.

جمله «وَ قَدَّمَهُ فِی الاِْصْطِفَاءِ» ممکن است اشاره به خاتمیّت پیامبر اکرم باشد (زیرا اگر خاتم نباشد مفهومش این است که آیینى برتر از آیین او در آینده خواهد آمد) و یا اشاره به برترى او بر همه انبیا و خلق جهان است. به هر حال دلیل بر این است که آیینش از همه آیینها کامل تر است. منظور از «مفاتق» (پارگیها و بریدگیها) اختلافات گسترده اى است که در محیط عربستان وجود داشت و پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به آنها پایان داد و همه را زیر پرچم توحید متّحد ساخت.

جمله «وَ سَاوَرَ بِهِ الْمُغَالِبَ» اشاره به کوتاه کردن دست ظالمان و زورمندان از گریبان مستضعفان و محرومان است که به برکت ظهور اسلام به وقوع پیوست و همه آنها در برابر قدرت این آیین سر تسلیم فرود آوردند.

برطرف ساختن مشکلات و هموار ساختن ناهمواریها (ذَلَّلَ بِهِ الصُّعُوبَةَ) مى تواند اشاره به حلّ مشکلات معنوى و عقیدتى و اخلاقى باشد یا مشکلات مادى و اجتماعى و یا همه اینها که در پرتو ظهورش به وقوع پیوست.

جمله «حَتَّى سَرَّحَ الضَّلاَلَ عَنْ یَمِین وَ شِمَال» اشاره به پایان گرفتن همه مفاسدى است که در جمله هاى قبل به آن اشاره شده; یعنى انواع گمراهیها از چپ و راست و از هر سو به وسیله آن حضرت و آیینش به عقب رانده شدند.

تعبیر به «یمین و شمال» ممکن است اشاره به افراط و تفریطها باشد، یااشاره به همه راههایى که به فساد منتهى مى شود.

به یقین این اصلاحات، مخصوص زمان ظهور پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نبود. اگر امروز هم به تعلیمات و برنامه هاى اسلام عمل کنیم هم نور وحدت جامعه اسلامى را فرا مى گیرد و هم دست زورمندان ظالم کوتاه مى گردد و هم سختیها و مشاکل اجتماعى آسان مى شود، زیرا اینها همه از آثار تعلیمات الهى است.

#####

1. «متوهمین» از ریشه «وهم» گرفته شده که گاه به معناى پندار و گمان و خیال مى آید و گاه به معناى اندیشیدن و فکر کردن و در اینجا معناى دوم مراد است و شاهد آن تعبیر به «فکر» است که قبل از آن ذکر شده است.

2. «یرهقه» از ریشه «رهق» بر وزن «شفق» در اصل به معناى پوشاندن چیزى با قهر و غلبه است و به معناى سختگیرى یا مسلّط شدن چیزى نیز آمده است.

3. بحارالانوار، ج 66، ص 293 .

4. «رتق» از ریشه «رتق» بر وزن «حتم» یعنى به هم پیوستن.

5. «مفاتق» به معناى محلهاى شکافته شده جمع «مفتق» بر وزن «مکتب» از ریشه «فتق» (ضد رتق) به معناى شکافتن گرفته شده است.

6. «ساور» از ریشه «مساوره» به معناى غلبه کردن و چیره شدن و شوریدن، از ریشه «سور» بر وزن «غور» گرفته شده است.

7. «حزونة» ضدّ سهولت به معناى خشن و ناصاف بودن است.

8. «سرّح» از ریشه «تسریح» به معناى رها ساختن و عقب راندن گرفته شده و به همین مناسبت به طلاق نیز تسریح گفته مى شود و ریشه اصلى آن «سرح» و «سروح» به معناى آزادگشتن و رها شدن است.

#####

▲خطبه 214

یَصِفُ جَوْهَرَ الرَّسُولِ، وَ یَصِفُ الْعُلَماءَ، وَ یَعِظُ بِالتَّقْوى

از خطبه هاى امام(علیه السلام) است که در آن از صفات درونى پیامبر(صلى الله علیه وآله) و اوصاف دانشمندان و اندرز به تقوا سخن مى گوید.(1)

#####

1. سند خطبه:

بعضى از دانشمندانى که بعد از عصر مرحوم سیّد رضى مى زیستند; مانند آمدى در غررالحکم بخشى از این خطبه را با تفاوتهایى نقل کرده که نشان مى دهد منبع دیگرى غیر از نهج البلاغه در اختیار داشته است.

▲خطبه در یک نگاه

همان گونه که اشاره شد این خطبه در واقع از سه بخش تشکیل یافته است:

در بخش نخست بعد از شهادت به عدالت پروردگار به قسمتى از صفات برجسته پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) اشاره شده که نشان مى دهد جوهر ذاتى پیامبر از هر نظر جوهر پاکى بوده است و در ضمن اشاره به یارى خداوند و امدادهاى الهى نسبت به مطیعان مى کند.

در بخش دوم از عالمان ربّانى و صفات برجسته آنها و طرز برخوردشان با مردم سخن به میان آورده است.

در بخش سوم اندرزهاى فراوانى در عباراتى کوتاه و پرمعنا بیان فرموده که عمل به آن مایه پرورش روح تقوا در وجود انسانهاست.

▲بخش اوّل

وَ أَشْهَدُ أَنَّهُ عَدْلٌ عَدَلَ، وَ حَکَمٌ فَصَلَ، وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، وَ سَیِّدُ عِبَادِهِ، کُلَّمَا نَسَخَ اللّهُ الْخَلْقَ فِرْقَتَیْنِ جَعَلَهُ فِی خَیْرِهِمَا، لَمْ یُسْهِمْ فِیهِ عَاهِرٌ، وَ لاَ ضَرَبَ فِیهِ فَاجِرٌ.

أَلاَ وَ إِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ جَعَلَ لِلْخَیْر أَهْلاً، وَ لِلْحَقِّ دَعَائِمَ، وَ لِلطَّاعَةِ عِصَماً. وَ إِنَّ لَکُمْ عِنْدَ کُلِّ طَاعَة عَوْناً مِنَ اللّهِ سُبْحَانَهُ یَقُولُ عَلَى الاَْلْسِنَةِ، وَ یُثَبِّتُ الاَْفْئِدَةَ. فِیهِ، کِفَاءٌ لِمُکْتَف، وَ شِفَاءٌ لِمُشْتَف.

### ترجمه

و گواهى مى دهم که خداوند، دادگرى است که همواره، دادگرى داشته و داورى است که همیشه حق را از باطل جدا ساخته و گواهى مى دهم که محمّد بنده و فرستاده او و سرور بندگان اوست. هر زمان خدا انسانها را به دو بخش تقسیم کرده، آن حضرت را در بهترین آن دو قرار داده است (و پیوسته در صلب پدران پاک و رحم مادران پاکدامن بوده است) هیچ ناپاک دامنى در او سهمى نداشت و هیچ فاجرى در او دخالت نکرد. آگاه باشید خداوند براى خیر و نیکى، اهلى قرار داده و براى حق، ستونهایى و براى اطاعت فرمانش پاسدارانى و به یقین براى شما در انجام هر طاعتى یار و یاورى از جانب خداوند سبحان خواهد بود که زبانها را گویا مى کند و قلبها را ثابت نگه مى دارد، به گونه اى که براى آن کس که بخواهد به آن اکتفا کند کافى است و براى آن کس که شفا جوید مایه شفاست.

▲شرح و تفسیر

▲نسب پاک پیامبر(صلى الله علیه وآله)

امام(علیه السلام) در آغاز این خطبه ـ همچون بسیارى از خطبه هاى دیگر ـ از شهادتین آغاز مى کند (هر چند «واو» در «وأشهد» نشان مى دهد که قبل از آن نیز مطالبى بوده است) مى فرماید: «و گواهى مى دهم که خداوند دادگرى است که همواره، دادگرى داشته و داورى است که همیشه حق را از باطل جدا مى سازد و گواهى مى دهم که محمّد بنده و فرستاده او و سرور بندگان اوست»; (وَ أَشْهَدُ أَنَّهُ عَدْلٌ عَدَلَ، وَ حَکَمٌ فَصَلَ، وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، وَ سَیِّدُ عِبَادِهِ).

تعبیر به «عَدْلٌ» که معناى مصدرى دارد براى تأکید است; یعنى ذات خداوند عین عدالت است و جمله «عَدَلَ» که به صورت فعل ماضى، بعد از آن آمده، تأکید دیگرى است و «حَکَمٌ» به معناى داور مفهوم وسیعى دارد که داورى خداوند را در همه زمینه هاى تکوینى و تشریعى، شامل مى شود; او همواره فصل و جداسازى حق را از باطل داشته و خواهد داشت.

عجب اینکه یکى از شارحان نهج البلاغه (ابن ابى الحدید) ضمیر در «انّه» را به مسئله قضا و قدر باز گردانده و معتقد است قبل از این جمله بوده (و سیّد رضى آن را جدا ساخته است) جمعى از شارحان نیز سخن او را پذیرفته اند، در حالى که جمله «وَأشْهَدُ أَنَّ مُحَمّداً عَبْدُهُ» نشان مى دهد که شهادت قبلى شهادت مربوط به پروردگار است به علاوه «حکم فصل» از صفات خداست; نه صفات قضا و قدر.(1)

توصیف پیامبر(صلى الله علیه وآله) به عبودیّت قبل از رسالت در جمله بالا نشان مى دهد که بزرگ ترین افتخار انسان بندگى خداست و تعبیر به «سیّد عباده» (سرور بندگان خدا) تأکید دیگرى است بر این معنا. آرى! هر چه هست در بندگى پروردگار است.

سپس در ادامه ذکر اوصاف پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)، مى افزاید: «هر زمان خدا انسانها را به دو بخش تقسیم کرده، آن حضرت را در بهترین آن دو قرار داده است»; (کُلَّمَا نَسَخَ(2) اللّهُ الْخَلْقَ فِرْقَتَیْنِ جَعَلَهُ فِی خَیْرِهِمَا).

اشاره به اینکه نور وجود آن حضرت که در صلب آدم وجود داشت، پیوسته از صلبى به صلب دیگر منتقل مى شد و آنجا که فرزندان متعدّدى از نسلى به وجود مى آمدند نور وجود آن حضرت در آن شاخه اى که بهتر بود قرار مى گرفت و این راه را از طریق بهترینها پیوسته مى پیمود تا در صلب عبدالله قرار گرفت و به رحم آمنه منتقل شد.

باز مى افزاید: «هیچ ناپاکدامنى در او سهمى نداشت و هیچ فاجرى در او دخالت نکرد»; (لَمْ یُسْهِمْ فِیهِ عَاهِرٌ(3)، وَ لاَ ضَرَبَ فِیهِ فَاجِرٌ).

این همان مضمونى است که در زیارت وارث در مورد فرزندزاده پیامبر، امام حسین(علیه السلام) آمده است: «أشْهَدُ أنَّکَ کُنْتَ نُوراً فی الاَْصْلابِ الشّامِخَةِ وَ الاَْرْحامِ الْمُطَهَّرَةِ، لَمْ تُنَجِّسْکَ الْجاهِلیَّةُ بِأنْجاسِها وَ لَمْ تُلْبِسْکَ الْمُدْلَهِمّاتُ ثِیابَها; گواهى مى دهم که تو نورى بودى در صلب والاى پدران و رحم پاک مادران و هرگز عصر جاهلیّت با تمام آلودگیهایش تو را آلوده نساخت و جامه هاى سیاه آن بر تو پوشانده نشد».(4)

شبیه همین معنا درباره شخص پیامبر(صلى الله علیه وآله) وارد شده است، آنجا که مى فرماید: «لَمْ یَزَلْ یَنْقُلُنی اللهُ مِنْ أصْلابِ الطّاهِرینَ إلَى الْمُطَهَّراتِ حَتّى أخْرَجَنی فی عالَمِکُمْ هذا لَمْ یُدَنِّسْنی بِدَنَسِ الْجاهِلیَّةِ; پیوسته خداوند مرا از صلب پدران پاک به رحم مادران پاک دامن منتقل کرد تا اینکه متولّد شدم در حالى که هرگز مرا به آلودگیهاى جاهلیّت آلوده نساخت».(5)

این تعبیر که در خطبه بالا و روایت و زیارت نامه وارد شده، اضافه بر بیان فضیلت والاى پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)، این درس را نیز به همه ما مى آموزد که دوران تربیت انسان براى رسیدن به مقامات بالا از صلب پدران و رحم مادران آغاز مى گردد و عامل وراثت یکى از عوامل تشکیل دهنده شخصیّت انسان است، هر چند عامل منحصر به فرد نیست. در این زمینه سخن بسیار است که در بحثهاى آینده با استفاده از مناسبتها ـ إن شاءالله ـ بیان خواهد شد.

سپس امام(علیه السلام) از پویندگان راه رسول الله که اوصاف او در عبارات گذشته بیان شد دم مى زند تا نشان دهد در سایه تعلیمات آن بزرگوار باید گروههایى در هر عصرى پرورش یابند و راه او را تداوم بخشند، مى فرماید: «آگاه باشید خداوند براى خیر و نیکى، اهلى قرار داده و براى حق، ستونهایى و براى اطاعت فرمانش پاسدارانى»; (أَلاَ وَ إِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ جَعَلَ لِلْخَیْر أَهْلاً، وَ لِلْحَقِّ دَعَائِمَ، وَ لِلطَّاعَةِ عِصَماً).

اشاره به اینکه در هیچ عصر و زمانى، این راه بدون رهرو نمى ماند و برنامه خیر و حق و اطاعت، تعطیل نمى شود; آنها کسانى هستند که داراى اراده هاى قوّى و نیّات پاک اند و به همین دلیل توفیق الهى شامل حالشان شده است.

جمله «لِلْحَقِّ دَعَائِمَ، وَ لِلطَّاعَةِ عِصَماً» ممکن است اشاره به امامان معصوم و اوصیاى پیامبر باشد که حامیان حق و پاسداران اطاعت فرمان خدا بودند;

همان گونه که در زیارت جامعه مى خوانیم: «وَالْحَقُّ مَعَکُمْ وَ فیکُمْ وَ مِنْکُمْ وإِلَیْکُمْ وَ أَنْتُمْ أهْلُهُ وَ مَعْدِنُهُ; حق همواره با شما و در میان شما و از ناحیه شماست و به سوى شما مى آید و شما اهل حق و معدن آن هستید» و مخصوصاً در حدیث معروفى که شیعه و اهل سنّت آن را در کتب معروف خود نقل کرده اند، مى خوانیم: «عَلیّ مَعَ الْحَقِّ وَالْحَقُّ مَعَ عَلیٍّ یَدُورُ مَعَهُ حَیْثُما دارَ; على با حق همراه است و حق با على همراه، به هر سو او مى گردد حق نیز با او مى گردد».(6)

نیز ممکن است اشاره به قرآن مجید و سنّت معصومان، یا اشاره به وجود علما و دانشمندان باشد و این احتمال بعید نیست که همه این تفسیرهاى سه گانه در مفهوم جمله هاى بالا جمع باشد.

در ادامه این سخن به رهروان راه آنها بشارت مى دهد که در برابر انبوه مشکلات اطاعت، تنها نیستند و امدادهاى الهى پى در پى به یارى آنها مى آید، مى فرماید: «به یقین براى شما در انجام هر طاعتى یار و یاورى از جانب خداوند سبحان خواهد بود که زبانها را گویا مى کند و قلبها را ثابت نگه مى دارد، به گونه اى که براى آن کس که بخواهد به آن اکتفا کند کافى است و براى آن کس که شفا جوید مایه شفاست»; (وَ إِنَّ لَکُمْ عِنْدَ کُلِّ طَاعَة عَوْناً مِنَ اللّهِ سُبْحَانَهُ یَقُولُ(7)عَلَى الاَْلْسِنَةِ، وَ یُثَبِّتُ الاَْفْئِدَةَ. فِیهِ، کِفَاءٌ لِمُکْتَف، وَ شِفَاءٌ لِمُشْتَف).

آرى! خداوند بندگان مؤمن خویش را تنها نمى گذارد زبانشان را گویا و قلب و اراده آنها را محکم مى دارد. این امر کراراً در آیات قرآن منعکس شده است; موسى بن عمران(علیه السلام) از خدا زبان گویا مى خواهد و خدا به او ارزانى مى دارد، افزون بر اینکه برادرش هارون را به یارى او مى فرستد، تأکید مى کند که تنها نیستید و من با شما هستم، همه چیز را مى شنوم و مى بینم: (إِنَّنِى مَعَکُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى)(8) و در جاى دیگر مى فرماید: «(یُثَبِّتُ اللهُ الَّذِینَ امَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِى الْحَیَاةِ الدُّنْیَا); خداوند کسانى را که ایمان آوردند به جهت گفتار و اعتقاد ثابتشان، استوار مى دارد، هم در این جهان و هم در سراى دیگر».(9)

و این همان چیزى است که پیوسته و همه روزه در نمازها از خداوند تقاضا مى کنیم و مى گوییم: (إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ).

#####

1. در کتاب تمام نهج البلاغه که جمله هاى مکمّل این خطبه را آورده است تعبیراتى دارد که به وضوح نشان مى دهد ضمیر در «إنّه» به ذات پاک پروردگار باز مى گردد; نه به قضا و قدر (تمام نهج البلاغه، خطبه 22،
ص 299).

2. «نسخ» از ریشه «نسخ» بر وزن «مسخ» در اصل به معناى انتقال و جابه جا کردن چیزى است لذا هنگامى که بر اثر حرکت خورشید سایه، جابه جا مى شود مى گویند: «نسخت الشمس الظلّ» و به نوشتن چیزى از روى نوشته اى دیگر استنساخ و نسخه بردارى گفته مى شود، چون مطلب را منتقل مى سازد. نسخ در احکام نیز از این ریشه گرفته شده، زیرا حکمى جاى حکم دیگرى را مى گیرد و در خطبه بالا نسخ اشاره به انتقال نطفه از پدرى به پدر دیگر است که از طریق وراثت، ویژگیهاى پدران به فرزندان منتقل مى شود.

3. «عاهر» به معناى شخص فاسق و فاجر و آلوده دامن است.

4. مصباح المتهجّد، ص 717 .

5. بحارالانوار، ج 15، ص 117; مجمع البیان، ج 3-4، ص 497 .

6. بحارالانوار، ج 33، ص 376; شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 2، ص 297 .

7. ضمیر «یقول» به «الله» بر مى گردد که قبلا ذکر شده و معناى جمله این است که خداوند زبان آنها را گویا مى کند و خیر را بر آن جارى مى سازد.

8. طه، آیه 46 .

9. ابراهیم، آیه 27 .

#####

▲بخش دوم

وَ اعْلَمُوا أَنَّ عِبَادَ اللّهِ الْمُسْتَحْفَظِینَ عِلْمَهُ، یَصُونُونَ مَصُونَهُ، وَ یُفَجِّرُونَ عُیُونَهُ. یَتَوَاصَلُونَ بِالْوِلاَیَةِ، وَ یَتَلاَقَوْنَ بَالْمَحَبَّةِ، وَ یَتَسَاقَوْنَ بِکَأْس رَوِیَّة وَ یَصْدُرُونَ بِرِیَّة، لاَ تَشُوبُهُمُ الرِّیْبَةُ، وَ لاَ تُسْرِعُ فِیهِمُ الْغِیبَةُ. عَلَى ذلِکَ عَقَدَ خَلْقَهُمْ وَ أَخْلاَقَهُمْ، فَعَلَیْهِ یَتَحَابُّونَ، وَ بِهِ یَتَوَاصَلُونَ، فَکَانُوا کَتَفَاضُلِ الْبَذْرِ یُنْتَقَى، فَیُؤْخَذُ مِنْهُ وَ یُلْقَى، قَدْ مَیَّزَهُ التَّخْلِیصُ، وَ هَذَّبَهُ الَّتمْحِیصُ.

### ترجمه

بدانید بندگان خدا که حافظان علم او هستند آن را به خوبى نگاهدارى و حفظ مى کنند (و در اختیار نااهلان قرار نمى دهند) و (آنجا که باید آن را آشکار کنند) چشمه هاى آن علوم را جارى مى سازند، با ولایت به یکدیگر مى پیوندند و با محبّت با هم ملاقات مى کنند و با پیمانه اى سیراب کننده عطش یکدیگر را فرو مى نشانند و پس از سیراب شدن (از نزد یکدیگر) خارج مى شوند. شک و تردید در آنها راه نمى یابد. و غیبت در وجودشان نفوذ نمى کند. خداوند سرشت و اخلاقشان را بر این صفات برجسته گره زده، به همین سبب به یکدیگر مهر مىورزند و پیوند دوستى با یکدیگر برقرار مى سازند. برترى آنان همچون برترى بذرهاى انتخاب شده اى است که دانه هاى خوب و اصلاح شده آن از میان انبوه دانه ها برگرفته مى شود و بقیه را به کنار مى گذارند. این امتیاز به سبب خلوص آنها و از عهده امتحان برون آمدن حاصل شده است.

▲شرح و تفسیر

▲حافظان علم الهى چنین هستند

امام(علیه السلام) بعد از ذکر بخشى از صفات برجسته پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)، از پویندگان راه او; یعنى عالمان عارف و مؤمنان خالص یاد مى کند و ده بخش از صفات آنها را بر مى شمرد که به حق باید گفت هر گاه کسانى این صفات را در خود جمع کنند از اولیاءالله و پیروان خاص پیامبر خدا(صلى الله علیه وآله) هستند.

مى فرماید: «بدانید که بندگان خدا که حافظان علم او هستند آن را به خوبى نگاهدارى و حفظ مى کنند (و در اختیار نااهلان قرار نمى دهند) و (آنجا که باید آن را آشکار کنند) چشمه هاى آن علوم را جارى مى سازند»; (وَ اعْلَمُوا أَنَّ عِبَادَ اللّهِ الْمُسْتَحْفَظِینَ(1) عِلْمَهُ، یَصُونُونَ مَصُونَهُ، وَ یُفَجِّرُونَ عُیُونَهُ).

این صفات سه گانه نشان مى دهد که این گروه از بندگان خدا با توفیقات الهى و نیز الهامات درونى کسب علوم کرده اند و این علوم را به خوبى نگاهبانى مى کنند و به نیازمندان مى رسانند. آنها حافظان و پاسداران و ناشران این علومند و همان گونه که چشمه هاى جوشان آب، سرزمینهاى تشنه را سیراب مى کند و انواع گلها و گیاهان و درختها را پرورش مى دهد، آنها نیز با نشر دین قلوب تشنگان را سیراب کرده و انواع فضایل انسانى را در آنان پرورش مى دهند.

جمله «یَصُونُونَ مَصُونَهُ» شاید به همان معنا باشد که در بالا اشاره شد; یعنى علوم الهى را از دسترسى نااهلان حفظ مى کنند و شاید به این معنا باشد که این علوم را به خوبى پاسدارى کرده و در انتقال آن از نسلى به نسل دیگر از طریق تألیف ونشر کتابها مى کوشند.

در ادامه به چهار وصف دیگر اشاره کرده، مى افزاید: «با ولایت و دوستى به یکدیگر مى پیوندند و با محبّت با هم ملاقات مى کنند و با پیمانه اى سیراب کننده عطش یکدیگر را فرو مى نشانند و پس از سیراب شدن (از نزد یکدیگر) خارج مى شوند»; (یَتَوَاصَلُونَ بِالْوِلاَیَةِ، وَ یَتَلاَقَوْنَ بَالْمَحَبَّةِ، وَ یَتَسَاقَوْنَ بِکَأْس رَوِیَّة(2) وَ یَصْدُرُونَ بِرِیَّة(3)).

امام(علیه السلام) در بخش گذشته اشاره به جنبه هاى علمى این علماى ربّانى فرمود و در این بخش به جنبه هاى عملى آنها اشاره مى کند; منظور از «تواصل بالولایة» شاید ولایت الهى و اولیاءالله باشد که این گروه را به یکدیگر پیوند داده، یا ولایت به معناى دوستى و محبّت است که قلوب آنها را به هم پیوسته است.

جمله «وَ یَتَلاَقَوْنَ بَالْمَحَبَّةِ» اشاره به این است که این محبّت قلبى را به هنگام ملاقات در فعل و قول خود آشکار مى کنند.

جمله سوم اشاره به این است که جلسات آنها کانون تبادل علوم و دانشهاست; هر یک دیگرى را از پیمانه علم خویش سیراب مى کند، همان گونه که در جمله چهارم آمده: «هنگامى که از مجلس بر مى خیزند به قدر کافى از چشمه هاى علم سیراب شده اند».

آنگاه در بیان دو وصف دیگر مى افزاید: «شک و تردید در آنها راه نمى یابد. و غیبت در وجودشان نفوذ نمى کند»; (لاَ تَشُوبُهُمُ الرِّیْبَةُ، وَ لاَ تُسْرِعُ فِیهِمُ الْغِیبَةُ).

تعبیر به «ریبه» ممکن است اشاره به این باشد که مبانى عقیدتى و ایمان آنها به قدرى محکم است که هیچ گونه شک و تردیدى در آن راه نمى یابد و یا اشاره به این است که به قدرى زندگانى آنها صاف و پاک است که هیچ کس درباره حسن نیّت و سنجیده بودن اعمال آنها تردید نمى کند.

جمله «وَ لاَ تُسْرِعُ فِیهِمُ الْغِیبَةُ» شاید اشاره به این باشد که آنها آلوده به غیبت نمى شود و یا به اندازه اى پاکند که دیگران به خود اجازه غیبت آنها را نمى دهند.

البتّه این تفسیرهاى متعدّد منافاتى با یکدیگر ندارد و ممکن است همه در مفهوم جمله هاى بالا جمع باشد.

سپس حضرت به عنوان تأکید مى فرماید: «خداوند سرشت و اخلاقشان را بر این صفات برجسته گره زده است»; (عَلَى ذلِکَ عَقَدَ خَلْقَهُمْ وَ أَخْلاَقَهُمْ).

البتّه این تعبیر منافات با اختیارى بودن اعمال ندارد، زیرا هر زمان انسان با پاى اختیار به سوى خدا گام بردارد، تأییدات و امدادهاى الهى به سراغ او مى آید و از این گذشته خداوند، زمینه هاى صلاح و سعادت را از آغاز در وجود همه انسانها آفریده است تا با استفاده از آنها مسیر تکامل را بپیماید.

آنگاه به دو وصف دیگر از اوصاف این عالمان ربّانى اشاره کرده، مى فرماید: «به سبب همین صفات برجسته، نسبت به یکدیگر مهر مىورزند و پیوند دوستى با یکدیگر برقرار مى سازند»; (فَعَلَیْهِ یَتَحَابُّونَ، وَ بِهِ یَتَوَاصَلُونَ).

آرى! محبّت آنها به یکدیگر براى خداست و پیوند آنها از عشق و علاقه مشترکشان به کمالات سرچشمه مى گیرد و هرگز منافع مادى و علاقه هاى حیوانى و اشتراک در مقامات دنیوى سبب دوستى و همکارى آنها با یکدیگر نیست.

در پایان این فقره با ذکر تشبیه جالبى، چگونگى گزینش این گروه را از میان سایر انسانها بیان مى دارد و مى فرماید: «برترى آنان همچون برترى بذرهاى انتخاب شده اى است که دانه هاى خوب و اصلاح شده آن از میان انبوه دانه ها برگرفته مى شود و بقیه را به کنارى مى گذارند. این امتیاز بر اثر خالص سازى آنها و از عهده امتحان برون آمدن حاصل شده است»; (فَکَانُوا کَتَفَاضُلِ الْبَذْرِ یُنْتَقَى(4)، فَیُؤْخَذُ مِنْهُ وَ یُلْقَى، قَدْ مَیَّزَهُ التَّخْلِیصُ، وَ هَذَّبَهُ الَّتمْحِیصُ(5)).

آرى! آنها بذرهاى برگزیده عالم خلقتند که باغبان جهان هستى آنها را براى پرورش دادن و به کمال رساندن انتخاب کرده و با توفیق و تأیید و امداد خود به صورت شجره طیّبه اى که دائماً میوه ها بر شاخسارش ظاهر است در مى آورد.

کوتاه سخن اینکه عالمان بزرگوارى که صاحبان این صفات برجسته اند و تحت عنایات پروردگار، مراحل تکامل را مى پیمایند و روز به روز به قرب خداوند نزدیک تر مى شوند، بى دلیل به این مقام نرسیده اند، آنها در اصلاح خویشتن و زدودن زنگارهاى هوا و هوس از دل و خالص ساختن نیّتها و از عهده آزمونهاى سخت الهى برآمدن به این مقام رسیده اند و هر کس راه آنها را بپیماید او نیز همان سرنوشت را خواهد داشت.

#####

1. «مستحفظین» از ریشه «حفظ» گرفته شده و به معناى کسانى است که حفاظت چیزى به آنها سپرده شده است.

2. «رویّة» صفت مشبّهه از ریشه «رىّ» بر وزن «حىّ» گرفته شده و به معناى سیراب کننده است.

3. «بریّة» ترکیبى از باء جارّه و «ریّة» که اسم مصدر است از همان ریشه «رىّ» بر وزن «حىّ» به معناى سیراب بودن است.

4. «ینتقى» از ریشه «نقاوه» به معناى پاک و خالص بودن گرفته شده است، این مادّه هنگامى که به باب افتعال مى رود به معناى برگزیدن و انتخاب نمودن است.

5. «تمحیص» به معناى پاک و خالص کردن است و از ریشه «محص» بر وزن «فحص» به همین معنا گرفته شده است، هر چند تمحیص تأکید بیشترى را مى رساند و از آنجا که آزمایش و امتحان سبب خالص شدن است این واژه به معناى امتحان نیز آمده است.

▲بخش سوم

فَلْیَقْبَلِ امْرُءٌ کَرَامَةً بِقَبُولِهَا، وَلْیَحْذَرْ قَارِعَةً قَبْلَ حُلُولِهَا، وَلْیَنْظُرِ امْرُؤٌ فِی قَصِیرِ أَیَّامِهِ، وَ قَلِیلِ مُقَامِهِ، فِی مَنْزِل حَتَّى یَسْتَبْدِلَ بِهِ مَنْزِلاً، فَلْیَصْنَعْ لِمُتَحَوَّلِهِ، وَ مَعَارِفِ مُنْتَقَلِهِ. فَطُوبَى لِذِی قَلْب سَلِیم، أَطَاعَ مَنْ یَهْدِیهِ، وَ تَجَنَّبَ مَنْ یُرْدِیهِ، وَ أَصَابَ سَبِیلَ السَّلاَمَةِ بِبَصَرِ مَنْ بَصَّرَهُ، وَ طَاعَةِ هَاد أَمَرَهُ، وَ بَادَرَ الْهُدَى قَبْلَ أَنْ تُغْلَقَ أَبْوَابُهُ، وَ تُقْطَعَ أَسْبَابُهُ، وَ اسْتَفْتَحَ التَّوْبَةَ، وَ أَمَاطَ الحَوْبَةَ، فَقَدْ أُقِیمَ عَلَى الطَّرِیقِ، وَ هُدِیَ نَهْجَ السَّبِیلِ.

### ترجمه

هر انسانى باید نصیحت مرا که جز قبول آن، پاداشى از وى نمى طلبم از من بپذیرد (و در راه عالمان ربانى گام نهد) و از حادثه کوبنده (مرگ) پیش از رسیدنش برحذر باشد، و هر کس باید به مدت کوتاه عمر و اقامت اندکش در این منزلگاه نظر افکند تا آن را به منزلگاهى والا مبدل سازد و براى محلى که او را بدانجا مى برند و شناخت نیازهاى جایگاه آینده اش، آنچه را در توان دارد به کار گیرد. خوشا به حال آن کس که قلب سلیم دارد، از کسى که به هدایتش مى پردازد اطاعت مى کند و از آن کس که او را به پستى و هلاکت مى کشاند دورى مى جوید، در نتیجه با کمک کسى که او را بینا مى سازد و با اطاعت رهبر هدایت کننده اى که به او دستور مى دهد، راه سلامت را مى یابد و هدایت را پیش از آنکه درهایش بسته شود و اسبابش قطع گردد، به دست مى آورد، درِ توبه را مى گشاید و گناه را از میان مى برد که اگر چنین کند بر طریق حق قرار گرفته و به راه راست و روشن هدایت شده است.

###

▲شرح و تفسیر

▲هدایت یافتگان

امام(علیه السلام) در این بخش همه مردم را مخاطب ساخته و آنها را به پیمودن راه علماى ربّانى که اوصاف آنها در بخش گذشته به طور مشروح بیان شد، دعوت مى کند و درواقع در این بخش مراحل سیر و سلوک الى الله را بر مى شمرد; نخست مى فرماید: «هر انسانى باید نصیحت مرا که جز قبول آن، پاداشى از وى نمى طلبم از من بپذیرد (و در راه عالمان ربّانى گام نهد) از حادثه کوبنده (مرگ) پیش از رسیدنش برحذر باشد، و هر کس باید به مدّت کوتاه عمر و اقامت اندکش در این منزلگاه نظر افکند تا آن را به منزلگاهى والا مبدّل سازد و براى محلّى که او را بدانجا مى برند و شناخت نیازهاى جایگاه آینده اش، آنچه را در توان دارد به کار گیرد»; (فَلْیَقْبَلِ امْرُءٌ کَرَامَةً(1) بِقَبُولِهَا، وَلْیَحْذَرْ قَارِعَةً(2) قَبْلَ حُلُولِهَا، وَلْیَنْظُرِ امْرُؤٌ فِی قَصِیرِ أَیَّامِهِ، وَ قَلِیلِ مُقَامِهِ، فِی مَنْزِل حَتَّى یَسْتَبْدِلَ بِهِ مَنْزِلاً، فَلْیَصْنَعْ لِمُتَحَوَّلِهِ، وَ مَعَارِفِ مُنْتَقَلِهِ).

امام(علیه السلام) در اوّلین گام همگان را توجّه به کوتاهى عمر دنیا و پایان زندگى و فرا رسیدن مرگ مى دهد تا همچون دنیاپرستان آخرت را به فراموشى نسپارند و دنیا را محلّ اقامت همیشگى خویش نپندارند.

این همان حالت یقظه و بیدارى است که نخستین مرحله سیر و سلوک الى الله را تشکیل مى دهد، چه عاملى براى بیدارى بهتر از ذکر مرگ و حلول اجل؟

در ادامه این سخن به پاک ساختن و برگزیدن دلیل راه اشاره کرده، مى فرماید: «خوشا به حال آن کس که قلب سلیم دارد، از کسى که هدایتش مى کند اطاعت مى نماید و از آن کس که او را به پستى و هلاکت مى کشاند دورى مى جوید»; (فَطُوبَى لِذِی قَلْب سَلِیم، أَطَاعَ مَنْ یَهْدِیهِ، وَ تَجَنَّبَ مَنْ یُرْدِیهِ(3)).

«در نتیجه با کمک کسى که او را بینا مى سازد و با اطاعت رهبر هدایت کننده اى که به او دستور مى دهد، راه سلامت را مى یابد و هدایت را پیش از آنکه درهایش بسته شود و اسبابش قطع گردد، به دست مى آورد»; (وَ أَصَابَ سَبِیلَ السَّلاَمَةِ بِبَصَرِ مَنْ بَصَّرَهُ، وَ طَاعَةِ هَاد أَمَرَهُ، وَ بَادَرَ الْهُدَى قَبْلَ أَنْ تُغْلَقَ أَبْوَابُهُ، وَ تُقْطَعَ أَسْبَابُهُ).

به این ترتیب امام به رهروان این راه توصیه مى کند که اگر نوسفرند، بدون هادى و راهنما گام برندارند; و در پرتو هدایت عالمان ربّانى و پویندگان پرسابقه، تا فرصتى در دست دارند و درهاى هدایت، گشوده است به سر منزل مقصود برسند.

سرانجام امام(علیه السلام) به توبه و زدودن زنگار گناه از دل که شرط اصلى پویش این راه است دعوت کرده، مى فرماید: «و (خوشا به حال کسى که) دَرِ توبه را مى گشاید و گناه را از میان مى برد که اگر چنین کند بر طریق حق قرار گرفته، و به راه راست و روشن هدایت شده است»; (وَ اسْتَفْتَحَ التَّوْبَةَ، وَ أَمَاطَ الحَوْبَةَ(4)، فَقَدْ أُقِیمَ عَلَى الطَّرِیقِ، وَ هُدِیَ نَهْجَ السَّبِیلِ).

به این طریق مسیر قرب الى الله به روى انسان گشوده مى شود و مشمول عنایات خاص الهى مى گردد.

#####

1. «کرامة» در اصل به معناى شرافت، شخصیت، ارزش، احترام و نعمت است و در اینکه در جمله بالا چه معنایى دارد بعضى آن را مفعول به دانسته اند و گفته اند: مفهوم جمله این است که باید هر انسانى کرامت الهى و نعمت او را به وسیله پذیرش این صفات برجسته بپذیرند، بنابراین کرامت به معناى کرامة الله و اشاره به نعمتهاى اوست. احتمال دیگر این است که «کرامة» از قبیل مفعول له باشد و مفهوم جمله چنین است که هر انسانى براى کرامت و محبّت این سخن را از من بپذیرد.

2. «قارعه» از ریشه «قرع» به معناى کوبیدن گرفته شده و «قارعه» به حوادث مهم و کوبنده گفته مى شود; مانند مرگ، زلزله. یکى از نامهاى قیامت نیز «قارعه» است، زیرا با حوادث کوبنده اى همراه است.

3. «یردى» از ریشه «رَدْى» بر وزن «رعد» به معناى هلاکت یا سقوط توأم با هلاکت است و«یردى» (از باب افعال) یعنى هلاک مى کند.

4. «حوبه» در اصل به معناى احتیاج و نیازى است که انسان را به گناه مى کشاند. سپس به هرگونه گناه یا گناهان بزرگ اطلاق شده است.

#####

▲نکته

▲نیاز به راهنما در پیمودن مقامات معنوى

در این خطبه شریفه اشاراتى به این نکته بود که خوشا به حال کسانى که از هدایت کننده اى پیروى مى کنند و با بینایى کسى که آنها را بینا مى سازد به راه خویش ادامه مى دهند و از آن کس که آنها را هدایت به راه راست مى کند اطاعت مى نمایند.

این جمله ها و مشابه آن که در بعضى دیگر از خطب نهج البلاغه آمده است این سؤال را مطرح مى کند که آیا پیمودن مقامات معنوى که از آن به سیر و سلوک الى الله تعبیر مى شود نیاز به استاد خاصى دارد که این راه را پیموده باشد و از آفات و خطرات آن آگاه باشد و تازه کاران و نوسفران را دستگیرى کند و به سر منزل مقصود برساند؟

به بیان دیگر آیا اصول کلى هدایت که در کتاب و سنّت آمده براى پیمودن این راه کافى است یا رهروان این راه هر یک به تناسب استعداد و روحیه خود نیاز به استادى دارند که در تشخیص جزئیات به آنها کمک کند؟ و همان گونه که دستورات کلى پزشکى براى درمان همه بیماران کافى نیست، بلکه هر بیمار نیاز به معاینه و تشخیص بیمارى و سپس روش درمان خاص خود را دارد، در پیمودن مقامات معنوى نیز همین گونه است؟

البتّه لحن آیات و روایات اسلامى این است که همه مؤمنان با انجام دستوراتى که در کتاب و سنّت وارد شده و پاى بندى به احکام الهى و در نظر گرفتن دقایقى که در این دو منبع بزرگ است مى توانند به قلّه رفیع ایمان برسند و راه قرب الى الله را بپیمایند. در حالات صحابه پیامبر(صلى الله علیه وآله) و اصحاب ائمه معصومین نیز کمتر اثرى از انتخاب استادهاى خصوصى مى یابیم حتّى روایاتى که در پاسخ سؤال بعضى از افراد وارد شده براى عموم مؤمنان اثر بخش است.

طرفداران انتخاب استاد خصوصى گاه به امور ذیل استدلال مى کنند:

1. داستان حضرت خضر و موسى(علیه السلام) نشان مى دهد که خداوند استاد راهنمایى براى موسى انتخاب کرد و وى وظیفه داشت دستوراتش را به کار بندد.

2. داستان حضرت موسى و شعیب(علیه السلام) نیز ممکن است از همین قبیل باشد.

3. در داستان لقمان و پسرش نیز آثارى از این برنامه دیده مى شود.

4. آیه سؤال در قرآن مجید (فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ)(1) به ناآگاهان دستور مى دهد که مشکلات علمى و فکرى را با سؤال از آگاهان حل کنند.

5. در خطبه 105 نهج البلاغه خواندیم که امام(علیه السلام) مى فرماید: «أیُّهَا النّاسُ اسْتَصْبِحُوا مِنْ شُعْلَةِ مِصْباحِ واعِظ مُتَّعظ; اى مردم چراغ فکر خود را از شعله گفتار واعظان با عمل روشن سازید».

6. امام سجّاد(علیه السلام) فرمود: «هَلَکَ مَنْ لَیْسَ لَهُ حَکیمٌ یُرْشِدُهُ وَ ذَلَّ مَنْ لَیْسَ لَهُ سَفیهٌ یَعْضُدُهُ; کسى که دانشمند ارشاد کننده اى نداشته باشد گمراه مى شود و کسى که فرد ساده دل کمک کننده اى نداشته باشد ناتوان مى گردد».(2)

7. تعبیراتى که در خطبه مورد بحث آمد نیز مى تواند گواه دیگرى بر این مطلب باشد; ولى غالب آنچه در بالا به عنوان دلیل ذکر شد قابل مناقشه است، زیرا داستان موسى و خضر آن گونه که از آیات قرآن استفاده مى شود ارتباطى با این مسئله ندارد. موسى(علیه السلام)مأمور بود علومى را درباره اسرار جهان انسانیّت از خضر بیاموزد تا بر بعضى از حوادثى که ظاهر آن را ناپسند مى بیند خرده نگیرد به همین دلیل هنگامى که موسى(علیه السلام)نمونه هایى را مشاهده کرد از خضر جدا شد و راه خود را ادامه داد و این کار ارتباطى با پیمودن مقامات معنوى و سیر و سلوک الى الله با هدایت راهنماى خصوصى ندارد.

در داستان موسى و شعیب نیز کمترین اثرى از این مسئله دیده نمى شود. البتّه نمى توان انکار کرد کسى که سالیانى دراز در خدمت پیامبر بزرگى باشد بسیارى از مطالب و تجارب را از او مى آموزد.

در داستان لقمان و فرزندش نیز یک سلسله دستورات کلى دیده مى شود که جنبه عمومى و همگانى دارد و قرآن آن را به همین عنوان ذکر کرده است.

آیه سؤال نیز مناسب مسئله تقلید از عالمان و مجتهدان است، همان گونه که در کتب اصولى به آن استدلال کرده اند. به بیان دیگر، اشاره به بیان احکام به صورت کلّى است; نه دستورات خاص و شخصى.

تنها در روایت بحار و بعضى خطبه هاى نهج البلاغه اشاره اى به این مطلب دیده مى شود.

کوتاه سخن اینکه اگر بخواهیم انتخاب استاد راهنما را به عنوان یک شرط لازم در پیمودن مقامات معنوى بپذیریم، با ظواهر کتاب و سنّت و سیره اصحاب پیامبر و ائمه هدى سازگار نیست; ولى اگر بخواهیم آن را به عنوان کمک گرفتن براى پیمودن این راه تلقّى کنیم کار بسیار خوبى به نظر مى رسد; ولى از نکته اى اساسى نباید غافل بود که این موضوع در طول تاریخ و حتّى در زمان ما مورد سوء استفاده فراوان افراد نااهل و منحرف قرار گرفته و در بعضى از موارد سر از افکار صوفیان و برنامه هاى منحطّ آنان در آورده است و نه تنها موجب قرب الى الله نشده، بلکه سبب بُعد من الله گشته است.

اگر کسى واقعاً خود را نیازمند به چنین استادى مى بیند باید در انتخاب او بسیار سختگیر باشد. مبادا خود را به شیطانى بسپارد به گمان اینکه خضر راه است و دلیل الى الله. ما در اینجا مخصوصاً به همه جوانان پاکدل که به دنبال چنین استادى مى گردند توصیه مى کنیم در درجه اوّل اگر بتوانند از کتابهاى خوبى که عالمان وارسته و شناخته شده نوشته اند استفاده کنند و در درجه بعد با شور و مشورت کامل استادى را براى خود برگزینند.

این نکته نیز شایان ذکر است که بعضى معتقدند اگر استادى لازم باشد در ابتداى راه لازم است امّا هنگامى که رهروان در مسیر قرار گرفتند دیگر نیازى به استاد خصوصى نیست بلکه از تعلیمات عمومى کتاب و سنّت مى توان در این راه بهره گرفت.

البتّه از روایات و تواریخ اسلامى استفاده مى شود که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و امامان معصوم(علیهم السلام) اصحاب خاصى داشتند که محرم راز و حاملان اسرار آنها بودند مانند على(علیه السلام)نسبت به پیامبر(صلى الله علیه وآله) و «کمیل»ها و «اصبغ بن نباته»ها و «میثم» و «رُشَیدِ هَجَرى»ها و همچنین سایر امامان; ولى این موضوع ارتباطى با مسئله استاد و شاگرد در امر سیر و سلوک ندارد که هر روز استاد دستور تازه اى براى پیمودن راه تعیین کند و هر یک از شاگردان دستور خاص خودش را داشته باشد، بلکه آنها همان گونه که گفته شد صاحبان اسرار و حاملان علوم معصومان(علیهم السلام)بودند، علومى که همگان استعداد درک یا حفظ آن را نداشتند.

در هر حال شکى نیست که وجود استاد پرتجربه و دلیل راه که انسان بتواند از اطلاعات و تجارب او در پیمودن مقامات معنوى استفاده کند، استادى که از هر نظر مورد اعتماد و اطمینان باشد بسیار خوب و مغتنم است; ولى چنان نیست که انسان نتواند با استفاده از دستورات کلى که در کتاب و سنّت و تاریخ زندگى پیشوایان اسلام آمده این راه را طى کند. مهم آن است که انسان عزم و اراده قوى براى پیمودن این راه داشته باشد وگرنه مسیر واضح و آشکار است. اگر توکّل بر خدا باشد او هم حمایت و راهنمایى مى کند.

در پایان بار دیگر تأکید مى کنیم که افراد زیادى از سودجویان و هوس بازان یا افراد غافل و گمراه به استناد این مسئله بسیارى از جوانان را به گمراهى کشانده یا آنها را مورد سوء استفاده قرار داده اند. از این شیاطین که در لباس انسان یا پیر طریقت و مرشد و راهنماى راه قرب الى الله خودنمایى مى کنند باید به شدت برحذر بود.

#####

1. انبیاء، آیه 7 .

2. بحارالانوار، ج 75، ص 159 .

#####

▲خطبه 215

کانَ یَدْعُو بِهِ کَثیراً

از دعاهاى امام(علیه السلام) است که غالباً پروردگار را با آن مى خواند.(1)

#####

1. سند خطبه:

در مصادر نهج البلاغه آمده است که این دعا را «سیّد ابن باقى» که هم عصر «محقق حلّى» بوده است در کتاب اختیار همانند نهج البلاغه ذکر کرده است جز جمله اخیر را که به صورت دیگرى آورده و سپس جمله هاى دیگرى را نیز بر آن افزوده که نشان مى دهد از منبعى غیر از نهج البلاغه گرفته است. در ذیل خطبه 225 اشارات دیگرى به منابع این دعا خواهد شد.

▲خطبه در یک نگاه

این خطبه که در واقع مرکب از یک سلسله دعاهاى پرمعنا و بسیار پرارزش است و امام(علیه السلام) در بسیارى از اوقات آن را مى خواند، از دو بخش تشکیل شده است:

بخش اوّل حمد و سپاس الهى بر نعمتهاى معنوى و مادى است که خداوند به ما ارزانى داشته و از ما نگرفته است.

در بخش دوم، امام(علیه السلام) تقاضاهایى از خداوند مى کند که در سه قسمت کوتاه و پرمحتوا که هر کدام با «اللهم» شروع مى شود، بیان شده است و این دعاها غالباً جنبه معنوى دارد، هر چند از جنبه هاى مادى نیز خالى نیست و مناسب است بعد از نمازها یا در قنوت نماز و در اوقاتى که انسان را حال دعا فراهم است خوانده شود و خواننده از برکات آن بهره مند گردد.

▲بخش اوّل

الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی لَمْ یُصْبِحْ بِی مَیِّتاً وَ لاَ سَقِیماً، وَ لاَ مَضْرُوباً عَلَى عُرُوقِی بِسُوء، وَ لاَ مَأْخُوذاً بِأَسْوَإِ عَمَلِی، وَ لاَ مَقْطُوعاً دَابِرِی، وَ لاَ مُرْتَدًّا عَنْ دِینِی، وَ لاَ مُنْکِراً لِرَبِّی، وَ لاَ مُسْتَوْحِشاً مِنْ إِیمَانِی، وَ لاَ مُلْتَبِساً عَقْلِی، وَ لاَ مُعَذَّباً بِعَذَابِ الاُْمَمِ مِنْ قَبْلِی. أَصْبَحْتُ عَبْداً مَمْلُوکاً ظَالِماً لِنَفْسِی، لَکَ الْحُجَّةُ عَلَیَّ وَ لاَ حُجَّةَ لی. وَ لاَ أَسْتَطِیعُ أَنْ آخُذَ إِلاَّ مَا أَعْطَیْتَنِی، وَ لاَ أَتَّقِی إِلاَّ مَا وَقَیْتَنِی.

### ترجمه

ستایش ویژه خداوندى است که مرا به صورت مرده و بیمارى وارد بامداد نساخت و به امراض گوناگون و بدمنظر گرفتار نکرد (و آفتى بر رگها و اعضایم وارد ننمود) به کیفر بدترین اعمالم مجازاتم نکرد و مرا بى فرزند قرار نداد، و (نیز حمد و سپاس مخصوص اوست که) مرا مرتد از دین و منکر پروردگارم و متوحش از ایمانم و گرفتار به اختلال در عقلم نکرد، و به عذابهایى که امتهاى پیشین را با آن مجازات نمود، مجازات نکرد شب را به روز آوردم در حالى که بنده مملوکى هستم که به نفس خویش ستم نمودم خداوندا تو حجّت را بر من تمام کرده اى و من حجّتى (در ارتکاب خلاف در برابر) تو ندارم، جز آنچه تو بخشیده اى نمى توانم چیزى به دست آورم، و جز آنچه مرا از آن حفظ کرده اى توان حفظ خود را ندارم.

▲شرح و تفسیر

▲خداوندا همه چیز از سوى توست

همان گونه که اشاره شد این بخش از کلام امام(علیه السلام) خطبه نیست، بلکه دعاى پرمعنایى است که تمام خیر دنیا وآخرت در آن، جمع است.

در آغاز امام(علیه السلام) خدا را به جهت نجات از ده چیز حمد و سپاس مى گوید که هر یک از آنها مى تواند تیره روزى دنیا و آخرت را فراهم سازد.

در چهار قسمت از این ده قسمت مى فرماید: «ستایش ویژه خداوندى است که مرا به صورت مرده و بیمار وارد بامداد نساخت و به بیماریهاى بدمنظر گرفتار ننمود (و آفتى بر رگها و اعضایم وارد نکرد) و به کیفر بدترین اعمالم مجازاتم نکرد و مرا بى فرزند قرار نداد»; (الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی لَمْ یُصْبِحْ بِی مَیِّتاً وَ لاَ سَقِیماً، وَ لاَ مَضْرُوباً عَلَى عُرُوقِی(1) بِسُوء، وَ لاَ مَأْخُوذاً بِأَسْوَإِ عَمَلِی، وَ لاَ مَقْطُوعاً دَابِرِی(2)).

جمله «لَمْ یُصْبِحْ» اشاره به این است که انسان هنگامى مى تواند در زندگى موفق باشد که از آغاز صبح، سالم و با نشاط باشد و خدا را بر این نعمت باید سپاس گفت.

جمله «وَ لاَ مَضْرُوباً عَلَى عُرُوقِی بِسُوء» به اعتقاد جمعى از شارحان نهج البلاغه اشاره به بیماریهایى است که انسان را بد منظر مى کند مانند برص و پیسى، و آن را در عرف عرب کنایه از این معنا مى دانند، در حالى که بعضى دیگر عروق را به معناى اعضا تفسیر کرده و جمله را اشاره به سلامت اعضاى آدمى مى دانند که از بزرگترین نعمتهاى خداست.

بعضى دیگر عروق را به همان معناى اصلى; یعنى رگها تفسیر کرده اند. اشاره به اینکه نبودن آفتى در رگهاى بدن از نعمتهاى بزرگى است که شکر و سپاس دارد و مى دانیم که امروز یکى از بیماریهاى رایج و خطرناک، گرفتگى رگهاى قلب و مغز است که عامل مهم سکته هاى قلبى و مغزى است.

بقاى نسل انسان و وجود فرزندان صالح که ثواب اعمالشان و نتایج کارهایشان، هم به خودشان و به پدر و مادر عاید شود نیز نعمت بزرگ دیگرى که در جمله «وَ لا مَقْطُوعاً دابِرِی» به آن اشاره شده است.

سپس اشاره به شش نعمت مهم دیگر که شایسته هرگونه حمد و سپاس است کرده، مى فرماید: «و (شکر مى کنم خدایى را که) مرا مرتد از دین و منکر پروردگارم و وحشت زده از ایمانم و گرفتار به اختلال در عقلم نکرد، و مرا به کیفر و عذابهایى که امتهاى پیشین را با آن مجازات نمود، مجازات نکرد»; (وَ لاَ مُرْتَدًّا عَنْ دِینِی، وَ لاَ مُنْکِراً لِرَبِّی، وَ لاَ مُسْتَوْحِشاً مِنْ إِیمَانِی، وَ لاَ مُلْتَبِساً(3) عَقْلِی، وَ لاَ مُعَذَّباً بِعَذَابِ الاُْمَمِ مِنْ قَبْلِی).

بسیار مى شود که انسان در آغاز کار مشمول نعمتهاى مهم الهى است; ولى در ادامه راه آنها را از دست مى دهد: تعدادى از جمله هاى بالا اشاره به تداوم نعمتهاست; نعمت دین و ایمان و عقل، بنابراین هم شمول نعمت، شایسته حمد و شکر است و هم بقا و تداوم آن، زیرا اگر لطف خدا شامل حال نباشد هر لحظه نعمتها در معرض زوال است.

جمله «وَ لاَ مُنْکِراً لِرَبِّی» بعد از جمله «وَ لاَ مُرْتَدًّا عَنْ دِینِی» از قبیل ذکر خاص بعد از عام است.

جمله «وَ لاَ مُعَذَّباً بِعَذَابِ...» اشاره به عذابهاى دردناک و وحشتناکى است که بر بعضى از امتهاى پیشین نازل شد; مانند صاعقه، طوفانهاى بسیار شدید و زلزله هاى ویرانگر و آفات سخت و سنگین در جسم و جان.

جمله «وَ لاَ مُسْتَوْحِشاً مِنْ إِیمَانِی» اشاره به این است که انسان گاه ایمان دارد; ولى از این مى ترسد که آلوده به خطاهایى بشود و یا در معرض زوال قرار گیرد.

امام(علیه السلام) عرضه مى دارد که تو را به سبب ایمان آمیخته با آرامش کامل شکر و سپاس مى گویم.

و از آنجا که یکى از مهمترین مقامات عارفان و مقرّبان درگاه خداوند تسلیم در برابر فرمان او و اعتراف به نقصان است، امام(علیه السلام) در ادامه این سخن چنین عرضه مى دارد: «(خداوندا) شب را به روز آوردم در حالى که بنده مملوکى هستم که به نفس خویش ستم نمودم خداوندا! تو حجّت را بر من تمام کرده اى و من حجّتى (در ارتکاب گناه در برابر) تو ندارم، جز آنچه تو بخشیده اى نمى توانم چیزى به دست آورم، و جز آنچه مرا از آن حفظ کرده اى توان حفظ خود را ندارم»; (أَصْبَحْتُ عَبْداً مَمْلُوکاً ظَالِماً لِنَفْسِی، لَکَ الْحُجَّةُ عَلَیَّ وَ لاَ حُجَّةَ لی. وَ لاَ أَسْتَطِیعُ أَنْ آخُذَ إِلاَّ مَا أَعْطَیْتَنِی، وَ لاَ أَتَّقِیَ إِلاَّ مَا وَقَیْتَنِی).

برترین افتخار انسان این است که بنده خدا باشد همان چیزى که امام(علیه السلام) در سخن دیگرى فرمود: «إلهی کَفى بی عِزّاً أنْ أَکُونَ لَکَ عَبْداً».(4)

و تعبیر «ظَالِماً لِنَفْسِی» اشاره به این است که انسان هیچ گاه نمى تواند حقّ عبودیت پروردگار را انجام دهد. جایى که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) عرضه مى دارد: «إلهی ما عَبَدْناکَ حَقَّ عِبادَتِکَ»(5) دیگران به طریق اولى باید اعتراف به تقصیر کنند.

#####

1. «عروق» جمع «عرق» بر وزن «حرص» در اصل به معناى رگهایى است که مجراى خون در بدن است و به اصل و ریشه هر چیزى نیز گفته مى شود.

2. «دابر» در اصل به معناى پشت یا شخص تابع است به همین لحاظ به فرزندان و نسلهایى که بعد از انسان مى آیند «دابر» گفته مى شود.

3. «ملتبس» از ریشه «لبس» بر وزن «حبس» به معناى اشتباه گرفته شده و «ملتبساً عقلى» به معناى به هم ریختن فکر و عقل است.

4. خصال صدوق، ج 2، ص 420، ح 14.

5. بحارالانوار، ج 68، ص 23 .

#####

▲بخش دوم

اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَفْتَقِرَ فی غِنَاکَ، أَوْ أَضِلَّ فی هُدَاکَ، أَوْ أُضَامَ فِی سُلْطَانِکَ، أَوْ أُضْطَهَدَ وَ الاَْمْرُ لَکَ!

اللَّهُمَّ اجْعَلْ نَفْسِی أَوَّلَ کَرِیمَة تَنْتَزِعُهَا مِنْ کَرَائِمِی، وَ أَوَّلَ وَدِیعَة تَرْتَجِعُهَا مِنْ وَدَائِعِ نِعَمِکَ عِنْدِی!

اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِکَ أَنْ نَذْهَبَ عَنْ قَوْلِکَ، أَوْ أَنْ نُفْتَتَنَ عَنْ دِینِکَ، أَوْ تَتَابَعَ بِنَا أَهْوَاؤُنَا دُونَ الْهُدَى الَّذِی جَاءَ مِنْ عِنْدِکَ!

### ترجمه

خداوندا! به تو پناه مى برم با آنکه در سایه بى نیازى تو هستم، فقیر شوم و با آنکه در پرتو هدایت تو قرار گرفته ام گمراه گردم یا در پناه حکومت تو بر من ستم شود یا با آنکه همه چیز در دست توست مغلوب و مقهور گردم. خداوندا! نخستین موهبت از مواهب خویش را که از من مى گیرى جان من قرار ده و جانم نخستین ودیعه از ودایع نعمتهایت باشد که نزد من دارى و از من باز مى ستانى (چشم و گوش و سایر اعضاى تنم را تا پایان عمر سالم بدار) خداوندا! به تو پناه مى بریم که از گفتارت روى گردان شویم یا به کناره گیرى از آیینت فریفته گردیم یا هوا و هوسهاى سرکش ما را به پیروى از خود بکشاند و از هدایتهاى تو باز دارد.

▲شرح و تفسیر

امام(علیه السلام) در بخش اوّل این خطبه حمد و سپاس الهى را بر نعمتهاى مهمّى که به او ارزانى داشته است بجا آورد و به دنبال آن در این بخش از خطبه دست به درگاهش بر مى دارد و تقاضاى نعمتهایى مى کند که مکمّل نعمتهاى پیشین است و در سه جمله که هر جمله با «اللهم» شروع مى شود خواسته هاى خود را در پیشگاه الهى عرضه مى دارد:

نخست مى گوید: «خداوندا! به تو پناه مى برم با آنکه در سایه بى نیازى تو هستم، فقیر شوم و با آنکه در پرتو هدایت تو قرار گرفته ام گمراه گردم یا در سایه حکومت تو بر من ستم شود یا با اینکه همه چیز در دست توست مغلوب و مقهور گردم»; (اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَفْتَقِرَ فی غِنَاکَ، أَوْ أَضِلَّ فی هُدَاکَ، أَوْ أُضَامَ(1)فِی سُلْطَانِکَ، أَوْ أُضْطَهَدَ(2) وَ الاَْمْرُ لَکَ!).

این چهارجمله که همه بازگشت به توحید افعالى مى کند اشاره به این است که غنا و بى نیازى، هدایت و پیروزى و غلبه بر دشمن و مشکلات همه در سایه لطف خدا میسّر است; همان گونه که قرآن مجید مى فرماید: «(یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللهِ وَاللهُ هُوَ الْغَنِىُّ); اى مردم! همه شما فقیر هستید و غنىّ و بى نیاز تنها خداست»(3) و مى فرماید: «(مَنْ یَهْدِ اللهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِى); کسى را که خدا هدایت کند تنها او هدایت یافته است»(4) و نیز مى فرماید: «(إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللهُ فَلاَ غَالِبَ لَکُمْ); اگر خداوند شما را یارى کند هیچ کس بر شما غلبه نخواهد کرد».(5)

حضرت در دومین دعا و درخواست، عرضه مى دارد: «خداوندا! نخستین موهبت از مواهب خویش را که از من مى گیرى جان من قرار ده و جانم نخستین ودیعه از ودایع نعمتهایت باشد که از من باز مى ستانى (و چشم و گوش و سایر اعضایم را تا پایان عمر سالم بدار)»; (اللَّهُمَّ اجْعَلْ نَفْسِی أَوَّلَ کَرِیمَة تَنْتَزِعُهَا مِنْ کَرَائِمِی، وَ أَوَّلَ وَدِیعَة تَرْتَجِعُهَا مِنْ وَدَائِعِ نِعَمِکَ عِنْدِی!).

«کریمة» در اصل به معناى شخص با ارزش و اشیاى گرانبهاست و در جمله مورد بحث، اشاره به اعضاى مهم انسان; مانند چشم و گوش و زبان است که گاه به عنوان موهبت الهى و گاه ودیعه خداوند ذکر شده است که هم اشاره به لطف و رحمت الهى است و هم اشاره به اینکه نعمتها ودیعه هایى است و سرانجام باز گرفته مى شود.

در هر حال مضمون این دعا همان است که به صورت دیگرى در دعاهاى سایر معصومان آمده است; در دعاى رسول اکرم(صلى الله علیه وآله) در اعمال شب نیمه شعبان مى خوانیم: «اَللّهُمَّ أمْتِعْنا بِأسْماعِنا وَ أبْصارِنا وَ قُوَّتِنا ما أحْیَیْتَنا وَ اجْعَلْهُ الْوارِثَ مِنّا; خداوندا نعمت گوش و چشم و قوّت جسم و جان ما را تا زمانى که زنده ایم بر ما ارزانى دار و آنها را وارث ما قرار ده».(6)

راستى چنین است که انسان اگر در اواخر عمر نعمت چشم و گوش و قدرت و جسم و روح را از دست بدهد به مرده متحرکى مبدّل مى شود که شهد حیات در کام او از زهر هم تلخ تر است و هر لحظه آرزوى مرگ و رهایى از آن حالت مى کند.

بدیهى است منظور از دعاى فوق این نیست که خداوند در پایان عمر نخست جان انسان را بگیرد و بعد از مدّتى چشم و گوش او را، بلکه منظور این است که تا پایان عمر تمام اعضاى او سالم باشند.

در سومین درخواست، عرضه مى دارد: «خداوندا! به تو پناه مى بریم که از گفتارت روى گردان شویم یا به کناره گیرى از آیینت فریفته گردیم یا هوا و هوسهاى سرکش ما را به پیروى از خود بکشاند و از هدایتهاى تو باز دارد»;

(اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِکَ أَنْ نَذْهَبَ عَنْ قَوْلِکَ، أَوْ أَنْ نُفْتَتَنَ عَنْ دِینِکَ، أَوْ تَتَابَعَ(7) بِنَا أَهْوَاؤُنَا دُونَ الْهُدَى الَّذِی جَاءَ مِنْ عِنْدِکَ!).

امام(علیه السلام) در این دعا از سه گناه و مشکل بزرگ به خدا پناه مى برد: 1. انسان اوامر و نواهى الهى را به فراموشى بسپرد و از کنار آن سرسرى بگذرد. 2. وسوسه هاى فتنه انگیزان در دل انسان نفوذ کند و او را از حق منحرف سازد. 3. هواى نفس برانسان چیره شود و او را از هدایت الهى باز دارد.

به یقین اگر این دعاهاى سه گانه که هر یک با «اللهم» آغاز شد در درگاه الهى به اجابت برسد، تمام خیر و سعادت دنیا و آخرت نصیب انسان مى گردد و چه خوب است که این دعاها را به خاطر بسپاریم و هر زمان حال دعایى دست داد رو به درگاه خدا کنیم و آنها را از خدا بخواهیم.

امام(علیه السلام) در بخش اوّل و دوم این دعا سخن را به صورت متکلّم وحده آورده; ولى در بخش آخر آن را به صیغه متکلم مع الغیر ذکر مى کند تا هم مصلحت خویش را از خدا خواسته باشد و هم مصالح همه مسلمانان را.

#####

1. «أضام» از ریشه «ضیم» بر وزن «عین» به معناى ظلم کردن و خوار نمودن گرفته شده است.

2. «أضطهد» از ریشه «ضهد» بر وزن «مهد» به معناى مقهور ساختن گرفته شده است و «اضطهاد» به معناى تأکید در مقهور نمودن است.

3. فاطر، آیه 15.

4. اعراف، آیه 178 .

5. آل عمران، آیه 160 .

6. بحارالانوار، ج 95، ص 413، دعاى شب نیمه شعبان.

7. «تتابع» از ریشه «تتابع» (مصدر باب تفاعل) به معناى به سرعت به سوى چیزى بردن است.

▲خطبه 216

خَطَبَها بِصِفّینَ

از خطبه هاى امام(علیه السلام) است که در صفّین ایراد فرمود.(1)

#####

1. سند خطبه:

در کتاب مصادر نهج البلاغه ذیل این خطبه آمده است که این خطبه را قبل از سیّد رضى، مرحوم کلینى در روضه کافى، ج 8، ص 352، از امام باقر(علیه السلام) نقل کرده است البتّه آنچه در کافى آمده بیش از آن است که در نهج البلاغه آمده، و بعضى از الفاظش با عبارات نهج البلاغه متفاوت است، بى آنکه در معنا تغییرى به وجود آمده باشد. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 129)

▲خطبه در یک نگاه

این خطبه از خطبه هاى مهم نهج البلاغه است که امام(علیه السلام) در زمان ومکان خاصى; یعنى در جنگ صفین ایراد فرموده و مباحث مهمى را در بردارد و عمدتاً از چهار بخش تشکیل شده است:

1. در بخش اوّل از حقوق متقابل والى و رعیت (زمامداران و توده هاى مردم) سخن مى گوید. به بیان قانونى کلى درباره حقوق مى پردازد و مى فرماید: حق، همواره دو سویه است;هرکس بر دیگرى حق دارد او نیز به نوعى داراى حق بر آن شخص است واین مسئله مهمى است که به شرح آن خواهیم پرداخت (ان شاءالله).

2. در بخش دوم حقوق حاکمان بر مردم و حقوق مردم را بر حاکمان تشریح مى کند و در همین بخش بر این معنا تأکید مى فرماید که نه اصلاح مردم بدون اصلاح حاکمان ممکن است نه اصلاح حاکمان بى اصلاح مردم; یعنى این دو در یکدیگر تأثیر متقابل دارند.

3. بخش سوم در واقع پاسخى است که امام(علیه السلام) به یکى از یارانش داد; او تعریف و تمجید فراوانى از امام کرد و وفادارى کامل خود را به پیشگاه آن حضرت عرضه داشت، امام در پاسخ او تواضع فراوانى نمود و فرمود: من هرگز ثناگویى و تعریف و تمجید را خوش ندارم، چرا که همه عظمتها مخصوص ذات پاک خداست.

4. در بخش چهارم از روابط صحیح حاکمان و مردم سخن به میان آمده و بدین معنا تأکید شده که حاکمان باید از متملّقان و چاپلوسان بپرهیزند و به عکس آماده شنیدن نقد نقّادان و خرده گیرى خرده گیران باشند تا جامعه رو به سوى صلاح و فلاح حرکت کند.

▲بخش اوّل

أَمَّا بَعْدُ; فَقَدْ جَعَلَ اللّهُ سُبْحَانَهُ لِی عَلَیْکُمْ حَقًّا بِوِلاَیَةِ أَمْرِکُمْ، وَ لَکُمْ عَلَیَّ مِنَ الْحَقِّ مِثْلُ الَّذِی لِی عَلَیْکُمْ، فَالْحَقُّ أَوْسَعُ الاَْشْیَاءِ فِی التَّوَاصُفِ، وَ أَضْیَقُهَا فِی التَّنَاصُفِ، لاَیَجْرِی لاَِحَد إِلاَّ جَرَى عَلَیْهِ، وَ لاَ یَجْرِی عَلَیْه إِلاَّ جَرَى لَهُ. وَ لَوْ کَانَ لاَِحَد أَنْ یَجْرِیَ لَهُ وَ لاَ یَجرِیَ عَلَیْهِ، لَکَانَ ذلِکَ خَالِصاً لِلّهِ سُبْحَانَهُ دُونَ خَلْقِهِ، لِقُدْرَتِهِ عَلَى عِبَادِهِ، وَ لِعَدْلِهِ فِی کُلِّ مَا جَرَتْ عَلَیْهِ صُرُوفُ قَضَائِهِ، وَ لکِنَّهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَ حَقَّهُ عَلَى الْعِبَادِ أَنْ یُطِیعُوهُ، وَ جَعَلَ جَزَاءَهُمْ عَلَیْهِ مُضَاعَفَةَ الثَّوَابِ تَفَضُّلاً مِنْهُ، وَ تَوَسُّعاً بِما هُوَ مِنَ الْمَزِیدِ أَهْلُهُ.

### ترجمه

امّا بعد (از حمد و ثناى الهى بدانید) خداوند سبحان براى من بر شما حقى قرار داده که آن سرپرستى امور شماست و در مقابل، براى شما نیز حقى بر من قرار داده; مانند حقى که من بر شما دارم و حق در مرحله بیان، از هر چیز وسیع تر است و همه از آن دفاع مى کنند; ولى در مرحله عمل از هر چیز سخت تر و پیچیده تر است (زیرا) حق به نفع کسى جریان نمى یابد مگر اینکه در برابر آن حقى به گردن او قرار مى گیرد (و مسئولیتى براى او به وجود مى آورد)، و حق به گردن کسى نمى آید مگر اینکه به نفع او حقى بر دیگرى خواهد بود، و اگر قرار بود حق (یک طرفه باشد و) به سود کسى جریان یابد و بر او حقى نباشد، این امر مخصوص خداوند سبحان بود; نه مخلوقش، زیرا قدرتش بر همه بندگان احاطه دارد و عدالتش در همه امور که فرمانش جارى است، ثابت است; ولى خداوند

سبحان حق خود را بر بندگانش این قرار داده است که اطاعتش کنند و (در مقابل) پاداش آنها را بر خود به صورت مضاعف و از باب تفضیل و توسعه براى کسانى که شایستگى دارند لازم شمرده است (بنابراین حق خدا بر خلق نیز دو سویه است; او حق اطاعت بر بندگان دارد و بندگان حق ثواب، هر چند این حق از باب تفضّل است; نه استحقاق).

▲شرح و تفسیر

▲گسترش دامنه حقوق

امام(علیه السلام) در آغاز این خطبه همه یاران خود را به اتحاد و انضباط از طریق بیان حقّش بر امّت دعوت مى کند و مى فرماید: «امّا بعد (از حمد و ثناى الهى بدانید) خداوند سبحان براى من بر شما حقى قرار داده که آن سرپرستى امور شماست و در مقابل، براى شما نیز حقى بر من قرار داده; مانند حقى که من بر شما دارم»; (أَمَّا بَعْدُ; فَقَدْ جَعَلَ اللّهُ سُبْحَانَهُ لِی عَلَیْکُمْ حَقًّا بِوِلاَیَةِ أَمْرِکُمْ، وَ لَکُمْ عَلَیَّ مِنَ الْحَقِّ مِثْلُ الَّذِی لِی عَلَیْکُمْ).

امام(علیه السلام) در این جمله به مسئله مهمى در باب حکومت اسلامى اشاره مى کند که در واقع با همه حکومتهاى آن زمان متفاوت بود. حکومتهاى استبدادى همه چیز را از آن خود مى دانستند و رعایا را همچون بردگان مى شمردند که باید چشم و گوش بسته، اطاعت کنند و اگر چیزى براى رعایا قایل بودند نوعى منّت و تفضّل بود; نه حق، در حالى که امام(علیه السلام) مى فرماید: حکومت اسلامى در واقع مرکّب از دو حق متقابل است: حق زمامداران بر مردم و حق مردم بر زمامداران که هر دو سنگین و پرمسئولیت است.

سپس به قاعده اى کلّى و بسیار فراگیر در فرهنگ اسلامى، اشاره کرده، مى افزاید: «حق در مرحله بیان، از هر چیز وسیع تر است و همه از آن دفاع مى کنند; ولى در مرحله عمل از هر چیز سخت تر و پیچیده تر است (چرا که) حق به نفع کسى جریان نمى یابد مگر اینکه در برابر آن حقى به گردن او قرار مى گیرد (و مسئولیتى براى او به وجود مى آورد) و حق بر گردن کسى نمى آید مگر اینکه به نفع او حقى بر دیگرى خواهد بود»; (فَالْحَقُّ أَوْسَعُ الاَْشْیَاءِ فِی التَّوَاصُفِ(1)، وَ أَضْیَقُهَا فِی التَّنَاصُفِ(2)، لاَیَجْرِی لاَِحَد إِلاَّ جَرَى عَلَیْهِ، وَ لاَ یَجْرِی عَلَیْه إِلاَّ جَرَى لَهُ).

در واقع امام(علیه السلام) در این عبارت به دو نکته اشاره مى فرماید: نخست اینکه همه انسانها با واژه حق آشنا هستند و هر کس دم از طرفدارى حق مى زند و براى حفظ منافع خود زیر چتر این واژه قرار مى گیرد، در حالى که هنگام عمل، براى اداى حقوق دیگران بسیار سخت گیر است، گویى حق را یک طرفه مى داند، لذا امام(علیه السلام) در بیان نکته دوم به این اصل اساسى اشاره مى فرماید که در هیچ مورد حق یک جانبه وجود ندارد; در همه جا بدون استثنا اگر حقّى براى کسى قرار داده شود طرف مقابل نیز حقّى بر او پیدا مى کند; مثلا استاد بر شاگرد خود حق دارد، زیرا او را تعلیم داده و تربیت آموخته است. به یقین شاگرد نیز بر استاد حق دارد، زیرا هنگامى که فکر و عمر و جوانى خویش را در اختیار استاد قرار مى دهد باید در تعلیم و تربیت او بکوشد و چیزى فروگذار نکند.

اگر طلبکار حقّى بر بدهکار دارد که باید آن را به موقع ادا کند، بدهکار نیز حق متقابلى دارد و آن اینکه اگر توان پرداخت را نداشته باشد به او مهلت دهد (وَإِنْ کَانَ ذُو عُسْرَة فَنَظِرَةٌ إِلَى مَیْسَرَة).(3)

اگر مردان حقوق متعددى بر همسران خود دارند زنان آنها نیز حقوق بسیارى بر گردن شوهران دارند (وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ).(4)

در مورد پدر ومادر و فرزند نیز این مسئله کاملا نمایان است نه فقط پدر و مادر بر فرزند حقوق سنگینى دارند، بلکه فرزندان نیز بر آنها حقوق بسیارى دارند. اگر کسى رسالة الحقوق امام سجاد زین العابدین على بن الحسین(علیه السلام) را به دقت مطالعه کند به گسترش حقوق متقابل مردم بر یکدیگر کاملا آگاه مى شود.(5)

حتى اگر انسان بر حیوانى که مملوک اوست حقى دارد، حیوان نیز بر او حق دارد.(6)

آنگاه امام(علیه السلام) در ادامه این سخن به حق خداوند بر بندگان اشاره مى کند که حتى این حق نیز یک طرفه نیست، گرچه تعبیر حق عباد بر خدا از جهاتى نامتناسب است; ولى به هر حال این حق در لباس تفضّل در اینجا خود را نشان مى هد، مى فرماید: «اگر قرار بود حق (یک طرفه باشد و) به سود کسى جریان یابد و بر او حقى نباشد، این امر مخصوص خداوند سبحان بود; نه مخلوقش، زیرا قدرتش بر همه بندگان احاطه دارد و عدالتش در همه امورى که فرمانش جارى است، ثابت است»; (وَ لَوْ کَانَ لاَِحَد أَنْ یَجْرِیَ لَهُ وَ لاَ یَجرِیَ عَلَیْهِ، لَکَانَ ذلِکَ خَالِصاً لِلّهِ سُبْحَانَهُ دُونَ خَلْقِهِ، لِقُدْرَتِهِ عَلَى عِبَادِهِ، وَ لِعَدْلِهِ فِی کُلِّ مَا جَرَتْ عَلَیْهِ صُرُوفُ قَضَائِهِ).

این سخن اشاره به آن است که از یک سو قدرت خداوند ایجاب مى کند که بندگان خود را تنها نگذارد و به یارى آنها در همه زمینه ها عنایت کند و از سوى دیگر عدالتش موجب مى شود کمترین ظلم و ستمى نه در جهان تشریع و نه در جهان تکوین بر کسى وارد نشود، بنابراین، حساب خداوند از حساب بندگان جداست; بندگان بر اثر عجز و ناتوانى و یا نیازهایى که آنها را به ترک عدالت وا مى دارد ممکن است حقوق دیگران را عایت نکنند; امّا قادر مطلق و عادل على الاطلاق، چگونه ممکن است راضى به ضایع شدن حقوق بندگانش شود؟! بنابراین ممکن است دو طرفه بودن حق در مورد خداوند، استثنا شود و حق او یک طرفه باشد.

امام(علیه السلام) در ادامه این سخن مى فرماید: «ولى خداوند سبحان حق خود را بر بندگانش این قرار داده است که اطاعتش کنند و (در مقابل) پاداش آنها را بر خود به صورت مضاعف و از باب تفضّل و توسعه براى کسانى که شایستگى دارند لازم دانسته است»; (وَ لَکِنَّهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَ حَقَّهُ عَلَى الْعِبَادِ أَنْ یُطِیعُوهُ، وَ جَعَلَ جَزَاءَهُمْ عَلَیْهِ مُضَاعَفَةَ الثَّوَابِ تَفَضُّلاً مِنْهُ، وَ تَوَسُّعاً بِما هُوَ مِنَ الْمَزِیدِ أَهْلُهُ).

به بیان دیگر خداوند در برابر حقّى که بر بندگان دارد حقّى براى بندگان بر خویش قائل است، هر چند این حق، جنبه تفضّل دارد بى آنکه بندگان از خداوند طلبکار باشند، زیرا در برابر آن همه نعمتهایى که او به بندگان ارزانى داشته هر قدر اطاعت و عبادتش کنند بخش اندکى از شکر آن را ادا نخواهند کرد.

به این ترتیب حتى خداوند متعال از این امر مستثنا نیست; یعنى در برابر حقى که او بر بندگان دارد آنها هم بر او حقى دارند، هر چند این حق از باب تفضّل است; نه استحقاق و طلبکار بودن.

#####

1. «تواصف» از ریشه «وصف» گرفته شده و به این معناست که بعضى چیزى را براى بعضى دیگر وصف کنند. در خطبه بالا; یعنى مردم در مقام سخن، هر کدام درباره حق دادِ سخن مى دهند.

2. «تناصف» از ریشه «نَصَفَ» بر وزن «هدف» و بر وزن «حرص» به معناى انصاف دادن گرفته شده است و معناى «تناصف» آن است که هر کس در حق دیگرى انصاف را رعایت کند.

3. بقره، آیه 280 .

4. بقره، آیه 228 .

5. مرحوم علاّمه مجلسى رسالة الحقوق امام سجاد(علیه السلام) را در بحارالانوار، ج 71، ص 10 آورده است.

6. در کتاب الحج وسائل الشیعه، بابى تحت عنوان «حقوق الدابّة الواجبة و المندوبة» ذکر شده است که بسیار قابل توجّه است و در خطبه 167 نیز اشاره اى به این معنا گذشت.

#####

▲نکته

▲ثواب، استحقاق است یا تفضّل؟

از قدیم الایّام این بحث در میان علماى علم کلام مطرح بوده است که آیا ثواب از سوى خداوند، جنبه استحقاق دارد یا تفضّل؟ به این معنا که بندگان هنگامى که اوامر الهى را اطاعت مى کنند بر خداوند لازم است به آنها پاداش نیک دهد و اگر ندهد قبیح خواهد بود و خداوند مرتکب قبیح مى شود؟ یا اینکه بندگان هیچ گونه طلبى در مقابل اطاعت اوامر و ترک معاصى از خداوند ندارند و اگر پاداشى دهد از باب لطف و مرحمت است و اگر ندهد عین عدالت است؟

جمعى از متکلّمان که بیشتر تمایل به مذهب اشاعره داشته اند، تفضّل را پذیرفته اند و بعضى دیگر که تمایل به مذهب معتزله داشته اند استحقاق را.

طرفداران استحقاق مى گویند بى شک الزام بندگان به اطاعت داراى مشقتهایى است اگر این الزام بودن هدف باشد، ظلم است و قبیح و از خداوند حکیم صادر نمى شود و اگر هدفى داشته باشد آن هدف چیزى جز پاداش نیک نخواهد بود، بنابراین اگر خداوند پاداش نیکى ندهد مستلزم قبیح است که بر او محال است.

طرفداران تفضّل مى گویند خداوند آن قدر نعمت به ما داده که اگر همه عمر را به اطاعت او مشغول باشیم شکرِ بخشِ کوچکى از این همه نعمت را به جا نیاورده ایم، بنابراین ما طلب و استحقاقى نداریم تا او ملزم به پرداخت آن باشد.

ولى گویا طرفین از یک نکته غافل مانده اند که با توجّه به آن، نقاب از چهره این مسئله برداشته مى شود و حق، آشکار مى گردد و آن این است که استحقاق پاداش در جایى است که کسى به دیگرى خدمتى کند و در برابر آن خدمت، منتظر پاداش و اجرت باشد و به بیان دیگر هر دو گروه در واقع پاداش یا چیزى شبیه پاداش براى اطاعت فرمان پروردگار قائل شده اند; گروه اوّل مى گویند پاداششان را به صورت نعمتهاى الهى از قبل گرفته اند و گروه دوم مى گویند بعداً باید بگیرند.

در حالى که مى دانیم همه اوامر و نواهى الهى مصالحى دارد که به خود مکلّفان باز مى گردد. نماز و روزه و حج و جهاد، سبب صفاى روح و تکامل نفس و عزت و سربلندى مى شود و ترک دروغ و غیبت و شراب و قمار آنها را از مفاسد و بدبختیها نجات مى دهد. با این حال، مکلّفان در اطاعت اوامر و ترک معاصى به خودشان خدمت مى کنند، آیا در مقابل خدمت به خویشتن باید خود را طلبکار از پروردگار بدانند؟!

این درست به آن مى ماند که طبیب دلسوز و مهربانى به بیمار خود دستورات لازم را به طور رایگان دهد و حتى داروها را در اختیار او بگذارد و بیمار به آن دستورها عمل کند و از شرّ بیمارى رهایى یابد. آیا اگر این بیمار نزد طبیب برود و از مطالبه اجر و پاداشى بر اطاعت امر وى کند همگان تعجب نمى کنند و بر کار او نمى خندند؟

تمام اوامر و نواهى الهى در واقع همین گونه است و پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) طبیب دوّار به طب بوده و آنچه گفته است در مسیر منافع مکلّفان قرار گرفته است، بنابراین جایى براى این بحث باقى نمى ماند که آیا مردم در برابر طاعات خود استحقاق ثواب دارند یا ثواب تفضّل است؟

آرى، خداوند به لطف و کرمش براى تشویق مردم به اطاعتى که موجب کمال آنهاست پاداشى بر عهده گرفته و وعده ثواب داده و چون چنین وعده اى هرگز از آن تخلّف نخواهد کرد، زیرا تخلّف از وعده بر حکیم قادر وعالم، محال است.

قرآن مجید مى فرماید: «(کَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ); خداوند رحمت را بر خود مقرّر داشته است».(1)

از سوى دیگر مى فرماید: «(إِنَّ اللهَ لاَ یُخْلِفُ الْمِیعَادَ); خداوند از وعده خویش تخلّف نمى کند».(2)

#####

1. انعام، آیه 12، همین تعبیر در آیه 54 با اضافه کلمه «ربکم» آمده است.

2. آل عمران، آیه 9 .

#####

▲بخش دوم

ثُمَّ جَعَلَ ـ سُبْحَانَهُ ـ مِنْ حُقُوقِهِ حُقُوقاً افْتَرَضَهَا لِبَعْضِ النَّاسِ عَلَى بَعْض، فَجَعَلَهَا تَتَکَافَأُ فِی وُجُوهِهَا، وَ یُوجِبُ بَعْضُهَا بَعْضاً، وَ لاَ یُسْتَوْجَبُ بَعْضُهَا إِلاَّ بِبَعْض. وَ أَعْظَمُ مَا افْتَرَضَ ـ سُبْحَانَهُ ـ مِنْ تِلْکَ الْحُقوقِ حَقُّ الْوَالِی عَلَى الرَّعِیَّةِ، وَ حَقُّ الرَّعِیَّةِ عَلَى الْوَالِی، فَرِیضَةٌ فَرَضَهَا اللّهُ ـ سُبْحَانَهُ ـ لِکُلٍّ عَلَى کُلٍّ، فَجَعَلَهَا نِظَاماً لاُِلْفَتِهِمْ، وَ عِزًّا لِدِینِهِمْ، فَلَیْسَتْ تَصْلُحُ الرَّعِیَّةُ إِلاَّ بِصَلاَحِ الْوُلاَةِ، وَ لاَ تَصْلُحُ الْوُلاَةُ إِلاَّ بِاسْتِقَامَةِ الرَّعِیَّةِ، فَإِذَا أَدَّتِ الرَّعِیَّةُ إِلَى الْوَالِی حَقَّهُ، وَ أَدَّى الْوَالِی إِلَیْهَا حَقَّهَا عَزَّ الْحَقُّ بَیْنَهُمْ، وَ قَامَتْ مَنَاهِجُ الدِّینِ، وَ اعْتَدَلَتْ مَعَالِمُ الْعَدْلِ، وَ جَرَتْ عَلَى أَذْلاَلِهَا السُّنَنُ، فَصَلَحَ بِذلِکَ الزَّمَانُ، وَ طُمِعَ فِی بَقَاءِ الدَّوْلَةِ، وَ یَئِسَتْ مَطَامِعُ الاَْعْدَاءِ. وَ إِذَا غَلَبَتِ الرَّعِیَّةُ وَالِیَهَا، أَوْ أَجْحَفَ الْوَالِی بِرَعِیَّتِهِ، اخْتَلَفَتْ هُنَالِکَ الْکَلِمَةُ، وَ ظَهَرَتْ مَعَالِمُ الْجَوْرِ، وَ کَثُرَ الاِْدْغَالُ فِی الدِّینِ، وَ تُرِکَتْ مَحَاجُّ السُّنَنِ، فَعُمِلَ بِالْهَوَى، وَ عُطِّلَتِ الاَْحْکَامُ، وَ کَثُرَتْ عِلَلُ النُّفُوسِ،فَلاَ یُسْتَوْحَشُ لِعَظِیمِ حَقٍّ عُطِّلَ، وَ لاَ لِعَظِیمِ بَاطِل فُعِلَ! فَهُنَالِکَ تَذِلُّ الاَْبْرَارُ، وَ تَعِزُّ الاَْشْرَارُ، وَ تَعْظُمُ تَبِعَاتُ اللّهِ سُبْحَانَهُ عِنْدَ الْعِبَادِ.

### ترجمه

سپس خداوند سبحان، بخشى از حق خود را امورى قرار داده که بر همه مردم در برابر یکدیگر واجب شمرده (و مأمور به اداى آن شده اند) و این حقوق را در همه جهات همانند هم قرار داده به گونه اى که بعضى از آن سبب بعض دیگر است و هیچ کدام واجب نمى شود مگر اینکه دیگرى واجب مى گردد.

از میان حقوقى که خداوند واجب ساخته، بزرگترین آنها حق والى و زمامدار بر رعیت و حق رعیت بر والى است. فریضه اى است که خداوند سبحان آن را بر هر کدام در مقابل دیگرى مقرر فرموده و آن را سبب نظام الفت و پیوستگى آنان به یکدیگر و موجب عزت و قدرت دین آنها قرار داده است، بنابراین رعیت هرگز اصلاح نمى شود مگر به اصلاح زمامداران و زمامداران اصلاح نمى گردند جز از طریق قرارگرفتن رعیت در مسیر صحیح و مستقیم. هرگاه رعیت حق والى را ادا کند و والى حق رعیت را بپردازد، حق در میان آنها قوى و نیرومند خواهد شد، مسیرهاى دین خالى از انحراف مى گردد، نشانه هاى عدالت استوار مى شود و سنّتها در مجراى صحیح خویش به کار مى افتد و به این ترتیب زمان رو به صلاح مى رود و مردم به بقاى دولت امیدوار و دشمنان مأیوس خواهند شد و اگر رعیت بر والى خویش بشورد و چیره گردد، یا والى نسبت به رعایا اجحاف کند (نظام جامعه به هم مى ریزد و) در آن زمان اختلاف کلمه پیدا مى شود، نشانه هاى ظلم و ستم آشکار مى گردد، فریبکارى و بدعت در دین فزونى مى یابد و جادّه هاى روشن سنّتها و آداب دینى متروک خواهد شد. در نتیجه بر طبق هوا و هوس عمل مى شود، احکام الهى تعطیل مى گردد و بیماریهاى اخلاقى فزونى مى یابد، در چنین حکومتى مردم از حقوق مهمى که تعطیل شده وحشت نمى کنند و نه از باطلهاى عظیمى که رواج یافته، در نتیجه نیکان خوار و ذلیل مى شوند و اشرار عزیز و محترم، و (به دنبال آن) مجازاتهاى الهى بر بندگان عظیم خواهد بود.

▲شرح و تفسیر

▲مهم ترین حق، حق والى و رعیت است

امام(علیه السلام) در بخش گذشته به حق خدا بر مردم اشاره فرمود و در این بخش از حقوق مردم بر یکدیگر یاد مى کند که مهم ترین آنها حق زمامداران بر مردم و حق مردم بر زمامداران و به تعبیر دیگر حق والى بر رعیت و حق رعیت بر والى است، مى فرماید: «سپس خداوند سبحان، بخشى از حق خود را امورى قرار داده که بر مردم در برابر یکدیگر واجب شمرده (و مأمور به اداى آن شده اند)»; (ثُمَّ جَعَلَ ـ سُبْحَانَهُ ـ مِنْ حُقُوقِهِ حُقُوقاً افْتَرَضَهَا لِبَعْضِ النَّاسِ عَلَى بَعْض).

شایان توجّه اینکه امام(علیه السلام) حق مردم را بر یکدیگر به عنوان بخشى از حقوق خداوند بر مردم و نشأت گرفته از حقوق خودش شمرده است و به تعبیر دیگر حق الله و حق الناس در عرض هم نیستند، بلکه در طول هم اند.

آنگاه مى افزاید: «خداوند این حقوق را در همه جهات مساوى و همانند هم قرار داده به گونه اى که بعضى از آن سبب بعض دیگر است و هیچ کدام واجب نمى شود مگر اینکه دیگرى واجب گردد»; (فَجَعَلَهَا تَتَکَافَأُ(1) فِی وُجُوهِهَا، وَ یُوجِبُ بَعْضُهَا بَعْضاً، وَ لاَ یُسْتَوْجَبُ بَعْضُهَا إِلاَّ بِبَعْض).

به بیان دیگر هیچ یک از این حقوق یکسویه نیست و همان گونه که در بخش گذشته آمد، همه آنها دو سویه است، هر گاه حقى براى کسى بر دیگرى ثابت شود بلافاصله در مقابل آن حقى از شخص دوم بر شخص اوّل لازم مى گردد، بنابراین، این حقوق هم مساوى یکدیگرند و هم لازم و ملزوم یکدیگر; نه به این معنا که اگر بعضى از افراد وظیفه خود را انجام ندادند طرف مقابل نیز از انجام وظیفه خود سرباز زند; مثلا اگر فرزند حق اطاعت پدر را انجام نداد، پدر از تربیت او و اداى نفقه سرباز زند یا اگر گروهى از رعیت به وظیفه خود عمل نکنند، والى خدمات حکومت را از آنها قطع کند. به تعبیر دیگر اینها در مقام وجوب، لازم و ملزوم یکدیگرند; نه در مقام تحقّق و عمل; یعنى هر دو واجبند، خواه طرف مقابل به وظیفه خود عمل کند یا عمل نکند.

براى توضیح بیشتر به مثال زیر توجّه کنید:

هرگاه گروهى از رعیت، مالیات و خراج لازم را بپردازند به یقین والى از انجام وظیفه خود در مسأله امنیّت یا تعلیم و تربیت اطفال آنها و مداواى مجروحان ومصدومان و بیمارانشان، کوتاهى نخواهد کرد، زیرا هر یک از این دو وظیفه جنبه استقلالى دارد و غیر مشروط به دیگرى در مقام عمل است، هر چند در مقام تشریع دو وجوب به یکدیگر گره خورده اند.

در ادامه این سخن مى فرماید: «از میان حقوقى که خداوند واجب ساخته، بزرگترین آنها حق والى و زمامدار بر رعیت و حق رعیت بر والى است. فریضه اى است که خداوند سبحان آن را بر هر کدام در مقابل دیگرى مقرّر فرموده است»; (وَ أَعْظَمُ مَا افْتَرَضَ ـ سُبْحَانَهُ ـ مِنْ تِلْکَ الْحُقوقِ حَقُّ الْوَالِی عَلَى الرَّعِیَّةِ(2)، وَ حَقُّ الرَّعِیَّةِ عَلَى الْوَالِی، فَرِیضَةٌ فَرَضَهَا اللّهُ ـ سُبْحَانَهُ ـ لِکُلٍّ عَلَى کُلٍّ).

سپس امام(علیه السلام) به فلسفه این دو حق مى پردازد و مى فرماید: «خداوند این فریضه را سبب نظام الفت مردم و پیوستگى آنان به یکدیگر و موجب عزت و قدرت دین آنها قرار داده است، بنابراین رعیت هرگز اصلاح نمى شود مگر با اصلاح زمامداران و زمامداران اصلاح نمى گردند جز از طریق قرارگرفتن رعیت در مسیر صحیح و مستقیم»; (فَجَعَلَهَا نِظَاماً لاُِلْفَتِهِمْ، وَ عِزًّا لِدِینِهِمْ، فَلَیْسَتْ تَصْلُحُ الرَّعِیَّةُ إِلاَّ بِصَلاَحِ الْوُلاَةِ، وَ لاَ تَصْلُحُ الْوُلاَةُ إِلاَّ بِاسْتِقَامَةِ الرَّعِیَّةِ).

در واقع رعایت این حقوق هم آثار مهم مادى دارد و هم معنوى. جمله (جَعَلَهَا نِظَاماً لاُِلْفَتِهِمْ) اشاره به آثار مادى و ظاهرى و جمله (عِزًّا لِدِینِهِمْ) اشاره به آثار معنوى و روحانى است و دو جمله ما بعد آن، به این حقیقت مهم اشاره

مى کند که صلاح و فساد رعیت و زمامداران به هم گره خورده است و هر دو در یکدیگر اثر متقابل دارند. زمامداران فاسد رعایا را به فساد مى کشانند و رعایاى صالح حکومت را مجبور به پذیرش حق و عدالت مى کنند و اگر هر دو صالح باشند بهترین شرایط براى پیروزى و پیشرفت جامعه فراهم مى گردد.

آنگاه در ادامه به شرح آثار منفى و مثبتى که بر اداى حق والى نسبت به رعیت و حق رعیت نسبت به والى و عدم اداى آنها مترتب مى شود پرداخته و با عبارات روشن و گویایى این آثار را یک به یک مى شمارد، مى فرماید: «هرگاه رعیت حق والى را ادا کند و والى حق رعیت را بپردازد، حق در میان آنها قوى و نیرومند خواهد شد، مسیرهاى دین خالى از انحراف مى گردد، نشانه هاى عدالت استوار مى شود و سنّتها در مجراى صحیح خویش به کار مى افتد و به این ترتیب زمان رو به صلاح مى رود و مردم به بقاى دولت امیدوار و دشمنان مأیوس خواهند شد»; (فَإِذَا أَدَّتِ الرَّعِیَّةُ إِلَى الْوَالِی حَقَّهُ، وَ أَدَّى الْوَالِی إِلَیْهَا حَقَّهَا عَزَّ الْحَقُّ بَیْنَهُمْ، وَ قَامَتْ مَنَاهِجُ الدِّینِ، وَ اعْتَدَلَتْ مَعَالِمُ الْعَدْلِ، وَ جَرَتْ عَلَى أَذْلاَلِهَا(3) السُّنَنُ، فَصَلَحَ بِذلِکَ الزَّمَانُ، وَ طُمِعَ فِی بَقَاءِ الدَّوْلَةِ، وَ یَئِسَتْ مَطَامِعُ الاَْعْدَاءِ).

امام(علیه السلام) در این بخش از خطبه، هفت اثر مهم براى وظیفه شناسى و اداى حق متقابل والى و رعیت بیان فرموده که نخستین آنها عزت و قدرت است و دیگرى هموار شدن مسیرهاى دین و کم رنگ شدن بدعتهاست. سومین اثر برافراشته شدن پرچم عدالت در کشور اسلامى و چهارم احیاى سنّتهاست. پنجم. که نتیجه آنهاست اصلاح محیط جامعه و ششم امیدوارى به بقا و دوام حکومت و هفتم مأیوس شدن دشمنان است.

این امر در عصر رسول خدا(صلى الله علیه وآله) به خوبى آشکار شد. پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)بزرگ ترین ادا کننده حقوق امت بود و اکثریّت قاطع امت نیز حق اطاعت را ادا مى کردند و این آثار هفت گانه به خوبى نمایان شد; ولى در عصر امیرمؤمنان(علیه السلام)هر چند تا حدّ زیادى سنن اسلامى و عدل و داد احیا شد; ولى به سبب انحرافاتى که بعد از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در مدّت 25 سال یکى پس از دیگرى بروز کرد و سرانجام به شورش مسلمانان بر ضد حکومت عثمان و قتل وى انجامید، بازگرداندن کامل این قافله عظیم به مسیر اصلى در مدّت کوتاه حکومت امیرمؤمنان على(علیه السلام) و با بقایاى عوامل خطرناکى از حکومتهاى پیشین; مانند معاویه و بنى امیّه و بنى مروان، میسّر نشد. هر کس این بخش از تاریخ اسلام را به دقت و خالى از تعصب مطالعه کند آنچه را گفتیم تصدیق مى کند.

مسلمانان، امروز مى توانند با الهام از بیانات حساب شده بالا و با انسجام ولات و رعایا، زمامداران و توده هاى مردم، عزت و قدرت خود را باز یابند.

سپس امام(علیه السلام) در ادامه این سخن به بیان آثار سوء تخلّف والى و رعیت از حقوق یکدیگر پرداخته، مى فرماید: «و اگر رعیت بر والى خویش بشورد و چیره گردد، یا والى نسبت به رعایا اجحاف کند (نظام جامعه به هم مى ریزد و) در آن زمان اختلاف کلمه پیدا مى شود، نشانه هاى ظلم و ستم آشکار مى گردد، فریبکارى و بدعت در دین فزونى مى یابد و جاده هاى روشن سنّتها و آداب دینى متروک خواهد شد. در نتیجه بر طبق هوا و هوس عمل مى شود، احکام الهى تعطیل مى گردد و بیماریهاى اخلاقى فزونى مى یابد»; (وَ إِذَا غَلَبَتِ الرَّعِیَّةُ وَالِیَهَا، أَوْ أَجْحَفَ(4) الْوَالِی بِرَعِیَّتِهِ، اخْتَلَفَتْ هُنَالِکَ الْکَلِمَةُ، وَ ظَهَرَتْ مَعَالِمُ الْجَوْرِ، وَ کَثُرَ الاِْدْغَالُ(5) فِی الدِّینِ، وَ تُرِکَتْ مَحَاجُّ(6) السُّنَنِ، فَعُمِلَ بِالْهَوَى، وَ عُطِّلَتِ الاَْحْکَامُ، وَ کَثُرَتْ عِلَلُ النُّفُوسِ).

در اینجا نیز امام(علیه السلام) مفاسد هفتگانه اى براى ترک همکارى زمامداران و مردم بیان فرموده که بارها با چشم خود آن را در حکومتهاى جور دیده ایم; اختلاف کلمه، ظلم و ستم، بدعت و فریبکارى، ترک مسیرهاى روشن، عمل بر طبق هوا و هوس، تعطیل احکام الهى و فزونى رذایل اخلاقى، همچون کبر و غرور و کینه و حسد، انحصارطلبى و استبداد و مانند آن.

به دنبال آن به بیان نتیجه نهایى این وضع اسفبار پرداخته، مى فرماید: «در چنین حکومتى مردم از حقوق مهمى که تعطیل شده وحشت نمى کنند و نه از باطلهاى عظیمى که رواج یافته، در نتیجه نیکان خوار و ذلیل مى شوند و اشرار عزیز و محترم، و (به دنبال آن) مجازاتهاى الهى بر بنگان عظیم خواهد بود»; (فَلاَ یُسْتَوْحَشُ لِعَظِیمِ حَقٍّ عُطِّلَ، وَ لاَ لِعَظِیمِ بَاطِل فُعِلَ! فَهُنَالِکَ تَذِلُّ الاَْبْرَارُ، وَ تَعِزُّ الاَْشْرَارُ، وَ تَعْظُمُ تَبِعَاتُ اللّهِ سُبْحَانَهُ عِنْدَ الْعِبَادِ).

این امور پنج گانه نتیجه مستقیم و غیر مستقیم حکومتهاى جور است، زیرا در چنان فضایى مردم به ابطال حقوق عادت مى کنند و دربرابر رواج باطل، عکس العملى نشان نمى دهند و این امور به صورت کارهاى عادى در مى آید که نمونه هاى آن را در طول تاریخ و در عصر خود بسیار دیده ایم و طبیعى است که صداى نیکان وپاکانى که مدافع حق و مخالف باطلند به جایى نمى رسد و از صحنه اجتماع طرد مى شوند و به عکس، پستهاى حساس به دست اشرار و آلودگانى که با آن فضا همخوانى دارند مى افتد، همان گونه که در دوران حکومت خلیفه سوم اتفاق افتاد; ابوذرها تبعید شدند و مروانها بر سر کار آمدند و در ادامه راه معاویه ها زمام امور را به دست گرفتند و عماریاسرها به قتل رسیدند و سرانجام نوبت به یزید و ابن زیاد رسید و پاک ترین سلاله پیامبر(صلى الله علیه وآله) و یارانش شربت شهادت نوشیدند.

بدیهى است در چنین شرایطى خداوند لطف خود را از مردم و حکومتشان باز مى گیرد و تبعات اعمالشان دامانشان را خواهد گرفت.

#####

1. «تتکافأ» یعنى همسان و برابر مى شوند از ریشه «کفؤ» بر وزن «کفر» به معناى همطراز در مقام و منزلت و قدر است، سپس به هر گونه شبیه و مانند اطلاق شده است.

2. «رعیّت» از ریشه «رعى» بر وزن «سعى» به معناى حفظ و مراقبت و مراعات است. به چوپان «راعى» گفته مى شود، چون در حفظ چهارپایان مى کوشد و به حاکم «راعى» گفته مى شود، زیرا از مردم مراقبت مى کند و به مردم «رعیت» اطلاق مى شود، چون تحت مراقبت و حفاظت حکومتند.

3. «اذلال» جمع «ذِلّ» بر وزن «ظلّ» به معناى جاده محکم و صاف است که بر اثر کثرت عبور و مرور کاملا کوبیده شده باشد، ریشه اصلى آن همان «ذلت» است گویى چنین جاده اى در زیر دست و پا کاملا خوار شده است.

4. «اجحف» از ریشه «اجحاف» به معناى از بین بردن حقوق دیگران است و ریشه اصلى آن «جحف» بر وزن «محو» به معناى برگرفتن چیزى است.

5. «ادغال» یعنى ورود مخفیانه به چیزى به قصد فاسد کردن آن. در اصل از ریشه «دغل» بر وزن «دخل» به معناى ورود در مکان مخفى براى غافلگیر کردن صید، گرفته شده است.

6. «محاج» جمع «محجة» به معناى جاده واضح، روشن و مستقیم است و در اصل از ریشه «حج» به معناى قصد گرفته شده، زیرا انسان همیشه قصد دارد از راه روشن و مستقیم برود.

#####

▲بخش سوم

فَعَلَیْکُمْ بِالتَّنَاصُحِ فِی ذلِکَ، وَ حُسْنِ التَّعَاوُنِ عَلَیْهِ، فَلَیْسَ أَحَدٌ ـ وَ إِنِ اشْتَدَّ عَلَى رِضَى اللّهِ حِرْصُهُ، وَ طَالَ فِی الْعَمَلِ اجْتِهَادُهُ ـ بِبَالِغ حَقِیقَةَ مَا اللّهُ سُبْحَانَهُ أَهْلُهُ مِنَ الطَّاعَةِ لَهُ. وَ لکِنْ مِنْ وَاجِبِ حُقُوقِ اللّهِ عَلَى عِبَادِهِ النَّصِیحَةُ بِمَبْلَغِ جُهْدِهِمْ، وَ التَّعَاوُنُ عَلَى إِقَامَةِ الْحَقِّ بَیْنَهُمْ. وَ لَیْسَ امْرُؤٌ ـ وَ إِنْ عَظُمَتْ فِی الْحَقِّ مَنْزِلَتُهُ، وَ تَقَدَّمَتْ فِی الدِّینِ فَضِیلَتُهُ ـ بِفَوْق أَنْ یُعَانَ عَلَى مَا حَمَّلَهُ اللّهُ مِنْ حَقِّهِ. وَ لاَ امْرُؤٌ ـ وَإِنْ صَغَّرَتْهُ النُّفُوسُ، وَ اَقْتَحَمَتْهُ الْعُیُونُ ـ بِدُونِ أَنْ یُعِینَ عَلَى ذلِکَ أَوْ یُعَانَ عَلَیْهِ.

### ترجمه

بر شما لازم است یکدیگر را به اداى حقوق سفارش و نصیحت کنید و در انجام آن به هم کمک نمایید، هیچ کس ـ هر چند براى به دست آوردن خشنودى خدا کاملا کوشا باشد و در این راه پیوسته تلاش کند ـ نمى تواند حق اطاعتى را که شایسته مقام خداوند سبحان است بجا آورد (بنابراین هر اندازه در این راه تلاش کند کم است) ولى از حقوق واجب الهى بر بندگان این است که به قدر توان خود در خیرخواهى و نصیحت یکدیگر بکوشند و براى اقامه حق در میان مردم همکارى کنند. هیچ کس ـ هر اندازه مقام و منزلتش در حق بزرگ باشد و فضیلتش در دین سابقه دار ـ برتر از آن نیست که در انجام حقى که خدا بر عهده او گذارده، بى نیاز از کمک دیگران باشد و نیز هیچ کس ـ هر چند مردم او را کوچک بشمارند و با دیده حقارت به او بنگرند ـ کمتر از آن نیست که به دیگران در راه انجام حق کمک کند یا به او در این راه کمک شود.

▲شرح و تفسیر

▲لزوم همکارى در اداى حقوق

امام(علیه السلام) در این بخش از خطبه پس از توصیه هایى که درباره حقوق والى و رعیت در بخش پیشین گذشت، نخست همه اعمّ از والى و رعیت را به همکارى و تعاون دعوت کرده، آنگاه به سه اصل مهم اجتماعى اشاره مى کند:

در قسمت اوّل مى فرماید: «بر همه شما لازم است یکدیگر را به اداى حقوق سفارش و نصیحت کنید و در انجام آن به هم کمک نمایید»; (فَعَلَیْکُمْ بِالتَّنَاصُحِ فِی ذلِکَ، وَ حُسْنِ التَّعَاوُنِ عَلَیْهِ).

سپس به سراغ بیان آن سه اصل مهم مى رود: نخست براى اینکه افراد مغرور نشوند و گمان نبرند وظیفه خود را در این زمینه به خوبى انجام داده اند و در نتیجه از حرکت بازایستند مى فرماید: «هیچ کس ـ هر چند براى به دست آوردن خشنودى خدا کاملا کوشا باشد و در این راه پیوسته تلاش کند ـ نمى تواند حق اطاعتى را که شایسته مقام خداوند سبحان است بجا آورد (بنابراین هر چه در این راه تلاش کند کم است) ولى از حقوق واجب الهى بر بندگان این است که به قدر توان خود در خیرخواهى و نصیحت دیگران بکوشند و براى اقامه حق در میان مردم همکارى کنند»; (فَلَیْسَ أَحَدٌ ـ وَ إِنِ اشْتَدَّ عَلَى رِضَى اللّهِ حِرْصُهُ، وَ طَالَ فِی الْعَمَلِ اجْتِهَادُهُ ـ بِبَالِغ حَقِیقَةَ مَا اللّهُ سُبْحَانَهُ أَهْلُهُ مِنَ الطَّاعَةِ لَهُ. وَ لکِنْ مِنْ وَاجِبِ حُقُوقِ اللّهِ عَلَى عِبَادِهِ النَّصِیحَةُ بِمَبْلَغِ جُهْدِهِمْ، وَ التَّعَاوُنُ عَلَى إِقَامَةِ الْحَقِّ بَیْنَهُمْ).

این یک اصل کلى است که انسان هرگاه از کار خود به طور کامل راضى شود و هیچ نقص و خللى در آن نداند، از حرکت باز مى ایستد و مرکب او در مسیر تکامل متوقف مى شود. واقع امر نیز چنین است که پیشرفت و تکامل و جلب رضاى خداوند، حدّ و مرزى ندارد که انسان به آن قانع شود. همیشه باید به تقصیر اعتراف کرد و همواره باید تلاش نمود، بنابراین هیچ کس بى نیاز از نصیحت دیگران نیست، زیرا نقصها وکوتاهیها در نظر دیگران بهتر خودنمایى مى کند و حبّ ذات، مانع از آن است که انسان نقص خود را ببیند.

در حدیث مشروحى مى خوانیم: «هنگامى که به امام سجاد على بن الحسین(علیه السلام)عرض کردند چرا این همه براى عبادت پروردگار به خود رنج و زحمت مى دهى با اینکه پاره تن پیامبر(صلى الله علیه وآله) و فرزندزاده او هستى؟ امام(علیه السلام) اشاره به عبادات بسیار سخت و سنگین پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) کرد و فرمود: همین سؤالى را که از من پرسیدید از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)پرسیدند و آن حضرت در پاسخ فرمود: به خدا سوگند اگر تمام اعضاى من در این راه قطعه قطعه شود و اشک چشمانم بر سینه ام جارى شود، هرگز عُشرى از اعشار و کمى از بسیار از شکر یک نعمت او را نمى توانم به جا آورم».(1)

سپس امام(علیه السلام) در بیان آن دو اصل دیگر اجتماعى مى فرماید: «هیچ کس ـ هر اندازه مقام و منزلتش در حق بزرگ باشد و فضیلتش در دین سابقه دار، برتر از آن نیست که در انجام حقى که خدا بر عهده او گذارده، بى نیاز از کمک دیگران باشد و نیز هیچ کس ـ هر چند مردم او را کوچک بشمارند و با دیده حقارت به او بنگرند ـ کمتر از آن نیست که به دیگران در راه انجام حق کمک کند یا به او در این راه کمک شود»; (وَ لَیْسَ امْرُؤٌ ـ وَ إِنْ عَظُمَتْ فِی الْحَقِّ مَنْزِلَتُهُ، وَ تَقَدَّمَتْ فِی الدِّینِ فَضِیلَتُهُ ـ بِفَوْقِ أَنْ یُعَانَ عَلَى مَا حَمَّلَهُ اللّهُ مِنْ حَقِّهِ. وَ لاَ امْرُؤٌ ـ وَإِنْ صَغَّرَتْهُ النُّفُوسُ، وَ اقْتَحَمَتْهُ(2) الْعُیُونُ ـ بِدُونِ أَنْ یُعِینَ عَلَى ذلِکَ أَوْ یُعَانَ عَلَیْهِ).

اشاره به اینکه همه باید این حقیقت را درک کنند که هیچ یک از اقویا و ضعفا در صحنه اجتماع، از دیگرى بى نیاز نیستند. خداوند همه نیروها را به یک نفر نداده و در هر سرى ذوقى و فکرى و در هر تنى قدرتى و نیرویى آفریده است;

خواه کوچک باشد یا بزرگ، بنابراین کسانى که از نظر فکر و مدیریت و توان جسمى قوى هستند، هرگز نباید خود را بى نیاز از کمک ضعیف ترین افراد جامعه بشمارند. همان گونه که افرادضعیف و به ظاهر ناتوان نباید تصوّر کنند نقشى در اداره جامعه به هیچ صورت ندارند. در حدیثى از امام على بن موسى الرضا(علیه السلام) از پیامبراسلام(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم که فرمود: «غَریبان: کَلِمَةُ حِکْمَة مِنْ سَفیه فَاقْبَلُوها وَ کَلِمَةُ سَفَه مِنْ حَکیم فَاغْفِرُوها فَإِنَّهُ لا حَکیمَ إلاّ ذُو عَثْرَة وَ لا سَفیةَ إلاّ ذُو تَجْرِبَة; دو چیز عجیب است: نخست سخن حکمت آمیزى که از شخص سفیهى صادر مى شود، پس آن را بپذیرید و دیگر سخن ابلهانه اى که گاه از دانشمندى صادر مى شود، پس آن را بر او ببخشید، زیرا هیچ دانشمندى خالى از لغزش و هیچ سفیهى خالى از تجربه نیست».(3)

تاریخ نیز این گونه حوادث را بسیار به خاطر دارد; از جمله اینکه:

در دوران معتصم عباسى یکى از سربازان رومى زن مسلمانى را به اسیرى گرفته بود، سیلى محکمى به صورت آن زن زد، زن مسلمان به صداى بلند فریاد زد «وامعتصماه» و خلیفه وقت را به یارى طلبید، سرباز رومى با تمسخر به او گفت: آرى! الآن معتصم بر اسب ابلق سوار مى شود و به یارى تو مى آید و دوباره سیلى محکمى به او زد.

این حادثه در قلعه «عموریّه» در مرز کشور اسلام و روم واقع شد، کسى این خبر را به معتصم رسانید، معتصم ناراحت شد. از آن مرد پرسید قلعه عموریّه در کدام سمت واقع شده؟ آن مرد سمت آن را به معتصم نشان داد. معتصم رو به آن سمت کرد و با صداى بلند گفت: لبّیک اى زن ستم دیده مظلوم! به خدا قسم صداى تو را شنیدم و به یارى ات مى شتابم.

سپس دستور داد لشکر عظیمى آماده حرکت به طرف قلعه عموریّه شود.

سربازان رومى نیز با خبر شدند و قلعه را محکم در اختیار گرفتند.

سپاه اسلام مدّتى قلعه را محاصره کرده; ولى موفق به تسخیر آن نشدند; قلعه بسیار محکم و مدافعان سرسختى داشت.

معتصم که شخصاً در آن جنگ شرکت کرده بود شبى از شبها با لباس مبدّل در میان سربازان و خیمه هاى آنها گردش مى کرد آهنگرى را دید که در آن وقت شب مشغول کار است و نعل اسب مى سازد و شاگرد جوانى داشت که چون پتک خود را روى آهنهاى سرخ مى کوبید، مى گفت این پتک بر کلّه معتصم! و چند بار این جمله را تکرار کرد.

استاد آهنگر که از شنیدن این سخن ناراحت شده بود، به شاگردش گفت پسر! تو با این سخنانت ما را گرفتار خواهى کرد! تو را با معتصم چکار؟!

شاگرد آهنگر گفت معتصم مرد بى تدبیرى است این همه نیرو دارد نمى تواند قلعه عموریّه را فتح کند اگر یک روز فرماندهى لشکر را به من بسپارد غروب آن روز در قلعه خواهم بود.

معتصم از شنیدن این سخن شاگرد آهنگر سخت تعجب کرد به مأمورانش گفت مراقب او باشید و صبح، او را نزد من آورید، هنگامى که او را نزد معتصم آوردند گفت: سخنانى از تو به من رسیده که بسیار شگفت آور است. شاگرد آهنگر گفت: درست است; ولى اگر اجازه دهى من به فضل خدا قلعه عموریّه را در یک روز فتح مى کنم.

معتصم فرماندهى لشکر را موقتاً به او سپرد.

شاگرد آهنگر تمام تیراندازهاى سپاه را احضار و گروهى را که در تیراندازى قوى تر بودند انتخاب کرد و آنها را به پشت دیوار قلعه آورد، قلعه ساختمان مخصوصى داشت. قسمتهاى پایین و بالا هر دو سنگ بود; ولى در وسط از الوار درختهاى ساج به طور تمام دیوار قلعه به عرض سه وجب استفاده کرده بودند و آن چوبها به صورت نوار سیاهى در تمام طول دیوار خودنمایى مى کرد و از شگفتیهاى چوب ساج این است که در برابر آتش حساس است و زود مشتعل مى شود.

شاگرد آهنگر دستور داد کوره هاى آهنگرى را در کنار دیوار قلعه به کار بیندازند و نوک فلزّى تیرها را در آتش سرخ کنند و به تیراندازان دستور داد خط سیاه چوبى سرتاسرى را نشانه تیرهاى گداخته خود قرار دهید و اگر کسى تیرش به خطا برود مجازاتش مرگ است.

تیراندازان طبق دستور او نوار چوبى را نشانه رفتند طولى نکشید که الوارهاى ساج مشتعل شد و آتش عظیمى از آن برخاست و دیوار قلعه فرو ریخت و لشکر، تکبیرگویان وارد قلعه شدند. در این هنگام دیدند معتصم که بر اسب ابلقى سوار است و خوشحال وارد قلعه شد. زن سیلى خورده و سرباز سیلى زننده را احضار کرد و به آن زن گفت: آیا معتصم نداى تو را لبیک گفت؟ و به آن سرباز گفت: من تو را نمى کشم، ولى تا عمر دارى باید غلام این زن باشى!(1)

#####

1. بحارالانوار، ج 46، ص 56، ح 10 .

2. «اقتحمت» از ریشه «اقتحام» به معناى پنهان شدن یا بى مطالعه وارد کارى گشتن و نیز به معناى کوچک و بى ارزش شمردن است و ریشه اصلى آن «قحم» بر وزن «فهم» به معناى نسنجیده دست به کارى زدن است.

3. بحارالانوار، ج 2، ص 44 .

#####

▲نکته

▲حکومتهاى مردمى

در جهان امروز سخن از حکومتهاى مردمى بسیار است; ولى چون فاقد عنصر معنوى و تقواى سیاسى است، غالباً منجّر به دیکتاتوریهاى مرئى و نامرئى مى شود که فقط حافظ منافع زورمندان و غاصبان حطام است.

گفتیم نامرئى، از این جهت که زورمندان با استفاده از وسائل پیشرفته اجتماعى و بمبارانهاى تبلیغاتى به شستشوى افکار توده هاى مردم مى پردازند و آراى آنها را با وعده هاى دروغین به نفع خود مصادره مى کنند که نمونه روشن آن دموکراسى آمریکایى در عصر ماست.

افزون بر این،آراى این حکومتها در بهترین صورت حکومت، نصف به علاوه یک است که نتیجه آن صف بندى میان قشر حاکم و نصف منهاى یک است.

در عصر خود بارها حکومتهایى را دیده ایم که با انتخابات آزاد مردم سر کار آمده اند; ولى چون در جهت منافع جهانخواران قرار نداشته اند با وسایل مختلف براى خارج کردن آنها از صحنه کوشیده اند و در بسیارى از موارد موفق شده اند.

تمام اینها به خاطر آن است که عنصر معنوى که شرط اساسى است در این حکومتهاى صد در صد مادى وجود ندارد و مسئولیتى در برابر خداوند احساس نمى کنند.

آنچه در کلام نورانى امام(علیه السلام) در این بخش از خطبه آمده، حکومت مردمى را در بهترین شکل نشان مى دهد:

نخست به سراغ عنصر معنوى حکومت مى رود و به همگان یادآور مى شود که آن قدر شما غرق نعمتهاى خداوند هستید که هر چه در اطاعت او بکوشید، عُشرى از اعشار شکر او را نمى توانید بجا آورید.

آنگاه به زمامداران توصیه مى کند که هر قدر فکر شما قوى و علم شما فراوان و صاحب تجربه و هوش سرشار باشید، بى نیاز از کمکهاى فرد فرد مردم نیستید. باید همه را در حکومت خود سهیم کنید و از آنها یارى بطلبید.

سپس به آحاد مردم گوشزد مى کند که شما در هر حدّ و پایه اى از علم و دانش و سنّ و سال هستید، خود را از شرکت در اداره اجتماع جدا نسازید و به این ترتیب همگان باید دست به دست هم دهند و با تکیه بر عنصر تقوا حکومتى که مورد رضاى خلق و خالق است، به وجود آورند.(2)

#####

1. الفتوحات الاسلامیّة، ج 1، ص 286. (طبق نقل کتاب گفتار فلسفى، جوان، ج 1، ص 227).

2. در ایّامى که این سطور نگاشته مى شود دو حادثه مهم جهان اسلام را تکان داد:

نخست حادثه اهانت دردآور به ساحت قدس پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) بود و آن عکسهاى بسیار زننده و شرم آورى بود که در مطبوعات غربى به طور گسترده انتشار یافت; از کشور دانمارک شروع شد و سپس به اکثر کشورهاى اروپایى گسترش یافت; هنگامى که مسلمانان جهان از این فاجعه با خبر شدند، فریاد اعتراض برآوردند و تمام دنیا را از این فریاد پر کردند و کالاهاى این گونه کشورها را تحریم نمودند، به گونه اى که دشمنان وحشت کردند و عقب نشینى نمودند و به اصطلاح از درِ عذرخواهى وارد شدند.

حادثه دوم اهانت شدیدترى بود که با ساحت قدس حریم شریف عسکریین کردند; یک روز مسلمانان از خواب بیدار شدند (چهارشنبه سوم اسفند 1384) و با خبر گشتند که ایادى استعمار و استکبار و مزدوران وحشى آنها آن بارگاه ملکوتى را به تلّ خاکى مبدّل ساخته، گنبد و حرم را با موادّ منفجره در یک توطئه از پیش طراحى شده، ویران کرده اند. فریاد عظیم دیگرى نه تنها از شیعیان و عاشقان اهل بیت، بلکه در تمام دنیاى اسلام برخاست و موجى از خشم و نفرت نسبت به عاملان این کار که هدفشان به یقین ایجاد جنگ داخلى در میان مسلمانان بود، برانگیخت.

قابل توجّه اینکه همه این امور به خاطر مبارزه با حکومتهاى مردمى بود که در عراق و فلسطین روى کار آمده بودند. «اَللّهُمَّ فَرِّقْ جَمْعَهُمْ وَ شَتِّتْ شَمْلَهُمْ وَخُذْهُمْ أخْذَ عَزیز مُقْتَدِر».

#####

▲بخش چهارم

فَأجابَهُ(علیه السلام) رَجُلٌ مِنْ أصْحابِهِ بِکَلام طَویل، یَکْثُرُ فیهِ الثَّناءَ عَلَیْهِ، وَ یَذْکُرُ سَمْعَهُ وَطاعَتَهُ لَهُ; فَقالَ(علیه السلام):

إِنَّ مِنْ حَقِّ مَنْ عَظُمَ جَلاَلُ اللّهِ سُبْحَانَهُ فِی نَفْسِهِ، وَ جَلَّ مَوْضِعُهُ مِنْ قَلْبِهِ، أَنْ یَصْغُرَ عِنْدَهُ ـ لِعِظَمِ ذلِکَ ـ کُلُّ مَاسِوَاهُ، وَ إِنَّ أَحَقَّ مَنْ کَانَ کَذلِکَ لَمَنْ عَظُمَتْ نِعْمَةُ اللّهِ عَلَیْهِ، وَ لَطُفَ إِحْسَانُهُ إِلَیْهِ، فَإِنَّهُ لَمْ تَعْظُمْ نِعْمَةُ اللّهِ عَلَى أَحَد إِلاّ ازْدَادَ حَقُّ اللّهِ عَلَیْهِ عِظَماً.وَ إِنَّ مِنْ أَسْخَفِ حَالاَتِ الْوُلاَةِ عِنْدَ صَالِحِ النَّاسِ، أَنْ یُظَنَّ بِهِمْ حُبُّ الْفَخْرِ، وَ یُوضَعَ أَمْرُهُمْ عَلَى الْکِبْرِ، وَ قَدْ کَرِهْتُ أَنْ یَکُونَ جَالَ فِی ظَنِّکُمْ أَنِّی أُحِبُّ الاِْطْرَاءَ، وَ اسْتِمَاعَ الثَّنَاءِ; وَ لَسْتُ ـ بِحَمْدِ اللّهِ ـ کَذلِکَ، وَ لَوْ کُنْتُ أُحِبُّ أَنْ یُقَالَ ذلِکَ لَتَرَکْتُهُ انْحِطَاطاً لِلّهِ سُبْحَانَهُ عَنْ تَنَاوُلِ مَا هُوَ أَحَقُّ بِهِ مِنَ الْعَظَمَةِ وَ الْکِبْرِیَاءِ. وَ رُبَّما اسْتَحْلَى النَّاسُ الثَّنَاءَ بَعْدَ الْبَلاَءِ، فَلاَ تُثْنُوا عَلَیَّ بِجَمِیلِ ثَنَاء، لاِِخْرَاجِی نَفْسِی إِلَى اللّهِ سُبْحَانَهُ وَ إِلَیْکُمْ مِنَ التَّقِیَّةِ فِی حُقُوق لَمْ أَفْرُغْ مِنْ أَدَائِهَا، وَ فَرَائِضَ لاَبُدَّ مِنْ إِمْضَائِهَا.

### ترجمه

هنگامى که سخن امام(علیه السلام) به اینجا رسید یکى از یارانش به پا خاست و باگفتارى طولانى که در آن مدح و ثناى فراوانى نسبت به امام(علیه السلام) بود آن حضرت را ستود و اطاعت کامل خود را در همه حال نسبت به آن حضرت اعلام کرد و امام(علیه السلام) در پاسخ او فرمود: سزاوار است کسى که جلال خدا در نظرش بزرگ و مقام او در قلبش عظیم است ـ به موجب آن عظمت ـ همه چیز جز خدا در نظرش کوچک جلوه کند، و از همه سزاوارتر نسبت به این امر، کسى است که نعمت خدا بر او بزرگ است و احسان او بر وى فراوان; زیرا هر قدر نعمت خدا بر کسى بیشتر شود حق وى بر او فزونتر مى گردد.

(بدانید!) از بدترین و سخیف ترین حالات زمامداران نزد مردم صالح این است که گمان برده شود آنها دوست دار تفاخرند و کار آنها را بر نوعى برترى جویى حمل کنند، من خوش ندارم که این فکر در ذهن شما جولان کند که مدح و ستایش را دوست دارم و از شنیدن آن لذت مى برم. من بحمدالله چنین نیستم و به فرض که من (به مقتضاى طبیعت بشرى) مدح و ثنا را دوست مى داشتم، آن را به سبب خضوع و تواضع در برابر خداوند سبحان ترک مى کردم. خداوندى که با عظمت و کبریاییش از همه سزاوارتر براى ثنا و ستایش است.

بسیار مى شود که مردم، ستودن افراد را به جهت تلاشهایشان (در اداى حق) شیرین مى شمرند (ممکن است این امر براى شما ایرادى نداشته باشد، ولى من از شما مى خواهم که) مرا با سخنان زیباى خود به جهت اینکه در پیشگاه خداوند و نزد شما به سبب احساس مسئولیت الهى حقوقتان را ادا کرده ام نستایید (چرا که) هنوز در اداى آنها به طور کامل فراغت نیافته ام و واجباتى که بر عهده دارم کاملا به مرحله اجرا در نیامده است.

▲شرح و تفسیر

▲در برابر انجام وظیفه مرا ستایش نکنید!

«هنگامى که سخن امام(علیه السلام) به آخر جمله بخش گذشته رسید یکى از یارانش (به پا خاست و) با گفتارى طولانى که در آن مدح و ثناى فراوانى نسبت به امام(علیه السلام)بود آن حضرت را ستود، و اطاعت کامل خود را در همه حال نسبت به آن حضرت اعلام کرد»; (فَأَجابَهُ(علیه السلام) رَجُلٌ مِنْ أصْحابِهِ بِکَلام طَویل، یَکْثُرُ فیهِ الثَّناءَ عَلَیْهِ، وَ یَذْکُرُ سَمْعَهُ وَطاعَتَهُ لَهُ; فَقالَ(علیه السلام):).

در اینکه این شخص چه کسى بود؟ شارحان نهج البلاغه پاسخى به این سؤال نداده اند; ولى مرحوم کلینى در کافى گفتگوى مشروح و مفصّل و بسیار پرمعنایى را که میان این مرد و امیرمؤمنان على(علیه السلام) چند بار ردّ و بدل شده ذکر کرده است. سپس مى گوید: بعد از پایان این کلام، کسى آن مرد را ندید.(1) به همین دلیل مرحوم علامه مجلسى احتمال مى دهد که این مرد حضرت خضر بوده که در موارد حسّاسى به سراغ آن حضرت مى آمد و انجام وظیفه مى کرد و سپس از چشمها پنهان مى شد.

به هر حال این مرد که بود طبق روایت کافى در یکى از سخنانش عرضه مى دارد: «اى امیرمؤمنان! تو امیر ما هستى و ما رعیّت تو. خداوند به وسیله تو ما را از ذلّت خارج کرد و با عزیز ساختن تو غل و زنجیر اسارت را از بندگانش برگرفت. آنچه مى پسندى دستور ده و آنچه اختیار مى کنى امر کن! تو سخنگوى راستگویى هستى و حکمران موفق و زمامدار لایق. ما هرگز نافرمانى تو را جایز نمى شمریم و علم هیچ کس را قابل مقایسه با علم تو نمى دانیم، قدر ومنزلت تو نزد ما بسیار والا و فضل تو بسیار عظیم است».(2)

امام(علیه السلام) پاسخ مشروحى به او داد و او نیز مجدّداً به مدح و ستایش آن امام همام پرداخت و چند بار این قضیه تکرار شد و همان گونه که گفتیم بعد از این مطلب آن مرد ناپدید شد.

به هر حال آنچه در نهج البلاغه آمده است چنین است که امام(علیه السلام) در پاسخ او فرمود: «سزاوار است کسى که جلال خدا در نظرش بزرگ و مقام او در قلبش عظیم است ـ به موجب آن عظمت ـ همه چیز جز خدا در نظرش کوچک جلوه کند»; (إِنَّ مِنْ حَقِّ مَنْ عَظُمَ جَلاَلُ اللّهِ سُبْحَانَهُ فِی نَفْسِهِ، وَ جَلَّ مَوْضِعُهُ مِنْ قَلْبِهِ، أَنْ یَصْغُرَ عِنْدَهُ ـ لِعِظَمِ ذلِکَ ـ کُلُّ مَاسِوَاهُ).

این معنا با توجّه به اینکه ذات خداوند وجودى است بى پایان از هر نظر، و نامحدود از نظر قوّت و قدرت، و ما سوى الله همگى قطره کوچکى در برابر این دریاى عظیم بى کران هستند، کاملا روشن مى شود همان گونه که در خطبه همّام نیز در صفات متقیان آمده است: «عَظُمَ الْخالِقُ فی أنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ ما دُونَهُ فی أعْیُنِهِمْ; خداوند در دل آنها به عظمت جلوه کرده، لذا ما سوى الله در چشم آنها حقیر و کوچک است».

کسى که چشم بر چشمه خورشید دوخته، شمع کم نورى در نظر او ناچیز است.

سپس امام(علیه السلام) اضافه مى فرماید: «و از همه سزاوارتر نسبت به این امر کسى است که نعمت خدا بر او بزرگ است و احسان او بر وى فراوان; زیرا هر قدر نعمت خدا بر کسى بیشتر شود حقّش بر او فزونتر مى گردد»; (وَ إِنَّ أَحَقَّ مَنْ کَانَ کَذلِکَ لَمَنْ عَظُمَتْ نِعْمَةُ اللّهِ عَلَیْهِ، وَ لَطُفَ إِحْسَانُهُ إِلَیْهِ، فَإِنَّهُ لَمْ تَعْظُمْ نِعْمَةُ اللّهِ عَلَى أَحَد إِلاّ ازْدَادَ حَقُّ اللّهِ عَلَیْهِ عِظَماً).

این سخن در واقع پاسخى است بر ثناخوانى آن مرد علاقه مند به مولا که گمان نکن این سخنان مرا به کبر و غرور وا مى دارد. اوّلا من خدا را به عظمت شناخته ام و ماسوى الله در نظرم خُرد و صغیر است. ثانیاً من مشمول نعمتهاى فراوانى هستم و به همان نسبت باید در برابر ولىّ نعمتم خاضع تر از دیگران باشم.

آنگاه امام(علیه السلام) در تکمیل و تأکید این سخن مى افزاید: «(بدانید!) از بدترین و سخیف ترین حالات زمامداران نزد مردم صالح این است که گمان برده شود آنها دوست دار تفاخرند و کار آنها را بر نوعى برترى جویى حمل کنند، من خوش ندارم که این فکر در ذهن شما جولان کند که مدح و ستایش را دوست دارم و از شنیدن آن لذت مى برم. من بحمدالله چنین نیستم»; (وَ إِنَّ مِنْ أَسْخَفِ(3) حَالاَتِ الْوُلاَةِ عِنْدَ صَالِحِ النَّاسِ، أَنْ یُظَنَّ بِهِمْ حُبُّ الْفَخْرِ، وَ یُوضَعَ أَمْرُهُمْ عَلَى الْکِبْرِ، وَ قَدْ کَرِهْتُ أَنْ یَکُونَ جَالَ فِی ظَنِّکُمْ أَنِّی أُحِبُّ الاِْطْرَاءَ(4)، وَ اسْتِمَاعَ الثَّنَاءِ; وَ لَسْتُ ـ بِحَمْدِ اللّهِ ـ کَذلِکَ).

درست است که طبق بعضى از احتمالات، گوینده آن مدح و ثنا حضرت خضر(علیه السلام)بوده و او جز به حق سخن نمى گفته و آنچه درباره امام(علیه السلام) بیان داشته در امام وجود داشته حتى بالاتر از آن; ولى امام(علیه السلام) به این نکته اصولى اشاره مى فرماید که من حتى از ثناى به حق نیز خشنود نیستم، چرا که ممکن است اثر نامطلوبى در شنوندگان داشته باشد و آنها گمان کنند او دوستدار چنین سخنانى است و داراى کبر و فخر و خودبرتربینى است که رابطه امام با امّت را تحت تأثیر نامطلوب خود قرار مى دهد.

سپس مى افزاید: «و به فرض که من (به مقتضاى طبیعت بشرى) مدح و ثنا را دوست مى داشتم، آن را به جهت خضوع و تواضع در برابر خداوند سبحان ترک مى کردم. همان خداوندى که به جهت عظمت و کبریاییش از همه سزاوارتر براى ثنا و ستایش است»; (وَ لَوْ کُنْتُ أُحِبُّ أَنْ یُقَالَ ذلِکَ لَتَرَکْتُهُ انْحِطَاطاً لِلّهِ سُبْحَانَهُ عَنْ تَنَاوُلِ مَا هُوَ أَحَقُّ بِهِ مِنَ الْعَظَمَةِ وَ الْکِبْرِیَاءِ).

آنگاه به نکته سومى اشاره مى فرماید که قطع نظر از اینکه من ذاتاً ثناخوانى را ناخوش دارم و اگر آن را دوست مى داشتم به جهت عظمت خداوند که از همه شایسته تر به مدح و ثناست ترک مى کردم، مدح و ثنا باید در برابر کار نیکى باشد که پایان گرفته است در حالى که من هنوز از اداى همه حقوق شما فراغت نیافته ام، مى فرماید: «بسیار مى شود که مردم ستودن افراد را، به جهت تلاشهایشان (در اداى حقوق) شیرین مى شمرند (ممکن است این امر براى شما ایرادى نداشته باشد، ولى من از شما مى خواهم که) مرا با سخنان زیباى خود به جهت اینکه در برابر خداوند و نزد شما از ترس مسئولیت الهى حقوقتان را ادا کرده ام نستایید (چرا که) هنوز از اداى آنها به طور کامل فراغت نیافته ام و واجباتى که بر عهده دارم کاملا به مرحله اجرا در نیامده است»; (وَ رُبَّما اسْتَحْلَى النَّاسُ الثَّنَاءَ بَعْدَ الْبَلاَءِ، فَلاَ تُثْنُوا عَلَیَّ بِجَمِیلِ ثَنَاء، لاِِخْرَاجِی نَفْسِی إِلَى اللّهِ سُبْحَانَهُ وَ إِلَیْکُمْ مِنَ التَّقِیَّةِ فِی حُقُوق لَمْ أَفْرُغْ مِنْ أَدَائِهَا، وَ فَرَائِضَ لاَبُدَّ مِنْ إِمْضَائِهَا).

در نسخه موجود در متن بالا «وَ إِلَیْکُمْ مِنَ التَّقِیَّةِ» آمده است که اشاره به خداترسى امام(علیه السلام) در طریق اداى حقوق مردم است; ولى در بعضى از نسخ نهج البلاغه و همچنین در متن کافى «بقیّه» آمده است که مفهومش این است: هنوز بقایایى از حقوق شما بر من باقى مانده که باید در اداى آن بکوشم.

امام(علیه السلام) در این عبارت نهایت بزرگوارى خود را نشان داده، از یک سو بى اعتنایى به ثناخوانى و از سوى دیگر نهایت خضوع در برابر پروردگار و از سوى سوم، اعتراف به عدم اداى حقوق به طور کامل را بیان مى کند، چیزى که در کمتر پیشوایى در طول تاریخ مى توان یافت.

#####

1. کافى، ج 8، ص 355. (روضه کافى).

2. همان مدرک.

3. «اسخف» از ریشه «سخف» بر وزن «قفل» و «سخافت» به معناى ضعف عقل و نادانى است.

4. «اطراء» از ریشه «طراوة» به معناى تر و تازه بودن است و هنگامى که به باب افعال مى رود معناى ثناخوانى و مدح کردن مى یابد. گویى کسى مى خواهد با مدح خود، شخصى را تر و تازه نگهدارد.

#####

▲در برابر انجام وظیفه مرا ستایش نکنید!

«هنگامى که سخن امام(علیه السلام) به آخر جمله بخش گذشته رسید یکى از یارانش (به پا خاست و) با گفتارى طولانى که در آن مدح و ثناى فراوانى نسبت به امام(علیه السلام)بود آن حضرت را ستود، و اطاعت کامل خود را در همه حال نسبت به آن حضرت اعلام کرد»; (فَأَجابَهُ(علیه السلام) رَجُلٌ مِنْ أصْحابِهِ بِکَلام طَویل، یَکْثُرُ فیهِ الثَّناءَ عَلَیْهِ، وَ یَذْکُرُ سَمْعَهُ وَطاعَتَهُ لَهُ; فَقالَ(علیه السلام):).

در اینکه این شخص چه کسى بود؟ شارحان نهج البلاغه پاسخى به این سؤال نداده اند; ولى مرحوم کلینى در کافى گفتگوى مشروح و مفصّل و بسیار پرمعنایى را که میان این مرد و امیرمؤمنان على(علیه السلام) چند بار ردّ و بدل شده ذکر کرده است. سپس مى گوید: بعد از پایان این کلام، کسى آن مرد را ندید.(1) به همین دلیل مرحوم علامه مجلسى احتمال مى دهد که این مرد حضرت خضر بوده که در موارد حسّاسى به سراغ آن حضرت مى آمد و انجام وظیفه مى کرد و سپس از چشمها پنهان مى شد.

به هر حال این مرد که بود طبق روایت کافى در یکى از سخنانش عرضه مى دارد: «اى امیرمؤمنان! تو امیر ما هستى و ما رعیّت تو. خداوند به وسیله تو ما را از ذلّت خارج کرد و با عزیز ساختن تو غل و زنجیر اسارت را از بندگانش برگرفت. آنچه مى پسندى دستور ده و آنچه اختیار مى کنى امر کن! تو سخنگوى راستگویى هستى و حکمران موفق و زمامدار لایق. ما هرگز نافرمانى تو را جایز نمى شمریم و علم هیچ کس را قابل مقایسه با علم تو نمى دانیم، قدر ومنزلت تو نزد ما بسیار والا و فضل تو بسیار عظیم است».(2)

امام(علیه السلام) پاسخ مشروحى به او داد و او نیز مجدّداً به مدح و ستایش آن امام همام پرداخت و چند بار این قضیه تکرار شد و همان گونه که گفتیم بعد از این مطلب آن مرد ناپدید شد.

به هر حال آنچه در نهج البلاغه آمده است چنین است که امام(علیه السلام) در پاسخ او فرمود: «سزاوار است کسى که جلال خدا در نظرش بزرگ و مقام او در قلبش عظیم است ـ به موجب آن عظمت ـ همه چیز جز خدا در نظرش کوچک جلوه کند»; (إِنَّ مِنْ حَقِّ مَنْ عَظُمَ جَلاَلُ اللّهِ سُبْحَانَهُ فِی نَفْسِهِ، وَ جَلَّ مَوْضِعُهُ مِنْ قَلْبِهِ، أَنْ یَصْغُرَ عِنْدَهُ ـ لِعِظَمِ ذلِکَ ـ کُلُّ مَاسِوَاهُ).

این معنا با توجّه به اینکه ذات خداوند وجودى است بى پایان از هر نظر، و نامحدود از نظر قوّت و قدرت، و ما سوى الله همگى قطره کوچکى در برابر این دریاى عظیم بى کران هستند، کاملا روشن مى شود همان گونه که در خطبه همّام نیز در صفات متقیان آمده است: «عَظُمَ الْخالِقُ فی أنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ ما دُونَهُ فی أعْیُنِهِمْ; خداوند در دل آنها به عظمت جلوه کرده، لذا ما سوى الله در چشم آنها حقیر و کوچک است».

کسى که چشم بر چشمه خورشید دوخته، شمع کم نورى در نظر او ناچیز است.

سپس امام(علیه السلام) اضافه مى فرماید: «و از همه سزاوارتر نسبت به این امر کسى است که نعمت خدا بر او بزرگ است و احسان او بر وى فراوان; زیرا هر قدر نعمت خدا بر کسى بیشتر شود حقّش بر او فزونتر مى گردد»; (وَ إِنَّ أَحَقَّ مَنْ کَانَ کَذلِکَ لَمَنْ عَظُمَتْ نِعْمَةُ اللّهِ عَلَیْهِ، وَ لَطُفَ إِحْسَانُهُ إِلَیْهِ، فَإِنَّهُ لَمْ تَعْظُمْ نِعْمَةُ اللّهِ عَلَى أَحَد إِلاّ ازْدَادَ حَقُّ اللّهِ عَلَیْهِ عِظَماً).

این سخن در واقع پاسخى است بر ثناخوانى آن مرد علاقه مند به مولا که گمان نکن این سخنان مرا به کبر و غرور وا مى دارد. اوّلا من خدا را به عظمت شناخته ام و ماسوى الله در نظرم خُرد و صغیر است. ثانیاً من مشمول نعمتهاى فراوانى هستم و به همان نسبت باید در برابر ولىّ نعمتم خاضع تر از دیگران باشم.

آنگاه امام(علیه السلام) در تکمیل و تأکید این سخن مى افزاید: «(بدانید!) از بدترین و سخیف ترین حالات زمامداران نزد مردم صالح این است که گمان برده شود آنها دوست دار تفاخرند و کار آنها را بر نوعى برترى جویى حمل کنند، من خوش ندارم که این فکر در ذهن شما جولان کند که مدح و ستایش را دوست دارم و از شنیدن آن لذت مى برم. من بحمدالله چنین نیستم»; (وَ إِنَّ مِنْ أَسْخَفِ(3) حَالاَتِ الْوُلاَةِ عِنْدَ صَالِحِ النَّاسِ، أَنْ یُظَنَّ بِهِمْ حُبُّ الْفَخْرِ، وَ یُوضَعَ أَمْرُهُمْ عَلَى الْکِبْرِ، وَ قَدْ کَرِهْتُ أَنْ یَکُونَ جَالَ فِی ظَنِّکُمْ أَنِّی أُحِبُّ الاِْطْرَاءَ(4)، وَ اسْتِمَاعَ الثَّنَاءِ; وَ لَسْتُ ـ بِحَمْدِ اللّهِ ـ کَذلِکَ).

درست است که طبق بعضى از احتمالات، گوینده آن مدح و ثنا حضرت خضر(علیه السلام)بوده و او جز به حق سخن نمى گفته و آنچه درباره امام(علیه السلام) بیان داشته در امام وجود داشته حتى بالاتر از آن; ولى امام(علیه السلام) به این نکته اصولى اشاره مى فرماید که من حتى از ثناى به حق نیز خشنود نیستم، چرا که ممکن است اثر نامطلوبى در شنوندگان داشته باشد و آنها گمان کنند او دوستدار چنین سخنانى است و داراى کبر و فخر و خودبرتربینى است که رابطه امام با امّت را تحت تأثیر نامطلوب خود قرار مى دهد.

سپس مى افزاید: «و به فرض که من (به مقتضاى طبیعت بشرى) مدح و ثنا را دوست مى داشتم، آن را به جهت خضوع و تواضع در برابر خداوند سبحان ترک مى کردم. همان خداوندى که به جهت عظمت و کبریاییش از همه سزاوارتر براى ثنا و ستایش است»; (وَ لَوْ کُنْتُ أُحِبُّ أَنْ یُقَالَ ذلِکَ لَتَرَکْتُهُ انْحِطَاطاً لِلّهِ سُبْحَانَهُ عَنْ تَنَاوُلِ مَا هُوَ أَحَقُّ بِهِ مِنَ الْعَظَمَةِ وَ الْکِبْرِیَاءِ).

آنگاه به نکته سومى اشاره مى فرماید که قطع نظر از اینکه من ذاتاً ثناخوانى را ناخوش دارم و اگر آن را دوست مى داشتم به جهت عظمت خداوند که از همه شایسته تر به مدح و ثناست ترک مى کردم، مدح و ثنا باید در برابر کار نیکى باشد که پایان گرفته است در حالى که من هنوز از اداى همه حقوق شما فراغت نیافته ام، مى فرماید: «بسیار مى شود که مردم ستودن افراد را، به جهت تلاشهایشان (در اداى حقوق) شیرین مى شمرند (ممکن است این امر براى شما ایرادى نداشته باشد، ولى من از شما مى خواهم که) مرا با سخنان زیباى خود به جهت اینکه در برابر خداوند و نزد شما از ترس مسئولیت الهى حقوقتان را ادا کرده ام نستایید (چرا که) هنوز از اداى آنها به طور کامل فراغت نیافته ام و واجباتى که بر عهده دارم کاملا به مرحله اجرا در نیامده است»; (وَ رُبَّما اسْتَحْلَى النَّاسُ الثَّنَاءَ بَعْدَ الْبَلاَءِ، فَلاَ تُثْنُوا عَلَیَّ بِجَمِیلِ ثَنَاء، لاِِخْرَاجِی نَفْسِی إِلَى اللّهِ سُبْحَانَهُ وَ إِلَیْکُمْ مِنَ التَّقِیَّةِ فِی حُقُوق لَمْ أَفْرُغْ مِنْ أَدَائِهَا، وَ فَرَائِضَ لاَبُدَّ مِنْ إِمْضَائِهَا).

در نسخه موجود در متن بالا «وَ إِلَیْکُمْ مِنَ التَّقِیَّةِ» آمده است که اشاره به خداترسى امام(علیه السلام) در طریق اداى حقوق مردم است; ولى در بعضى از نسخ نهج البلاغه و همچنین در متن کافى «بقیّه» آمده است که مفهومش این است: هنوز بقایایى از حقوق شما بر من باقى مانده که باید در اداى آن بکوشم.

امام(علیه السلام) در این عبارت نهایت بزرگوارى خود را نشان داده، از یک سو بى اعتنایى به ثناخوانى و از سوى دیگر نهایت خضوع در برابر پروردگار و از سوى سوم، اعتراف به عدم اداى حقوق به طور کامل را بیان مى کند، چیزى که در کمتر پیشوایى در طول تاریخ مى توان یافت.

#####

1. کافى، ج 8، ص 355. (روضه کافى).

2. همان مدرک.

3. «اسخف» از ریشه «سخف» بر وزن «قفل» و «سخافت» به معناى ضعف عقل و نادانى است.

4. «اطراء» از ریشه «طراوة» به معناى تر و تازه بودن است و هنگامى که به باب افعال مى رود معناى ثناخوانى و مدح کردن مى یابد. گویى کسى مى خواهد با مدح خود، شخصى را تر و تازه نگهدارد.

#####

▲نکته ها

▲1. مدح و ثناخوانى

مدح و تمجید و ثناخوانى نسبت به دیگران بردو گونه است: گونه اى از آن مثبت و سازنده و سبب دلگرمى خادمان و یأس خائنان و پیشرفت جامعه است. بخش دیگرى سبب تخریب و عقب افتادگى و تقویت شوکت ظالمان است.

قسم اوّل داراى سه شرط است: نخست اینکه «مُدِحَ مَنْ یَسْتَحَقُّ الْمَدْحَ; آن کس که سزاوار مدح و ثناست، مدح و ستایش شود». شرط دوم این است که مدح از حدّ تجاوز نکند. شرط سوم اینکه هدف گوینده تقرّب به شخص ممدوح و رسیدن به منافع نامشروع خود نباشد.

در روایتى از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «إِذا مُدِحَ الْفاجِرُ اهْتَزَّ الْعَرْشَ وَ غَضِبَ الرَّبُّ; هرگاه شخص فاجر مدح و ستایش شود، عرش خدا به لرزه در مى آید و خداوند غضب مى کند».(1)

در حدیث دیگرى آمده است: «اَلثَّناءُ بِأَکْثَرِ مِنَ الاِْسْتِحْقاقِ مَلَقٌ وَالتَّقْصیرُ عَنِ الاِْسْتِحْقاقِ عَیٌّ أَوْ حَسَدٌ; مدح و ستایش بیش از استحقاق تملّق است و کمتر از آن ناتوانى (در اداى سخن) است یا حسد».(2)

این نکته را نیز نباید از نظر دور داشت که باید ظرفیت شخص ممدوح در نظر گرفته شود; مبادا مدح و ستایش سبب غرور او گردد و از مسیر حق منحرف شود، همان گونه که در جمله دیگرى از کلمات قصار مولا مى خوانیم: «رُبَّ مَفْتُون بِحُسْنِ الْقَوْلِ فیهِ; چه بسیار اشخاصى که به واسطه مدح و تمجید، گرفتار فریب و فتنه مى شوند».(3)

بى شک در صورتى که همه این جهات در نظر گرفته شود، مدح و ستایش نشانه قدردانى و حق شناسى و سبب تشویق نیکوکاران و صالحان مى شود.

در دنیاى امروز نیز جلسات فراوانى براى نکوداشت خادمان پرسابقه جامعه، عالمان بزرگ و نیکوکاران ممتاز گرفته مى شود و هر سال سعى مى کنند به نویسندگان بهترین کتاب سال، کارگران و کشاورزان نمونه و یا پیام آوران صلح و دوستى در جهان، جوایزى اهدا و از آنان قدردانى کنند که اگر رنگ و بوى سیاسى پیدا نکند و روابط بر ضوابط حاکم نگردد و آن شرط سوم که در بالا به آن اشاره شد; یعنى حسن نیّت کارگردانان حفظ گردد، به یقین آثار بسیار ارزنده اى دارد.

ولى نوع دوم، درست در مقابل آن است; یعنى هنگامى که افراد نالایق، مورد مدح و تمجید قرار گیرند و یا افراد لایق، بیش از حد، ثناخوانى شوند و یا عوامل سیاسى و حب و بغضها و منافع شخصى، انگیزه این کار مى شود، بدکاران تشویق مى شوند و افراد فاضل، لایق و نیکوکار مأیوس مى گردند; متملّقان یکّه تاز میدان اجتماع مى شوند و صادقان منزوى مى گردند.

در حدیثى از امیرمؤمنان على(علیه السلام) مى خوانیم: «إیّاکَ وَ الْمَلَقُ فَإنَّ الْمَلَقَ لَیْسَ مِنْ خَلائِقِ الاِیمانِ; از تملّق بپرهیز که با ایمان سازگار نیست».(4)

در حدیث دیگرى از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) آمده است: «أُحْثُوا فی وُجُوهِ الْمُدّاحینَ التُّرابَ; به صورت مداحان (متملّق) خاک بپاشید».(5)

آخرین نکته اى که در این بیان فشرده ذکر آن را لازم مى دانیم این است که گاه مدح و ستایش جنبه مثبت دارد و واجد همه شرایط بالاست; ولى آثار نامطلوبى در افکار عمومى ایجاد مى کند و ممدوح، متّهم به دوست داشتن ثناخوانى مى شود که در اینجا نیز از آن باید اجتناب کرد و آنچه در خطبه بالا آمده، بیشتر از همین قبیل است.

#####

1. بحارالانوار، ج 74، ص 152 .

2. نهج البلاغه، کلمات قصار، 347 .

3. همان مدرک، 462 .

4. غررالحکم، 2696 .

5. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 11 .

#####

▲2. زیانهاى تملّق گویى

همان گونه که اشاره شد معناى تملّق، مدح و ثناى بیش از حدّ و گزافه گویى درباره فضایل افراد براى تقرّب جستن به آنها و استفاده از مواهب مادّى آنان است حتى ذکر اوصاف برجسته واقعى یک شخص بدون اشاره به نقاط ضعف، آن هم نوعى تملّق محسوب مى شود و گاه از این فراتر مى رود و تملّق گویان نقاط ضعف را در لباس نقاط قوت بیان مى کنند. تملّق گویى بیشتر درباره ارباب قدرت است و خطر بسیار بزرگى براى ولات و زمامداران و مدیران محسوب مى شود، زیرا نخستین شرط مدیریت آگاه بودن از واقعیّات مربوط به حوزه مدیریت است و متملّقان بر روى واقعیّتها پرده مى افکنند و مشکلات را از نظر مدیران و زمامداران مى پوشانند و از این طریق مفاسد بى شمارى به بار مى آورند.

عجیب این است که زمامداران نالایق و گمراه نیز غالباً متملّقان را تشویق مى کنند، از حق گویى ناراحت مى شوند و از تملّق متملّقان احساس آرامشى کاذب و دردآفرین.

امیرمؤمنان على(علیه السلام) تملّق را بدترین درد یا درد بى درمان شمرده مى فرماید: «أدوى الداء الصلف; بدترین درد تملّق گویى است»(1) (یکى از معانى صلف تملّق گویى و دیگرى خودستایى است).

در سخن دیگرى مى فرماید: «إنَّما یُحِبُّکَ مَنْ لا یَتَمَلَّقَکَ; دوستان واقعى تو کسانى هستند که به تو تملّق نمى گویند».(2)

نیز مى فرماید: «لَیْسَ الْمَلَقُ مِنْ خُلُقِ الاَْنْبِیاءِ; تملّق از اخلاق انبیا نیست».(3)

این سخن را نیز نباید فراموش کرد که تملّق گاهى به صورت مستقیم و گاه غیر مستقیم، گاه با نثر و گاه با شعر و گاهى با عمل، اجرا مى شود و آثار زیانبار همه یکسان است.

#####

1. غررالحکم (طبق نقل میزان الحکمة، ماده «ملق»).

2. همان مدرک.

3. همان مدرک.

#####

▲بخش پنجم

فَلاَ تُکَلِّمُونِی بِمَا تُکَلَّمُ بِهِ الْجَبَابِرَةُ، وَ لاَ تَتَحَفَّظُوا مِنِّی بِمَا یُتَحَفَّظُ بِهِ عِنْدَ أَهْلِ الْبَادِرَةِ، وَ لاَ تُخَالِطُونِی بِالْمُصَانَعَةِ، وَ لاَ تَظُنُّوا بِیَ اسْتِثْقَالاً فِی حَقٍّ قِیلَ لِی، وَ لاَ الِْتمَاسَ إِعْظَام لِنَفْسِی، فَإِنَّهُ مَنِ اسْتَثْقَلَ الْحَقَّ أَنْ یُقَالَ لَهُ أَو الْعَدْلَ أَنْ یُعْرَضَ عَلَیْهِ، کَانَ الْعَمَلُ بِهِمَا أَثْقَلَ عَلَیْهِ. فَلاَ تَکُفُّوا عَنْ مَقَالَة بِحَقٍّ، أَوْ مَشُورَة بِعَدْل، فَإِنِّی لَسْتُ فی نَفْسِی بِفَوْقِ أَنْ أُخْطِیءَ، وَ لاَ آمَنُ ذلِکَ مِنْ فِعْلِی، إِلاَّ أَنْ یَکْفِیَ اللّهُ مِنْ نَفْسِی مَا هُوَ أَمْلَکُ بِهِ مِنِّی، فَإِنَّما أَنَا وَ أَنْتُمْ عَبِیدٌ مَمْلُوکُونَ لِرَبٍّ لاَرَبَّ غَیْرُهُ; یَمْلِکُ مِنّا مَا لاَ نَمْلِکُ مِنْ أَنْفُسِنَا، وَ أَخْرَجَنَا مِمَّا کُنَّا فِیهِ إِلَى مَا صَلَحَنَا عَلَیْهِ، فَأَبْدَلَنَا بَعْدَ الضَّلاَلَةِ بِالْهُدَى، وَ أَعْطَانَا الْبَصِیرَةَ بَعْدَ الْعَمَى.

### ترجمه

با من آن گونه که با زمامداران ستمگر سخن گفته مى شود، سخن نگویید و آن گونه که مردم خود را در برابر حاکمان تندخو و جبّار حفظ مى کنند محدود نسازید و به طور تصنّعى و منافقانه با من رفتار نکنید. هرگز درباره من گمان مبرید که درباره حقى که به من پیشنهاد مى کنید کوتاهى کنم (یا ناراحت شوم) و هرگز خیال نکنید من در پى بزرگ ساختن خویشتنم، زیرا کسى که شنیدن حق یا پیشنهاد عدالت به او برایش سنگین باشد عمل به آن دو، براى او سخت تر و سنگین تر است، بنابراین از گفتن سخن حقّ یا مشورت عادلانه، خوددارى نکنید، زیرا من (به عنوان یک انسان و نه به عنوان یک امام معصوم) خود را بالاتر از آن نمى دانم که اشتباه کنم و از خطا در کارهایم ایمن نیستم مگر اینکه خداوندى که از من قادرتر است مرا از خطا حفظ کند. به یقین من و شما بندگان و مملوک پروردگارى هستیم که جز او پروردگارى نیست و آنچنان در وجود ما تصرّف دارد که ما آن گونه، قدرت تصرف در خویش را نداریم. او ما را از آنچه در آن بودیم به سوى صلاح و رستگارى راهنمایى کرد، ضلالت را به هدایت تبدیل نمود و بینایى را بعد از کوردلى به ما عطا فرمود.

▲شرح و تفسیر

▲در برابر من نه غلق نه چاپلوسى!

همان گونه که قبلا اشاره شد بخش مهمى از این خطبه ناظر به بیان حقوق والى و رعیت است و بعد از آن که یکى از حاضران برخاست و در یک ثناى جمیل، آن حضرت را ستود، امام(علیه السلام) مسیر خطبه را به بخش خاصى از حقوق والى و رعیت هدایت کرد و آن، ترک مدح و ثناخوانى براى ولات و زمامداران بود. سپس در این بخش که آخرین بخش خطبه است به یکى دیگر از آفات زمامداران و مردم مى پردازد و آن اینکه رابطه آنها با یکدیگر رابطه تملّق و چاپلوسى و کتمان حقایق تلخ به جهت ناخوشایند بودن آن و ترک انتقاد سالم و سازنده است، مى فرماید: «با من آن گونه که با زمامداران ستمگر سخن گفته مى شود سخن نگویید و آن گونه که مردم خود را در برابر حاکمان تندخو و جبّار حفظ مى کنند محدود نسازید و به طور تصنّعى و منافقانه با من رفتار نکنید»; (فَلاَ تُکَلِّمُونِی بِمَا تُکَلَّمُ بِهِ الْجَبَابِرَةُ، وَ لاَ تَتَحَفَّظُوا مِنِّی بِمَا یُتَحَفَّظُ بِهِ عِنْدَ أَهْلِ الْبَادِرَةِ(1)، وَ لاَ تُخَالِطُونِی بِالْمُصَانَعَةِ).

اشاره به اینکه افراد عادى هنگامى که در برابر زمامداران جبّار قرار مى گیرند، شخصیت واقعى خود را پنهان مى سازند و از هرگونه نقد و شکایت و ایراد خوددارى مى کنند، مبادا مورد خشم آنها قرار گیرند و به عکس با مدّاحى و چاپلوسى و تملّق سعى دارند از شرّ آنها در امان بمانند و به همین دلیل هرگز رخدادهاى واقعى جامعه براى آنها روشن نمى شود و همواره در چاه ضلالت و گمراهى و بى خبرى گرفتارند.

امام(علیه السلام) به همه مخاطبان خود اطمینان مى دهد که در برابر حرف حساب و بیان مشکلات و انتقادها و شکایات هیچ مشکلى متوجّه آنها نخواهد شد، بلکه آزادند همه گفتنیها را در مسائل مربوط به حکومت و جامعه بگویند.

آرى! این یکى از تفاوتهاى بارز حاکمان عدل و جور است. در کتاب عقد الفرید مى خوانیم هنگامى که هارون در مکّه بر منبر خطبه مى خواند مردى برخواست و این آیه را تلاوت کرد: «(کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لاَ تَفْعَلُونَ)(2); هرگاه سخنى بگویید و عمل نکنید خشم عظیم خداوند را بر مى انگیزد». هارون دستور داد یک صد تازیانه بر او زدند به گونه اى که شب تا به صبح ناله مى کرد و مى گفت: مُردم مُردم! در همان کتاب آمده است که ولید بن عبدالملک روز جمعه بر منبر بود تا خورشید به زردى گرایید (وقت نماز تنگ شد) مردى برخاست و گفت: وقت نماز در انتظار تو نیست (و خورشید تا پایان سخنرانى تو متوقف نمى شود) و خداوند تو را معذور نمى دارد! ولید گفت: راست گفتى; ولى کسى که این سخن را مى گوید نباید در اینجا باشد محافظان من کجا هستند که برخیزند و گردن او را بزنند.(3)

این در حالى است که بارها در تاریخ زندگى امیرمؤمنان على(علیه السلام) دیده ایم که افراد منافقى همچون اشعث بن قیس و بعضى از خوارج، شدید اللحن ترین تعبیرات را در برابر آن حضرت داشته اند;ولى آن حضرت هرگز متعرض آنها نشد.

سپس در ادامه همین سخن مى فرماید: «هرگز درباره من گمان مبرید که درباره حقى که به من پیشنهاد مى کنید کوتاهى کنم (یا ناراحت شوم) و هرگز خیال نکنید من در پى بزرگ ساختن خویشتنم، زیرا کسى که شنیدن حق یا پیشنهاد عدالت به او برایش سنگین باشد عمل به آن دو براى او سخت تر و سنگین تر است»; (وَ لاَ تَظُنُّوا بِیَ اسْتِثْقَالاً فِی حَقٍّ قِیلَ لِی، وَ لاَ الِْتمَاسَ إِعْظَام لِنَفْسِی، فَإِنَّهُ مَنِ اسْتَثْقَلَ الْحَقَّ أَنْ یُقَالَ لَهُ أَو الْعَدْلَ أَنْ یُعْرَضَ عَلَیْهِ، کَانَ الْعَمَلُ بِهِمَا أَثْقَلَ عَلَیْهِ).

اشاره به اینکه آنها که توان شنیدن انتقاد را ندارند از انجام اصلاحات ناتوان ترند و بنابراین هر روز در ظلم و فساد بیشتر فرو مى روند.

آنگاه امام(علیه السلام) در تأکید این سخن، همه مخاطبان خود را به بیان صریح حق و ذکر مشکلات فردى و اجتماعى و تأکید بر عدالت اجتماعى تشویق مى کند و مى فرماید: «با توجّه به آنچه بیان کردم از گفتن سخن حقّ یا مشورت عادلانه، خوددارى نکنید، زیرا من (به عنوان یک انسان و نه به عنوان یک امام معصوم) خود را بالاتر از آن نمى دانم که اشتباه کنم و از خطا در کارهایم ایمن نیستم مگر اینکه خداوندى که از من قادرتر است مرا از خطا حفظ کند»; (فَلاَ تَکُفُّوا عَنْ مَقَالَة بِحَقٍّ، أَوْ مَشُورَة بِعَدْل، فَإِنِّی لَسْتُ فی نَفْسِی بِفَوْقِ أَنْ أُخْطِیءَ، وَ لاَ آمَنُ ذلِکَ مِنْ فِعْلِی، إِلاَّ أَنْ یَکْفِیَ اللّهُ مِنْ نَفْسِی مَا هُوَ أَمْلَکُ بِهِ مِنِّی).

جمله «فَإِنِّی لَسْتُ فی نَفْسِی بِفَوْقِ أَنْ أُخْطِیءَ» دستاویز بعضى از مخالفان عصمت ائمه شده و سر و صداى زیادى درباره آن به راه انداخته اند. در حالى که جمله «إِلاَّ أَنْ یَکْفِیَ اللّهُ مِنْ نَفْسِی» آن را به خوبى تفسیر مى کند، زیرا مفهوم جمله اوّل این است که من به عنوان یک انسان، ایمن از خطا نیستم و مفهوم جمله دوم این است که به عنوان حفظ و حمایت الهى وضع دیگرى دارم شبیه آنچه قرآن مجید درباره یوسف بیان کرده است، مى فرماید: «(وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلاَ أَنْ رَّأى بُرْهَانَ رَبِّهِ); آن زن (زلیخا) قصد او کرد و او نیز ـ اگر برهان پروردگار را نمى دید ـ قصد مى نمود».(4)

اشاره به اینکه یوسف به عنوان یک انسان بیم این مى رفت که آلوده هوا و هوس همسر عزیز مصر شود; ولى مشاهده برهان ربّ که اشاره به مقام عصمت و معرفت بالاى یوسف نسبت به پروردگار است، او را نگه داشت.

اضافه بر این امیرمؤمنان على(علیه السلام) در مقام تعلیم و تربیت اصحاب خویش است و به آنها مى آموزد که در هر شرایطى باشید احتمال خطا درباره خود بدهید; ولى از روى تواضع، خود را هم در زمره آنها قرار مى دهد. به هر حال نباید این جمله را دربرابر آن همه دلایلى که بر مقام عصمت پیامبر و امام است بهانه و دستاویز قرار داد.

در حدیثى از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «ما مِنْکُمْ مِنْ أَحَد إلاّ وَ لَهُ شَیْطانٌ ـ قیل و لا انت یا رسول الله؟ قال: ـ وَلا أَنَا إلاّ أنَّ اللهَ تَعالى أعانَنی عَلَیْهِ فَأسْلَمَ; هیچ یک از شما نیست مگر اینکه شیطانى دارد، کسى عرض کرد: همچنین شما اى رسول خدا؟ فرمود: آرى همچنین من; ولى خداوند متعال مرا یارى کرد و شیطانم تسلیم من شد (و من به تأیید الهى از شرّ او در امانم)».(5)

شاهد گویاى دیگرى درباره آنچه گفتیم سخنى است که خود امام(علیه السلام) در اواخر خطبه 97 بیان کرده، مى فرماید: «وَ إنّی لَعَلى بَیِّنَةِ مِنْ رَبّی وَ مِنْهاج مِنْ نَبِیّی وَ إنّى لَعَلَى الطَّریقِ الْواضِحِ ألْقُطُهُ لَقْطاً; من نشانه روشنى از پروردگارم دارم و بر طریق واضح پیامبرم گام بر مى دارم و در راهى آشکار با هوشیارى و دقت به پیش مى روم».

طبق این بیان امام تأیید مى کند که او با حمایت پروردگار، همیشه راه درست مى پیماید و خطایى در کار او نیست.

آنگاه امام(علیه السلام) در تکمیل و تأیید گفتار بالا مى فرماید: «به یقین من و شما بندگان و مملوک پروردگارى هستیم که جز او پروردگارى نیست و آنچنان در وجود ما تصرّف دارد که ما آن گونه، قدرت تصرف در خویش را نداریم. او ما را از آنچه در آن بودیم به سوى صلاح و رستگارى راهنمایى کرد، ضلالت را به هدایت تبدیل نمود، و بینایى را بعد از کوردلى به ما عطا فرمود»; (فَإِنَّما أَنَا وَ أَنْتُمْ عَبِیدٌ مَمْلُوکُونَ لِرَبٍّ لاَرَبَّ غَیْرُهُ; یَمْلِکُ مِنَّا مَا لاَ نَمْلِکُ مِنْ أَنْفُسِنَا، وَ أَخْرَجَنَا مِمَّا کُنَّا فِیهِ إِلَى مَا صَلَحَنَا عَلَیْهِ، فَأَبْدَلَنَا بَعْدَ الضَّلاَلَةِ بِالْهُدَى، وَ أَعْطَانَا الْبَصِیرَةَ بَعْدَ الْعَمَى).

همان گونه که اشاره شد، روایت کافى در مورد این خطبه مشروح تر از آن است که در نهج البلاغه آمده و مرحوم سیّد رضى در واقع گزینشى از بخشهاى این خطبه را داشته است.

در بخشى از روایت کافى مى خوانیم: «آن مرد که مدح و ستایش بلیغى از على(علیه السلام) کرد و امام به او پاسخ داد (و گفته مى شود حضرت خضر بوده، زیرا بعداً کسى او را نیافت) در ادامه سخنانش در حالى که بغض گلویش را گرفته بود و گریه مجال سخن گفتن را به او نمى داد، خطاب به امام چنین گفت: «اى تربیت کننده بندگان خدا و اى آرام بخش شهرها! کجا سخن ما مى تواند بیانگر فضل تو باشد و توصیف ما کارهاى برجسته تو را شرح دهد؟! چگونه مى توانیم به حق ثناى تو برسیم یا اعمال برجسته تو را احصا کنیم؟! چگونه چنین چیزى ممکن است در حالى که نعمت خدا به وسیله تو بر ما جارى شد و اسباب خیر فراهم گشت؟! آیا تو پناهگاه درماندگان نبودى؟ آیا تو با مخالفانت همچون برادر رفتار نکردى؟ آرى به وسیله تو و اهل بیتت خداوند عز و جل ما را از خطرات رهایى بخشید و اموال غم واندوه را فرو نشاند...!».(6)

#####

1. «بادره» از ریشه «بدور» بر وزن «غروب» در اصل به معناى شتاب کردن براى انجام کارى است و «بادره» به معناى حرکات تند و خشن و آمیخته با خطاست که از شخص غضبناک سر مى زند.

2. یوسف، آیه 3 .

3. عقد الفرید، ج 1، ص 40 (طبق نقل شرح نهج البلاغه مرحوم شوشترى، ج 6، ص 447-448).

4. یوسف، آیه 24 .

5. بحارالانوار، ج 60، ص 329 .

6. کافى، ج 8، ص 358. ادامه این بحث در کافى بسیار جالب است که علاقه مندان مى توانند به نشانى که ذکر شد مراجعه کنند. ما براى اینکه از روش تفسیرى خود خارج نشویم از ایراد همه آن صرف نظر کردیم.

#####

▲خطبه 217

فِی التَّظَلُّمِ وَالتَّشَکّی مِنْ قُرَیْش

از سخنان امام(علیه السلام) است که در شکایت از قریش بیان کرده است.(1)

#####

1. سند خطبه:

بخشى از این خطبه در خطبه 172 و بخشى دیگرى از آن در خطبه 26 آمده است و همان گونه که در سند خطبه 172 گذشت، به نظر مى رسد این خطبه بخشى از نامه اى است که امام(علیه السلام) در اواخر ایّام خلافتش مرقوم داشت و حوادثى را که بعد از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) تا آن زمان رخ داده بود به طور فشرده در آن بیان فرمود و دستور داد آن را براى مردم بخوانند.

نویسنده کتاب مصادر نهج البلاغه در اینجا اضافه مى کند که مرحوم کلینى طبق نقل سیّد بن طاووس در کتاب کشف المحجّه آن را در کتاب رسائل آورده است. در ضمن این احتمال را نیز مى دهد که امام بیش از یک مرتبه، نکاتى را که در این خطبه است در مناسبتهاى مختلف بیان فرموده باشد. (مصادر نهج البلاغه، ج3، ص 132)

▲خطبه در یک نگاه

همان گونه که در بیان سند خطبه اشاره شد، این خطبه و خطبه 172 و خطبه 26 در قسمتهاى مختلف با هم مشترکند و به نظر مى رسد بخشهایى از نامه اى باشد که امام(علیه السلام) در اواخر دوران حکومت خود در پاسخ سؤال جمعى از دوستانش مرقوم داشت، زیرا گروهى اصرار داشتند که آن حضرت نظر خود را درباره حوادث بعد از رحلت پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و دوران خلفا بیان فرماید. امام(علیه السلام) با اصرار آنها این نامه را نوشت و دستور داد براى مردم بخوانند تا مخالفان نتوانند حقایق را لوث کنند و تاریخ را تحریف نمایند.

امام(علیه السلام) در این خطبه عمدتاً به دو نکته اشاره مى کند: نخست اینکه به خداوند از قریش شکایت مى برد که آنها در پایمال کردن حقوق آن حضرت، متّفق شدند و با صراحت گفتند: باید از حق خود در امر خلافت چشم پوشى کنى!

دیگر اینکه امام(علیه السلام) علّت عدم قیام خود را براى گرفتن حق، شرح مى دهد که من یار و یاورانى براى این امر نیافتم و جان خانواده خودم را در خطر دیدم.

اَللّهُمَّ إنّى أَسْتَعْدِیکَ عَلَى قُرَیْش وَ مَنْ أَعَانَهُمْ; فَإِنَّهُمْ قَدْ قَطَعُوا رَحِمِی وَ أَکْفَؤُوا إِنَائِی، وَ أَجْمَعُوا عَلَى مُنَازَعَتِی حَقّاً کُنْتُ أَوْلَى بِهِ مِنْ غَیْرِی، وَ قَالُوا: أَلاَ إِنَّ فِی الْحَقِّ أَنْ تَأْخُذَهُ، وَ فِی الْحَقِّ أَنْ تُمْنَعَهُ، فَاصْبِرْ مَغْمُوماً، أَوْ مُتْ مُتَأَسِّفاً. فَنَظَرْتُ فَإِذَا لَیْسَ لِی رَافِدٌ، وَ لاَ ذَابٌّ وَ لاَ مُسَاعِدٌ، إِلاَّ أَهْلَ بَیْتِی; فَضَنَنْتُ بِهِمْ عَنْ الْمَنِیَّةِ، فَأَغْضَیْتُ عَلَى الْقَذَى، وَ جَرِعْتُ رِیقِی عَلَى الشَّجَا، وَ صَبَرْتُ مِنْ کَظْمِ الْغَیْظِ عَلَى أَمَرَّ مِنَ الْعَلْقَمِ، وَ آلَمَ لِلْقَلْبِ مِنْ وَخْزِ الشِّفَارِ.

قالَ الشَّریفُ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ: وَ قَدْ مَضى هذا الْکَلامُ فی أثْناءِ خُطْبَة مُتَقَدِّمَة، إلاّ أنّی ذَکَرْتُهُ هاهُنا لاِخْتِلافِ الرِّوایَتَیْنِ.

### ترجمه

خداوندا من از قریش و کسانى که آنها را یارى کردند (تا خلافت را از مسیر اصلى منحرف سازند) به تو شکایت مى آورم، آنها پیوند خویشاوندیم را قطع کردند و پیمانه حقم را واژگون ساختند و همگى براى مبارزه با من در مورد حقى که از همه به آن سزاوارتر بودم، همدست شدند و گفتند: اى على! بدان پاره اى از حقوق را باید بگیرى و پاره اى دیگر را باید از آن محروم شوى (و حق خلافت از نوع دوم است) اکنون یا با غم و اندوه بساز یا با تأسف بمیر!! من نگاه کردم (و جوانب کار را بررسى نمودم) دیدم نه پشتیبانى دارم نه مدافعى و نه یاورى جز اهل بیتم که راضى نبودم جانشان را به خطر بیفکنم، لذا چشمان پر از خاشاک خود را بر هم نهادم و همچون کسى که استخوان در گلویش گیر کرده باشد آب دهان فرو بردم و با خویشتن دارى و فروبردن خشم در برابر چیزى که از حنظل تلخ تر و از تیزى تیغ و خنجر بر قلب دردناک تر بود شکیبایى کردم!

سیّد رضى(رحمه الله) پس از پایان این خطبه مى گوید: بخشى از این گفتار در اثناى خطبه(هاى) پیشین گذشت; ولى من آن را بار دیگر در اینجا آوردم، زیرا این دو روایت با هم (از جهاتى) متفاوت بودند.

▲شرح و تفسیر

▲انواع ناملایمات را تحمل کردم

امام(علیه السلام) در آغاز این خطبه مى فرماید: «خداوندا من از قریش و کسانى که آنها را یارى کردند (تا خلافت را از مسیر اصلى منحرف سازند) به تو شکایت مى آورم، آنها پیوند خویشاوندیم را قطع کردند و پیمانه حقم را واژگون ساختند و همگى براى مبارزه با من در مورد حقى که از همه به آن سزاوارتر بودم، همدست شدند»; (اللَّهُمَّ إنّى أَسْتَعْدِیکَ عَلَى قُرَیْش وَ مَنْ أَعَانَهُمْ; فَإِنَّهُمْ قَدْ قَطَعُوا رَحِمِی وَ أَکْفَؤُوا(1) إِنَائِی، وَ أَجْمَعُوا عَلَى مُنَازَعَتِی حَقّاً کُنْتُ أَوْلَى بِهِ مِنْ غَیْرِی).

گرچه امام این سخن را در اواخر دوران حکومتش بیان فرمود; ولى در میان مورّخان و مفسّران نهج البلاغه گفتگوست که سخن امام(علیه السلام) ناظر به کدام زمان است; آیا اشاره به داستان سقیفه و حوادث بعد از رحلت پیامبر است یا زمان شوراى شش نفرى عمر، یا دوران پیمان شکنى طلحه و زبیر و برافروختن آتش جنگ جمل است؟

از میان این احتمالات سه گانه، احتمال اوّل نزدیک تر به نظر مى رسد. سپس احتمال دوم; ولى احتمال سوم بسیار بعید است، زیرا شورش طلحه و زبیر اجتماع قریش بر ضدّ آن حضرت محسوب نمى شد.

جمله «أسْتَعْدیکَ» از ریشه «استعداء» به معناى یار طلبیدن یا شکایت پیش کسى بردن است.

جمله «إِنَّهُمْ قَدْ قَطَعُوا رَحِمِی» ممکن است اشاره به این باشد که غاصبان خلافت تکیه بر خویشاوندى پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى کردند در حالى که خویشاوندى امام از همه آنها نزدیک تر بود.

جمله «أَکْفَؤُوا إِنَائِی» ممکن است اشاره به این باشد که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) این پیمانه را پر کرده بود و به دست امام داده بود و او را ـ که سزاوارترین مسلمانان به خلافت بود ـ بارها را معرفى فرموده بود; ولى آنها این پیمانه آب حیات را به کلى واژگون کردند.

اینکه مى فرماید: «من از همه سزاوارتر به این حق بودم» براى هر انسان منصفى با دلایل عقلى و نقلى ثابت شده است; نه کسى علم آن حضرت را داشت و نه شجاعت، تقوا، زهد و کفایتش را.

ابن ابى الحدید در شرح خطبه 172 هنگام ذکر این جمله، جمله هاى مشابه دیگرى نقل مى کند که همه آنها دلالت دارد بر اینکه على(علیه السلام) خلافت را حقّ مسلم خود مى دانست و دیگران را غاصب این حق مى شمرد. سپس اضافه مى کند: «امامیه و زیدیّه این جمله ها را مطابق ظاهرش تفسیر کرده اند و غیر على(علیه السلام) را لایق این مقام ندانسته اند» بعد تصریح مى کند: «گرچه ظاهر این جمله ها همان است که آنها مى گویند; ولى ما باید آنها را مانند آیات متشابه قرآن بدانیم و بر ظاهر آن تکیه نکنیم».(2)

این سخن عجیب، ناشى از نوعى تعصّب و ذهنیتهاى نادرست است و معناى این سخن آن است که هر چه را مایل نبودیم بپذیریم، بگوییم جزء متشابهات است در حالى که متشابه آنجاست که سخنى ابهام و اجمال داشته باشد; نه این گونه سخنان واضح و آشکار.

سپس امام(علیه السلام) در ادامه این سخن به منطق عجیب مخالفانش اشاره کرده، مى فرماید: «و گفتند: (اى على! بدان پاره اى از حقوق را باید بگیرى و پاره اى دیگر را باید از آن محروم شوى (و حق خلافت از نوع دوم است) اکنون یا با غم و اندوه بساز یا با تأسف بمیر»; (وَ قَالُوا: أَلاَ إِنَّ فِی الْحَقِّ أَنْ تَأْخُذَهُ، وَ فِی الْحَقِّ أَنْ تُمْنَعَهُ، فَاصْبِرْ مَغْمُوماً، أَوْ مُتْ مُتَأَسِّفاً).

این منطق به راستى منطق وحشتناکى است که انسان اعتراف کند بعضى از امور حق است; ولى به حکم غلبه زورمندان باید از آن چشم پوشى کند و در نتیجه یا صبر و شکیبایى پیشه کند و یا از تأسّف بمیرد. این همان شعارى است که مستکبران جهان آشکارا یا پنهان مى گویند: «المُلْکُ لِمَنْ غَلَبَ; حکومت از آن کسى است که غلبه کند» باید از ابن ابى الحدید سؤال کرد که این جمله هم جزء متشابهات است که باید آن را تفسیر و تأویل کرد؟!

امام(علیه السلام) در ادامه این سخن مى افزاید: «من نگاه کردم (و جوانب کار را بررسى نمودم) دیدم نه پشتیبانى دارم نه مدافعى و نه یاورى جز اهل بیتم که راضى نبودم جانشان را به خطر بیفکنم»; (فَنَظَرْتُ فَإِذَا لَیْسَ لِی رَافِدٌ(3)، وَ لاَ ذَابٌّ وَ لاَ مُسَاعِدٌ، إِلاَّ أَهْلَ بَیْتِی; فَضَنَنْتُ(4) بِهِمْ عَنْ الْمَنِیَّةِ).

این تعبیر نشان مى دهد که توده هاى مردم جذب حکومت وقت شده بودند گروهى از ترس، گروهى از روى طمع یا به سبب کینه هاى دیرین در جنگهاى اسلامى و گروه دیگرى از روى غفلت و خوش باورى. بدیهى است در چنین شرایطى امام نمى توانست براى تشکیل حکومت عدل اسلامى که دنباله حکومت پیامبر اکرم بود قیام کند.

از این رو در ادامه این سخن مى فرماید: «لذا چشمان پر از خاشاک خود را بر هم نهادم و همچون کسى که استخوان در گلویش گیر کرده باشد آب دهان فرو بردم و با خویشتن دارى و فروبردن خشم در برابر چیزى که از حنظل تلخ تر و از تیزى تیغ و خنجر بر قلب دردناک تر بود شکیبایى کردم»; (فَأَغْضَیْتُ عَلَى الْقَذَى(5)، وَ جَرِعْتُ رِیقِی عَلَى الشَّجَا(6)، وَ صَبَرْتُ مِنْ کَظْمِ الْغَیْظِ عَلَى أَمَرَّ مِنَ الْعَلْقَمِ(7)، وَ آلَمَ لِلْقَلْبِ مِنْ وَخْزِ(8) الشِّفَارِ(9)).

اشاره به اینکه هرگز نباید سکوت مرا در برابر آن اوضاع، دلیل بر رضا گرفت، بلکه من از انحرافها و کژیها که بعد از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در حکومت اسلامى به وجود آمد سخت رنج مى بردم; ولى چاره اى جز صبر و سکوت نداشتم.

* * *

سیّد رضى(رحمه الله) پس از پایان این خطبه مى گوید: «بخشى از این گفتار در اثناى خطبه(هاى) پیشین گذشت; ولى من آن را بار دیگر در اینجا آوردم، زیرا این دو روایت با هم (از جهاتى) متفاوت بودند»; (قالَ الشَّریفُ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ: وَ قَدْ مَضى هذا الْکَلامُ فی أثْناءِ خُطْبَة مُتَقَدِّمَة، إلاّ أنّی ذَکَرْتُهُ هاهُنا لاِخْتِلافِ الرِّوایَتَیْنِ).

#####

1. «اکفؤوا» از «اکفاء» به معناى واژگون کردن ظرف است به گونه اى که هر چه در آن است بریزد و ریشه اصلى آن «کفء» بر وزن «دفع» به معناى روى گرداندن و پشت کردن است.

2. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 9، ص 307 .

3. «رافد» از ریشه «رفد» بر وزن «ربط» به معناى کمک کردن و عطا نمودن گرفته شده است.

4. «ضننت» از ریشه «ضنّ» بر وزن «فنّ» در اصل به معناى بخل شدید است; ولى در اینجا و امثال آن، خوددارى کردن شدید از چیزى مقصود است.

5. «قذى» این واژه نقطه مقابل صفا و خلوص است و به اشیاى آلوده اى که در آب مى افتد و همچنین خار و خاشاکى که در چشم مى رود و آن را ناراحت مى کند «قذى» گفته مى شود.

6. «شجى» از ریشه «شجو» بر وزن «هجو» به معناى سختى و شدت و اندوه و غم است و به چیزى در گلوى انسان گیر مى کند نیز «شجى» مى گویند.

7. «علقم» بوته اى است بسیار تلخ که به آن «حنظل» نیز گفته مى شود و این واژه به هر چیز تلخى نیز اطلاق مى گردد.

8. «وخز» به معناى نیش زدن و سوراخ کردن و آزردن آمده است.

9. «شفار» جمع «شفره» بر وزن «دفعه» به معناى کارد و تیغ است.

#####

▲خطبه 218

فی ذِکْرِ السّائِرینَ إلَى الْبَصْرَةِ لِحَرْبِهِ(علیه السلام)

از سخنان امام(علیه السلام) است درباره کسانى که براى جنگ با او به سوى بصره حرکت کردند.(1)

#####

1. سند خطبه:

به گفته نویسنده مصادر نهج البلاغه، مصادر این سخن همان مصادر کلام سابق است، زیرا هر یک از اینها فصلى از نامه اى است که امام(علیه السلام) آن را مرقوم داشته بود و دستور فرموده بود که آن را بر مردم بخوانند (تا از ماجراهایى که از زمان رحلت پیامبر اکرم تا عصر خلافت آن حضرت روى داد آگاه شوند). سپس مى افزاید: «لذا در بعضى از نسخه هاى نهج البلاغه این کلام متّصل به همان کلام سابق بدون هیچ گونه فاصله ذکر شده است». (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 133)

▲خطبه در یک نگاه

امام(علیه السلام) در این عبارت کوتاه اشاره اى به جنایات متعدّد لشکر جمل که به اتفاق عایشه و طلحه و زبیر راهى بصره شدند تا بر امام بشورند، مى فرماید. از جمله ایجاد نفاق و تفرقه در میان مردم بصره که همه یکپارچه بودند و دست بیعت به امام داده بودند. لشکر جمل بیت المال مسلمانها را غارت کردند و عمّال بیت المال را کنار زدند، جمعى از شیعیان امام را کشتند و با گروه دیگرى به مقابله برخاستند و آنها را نیز شهید کردند و مفاسدى را ـ که زیبنده هیچ مسلمانى نیست حتى کسى که در پایه ضعیفى از ایمان باشد ـ به بار آوردند.

فَقَدِمُوا عَلَى عُمَّالِی وَ خُزَّانِ بَیْتِ مالِ الْمُسْلِمِینَ الَّذِی فِی یَدَیَّ، وَ عَلَى أَهْلِ مِصْر، کُلُّهُمْ فِی طَاعَتِی وَ عَلَى بَیْعَتِی; فَشَتَّتُوا کَلِمَتَهُمْ، وَ أَفْسَدُوا عَلَیَّ جَمَاعَتَهُمْ، وَ وَثَبُوا عَلَى شِیعَتِی، فَقَتَلُوا طَائِفَةً مِنْهُمْ غَدْراً; وَ طَائِفَةٌ عَضُّوا عَلَى أَسْیَافِهِمْ، فَضَارَبُوا بِهَا حَتَّى لَقُوا اللّهَ صَادِقِینَ.

### ترجمه

آنها بر کارگزاران و خزانه داران بیت المال مسلمین که در اختیار من بود وارد شدند (آنان را کشتند و بیت المال را غارت کردند) و (خیانت بزرگ دیگر آنها این بود که) در شهرى که تمام مردم آن در اطاعت و بیعت من بودند گام نهادند و وحدت آنها را به هم زدند و جمعیّت آنان را به زیان من به فساد کشاندند (و به شورش واداشتند و در جنایتى دیگر) بر شیعیان من حمله بردند; گروهى را با خدعه و نیرنگ کشتند و گروه دیگرى با شهامت دست به شمشیر بردند و (در برابر این جنایتکاران) جنگیدند تا خدا را صادقانه ملاقات کردند.

▲شرح و تفسیر

▲جنایات آتش افروزان جنگ جمل در بصره

همان گونه که در شرح اسناد این کلام اشاره شد، این سخن در واقع بخشى از نامه مشروحى است که امام(علیه السلام) براى ثبت در تاریخ و فراموش نشدن حوادث ناگوار بعد از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) بیان فرموده است.

امام(علیه السلام) در این سخن کوتاه به جنایات بزرگ پیمان شکنانى که آتش جنگ جمل را برافروختند اشاره مى کند و نخست مى فرماید: «آنها بر کارگزاران و خزانه داران بیت المال مسلمین که در اختیار من بود وارد شدند (آنان را کشتند و بیت المال را غارت کردند)»; (فَقَدِمُوا عَلَى عُمَّالِی وَ خُزَّانِ مالِ بَیْتِ الْمُسْلِمِینَ الَّذِی فِی یَدَیَّ).

سپس مى افزاید: «(خیانت بزرگ دیگر آنها این بود که) در شهرى که تمام مردم آن در اطاعت و بیعت من بودند گام نهادند و وحدت آنها را به هم زدند و جمعیّت آنان را به زیان من به فساد کشاندند (و به شورش واداشتند)»; (وَ عَلَى أَهْلِ مِصْر، کُلُّهُمْ فِی طَاعَتِی وَ عَلَى بَیْعَتِی; فَشَتَّتُوا کَلِمَتَهُمْ، وَ أَفْسَدُوا عَلَیَّ جَمَاعَتَهُمْ).

سپس به سومین خیانت بزرگ آنها اشاره کرده، مى افزاید: «آنها بر شیعیان من حمله بردند; گروهى را با خدعه و نیرنگ کشتند و گروه دیگرى با شهامت دست به شمشیر بردند و (در برابر این مهاجمان خیانتکاران) جنگیدند تا خدا را صادقانه ملاقات کردند (شربت شهادت را نوشیدند و به لقاء الله پیوستند)»; (وَ وَثَبُوا عَلَى شِیعَتِی، فَقَتَلُوا طَائِفَةً مِنْهُمْ غَدْراً; وَ طَائِفَةٌ عَضُّوا(1) عَلَى أَسْیَافِهِمْ، فَضَارَبُوا بِهَا حَتَّى لَقُوا اللّهَ صَادِقِینَ).

امام(علیه السلام) در این بیان کوتاه و پرمعنا به سه جنایت روشن آنها اشاره فرمود: غارت بیت المال، ایجاد نفاق و تفرقه میان مردم و کشتار گروهى بى گناه از مسلمانان پاکباز و صالح و صادق.

در حوادث جنگ جمل آمده است هنگامى که عایشه وارد بصره شد و دو گروه در مقابل هم ایستادند در حالى که شترسوار بود با صداى بلند فریاد زد اى مردم! کمتر سخن بگویید و خاموش شوید، مردم در برابر او خاموش شدند. سپس او در سخنانى براى تحریک مردم بر جنگ چنین گفت: «بدانید عثمان مظلوم کشته شد باید قاتلان او را پیدا کنید و آنها را به قتل برسانید. آنگاه مسئله خلافت را به صورت شورا در میان گروهى که عمربن خطاب آنها را انتخاب کرده بود قرار دهید. کسانى که در خون عثمان شرکت داشتند در این شورا شرکت نکنند».

در این هنگام مردم به گفت و گو و نزاع برخاستند; بعضى مى گفتند: سخن همان است که عایشه مى گوید و گروه دیگرى مى گفتند: عایشه را با مسئله خلافت چکار؟! او زنى است که (به حکم قرآن) باید در خانه خود بنشیند. در این هنگام فریاد از جمعیّت برخاست و به یکدیگر بدگویى کردند و با کفش و سنگ به جان هم افتادند و مردم به دو گروه تقسیم شدند گروهى با نماینده على(علیه السلام) عثمان بن حنیف همراه شدند و گروه دیگرى با عایشه و اصحاب او.(2)

این همان چیزى است که امام(علیه السلام) در مورد ایجاد نفاق و تفرقه میان مردمى که همه متحد بودند اشاره فرمود.

#####

1. «عَضّوا» از ریشه «عضّ» بر وزن «سدّ» در اصل به معناى گاز گرفتن با دندان است. سپس درباره کسانى که با جدیّت برنامه اى را دنبال مى کنند به کار مى رود و دو جمله «غُضّوا على أسیافهم» از همین قبیل است.

2. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 9، ص 315 .

#####

▲خطبه 219

لَمّا مَرَّ بِطَلْحَةِ بْنِ عَبْدِاللهِ وَ عَبْدِالرَّحْمنِ بْنِ عَتّابِ بن أُسَیْد وَ هُما قَتیلانِ یَوْمَ الْجَمَلِ

از سخنان امام(علیه السلام) است این سخن را هنگامى فرمود که در روز جنگ جمل از کنار کشته طلحة بن عبدالله و عبدالرحمن بن عتّاب بن اسید عبور کرد.(1)

#####

1. سند خطبه:

این سخن را ابوالفرج اصفهانى در اغانى و مبرّد در کامل و ابن عبد ربّه در عقد الفرید و ابن اثیر در نهایه نقل کرده اند. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 135)

▲خطبه در یک نگاه

این سخن کوتاه که مرحوم سیّد رضى آن را از سخن مشروح ترى گزینش کرده، در واقع سه نکته را بیان مى کند: یکى اظهار تأسّف امام نسبت به قتل طلحه که نمى بایست با آن همه سوابقى که در اسلام داشت این مسیر غلط را مى پیمود و سرانجام در قیامى شیطانى کشته مى شد و در زیر این آسمان غریبانه مى افتاد.

دیگر اینکه سردمداران جنگ جمل که خازنان بیت المال بصره و شیعیان امام را کشته بودند سرانجام به مجازات خود رسیدند.

و سوم اینکه آنها (و امثال آنان) سوداى چیزى را در سر داشتند که اهلیّت آن را نداشتند.

لَقَدْ أَصْبَحَ أَبُو مُحَمَّد بِهذَا الْمَکَانِ غَرِیباً! أَمَا وَ اللّهِ لَقَدْ کُنْتُ أَکْرَهُ أَنْ تَکُونَ قُرَیْشٌ قَتْلَى تَحْتَ بُطُونِ الْکَوَاکِبِ! أَدْرَکْتُ وَتْرِی مِنْ بَنِی عَبْدِ مَنَاف، وَ أَفْلَتَتْنِی أَعْیَانُ بَنِی جُمَحَ، لَقَدْ أَتْلَعُوا أَعْنَاقَهُمْ إِلَى أَمْر لَمْ یَکُونُوا أَهْلَهُ فَوُقِصُوا دُونَهُ!

### ترجمه

ابومحمد (طلحه) در این مکان، غریب مانده است (و جسد بى جانش در وسط بیابان افتاده) بدانید به خدا قسم، من خوش نداشتم که اجساد قریش (پیشگامان) در زیر این آ سمان بر روى زمین افتاده باشد (ولى جاه طلبى و پیمان شکنى آنها کارشان را به اینجا رساند) من سزاى «بنى عبد مناف» را دادم (و خون شیعیانم را که به هنگام ورود به بصره و غارت بیت المال ریخته بودند، قصاص کردم) ولى رؤساى قبیله «بنى جمح» از دست من گریختند، آنها به سوى امرى گردن کشیده بودند که اهلیّت آن را نداشتند و پیش از آنکه به آن برسند گردنهایشان شکسته شد!

▲شرح و تفسیر

▲صحنه اى دردناک بعد از جنگ جمل

همان گونه که گذشت، امام(علیه السلام) این سخن را هنگامى گفت که بعد از پایان جنگ جمل از کنار جسد طلحة بن عبدالله و عبدالرحمن بن عتاب که غریبانه به روى خاک افتاده بودند گذشت.

طلحة بن عبدالله همان طلحه، صحابى معروف پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) است که بعد از کشته شدن عثمان با امام بیعت کرد ولى هنگامى که انتظارات او براى رسیدن به حکومت در بخشى از کشور اسلام برآورده نشد پرچم مخالفت را برافراشت و با زبیر و عایشه هم دست شد و آتش جنگ جمل را برافروخت و خود نیز در آن آتش سوخت.

عبدالرحمن بن عتّاب از صحابه نبود; ولى از تابعان به حساب مى آمد. پدرش عتّاب از کسانى بود که در فتح مکّه مسلمان شد و پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) فرماندارى سرزمین مکّه را به او سپرد. عتّاب در آن زمان حدود بیست و دو سال داشت و پیامبر به او فرمود: «اگر کسى را از تو لایق تر براى این کار مى دانستم او را بر مى گزیدم» و این امر تا زمان ابوبکر نیز ادامه یافت و اتفاقاً او و ابوبکر هر دو در یک روز از دنیا رفتند. ولى متأسّفانه فرزندش عبدالرحمن با آن سابقه درخشان پدر، از مسیر حق منحرف شد و آلت دست طلحه و زبیر براى رسیدن به خواسته هاى نامشروع آنها شد و سرانجام در جنگ جمل کشته شد و بدن بى جانش در کنار جسم بى جان طلحه در وسط بیابان افتاد.

بعضى گفته اند: هنگامى که عبدالرحمن بن عتّاب در جنگ جمل کشته شد، عقابى کف دست او را با خود برداشت و در سرزمین یمامه افکند و مردم آنجا از انگشترى که در انگشت او بود (و نامش بر او حکّ شده بود) از ماجرا با خبر شدند.

به هر حال امام(علیه السلام) در آغاز این خطبه اظهار تأسف از کشته شدن طلحه مى کند و مى گوید: «ابومحمد (طلحه) در این مکان غریب مانده است و جسد بى جانش در وسط بیابان افتاده»; (لَقَدْ أَصْبَحَ أَبُو مُحَمَّد بِهذَا الْمَکَانِ غَرِیباً!).

تعبیر به ابومحمد که نشانه یک نوع احترام است و تأسف بر غربت او براى آن است که طلحه سوابق خوبى در اسلام داشت و از یاران برجسته پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)و از مدافعان سرسخت اسلام بود; ولى متأسّفانه جاه طلبى و حب مقام و حسادت او را بر آن داشت که جنگ خونینى بر ضد خلیفه مسلمانان که هم از سوى خدا منصوب بود و هم مردم با او بیعت کرده بودند، به راه اندازد که بیش از هفده هزار نفر از مسلمانان در آن کشته شوند.

سپس در ادامه سخن مى افزاید: «بدانید به خدا قسم، من خوش نداشتم که اجساد قریش در زیر این آسمان بر روى زمین افتاده باشد»; (أَمَا وَ اللّهِ لَقَدْ کُنْتُ أَکْرَهُ أَنْ تَکُونَ قُرَیْشٌ قَتْلَى تَحْتَ بُطُونِ الْکَوَاکِبِ!).

درست است که طلحه و زبیرو مانند آنان، مستحق این مجازات بودند و آتشى افروختند که خود نیز در آن سوختند ولى امام(علیه السلام) با مهر و محبّت و عاطفه خاص خود و با در نظر گرفتن سوابق ایشان، اظهار ناراحتى مى کند که اى کاش در این راه خطا گام نمى نهادند و گرفتار این عاقبت اسفناک نمى شدند. همه اولیاءالله، انبیا و اوصیا ترجیح مى دهند که خطاکاران و حتى جنایتکاران بزرگ، دست از خطا و جنایت بکشند و به صفوف اهل ایمان و صالحان بپیوندند.

آنگاه در ادامه این سخن مى فرماید: «من سزاى «بنى عبد مناف» را دادم (و خون شیعیانم را که به هنگام ورود به بصره و غارت بیت المال ریخته بودند، قصاص کردم) ولى رؤساى قبیله بنى جمح از دست من گریختند»; (أَدْرَکْتُ وَتْرِی(1) مِنْ بَنِی عَبْدِ مَنَاف، وَ أَفْلَتَتْنِی(2) أَعْیَانُ بَنِی جُمَحَ).

در اینکه منظور از «بنى عبد مناف» در اینجا چه اشخاصى هستند، میان مفسّران نهج البلاغه گفت و گو است; بعضى گفته اند منظور طلحه و زبیر و عبدالرحمن است که در بالا اشاره شد.

ابن ابى الحدید در اینجا ایراد کرده که طلحه و زبیر از بنى عبد مناف نبودند و دیگران پاسخ گفته اند که آنها اگر چه از طرف پدر به عبد مناف نمى رسیدند; ولى از طرف مادر از عبد مناف بودند.

مرحوم علاّمه شوشترى در شرح نهج البلاغه خود بر این سخن از دو جهت خرده مى گیرد: نخست اینکه انتساب به قبایل در میان عرب معمولا از طرف پدر است; نه مادر و دیگر اینکه مادر زبیر اگرچه صفیه دختر عبدالمطلب بود و نسب او به عبد مناف منتهى مى شود; ولى مادر طلحه زنى از یمن بود. علاّمه شوشترى بعد از ذکر این دو ایراد، توضیح نداده است که منظور از بنى عبد مناف چه اشخاصى هستند.

ممکن است علاوه بر عبدالرحمن گروهى از بنى عبد مناف در لشکر جمل بوده اند که جنایاتى را مرتکب و سرانجام کشته شده اند; ولى نام آنها به واسطه عدم شهرت در تاریخ نیامده است.

بنى جمح طایفه اى از قریش بودند که آنها نیز در سپاه جمل، شرکت کرده بودند; ولى هنگامى که جنگ را به زیان خود دیدند پا به فرار گذاشتند و تنها دو نفر از آنها کشته شد.

سرانجام در پایان این سخن مى فرماید: «آنها به سوى امرى گردن کشیده بودند که اهلیّت آن را نداشتند و پیش از آنکه به آن برسند گردنهایشان شکسته شد»; (لَقَدْ أَتْلَعُوا(3) أَعْنَاقَهُمْ إِلَى أَمْر لَمْ یَکُونُوا أَهْلَهُ فَوُقِصُوا(4) دُونَهُ!).

این سخن، اشاره به طلحه و زبیر و مانند آنهاست که با وجود امام(علیه السلام) هرگز اهلیّت خلافت پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) را نداشتند و حتى بدون حضور امام(علیه السلام) نیز شایسته این امر نبودند، چرا که جاه طلبى و دنیاپرستى مانع شایستگى براى رهبرى امت اسلام است.

#####

1. «وَتْر» بر وزن «سطر» و «وِتْر» بر وزن «فطر» به معناى جنایت یا آزارى است که به دیگرى برسانند و به قصاص نیز اطلاق مى شود و در جمله بالا به همین معناست.

2. «افلتتنى» از ریشه «افلات» به معناى رهایى یافتن و گریختن و رها ساختن آمده است و در جمله بالا به معناى فرار کردن است.

3. «اتلعوا» از «اتلاع» به معناى گردن کشیدن، از ریشه «تلع» بر وزن «طرب» به معناى بلند شدن گردن است.

4. «وقصوا» از ریشه «وقص» بر وزن «نقص» به معناى شکستن است.

#####

###

▲نکته ها

▲1. حبّ دنیا و عواقب شوم آن

طلحه و زبیر از پیشگامان اسلام بودند و در جنگهاى اسلامى شجاعانه از پیامبر و اسلام دفاع کردند. موقعیت آنها بعد از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نیز موقعیت ممتازى بود تا آنجا که عمر نتوانست در شوراى شش نفره خود براى انتخاب خلیفه پس از خویش آنها را کنار بگذارد; ولى حبّ جاه و مقام و علاقه به دنیا آنها را از مسیر حق خارج ساخت و هر دو تغییر چهره دادند و به صفوف منافقان پیوستند.

از یک سو به غارت بیت المال مسلمانان در بصره و کشتن حافظان بیت المال دست زدند و از آن براى آتش افروزى جنگ در میان مسلمانان استفاده کردند.

از سوى دیگر آتش جنگ خونین جمل را برافروختند که گروه زیادى از مسلمین ـ همان گونه که اشاره کردیم بیش از هفده هزار نفر ـ را به خاک و خون کشیدند و پایه جنگ داخلى را در اسلام بنا نهادند.

از سوى سوم، همسر پیامبر(صلى الله علیه وآله) را از خانه بیرون کشیدند و آلت دست هوسهاى سیاسى خود ساختند و به این ترتیب حرمت پیامبر(صلى الله علیه وآله) را هتک نمودند.

از سوى چهارم، هر دو، جان خود را در این راه از دست دادند و به خواسته هاى نفسانى خویش نرسیدند و به یقین، پرونده تاریک آنها در قیامت، بزرگ ترین مایه گرفتاى آنهاست.

اینها همه نتایج آن جاه طلبى و حبّ دنیاست، همان چیزى که همه انبیا و اولیا آن را سرچشمه همه گناهان شمرده اند و فرموده اند: «حُبُّ الدُّنْیا رَأْسُ کُلَّ خَطیئَة».(1)

امام(علیه السلام) در سخن کوتاهى که طبق روایت مرحوم شیخ مفید بعد از جنگ جمل بیان فرمود، این حقیقت را به روشنى بیان کرده است. ابن ابى الحدید در شرح نهج البلاغه خود در داستان جنگ جمل مى نویسد: «پس از پایان جنگ هنگامى که امام(علیه السلام) کنار کشته طلحه آمد فرمود او را بنشانید، او را نشاندند، فرمود: «لَقَدْ کانَ لَکَ قَدَمٌ لَوْ نَفَعَکَ وَ لکِنَّ الشَّیْطانَ أَضَلَّکَ فَأَزَّلَکَ فَعَجَّلَکَ إلَى النّارِ; تو گام برجسته اى در اسلام داشتى اى کاش از آن بهره مى گرفتى; ولى شیطان تو را گمراه ساخت و به لغزش واداشت و به سرعت به سوى آتش دوزخ فرستاد».(2)

#####

1. مرحوم کلینى در کتاب کافى حدیث مشهورى درباره شعبه ها و انگیزه هاى گناهان از امام زین العابدین(علیه السلام)نقل مى کند و در آخر آن آمده است: «فَقالَ الاَْنْبِیاءُ وَ الْعُلَماءُ بَعْدَ مَعْرِفَةِ ذلِکَ: حُبُّ الدُّنْیا رَأسُ کُلُّ خَطیئَة». (کافى، ج 2، ص 131، ح 11، باب ذنب الدنیا)

2. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 1، ص 247 .

#####

▲2. شایستگى شرط اوّل هر کار است

امام(علیه السلام) در جمله کوتاهى در پایان گفتار بالا مى فرماید: گروهى براى رسیدن به حکومت اسلامى گردن کشیدند; ولى چون شایسته آن نبودند گردنهایشان شکست. اشاره به اینکه هر کار و هر برنامه اى به لیاقت و شایستگى نیاز دارد تنها علاقه به چیزى سبب وصول به آن نمى شود و هرگز به گزاف نمى توان تکیه بر جاى بزرگان زد مگر آنکه انسان اسباب بزرگى را از قبل آماده سازد.

درست است که گروهى بدون فراهم ساختن این اسباب، تکیه بر جاى بزرگان زدند; ولى سرانجام بر اثر سوء مدیریت با شکست مواجه شدند و ناکام گشتند.

▲خطبه 220

فی وَصْفِ السّالِکِ الطَّریقَ إلَى اللهِ سُبْحانَهُ

از سخنان امام(علیه السلام) است که در بیان اوصاف پوینده راه خدا گفته است.(1)

#####

1. سند خطبه:

نویسنده مصادر نهج البلاغه این کلام را از غررالحکم آمدى نقل کرده با تفاوت قابل ملاحظه اى که نشان مى دهد آن را در منبع دیگرى غیر از نهج البلاغه یافته است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 136)

▲خطبه در یک نگاه

همان گونه که از عنوان خطبه روشن شد امام(علیه السلام) در این کلام با عباراتى کوتاه و گویا به معرفى سالک الى الله و پوینده راه خدا پرداخته و رمز موفقیّت او را در احیاى عقل و از میان بردن هوا و هوسهاى سرکش نفسانى شمرده و تصریح مى کند که در پرتو این کار برقى پر نور از عنایات حق بر او مى درخشد; مسیر را روشن مى سازد و او را به مقام نفس مطمئنه و رضایت پروردگار مى رساند.

#####

قَدْ أَحْیَا عَقْلَهُ، وَ أَمَاتَ نَفْسَهُ، حَتَّى دَقَّ جَلِیلُهُ، وَ لَطُفَ غَلِیظُهُ، وَ بَرَقَ لَهُ لاَمِعٌ کَثِیرُ الْبَرْقِ، فَأَبَانَ لَهُ الطَّرِیقَ، وَ سَلَکَ بِهِ السَّبِیلَ، وَ تَدَافَعَتْهُ الاَْبْوَابُ إِلَى بَابِ السَّلاَمَةِ، وَ دَارِ الاِْقَامَةِ، وَ ثَبَتَتْ رِجْلاَهُ بِطُمَأْنِینَةِ بَدَنِهِ فِی قَرَارِ الاَْمْنِ وَ الرَّاحَةِ، بِمَا اسْتَعْمَلَ قَلْبَهُ، وَ أَرْضَى رَبَّهُ.

### ترجمه

او (سالک الى الله) عقلش را زنده کرده و شهواتش را میرانده است، تا آنجا که جسمش لاغر شده، و خشونت اخلاقش به لطافت مبدّل گشته است و برقى پر نور براى او مى درخشد، راه را براى او روشن مى سازد و او را به مسیر حق (سلوک الى الله) مى برد، او (در این مسیر) پیوسته از درى به در دیگر منتقل مى شود تا به دروازه سلامت سراى جاودانى راه یابد، گامهاى او همراه با آرامش بدنش در جایگاه امن و راحت ثابت مى گردد، اینها همه به خاطر آن است که عقلش را بکار گرفته و پروردگار خویش را راضى ساخته است.

▲شرح و تفسیر

▲پوینده راه حق

امام(علیه السلام) در این گفتار پرمعنا در واقع یک دوره عرفان اسلامى را در قالب عباراتى کوتاه ریخته و شرایط سیر و سلوک الى الله و نتایج و مقامات آن را بر مى شمرد; نخست مى فرماید: «او عقلش را زنده کرده و شهواتش را میرانده است، تا آنجا که جسمش لاغر شده، و خشونت اخلاقش به لطافت مبدّل شده است»; (قَدْ أَحْیَا عَقْلَهُ، وَ أَمَاتَ نَفْسَهُ، حَتَّى دَقَّ جَلِیلُهُ(1)، وَ لَطُفَ غَلِیظُهُ(2)).

احیاى عقل اشاره به بهره گرفتن از استدلالات عقلى براى تکامل ایمان و حسن و قبح عقلى براى تکامل فضایل اخلاقى است و به این ترتیب، واژه عقل در اینجا هم عقل نظرى را شامل مى شود و هم عقل عملى را.

امّا نفس به معناى از بین بردن غرائز نفسانى نیست، بلکه منظور مهار کردن آنهاست به گونه اى که قدرت نداشته باشند انسان را در دام شیطان گرفتار کنند و از راه خدا باز دارند.

واژه «جَلیل» در عبارت «دَقَّ جَلیلُهُ» اشاره به بدنهاى چاق و فربه است که بر اثر پرخورى و افراط در غذاهاى چرب و شیرین به این صورت درآمده و با ترک شهوات وزن خود را کم مى کند و سبکبار مى شود.

واژه «غَلیظ» در «لَطُفَ غَلیظُهُ» اشاره به حلق و خوى خشن در رذایل اخلاقى است که در پرتو ریاضت نفسانى به لطافت مى گراید و تصفیه مى شود.

سپس امام(علیه السلام) به سراغ آثار این حرکت عقلانى و ریاضت شرعى مى رود و ثمرات پرارزش آن را در سه بخش بر مى شمارد; نخست مى فرماید: «(در این زمان) برقى پر نور براى او مى درخشد، راه را براى او روشن مى سازد و او را به مسیر حق (سلوک الى الله) مى برد»; (وَ بَرَقَ لَهُ لاَمِعٌ کَثِیرُ الْبَرْقِ، فَأَبَانَ لَهُ الطَّرِیقَ، وَ سَلَکَ بِهِ السَّبِیلَ).

این همان نور معرفت و معنویّت است که به اثر ریاضات عقلانى و نفسانى براى انسان مى درخشد و مسیر را براى او کاملا روشن مى سازد. همان گونه که قرآن مجید مى گوید: «(یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِنْ رَّحْمَتِهِ وَیَجْعَلْ لَّکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ); اى کسانى که ایمان آورده اید، تقواى الهى پیشه کنید و به رسولش ایمان بیاورید، تا دو سهم از رحمتش به شما ببخشد و براى شما نورى قرار دهد که با آن راه را بپمایید».(3)

در حقیقت پویندگان راه خدا را به کسانى تشبیه کرده که در یک بیابان ظلمانى به راه افتاده اند; ولى عنایات ربّانى شامل حال آنها مى شود، برقى از آسمان جستن مى کند و مسیر را تا اعماق بیابان به آنها نشان مى دهد. بعضى از عارفان اسلامى براى انوار هدایت الهى که به دنبال ریاضات نفسانى حاصل مى شود سه مرحله قائل شده اند، مرحله اوّل را «لوائح» مى نامند; نورى در درون جان آنها مى درخشد; ولى چندان دوام نمى یابد. مرحله دوم آن را «لوامع» مى نامند که با آن سرعت زائل نمى شود; ولى سرانجام خاموش مى گردد و مرحله سوم آن را «طوالع» گفته اند که بقا و دوام قابل ملاحظه اى دارد و پویندگان راه خدا را از هرگونه انحراف حفظ مى کند.

در بخش دوم این آثار مى فرماید: «او (در این مسیر) پیوسته از درى به در دیگر منتقل مى شود تا به دروازه سلامت سراى جاودانى راه یابد»; (وَ تَدَافَعَتْهُ(4)الاَْبْوَابُ إِلَى بَابِ السَّلاَمَةِ، وَ دَارِ الاِْقَامَةِ).

همان گونه که قرآن مجید مى فرماید: «(لَهُمْ دَارُ السَّلاَمِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِیُّهُمْ بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ); براى آنها خانه امن و امان نزد پروردگارشان است و او ولىّ و سرپرست آنهاست به سبب اعمالى که انجام مى دادند».(5)

نیز از قول بهشتیان مى فرماید: «(إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَکُورٌ * الَّذِى أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لاَ یَمَسُّنَا فِیهَا نَصَبٌ وَلاَ یَمَسُّنَا فِیهَا لُغُوبٌ); پروردگار ما آمرزنده و سپاسگزار و بخشنده است همان کسى که با فضل خود ما را در سراى جاویدان جاى داد که نه در آن رنجى به ما مى رسد و نه سستى و درماندگى».(6)

سرانجام در سومین بخش از آثار این ریاضت الهى مى فرماید: «گامهاى او همراه با آرامش بدنش در جایگاه امن و راحت ثابت مى گردد»; (وَ ثَبَتَتْ رِجْلاَهُ بِطُمَأْنِینَةِ بَدَنِهِ فِی قَرَارِ الاَْمْنِ وَ الرَّاحَةِ).

گویا این همان است که قرآن مى فرماید: (یَا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِى إِلَى رَبِّکِ رَاضِیَةً مَّرْضِیَّةً * فَادْخُلِى فِى عِبَادِى * وَادْخُلِى جَنَّتِى).(7)

آرى! انسان در مسیر قرب الى الله هر زمان در معرض وسوسه هاى شیاطین جنّ و انس است و ترس از گمراهى وجود او را مى لرزاند تا به جایى برسد که ابرهاى تیره و تار وساوس نفسانى و شیطانى از آسمان روح او کنار رود و برق معرفة الله تمام وجودش را روشن سازد و آرامش جاودانى به او دست دهد و مفتخر به خطاب (فَادْخُلِى فِى عِبَادِى * وَادْخُلِى جَنَّتِى) شود.

امام(علیه السلام) در پایان این سخن بار دیگر بر این حقیقت تأکید مى کند که: «اینها همه براى آن است که عقلش را (در راه حق) به کار گرفته و پروردگار خویش را راضى ساخته است»; (بِمَا اسْتَعْمَلَ قَلْبَهُ، وَ أَرْضَى رَبَّهُ).

آرى! این همان است که در آیات بالا بدان اشاره شد: «(ارْجِعِى إِلَى رَبِّکِ رَاضِیَةً مَّرْضِیَّةً); به سوى پروردگارت بازگرد که هم تو از او خشنود خواهى بود و هم او از تو خشنود است».

#####

1. «جلیل» به معناى بزرگ و با ارزش است و از ریشه «جلال» به معناى بزرگى و شکل و ارزش گرفته شده و در اینجا اشاره به جسم انسان است که بسیار پر ارزش است.

2. «غلیظ» در اصل به معناى خشن است و در اینجا به معناى خشونتهاى اخلاقى است که در پرتو ریاضتهاى نفسانى برطرف مى گردد و اخلاق لطیف جاى آن را مى گیرد.

3. حدید، آیه 28 .

4. «تدافعت» از ریشه «تدافع» به معناى پیش راندن و گاه به معناى به یکدیگر تنه زدن مى باشد و اینجا همان معناى اوّل مراد است. از ریشه «دفع» بر وزن «فخر» به معناى پیش راندن و هل دادن گرفته شده است.

5. انعام، آیه 127 .

6. فاطر، آیه 34 و 35 .

7. فجر، آیات 27-30 .

#####

▲نکته

▲مقامات سیر و سلوک

تعبیر سیر و سلوک که در تعبیرات اهل عرفان اسلامى در عصر ما و اعصار قریب به آن رایج شده، در واقع برگرفته از تعبیراتى در قرآن مجید است، آنجا که مى فرماید: «(یَا أَیُّهَا الاِْنسَانُ إِنَّکَ کَادِحٌ إِلَى رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاَقِیهِ); اى انسان تو با تلاش و رنج بسوى پروردگارت پیش مى روى و سرانجام او را ملاقات خواهى کرد».(1)

آیات توبه مانند «(یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللهِ تَوْبَةً نَّصُوحاً); اى کسانى که ایمان آورده اید، به سوى خدا بازگردید، بازگشتى خالص».(2) (با توجّه به اینکه توبه در اصل به معناى بازگشت است) و آیه شریفه «(إِنَّا للهِِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ); ما از آنِ خدا هستیم و بسوى او باز مى گردیم».(3)

در واقع روح انسان همانند غواصى است که به عالم ماده آمده و همراه جسم مادّى شده، تا در اعماق دریاى این جهان فرو رود و گوهرهاى گرانبهایى را از آنجا با خود حمل کرده و بیرون آورد.

غواصان، گاه جسم سنگینى را به پاى خود مى بندند تا آنها را به عمق دریا فرو برد هنگامى که کاوشهاى خود را انجام دادند، آن جسم را از پاى خود گشوده و به سطح آب باز مى گردند. خوشبخت و سعادتمند کسانى که بدانند گوهرهاى گرانبها کجاست.

هدف از این سیر و سلوک الى الله که با خودسازى و تهذیب نفس و توبه و انابه و ریاضات مشروع شروع مى شود، همان عبور از نفس اماره به سوى نفس لوامه و از آنجا به سوى نفس مطمئنه و رسیدن به مقام پرافتخار راضیة مرضیه است. عبورى که در نهایت به مکاشفاتى منتهى مى شود و پرده ها از برابر چشم انسان برداشته مى گردد و همان گونه که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) درباره جوان سعادتمندى که صبحگاهان در صف نماز جماعت با آن حضرت ملاقات کرد و آثار عبادت

شبانه در او نمایان بود، فرمود: «هذا عَبْدٌ نَوَّرَ اللهُ قَلْبَهُ بِالاِْیمانِ; این بنده اى است که خداوند قلبش را با ایمان روشن ساخت».(4)

عارفان اسلامى و رهروان این راه هر کدام مقامات و مراحلى را براى این سیر و سلوک قائل شده اند که با یکدیگر متفاوت است و بسیارى معتقدند این مراحل را از آیات قرآنى و روایات معصومین(علیهم السلام) اخذ کرده اند.

بعضى از آنها برنامه روزانه سالکان الى الله را در چهار چیز خلاصه کرده اند: مشارطه، مراقبه، محاسبه و معاقبه یا مؤاخذه.

به این ترتیب سالک، صبحگاهان با نفس خویش شرط مى کند که کمترین قدمى براى رضاى غیر خدا برندارد; سپس در تمام طول روز مراقب اعمال خویش است و شامگاهان به حسابرسى مى پردازد و اگر خلافى از او صادر شده بود، نفس خویش را از طریق منع از مشتهیات و خواسته ها عقوبت مى کند.

در رساله سیر و سلوک که منسوب به فقیه بزرگوار مرحوم علاّمه بحرالعلوم است، منزلگاهها و مقامات دوازده گانه اى براى این برنامه ذکر شده، که بعد از پیمودن آن منزلگاهها انسان وارد عالم خلوص مى شود و مصداق (بَلْ أَحْیَآءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ)(5) مى گردد.

در این رساله آداب بیست و پنج گانه اى براى رسیدن این مقصد ذکر شده است.(6)

متأسّفانه این مسئله مورد سوء استفاده فراوانى ـ مخصوصاً در عصر ما ـ واقع شده است و صوفیان که همه گرفتار انحرافاتى در اعتقاد و عمل هستند این موضوع را دستاویز خود قرار داده و همگى خود را سالکان الى الله مى پندارند، در حالى غالباً مصداق «(قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالاَْخْسَرِینَ أَعْمَالا * الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِى الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَهُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً); بگو آیا به شما خبردهم که زیانکارترین (مردم) در کارها، چه کسانى هستند؟ آنها که تلاشهایشان در زندگى دنیا گُم (و نابود) شده; با این حال، مى پندارند کار نیک انجام مى دهند»(7)مى باشند; ولى در این میان افرادى هستند که همواره در سایه کتاب و سنّت گام بر مى دارند و از مسیر قرآن و گفتار معصومان خارج نمى شوند، آنها سالکان واقعى و پویندگان راه حقند.

امیرمؤمنان على(علیه السلام) که امام العارفین است در سخنان کوتاه بالا ـ همان گونه که شرح دادیم ـ اساس پویش راه حق را احیاى عقل و اماته نفس و اصلاح اخلاق برشمرده است و آثار سه گانه مهمّ این پویندگى را به طرز بسیار زیبا و گویایى بیان فرموده است.

#####

1. انشقاق، آیه 6 .

2. تحریم، آیه 8 .

3. بقره، آیه 156 .

4. کافى، ج 2، ص 53 .

5. آل عمران، آیه 169 .

6. عصاره و فشرده این رساله و همچنین روشهاى دیگرى را که بعضى از بزرگان عرفانى عصر ما گفته اند را در کتاب اخلاق در قرآن، ج 1، ص 133، به بعد مطالعه فرمایید.

7. کهف، آیه 103 و 104 .

#####

▲خطبه 221

قالَ بَعْدَ تِلاوَتِهِ: (أَلْهَاکُمْ التَّکَاثُرُ * حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ)

از سخنان امام(علیه السلام) است که هنگام تلاوت آیات (أَلْهَاکُمْ التَّکَاثُرُ * حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ) بیان فرموده است.(1)

#####

1. سند خطبه:

این کلام را على ابن محمد شاکر لیثى در کتاب عیون الحکم والمواعظ که در سال 453 هجرى تألیف شده و قاعدتاً از سیّد رضى متأخر بوده است آورده; ولى تفاوت وتعبیرات در جمله هاى متعددى از این خطبه به خوبى نشان مى دهد که آن را از منبع دیگرى غیر از نهج البلاغه گرفته. ابن اثیر نیز در کتاب النهایه لغات پیچیده این خطبه را تفسیر کرده (واحتمالا او هم منبع دیگرى غیر از نهج البلاغه در دست داشته است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 145 با کمى تلخیص)

▲خطبه در یک نگاه

گرچه در واقع تمام این خطبه ناظر به تفسیر (أَلْهَاکُمْ التَّکَاثُرُ * حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ)(1) است; ولى مجموع آن را مى توان به چهاربخش تقسیم کرد.

در بخش اوّل سخن از بى خبرى بازماندگان از سرنوشت خویش است که چگونه از وضع خفتگان در زیر خاک پند و عبرت نمى گیرند.

در بخش دوم چگونگى حال گذشتگان را بیان مى کند که چگونه در زیر خاک و در قبرهاى سرد و خاموش آرمیده اند، کسى از آنها خبرى نمى گیرد. خانه هاى آنها خالى و زندگى آنان به فراموشى سپرده شده است.

در بخش سوم گویا امام گفت گویى با آنها دارد و آنها با زبان حال پاسخهایى مى گویند که بسیار بیدارگر و تکان دهنده است.

در بخش چهارم امام(علیه السلام) از روزهاى پایانى عمر انسان سخن مى گوید که چگونه طبیبان از درمان مأیوس مى شوند و داروها از اثر مى افتد و لحظه به لحظه انسان به آخر عمر نزدیک مى شود و از دوستان و بستگان فاصله مى گیرد زبان از کار مى افتد گوش شنوایى خود را از دست مى دهد و مرگ بر همه وجود انسان سایه مى افکند. دقت در بخشهاى مختلف این خطبه، هر انسانى را هر قدر قسى القلب باشد تحت تأثیر قرار مى دهد و بیدار مى سازد.

#####

1. تکاثر، آیه 1-2.

#####

▲بخش اوّل

یَا لَهُ مَرَاماً مَا أَبْعَدَهُ! وَ زَوْراً مَا أَغْفَلَهُ! وَ خَطَراً مَا أَفْظَعَهُ! لَقَدِ اسْتَخْلَوْا مِنْهُمْ أَیَّ مُدَّکِر، وَ تَنَاوَشُوهُمْ مِنْ مَکَان بَعِید! أَفَبِمَصَارِعِ آبَائِهِمْ یَفْخَرُونَ! أَمْ بِعَدِیدِ الْهَلْکَى یَتَکَاثَرُونَ! یَرْتَجِعُونَ مِنْهُمْ أَجْسَاداً خَوَتْ، وَ حَرَکَات سَکَنَتْ وَ لاََنْ یَکُونُوا عِبَراً، أَحَقُّ مِنْ أَنْ یَکُونُوا مُفْتَخَراً; وَ لاََنْ یَهْبِطُوا بِهِمْ جَنَابَ ذِلَّة، أَحْجَى مِنْ أَنْ یَقُومُوا بِهِمْ مَقَامَ عِزَّة! لَقَدْ نَظَرُوا إِلَیْهِمْ بِأَبْصَارِ الْعَشْوَةِ، وَ ضَرَبُوا مِنْهُمْ فِی غَمْرَةِ جَهَالَة، وَ لَوِ اسْتَنْطَقُوا عَنْهُمْ عَرَصَاتِ تِلْکَ الدِّیَارِ الْخَاوِیَةِ، وَ الرُّبُوعِ الْخَالِیَةِ، لَقَالَتْ: ذَهَبُوا فِی الاَْرْضِ ضُلاَّلاً، وَ ذَهَبْتُمْ فِی أَعْقَابِهِمْ جُهَّالاً، تَطَؤُونَ فِی هَامِهِمْ، وَ تَسْتَنْبِتُونَ فِی أَجْسَادِهِمْ، وَ تَرْتَعُونَ فِیمَا لَفَظُوا، وَ تَسْکُنُونَ فِیمَا خَرَّبُوا; وَ إِنَّمَا الاَْیَّامُ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ بَوَاک وَ نَوَائِحُ عَلَیْکُمْ.

### ترجمه

شگفتا! چه هدف و مقصد بسیار دورى و چه زیارت کنندگان غافلى و چه افتخار موهوم و نفرت انگیزى (که بر کنار قبور پیشینیان خود مى آیند و به تعداد آنها بر یکدیگر تفاخر مى کنند) آنها به سراغ کسانى رفتند که از دسترسشان دورند (و یک عالم میان آنها فاصله است) آیا به گورها و محل سقوط اجساد پدرانشان افتخار مى کنند یا با شمارش تعداد مردگان، فزونى مى طلبند؟! گویى آنها مى خواهند اجساد بى جان و بدنهاى بى روح و از کار افتاده را باز گردانند (چه خیال باطل و فکر محالى); ولى اگر آن (اجساد بى جان واستخوانهاى پوسیده) مایه عبرت گردد، سزاوارتر است تا مایه تفاخر شود و اگر با توجّه به وضع آنان این بازماندگان، به آستانه تواضع و ذلت فرود آیند عاقلانه تر است از اینکه آنها را وسیله سربلندى و عزت خود بدانند (آرى!) این به جهت آن است که آنها با چشمان کم نور به مردگان خود نگریستند و در دریاى جهل و غرور فرو رفتند، اگر شرح حال آنان را از عرصه هاى ویران شده آن دیار و خانه هاى خالى مى پرسیدند در پاسخ به آنها مى گفتند: آنها در زمین گم شدند (و اجسادشان خاک و پراکنده شد); ولى شما از روى جهل همان مسیر آنها را ادامه دادید در حالى که از روى جمجمه هایشان عبور مى کنید و روى اجسادشان زراعت مى نمایید و از آنچه آنها باقى گذاردند مى خورید و در خانه هاى آنها که رو به ویرانى مى رود سکونت مى گزینید (شما بر آنها مى گریید) در حالى که روزهایى که در میان شما و آنها قرار دارد بر شما مى گریند و نوحه گرى مى کنند!

▲شرح و تفسیر

▲تفاخر بى معنا به جاى عبرت گرفتن!

همان گونه که در بالا اشاره شد این خطبه یکى از مهم ترین و جامع ترین و مؤثرترین خطبه هاى امیرمؤمنان على(علیه السلام) است.

ابن ابى الحدید تعریفات عجیبى درباره این خطبه دارد و آن را از نظر فصاحت و بلاغت بى نظیر مى شمرد و مى گوید: کسى که آن را بررسى کند، کلام معاویه درباره على(علیه السلام)را باور خواهد کرد. او مى گفت: «وَاللهِ ما سَنَّ الْفَصاحَةَ لِقُریش غَیْرُهُ; به خدا سوگند فصاحت را براى قریش غیر او بنیانگذارى نکرد». سپس به این نکته مى پردازد که گاهى شعرا هنگام شنیدن اشعار فصیح و بلیغ سجده مى کردند و مى گفتند همان گونه که قاریان قرآن مواضع سجود قرآن را مى دانند ما نیز مواضع سجود شعر را مى دانیم آنگاه ابن ابى الحدید مى افزاید سزاوار است تمام فصحاى عرب اجتماع کنند و این خطبه بر آنها خوانده شود و به جهت عظمت آن (براى آفریدگار) سجده کنند.

آنگاه اضافه مى کند: من به راستى بسیار تعجب مى کنم از کسى که درباره جنگ خطبه اى مى خواند که نشان مى دهد طبع او همانند شیران است. سپس همان کس خطبه اى مى خواند که نشان مى دهد طبع او همچون زاهدى است که چشم از دنیا پوشیده که نه در عمر خود خونى ریخته و نه گوشت حیوانى خورده است، و یا همانند مسیح ابن مریم اسطوره زهد و ترک دنیا بود. از همه جالب تر اینکه مى گوید من به کسى که به همه امتها سوگند مى خورد، قسم یاد مى کنم که در طول 50 سال از عمرم بیش از هزار بار این خطبه را خوانده ام و هیچ زمان نبوده، که به هنگام تلاوت این خطبه در من اثرى از خوف و پند و موعظه و لرزش در اندام من حاصل نشود. واعظان و خطبا و فصحا در این زمینه بسیار سخن گفته اند و من بارها آنها را بررسى کرده ام; ولى هیچ کدام از آنها تأثیر این خطبه را در من نداشته است.(1)

با توجّه به آنچه گفته شد سزاوار است هنگام شرح و تفصیل این خطبه به عمق سخنان امام(علیه السلام) بیندیشیم و بهره کافى از آن ببریم و آثار آن را در روح و جان خود احساس کنیم.

همان گونه که در عنوان خطبه آمد این سخن در واقع تفسیرى است براى دو آیه آغاز سوره تکاثر (أَلْهَاکُمْ التَّکَاثُرُ * حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ).

نخست یک نظرى اجمالى به تفسیر این دو آیه بیفکنیم:

1. مفسّران معروف، دو تفسیر براى آن ذکر کرده اند: الف. منظور آن است که فزون طلبى شما را از خدا و قیامت غافل ساخت تا زمانى که از دنیا بروید و به قبرها سپرده شوید. ب. منظور آن است که فزونى طلبى و تفاخر شما را از خدا و قیامت غافل ساخت تا آنجا که براى اثبات برترى خود به زیارت و دیدار قبرها رفتید و هر یک قبور مردگان خود را برشمردید تا برترى خود را ثابت کنید.

به یقین تفسیر دوم صحیح تر است، زیرا اوّلا زیارت قبور به معناى دفن شدن در قبرها معناى بسیار بعیدى است و دیگر اینکه اگر تفسیر اوّل صحیح باشد باید بگوید: «تزوروا القبور» یعنى فعل به صورت مضارع باشد نه ماضى، زیرا فرض بر این است که مخاطبان زنده اند.

سخن امام در این خطبه نیز بر محور دوم دور مى زند و این خود دلیل روشن بر ترجیح این تفسیر است.

امام(علیه السلام) نخست مى فرماید: «شگفتا! چه هدف و مقصد بسیار دورى و چه زیارت کنندگان غافلى و چه افتخار موهوم و نفرت انگیزى»; (یَا لَهُ مَرَاماً(2) مَا أَبْعَدَهُ! وَ زَوْراً(3) مَا أَغْفَلَهُ! وَ خَطَراً(4) مَا أَفْظَعَهُ!(5)).

آرى استخوانهاى پوسیده در زیر خاک و بدنهایى که مور و مار به آن در آویخته چیزى نیست که به آن افتخار کنند چه خوب بود به جاى این افتخارات موهوم عبرت مى گرفتند و فرداى خود را در زیر خروارها خاک در گورهایى سرد و خاموش و بریده از همه بستگان و دوستان با چشم خود مى دیدند و از این خواب سنگین غفلت بیدار مى شدند. از همین رو امام(علیه السلام) در ادامه این سخن مى فرماید: «آنها (در حال زیارت قبور) همه جا را از پیشینیان خود خالى دیدند چه عبرت بزرگى (ولى این غافلان بیدار نشدند) آنها به سراغ کسانى رفتند که بسیار از دسترسشان دورند (و یک عالم میان آنها فاصله است)»; (لَقَدِ اسْتَخْلَوْا(6)مِنْهُمْ أَیَّ مُدَّکِر، وَ تَنَاوَشُوهُمْ(7) مِنْ مَکَان بَعِید!).

بعضى از مفسّران جمله (لَقَدِ اسْتَخْلَوْا) را چنین تفسیر کرده اند: «آنها به یاد کسانى افتادند که مدتها پیش در گذشته و خاک شده اند» (در تفسیر اوّل «استَخْلَوْا» به معناى خالى دیدن جاى آنها و در تفسیر دوم به معناى یاد کردن از گذشتگان است).

سپس در ادامه این سخن آنها را ملامت و سرزنش شدید مى کند و مى فرماید: «آیا به گورها و محل سقوط اجساد پدرانشان افتخار مى کنند یا با شمارش تعداد مردگان فزونى مى طلبند؟!» ; (أَفَبِمَصَارِعِ آبَائِهِمْ یَفْخَرُونَ! أَمْ بِعَدِیدِ الْهَلْکَى یَتَکَاثَرُونَ!)

انسان چه اندازه بى خبر باشد که بخواهد به آن استخوانهاى پوسیده افتخار کند و مردگان متلاشى شده را در صف زندگان قرار دهد و آنها را دلیل بر فزونى جمعیّت خویش بشمارد. در ادامه مى فرماید: «گویى آنها مى خواهند اجساد بى جان و بدنهاى بى روح و از کار افتاده را باز گردانند (چه خیال باطل و فکر محالى)»; (یَرْتَجِعُونَ مِنْهُمْ أَجْسَاداً خَوَتْ(8)، وَ حَرَکَات سَکَنَتْ).

نیز مى افزاید: «اگر آن (اجساد بى جان واستخوانهاى پوسیده) مایه عبرت گردد، سزاوارتر است تا مایه افتخار شود و اگر با توجّه به وضع آنان این بازماندگان، به آستانه تواضع و ذلت فرود آیند عاقلانه تر است از اینکه آنها را وسیله سربلندى و عزت بدانند»; (وَ لاََنْ یَکُونُوا عِبَراً، أَحَقُّ مِنْ أَنْ یَکُونُوا مُفْتَخَراً; وَ لاََنْ یَهْبِطُوا بِهِمْ جَنَابَ(9) ذِلَّة، أَحْجَى(10) مِنْ أَنْ یَقُومُوا بِهِمْ مَقَامَ عِزَّة!).

امام(علیه السلام) در این چند جمله بر این نکته پافشارى مى کند که دیدگاه آنها درباره مردگان به کلى وارونه است وچنان از بیراهه مى روند که زشت در نظرشان زیباست. آنها باید با دیده عبرت این گورستانهاى خاموش را بنگرند; وضع نیاکان خود را در زیر خاکها مشاهده کنند و آینده خویش را با توجّه به قانون مرگ که هرگز استثنایى ندارد، بنگرند.

در حدیثى آمده است: هنگامى که على(علیه السلام) با اصحاب خود به سوى میدان صفین مى رفت، به ساباط مدائن واطراف رسید (جایى که روزى مرکز یکى از قدرتمندترین حکومتها بود; ولى همه چیز از آن رخت بربست). ناگهان یکى از یاران حضرت در حالى که نگاه به آثار کسرى مى کرد یکى از اشعار عبرت انگیز معروف عرب را بر زبان جارى ساخت:

جَرَتِ الرِّیاحُ عَلى مَکانِ دِیارِهِمْ *** فَکأنَّهُمْ کانُوا عَلى میعاد

بادها بر ویرانه هاى خانه ها و قصرهایشان مى زود. گویى آنها قرارى داشتند و بر سر قرارشان رفتند.

امام(علیه السلام) به این مقدار نیز قانع نشد و فرمود چرا این آیات قرآن را نخواندید: «(کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنَّات وَعُیُون * وَزُرُوع وَمَقَام کَرِیم * وَنَعْمَة کَانُوا فِیهَا فَاکِهِینَ * کَذلِکَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْماً آخَرِینَ); چه بسیار باغها و چشمه هایى که خود به جاى گذاشتند ـ وکشتزارها، قصرهاى زیبا و گرانبها ـ و نعمتهاى فراوان دیگرى که در آن غرق بودند ـ آرى این چنین بود سرنوشت آنان ما آنها را به ارث به اقوام دیگرى دادیم».(11)(12)

در ادامه این سخن، امام(علیه السلام) به بیان این موضوع مى پردازد که چرا به جاى عبرت گرفتن از اجساد پوسیده اموات، آنها را وسیله تفاخر بر یکدیگر قرار دادند و مى فرماید: «(آرى!) این به علت آن است که آنها با چشمان کم نور به مردگان خود نگریستند و (بر اثر کوته بینى) در دریاى جهل و غرور فرو رفتند»; (لَقَدْ نَظَرُوا إِلَیْهِمْ بِأَبْصَارِ الْعَشْوَةِ، وَ ضَرَبُوا مِنْهُمْ فِی غَمْرَةِ جَهَالَة).

در ادامه این سخن مى فرماید: «(آنها راهى براى بیدارشدن از این خواب غفلت داشتند; ولى از آن راه نرفتند) اگر شرح حال آنان را از عرصه هاى ویران شده آن دیار و خانه هاى خالى مى پرسیدند در پاسخ به آنها مى گفتند: آنها در زمین گم شدند (و اجسادشان خاک شد و خاک آنها پراکنده گشت); ولى شما از روى جهل همان مسیر آنها را ادامه دادید (در حالى که) از روى جمجمه هایشان عبور مى کنید و روى اجسادشان زراعت مى نمایید و از آنچه آنها باقى مى گذاردند مى خورید و در خانه هاى آنها که رو به ویرانى مى رود سکونت مى گزینید (شما بر آنها مى گریید) در حالى که روزهایى که در میان شما و آنها قرار دارد بر شما مى گریند و نوحه گرى مى کنند»; (وَ لَوِ اسْتَنْطَقُوا عَنْهُمْ عَرَصَاتِ تِلْکَ الدِّیَارِ الْخَاوِیَةِ، وَ الرُّبُوعِ(13) الْخَالِیَةِ، لَقَالَتْ: ذَهَبُوا فِی الاَْرْضِ ضُلاَّلاً(14)، وَ ذَهَبْتُمْ فِی أَعْقَابِهِمْ جُهَّالاً، تَطَؤُونَ فِی هَامِهِمْ(15)، وَ تَسْتَنْبِتُونَ(16) فِی أَجْسَادِهِمْ، وَ تَرْتَعُونَ(17) فِیمَا لَفَظُوا(18)، وَتَسْکُنُونَ فِیَما خَرَّبُوا; وَ إِنَّمَا الاَْیَّامُ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ بَوَاک(19) وَ نَوَائِحُ(20) عَلَیْکُمْ).

جمله «ضَرَبُوا مِنْهُمْ فِی غَمْرَةِ جَهَالَة» اشاره به غرق شدن آنها در دریاى جهالت است و «ضرب» به قرینه آخر این جمله، همان معناى غرق شدن را مى رساند.

و جمله «تَطَؤُونَ فِی هَامِهِمْ» اشاره به این است که هنگامى که بدنهاى انسانها مى پوسد و خاک مى شود بر اثر عوامل مختلف، همچون باد و باران و سیلاب و زیر و رو شدن زمین بوسیله انسانها، آن خاکها به روى زمین منتقل مى شود و این انسانهاى غافل از روى آن مى گذرند و نمى دانند چه مى کنند و ذکر «هام» (فرق سر) براى این است که مهم ترین جاى بدن انسان، جمجمه اوست و گرنه تمام اجساد خاک شده زیر پاى عابران است.

جمله «تَسْتَنْبِتُونَ فِی أَجْسَادِهِمْ» اشاره به این است که زارعان، بذرافشانى به روى زمینهایى مى کنند که آمیخته با خاک جسدهاى پیشینیان است و با این حال در خواب غفلتند.

جمله «تَرْتَعُونَ فِیمَا لَفَظُوا» گاه به آن معنا که در بالا گفتیم تفسیر شده (تَرْتَعُونَ به معناى بهره گرفتن و لَفَظُوا به معناى ترک کردن) و گاه گفته اند که از اجساد آنها، اجزایى پراکنده مى شود و باغبانها ناآگاهانه نهال بر آن مى نشانند و از میوه هاى آن بهره مى گیرند.

جمله «تَسْکُنُونَ فِیمَا خَرَّبُوا» ممکن است اشاره به این باشد که آنها مدتى در این خانه هاى زیبا زندگى کردند و پس از آنکه رو به ویرانى گذارد آن را رها کردند و به زیر خاک رفتند و شما در آن ساکن شدید و بعضى از شارحان، جمله «خربوا» را به معناى خالى شدن از ساکنان تفسیر کرده اند، این احتمال نیز داده شده که منظور خراب بودن خانه ها به علت ترک ذکر خدا و عبادت بوده همان گونه که عمران وآبادى را در آیه شریفه (إِنَّمَا یَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللهِ)(21) به عمران و آبادى با ذکر و عبادت خدا تفسیر کرده اند.

آرى! آنها حق این مساکن را ادا نکردند و با غرور و غفلت و فراموش کردن ذکر خدا عملا آن را تخریب نمودند، هر چند به ظاهر آباد بود و به دست غافلان همچون خود سپردند و رفتند.

جمله «وَ إِنَّمَا الاَْیَّامُ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ بَوَاک» اشاره لطیفى به این نکته است که شما براى مردگان و از دست رفتگان اشک مى ریزید و ناله سر مى دهید; ولى روزگار برشما مى گرید و نوحه گرى مى کند که چقدر از سرنوشت خود غافل و بى خبرید و فراموش مى کنید که خودتان نیز باید این مسیر را به زودى طى کنید.

#####

1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 11، ص 152 به بعد (با تلخیص).

2. «مرام» به معناى مقصد و هدف است و از ریشه «روم» بر وزن «قوم» به معناى خواستن و قصد کردن گرفته شده است.

3. «زور» به معناى زیارت کننده است و بر مفرد و جمع هر دو اطلاق مى شود.

4. «خطر» گاه به معناى امر خطرناک و گاه به معناى امر مهم آمده است و در جمله بالا اشاره به معناى دوم است; یعنى آنها کثرت قبور مردگانشان را مهم مى شمرند در حالى که افتخار موهوم و نفرت انگیزى است.

5. «أفظع» از ریشه «فضاعت» به معناى نفرت انگیز و زشت بودن گرفته شده است.

6. «استخلوا» از ریشه «خلوّ» بر وزن «غلوّ» به معناى خالى شدن و درگذشتن گرفته شده است.

7. «تناوشوا» از ریشه «تناوش» و از «نوش» بر وزن «خوف» به معناى برگرفتن چیزى با سهولت یا با قدرت است و تناوش از مکان بعید به معناى دسترسى پیدا کردن از نقطه دور دست مى باشد.

8. «خوت» از ریشه «خوى» بر وزن «هوا» در اصل به معناى خالى شدن است و گاه به معناى ویران گشتن نیز آمده و در عبارت بالا منظور همان معناى دوم است.

9. «جناب» از ریشه «جَنْب» به معناى پهلو گرفته شده. این واژه در معناى ناحیه و اطراف به کار مى رود و جناب ذلّه در جمله بالا به همین معناست.

10. «احجى» از واژه «حِجا» بر وزن «رضا» به معناى عقل است، بنابراین اَحجى به معناى عاقلانه تر است.

11. دخان، آیه 25-28 .

12. بحارالانوار، ج 68، ص 327 .

13. «ربوع» جمع «ربع» بر وزن «رفع» به معناى خانه، اقامتگاه و پناهگاه است.

14. «ضلال» جمع «ضال» به معناى گمراه است.

15. «هام» جمع «هامة» به معناى سر یا قسمت بالاى آن است.

16. «تستنبتون» از ریشه «نبت» بر وزن «ضبط» به معناى روییدن گرفته شده و نبات به معناى گیاه است و استنبات به معناى زراعت کردن و طلب رویش است.

17. «ترتعون» از ریشه «رتع»، بر وزن «قطع» در اصل به معناى چریدن و فراوان خوردن حیوانات است; ولى گاه در مورد انسان به معناى تفریح کردن و خورد و خوراک فراوان داشتن به کار مى رود و در جمله مورد بحث، به معناى دوم است.

18. «لَفَظُوا» از ریشه «لفظ» به معناى بیرون افکندن چیزى گرفته شده و غالباً به معناى بیرون انداختن از دهان بکار مى رود و چون سخن از دهان بیرون مى آید، از این رو به آن لفظ گفته مى شود و در جمله بالا معناى اوّل اراده شده است.

19. «بواک» جمع «باکیه» در اصل به معناى زنان گریه کن و سوگوار است.

20. «نوائح» جمع «نائحه» به معناى زن نوحه گر است و تفاوت این دو، در این است که نوحه گرى به معناى گریه با سر و صدا و ذکر الفاظ و مطالبى است در حالى که بکاء و گریه مفهوم عامى دارد.

21. توبه، آیه 18 .

#####

▲بخش دوم

أولئِکُمْ سَلَفُ غَایَتِکُمْ، وَ فُرَّاطُ مَنَاهِلِکُمْ، الَّذینَ کانَتْ لَهُمْ مَقَاوِمُ الْعِزِّ، وَ حَلَبَاتُ الْفَخْرِ، مُلُوکاً وَ سُوَقاً. سَلَکُوا فِی بُطُونِ الْبَرْزَخِ سَبِیلاً سُلِّطَتِ الاَْرْضُ عَلَیْهِمْ فِیهِ، فَأَکَلَتْ مِنْ لُحُومِهِمْ، وَ شَرِبَتْ مِنْ دِمَائِهِمْ; فَأَصْبَحُوا فِی فَجَوَاتِ قُبُورِهِمْ جَمَاداً لاَ یَنْمُونَ، وَ ضِمَاراً لاَیُوجَدُونَ; لاَ یُفْزِعُهُمْ وُرُودُ الاَْهْوَالِ، وَ لاَ یَحْزُنُهُمْ تَنَکُّرُ الاَْحْوَالِ، وَ لاَ یَحْفِلُونَ بِالرَّوَاجِفِ، وَ لاَ یَأْذَنـُونَ لِلْقَواصِفِ. غُیَّباً لاَ یُنْتَظَرُونَ، وَ شُهُوداً لاَ یَحْضُرُونَ، وَ إِنَّمَا کَانُوا جَمِیعاً فَتَشَتَّتُوا، وَ آلاَفاً فَافْتَرَقُوا، وَ مَا عَنْ طُولِ عَهْدِهِمْ، وَ لاَ بُعْدِ مَحَلِّهِمْ، عَمِیَتْ أَخْبَارُهُمْ، وَ صَمَّتْ دِیَارُهُمْ، وَ لکِنَّهُمْ سُقُوا کَأْساً بَدَّلَتْهُمْ بِالنُّطْقِ خَرَساً، وَ بِالسَّمْعِ صَمَماً، وَ بِالْحَرَکَاتِ سُکُوناً، فَکَأَنَّهُمْ فِی ارْتِجَالِ الصِّفَةِ صَرْعَى سُبَات. جِیرَانٌ لاَ یَتَأَنَّسُونَ، وَ أَحِبَّاءُ لاَ یَتَزَاوَرُونَ. بَلِیَتْ بَیْنَهُمْ عُرَا التَّعَارُفِ، وَ انْقَطَعَتْ مِنْهُمْ أَسْبَابُ الاِْخَاءِ، فَکُلُّهُمْ وَحِیدٌ وَهُمْ جَمِیعٌ، وَ بِجَانِبِ الْهَجْرِ وَ هُمْ أَخِلاَّءُ، لاَ یَتَعَارَفُونَ لِلَیْل صَبَاحاً، وَ لاَ لِنَهَار مَسَاءً.

أَیُّ الْجَدِیدَیْنِ ظَعَنُوا فِیهِ کَانَ عَلَیْهِمْ سَرْمَداً، شَاهَدُوا مِنْ أَخْطَارِ دَارِهِمْ أَفْظَعَ مِمَّا خَافُوا، وَرَأَوْا مِنْ آیاتِهَا أَعْظَمَ مِمَّا قَدَّرُوا، فَکِلْتَا الْغَایَتَیْنِ مُدَّتْ لَهُمْ إِلَى مَبَاءَة، فَاتَتْ مَبَالِغَ الْخَوْفِ وَ الرَّجَاءِ. فَلَوْ کَانُوا یَنْطِقُونَ بِهَا لَعَیُّوا بِصِفَةِ مَا شَاهَدُوا وَ مَا عَایَنُوا.

### ترجمه

آنها پیش از شما به کام مرگ که سرنوشت نهایى همه شماست فرو رفتند و قبل از شما به این آبشخور وارد شدند. همانها که صاحب مقامات عزّت و مرکبهاى افتخار بودند; گروهى سلاطین و گروهى رعایا. (آرى!) آنها همه درون قبرها خزیده اند و زمین در آنجا بر آنها مسلّط شد; از گوشتهایشان خورد و از خونهایشان نوشید. در حفره هاى گور خویش به صورت جمادى درآمده اند که هرگز نموّى ندارند و ناپیدایانى که امید یافت شدنشان نیست. حوادث هراس انگیز هرگز آنها را در وحشت فرو نمى برد و دگرگونى حالات، آنان را اندوهگین نمى سازد. به زلزله ها و لرزه ها اعتنایى ندارند و به صداهاى وحشتناک گوش فرا نمى دهند. غایبانى هستند که انتظار بازگشتشان نیست و شاهدانى که هرگز حضور ندارند. آنها جمع بودند و پراکنده شدند و با یکدیگر الفت داشتند و جدا گشتند. اگر اخبارشان به دست فراموشى سپرده شده و خانه هایشان در سکوت فرو رفته، بر اثر طول زمان و دورى از محل سکونت نیست، بلکه جامى به آنها نوشانده شده که به جاى سخن گفتن گنگ بودن و به جاى شنوایى کر شدن را به آنها داده و حرکاتشان به سکون مبدّل شده است و در نگاه اوّل گمان مى برى که همگى افتاده اند و به خواب فرو رفته اند (امّا چنین نیست). آنان همسایگانى هستند که با یکدیگر انس نمى گیرند و دوستانى که به دیدار هم نمى روند. رشته هاى شناسایى در میان آنها کهنه شده و اسباب برادرى، قطع گردیده است. با اینکه همه جمع اند ولى تنهایند! و با اینکه دوستند از یکدیگر دورند! نه براى شب صبحگاهى مى شناسند و نه براى روز، شامگاهى. (آرى!) شب یا روزى که رخت سفر مرگ در آن بسته و از آن کوچ کرده اند براى آنها جاودان خواهد بود. آنها خطرات آن جهان را وحشتناک تر از آنچه مى ترسیدند یافتند و آیات و نشانه هاى (پاداش و ثواب) را بزرگتر از آنچه مى پنداشتند، مشاهده کردند و براى وصول به هر یک از این دو نتیجه نهایى (بهشت یا دوزخ) تا رسیدن به قرارگاهشان مهلت داده شدند و عالَمى از بیم و امید براى آنها فراهم ساخته که اگر قادر بر سخن گفتن بودند از وصف آنچه در آنجا (از عذاب الهى) مشاهده کرده اند یا (از نعمتهاى عظیم خداوند) دیده اند عاجز مى ماندند.

▲شرح و تفسیر

▲عالم عجیب پس از مرگ

امام(علیه السلام) بعد از ملامت شدید و سرزنش کسانى که به قبور پیشینیان واجساد متلاشى شده نیاکانشان افتخار مى کنند، به بیان این نکته مى پردازد که سرنوشت آنها مى تواند درس عبرت و اندرز تکان دهنده اى براى بازماندگان باشد، مى فرماید: «آنها پیش از شما به کام مرگ که سرنوشت نهایى شماست فرو رفتند و قبل از شما به این آبشخور وارد شدند; همانها که صاحب مقامات عزّت و مرکبهاى افتخار بودند; گروهى سلاطین و گروهى رعایا»; (أولئِکُمْ سَلَفُ غَایَتِکُمْ،(1) وَ فُرَّاطُ(2) مَنَاهِلِکُمْ(3)، الَّذینَ کانَتْ لَهُمْ مَقَاوِمُ(4) الْعِزِّ، وَ حَلَبَاتُ(5) الْفَخْرِ، مُلُوکاً وَ سُوَقاً(6)).

تعبیر به «سَلَفُ غَایَتِکُمْ» اشاره به این است که آنها به نقطه پایان زندگى که همان مرگ است، پیش از شما رسیده اند، وخلف باید حال خود را با توجّه به سرنوشت سلف دریابد و عبرت گیرد.

تعبیر به «فُرَّاطُ مَنَاهِلِکُمْ» اشاره به این است که گویى همه انسانها در یک قافله به سوى قبرها در حرکتند، گروهى در پیشاپیش این قافله و گروهى در پشت سر آنها حرکت مى کنند.

تعبیر به «مَقَاوِمُ الْعِزِّ» اشاره بر این است که صاحب قدرتها نیز این راه را مانند دیگران باید بپیمایند.

در جمله «وَ حَلَبَاتُ الْفَخْرِ» مردم را تشبیه به گروههایى مى کند که در یک سلسله مسابقات عظیم وگسترده براى کسب افتخار بیشتر شرکت کرده اند، امام(علیه السلام)مى فرماید: همه آنها نیز سرانجام به منزلگاهى مى رسند که نامش قبر است.

سرانجام در یک کلمه مى فرماید: «مُلُوکاً وَ سُوَقاً» هم پادشاهان مى روند و هم رعایا.

سپس براى توضیح بیشتر مى فرماید: «آنها درون قبرها خزیده اند و زمین در آنجا بر آنها مسلّط شد. از گوشتهایشان خورد و از خونهایشان نوشید»; (سَلَکُوا فِی بُطُونِ الْبَرْزَخِ سَبِیلاً سُلِّطَتِ الاَْرْضُ عَلَیْهِمْ فِیهِ، فَأَکَلَتْ مِنْ لُحُومِهِمْ، وَ شَرِبَتْ مِنْ دِمَائِهِمْ).

برزخ گرچه معمولا بر عالمى اطلاق مى شود که واسطه میان دنیا وآخرت است همان گونه که قرآن مجید مى فرماید: (وَمِنْ وَرَآئِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى یَوْمِ یُبْعَثُونَ)(7)ولى برزخ در اینجا به معناى قبر است به قرینه جمله هایى که بعد از آن آمده است همان گونه که در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) نیز آمده است: «اَلْبَرْزَخُ الْقَبْرُ»(8) البتّه قبر نیز گاه به معناى مادى آن است; مانند آنچه در این خطبه آمده است و گاه به معناى غیر مادى آن; مانند آنچه در حدیث مشهور آمده است: «اَلْقَبْرُ إمّا رَوْضَةٌ مِنْ رِیاضِ الْجَنَّةِ اَوْ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النِّیرانِ; قبر یا باغى از باغهاى بهشت است یا حفره اى از حفره هاى دوزخ».(9)

سپس در توضیح بیشتر مى فرماید: «آنها در حفره هاى گور خویش به صورت جمادى درآمده اند که هرگز نموّى ندارند و ناپیدایانى که امید یافت شدنشان نیست. حوادث هراس انگیز هرگز آنها را در وحشت فرو نمى برد و دگرگونى حالات، آنان را اندوهگین نمى سازد به زلزله ها و لرزه ها اعتنایى ندارند و به صداهاى وحشتناک گوش فرا نمى دهند (و در یک کلمه هیچ گونه احساسى در برابر هیچ حادثه اى ندارند، زیرا مردگانى فاقد روحند و جسمى بى جان). غایبانى هستند که انتظار بازگشتشان نیست و شاهدانى که هرگز حضور ندارند. آنها جمع بودند و پراکنده شدند و با یکدیگر الفت داشتند و جدا گشتند»; (فَأَصْبَحُوا فِی فَجَوَاتِ(10) قُبُورِهِمْ جَمَاداً لاَ یَنْمُونَ، وَ ضِمَاراً(11) لاَیُوجَدُونَ; لاَ یُفْزِعُهُمْ وُرُودُ الاَْهْوَالِ، وَ لاَ یَحْزُنُهُمْ تَنَکُّرُ الاَْحْوَالِ، وَ لاَ یَحْفِلُونَ(12) بِالرَّوَاجِفِ(13)، وَ لاَ یَأْذَنـُونَ لِلْقَواصِفِ(14). غُیَّباً لاَ یُنْتَظَرُونَ، وَ شُهُوداً لاَ یَحْضُرُونَ، وَ إِنَّمَا کَانُوا جَمِیعاً فَتَشَتَّتُوا، وَ آلاَفاً(15)فَافْتَرَقُوا).

آنچه در این عبارات تکان دهنده آمده است اشاره به ظاهر جسم مردگان است، هر چند روح آنها در عالم دیگر داراى هر گونه احساس، هول و ترس، غم و اندوه مى باشد.

آرى در یک لحظه، انسان هوشیار و خندان یا غمگین و با نشاط یا محزون و پراحساس و پرتحرّک، ناگهان چشم از دنیا مى پوشد و همه ظواهر و آثار حیات برچیده مى شود به گونه اى که با قطعه سنگ بى روحى هیچ تفاوتى ندارد.

سپس امام(علیه السلام) به نکته دیگرى در این زمینه اشاره کرده، مى فرماید: «اگر اخبارشان به دست فراموشى سپرده شده و خانه هایشان در سکوت فرو رفته، بر اثر طول زمان و دورى از محل سکونت نیست، بلکه جامى به آنها نوشانده شده که به جاى سخن گفتن گنگ بودن و به جاى شنوایى کر شدن را به آنها داده و حرکاتشان به سکون مبدّل شده است و در نگاه اوّل چنین پندارى که همگى افتاده اند و به خواب فرو رفته اند»; (وَ مَا عَنْ طُولِ عَهْدِهِمْ، وَ لاَ بُعْدِ مَحَلِّهِمْ، عَمِیَتْ أَخْبَارُهُمْ، وَ صَمَّتْ دِیَارُهُمْ، وَ لکِنَّهُمْ سُقُوا کَأْساً بَدَّلَتْهُمْ بِالنُّطْقِ خَرَساً، وَ بِالسَّمْعِ صَمَماً، وَ بِالْحَرَکَاتِ سُکُوناً، فَکَأَنَّهُمْ فِی ارْتِجَالِ(16) الصِّفَةِ صَرْعَى(17) سُبَات(18)).

چه تعبیر گویا و تکان دهنده اى و چه گفتار بیدارگر و هوشیار کننده اى! آرى! آنها چنان فراموش شدند که گویى قرنها با ما فاصله داشتند و چنان خانه هاى آنها خاموش است که گویى سالیان دراز از آن رخت بربستند، درحالى که گاه در یک لحظه کوتاه، جام مرگ را نوشیدند و همه چیز پایان گرفت.

سپس امام در تعبیرات پرمعنا و تکان دهنده دیگرى مى افزاید: «آنان همسایگانى هستند که با یکدیگر انس نمى گیرند و دوستانى که به دیدار هم نمى روند. رشته هاى شناسایى در میان آنها کهنه شده و اسباب برادرى، قطع گردیده است. با اینکه همه جمع اند ولى تنهایند و با اینکه دوستند از یکدیگر دورند. نه براى شب صبحگاهى مى شناسند و نه براى روز، شامگاهى. (آرى!) شب یا روزى که رخت سفر مرگ در آن بسته و از آن کوچ کرده اند براى آنها جاودان خواهد بود»; (جِیرَانٌ لاَ یَتَأَنَّسُونَ، وَأَحِبَّاءُ لاَ یَتَزَاوَرُونَ. بَلِیَتْ بَیْنَهُمْ عُرَا(19) التَّعَارُفِ، وَ انْقَطَعَتْ مِنْهُمْ أَسْبَابُ الاِْخَاءِ، فَکُلُّهُمْ وَحِیدٌ وَهُمْ جَمِیعٌ، وَ بِجَانِبِ الْهَجْرِ وَ هُمْ أَخِلاَّءُ، لاَ یَتَعَارَفُونَ لِلَیْل صَبَاحاً، وَ لاَ لِنَهَار مَسَاءً. أَیُّ الْجَدِیدَیْنِ ظَعَنُوا فِیهِ کَانَ عَلَیْهِمْ سَرْمَداً).

آرى! همه چیز آنها با زندگان متفاوت است; خانه هاى قبر آنها دیوار به دیوار یکدیگر است بى آنکه از هم باخبر باشند یا به دیدار یکدیگر بروند; آنها در درون جمع خود تنهایند و در عین دوستى با یکدیگر گویى از هم قهرند; اگر در شب از دنیا رفتند هرگز طلوع صبح را نمى بینند و اگر در روز چشم از جهان فرو بستند هرگز شب تاریکى نخواهند دید و به گفته یکى از شعراى عرب:

لابُدَّ مِنْ یَوْم بِلا لَیْلَة *** أوْ لَیْلَة تَأتی بِلا یَوْم

سرانجام روزى خواهیم داشت بدون شب و یا شبى بدون روز.

سپس امام(علیه السلام) به بخش دیگرى از حالات مردگان و ارواح آنها هنگام مشاهده عذاب الهى یا پاداشهاى عظیم او اشاره کرده، مى فرماید: «آنها خطرات آن جهان را وحشتناک تر از آنچه مى ترسیدند یافتند و آیات و نشانه هاى (پاداش و ثواب) را بزرگ تر از آنچه مى پنداشتند، مشاهده کردند و براى وصول به هر یک از این دو نتیجه نهایى (بهشت یا دوزخ) تا رسیدن به قرارگاهشان مهلت داده شدند و عالَمى از بیم و امید براى آنها فراهم ساخته که اگر قادر بر سخن گفتن بودند از وصف آنچه در آنجا (از عذاب الهى) مشاهده کرده اند یا (از نعمتهاى عظیم خداوند) دیده اند عاجز مى ماندند»; (شَاهَدُوا مِنْ أَخْطَارِ دَارِهِمْ أَفْظَعَ(20) مِمَّا خَافُوا، وَرَأَوْا مِنْ آیاتِهَا أَعْظَمَ مِمَّا قَدَّرُوا، فَکِلْتَا الْغَایَتَیْنِ مُدَّتْ لَهُمْ إِلَى مَبَاءَة(21)، فَاتَتْ مَبَالِغَ الْخَوْفِ وَ الرَّجَاءِ. فَلَوْ کَانُوا یَنْطِقُونَ بِهَا لَعَیُّوا(22) بِصِفَةِ مَا شَاهَدُوا وَ مَا عَایَنُوا).

در واقع آنچه امام(علیه السلام) در اینجا بیان فرموده همان چیزى است که در خطبه 114 از نهج البلاغه با صراحت آمده است و مى فرماید: «کُلُّ شَىْء مِنَ الدُّنْیا سَماعُهُ أَعْظَمُ مِنْ عَیانِهِ وَ کُلُّ شَىْء مِنَ الآخِرَةِ عَیانُهُ أعْظَمُ مِنْ سَماعِهِ; هر چیزى از دنیا، شنیدنش بزرگتر از دیدن آن است (و دور نمایش، دل انگیزتر از آن است که باچشم از نزدیک دیده مى شود) و هر چیزى از آخرت، دیدنش عظیم تر از شنیدن مى باشد.

دلیل آن هم روشن است، زیرا جهان آخرت، بسیار وسیع تر و گسترده تر است تا آنجا که آن را در مقایسه با دنیا همچون دنیا با عالم جنین و رحم مادر دانسته اند.

#####

1. «غایت» به معناى نهایت و در اینجا به معناى مرگ است.

2. «فرّاط» از ریشه «فرط» بر وزن «شرط» به معناى سرعت کردن و عجله نمودن است و «فراط» جمع «فارط» غالباً به کسانى گفته مى شود که در پیشاپیش قافله حرکت مى کنند تا محل آب را شناسایى کنند سپس به تمام کسانى که پیشگام در امرى هستند، اطلاق شده است.

3. «مناهل» جمع «منهل» از ریشه «نهل» بر وزن «اهل» به معناى نوشیدن نخستین گرفته شده و «منهل» به جایى گفته مى شود که از آنجا مى توان از آب نهر استفاده کرد.

4. «مقاوم» جمع «مَقام» است و بعضى آن را جمع «مَقامه» دانسته اند و هر دو به معناى مجلس است.

5. «حلبات» جمع «حلبه» بر وزن «دفعه» به معناى اسبهایى است که براى مسابقه گردآورى مى شوند.

6. «سوق» جمع «سوقه» بر وزن «روزه» به معناى رعیّت و توده مردم است و از ریشه «سوق» بر وزن «فوق» گرفته شده; زیرا زمامداران آنها را به سوى اهداف مورد نظر پیش مى رانند.

7. مؤمنون، آیه 100 .

8. بحارالانوار، ج 6، ص 217 .

9. همان، ص 214 و صحیح ترمذى، ج 4، کتاب صفة القیامة، باب 26، ح 2460 .

10. «فجوات» جمع «فجوه» به معناى محل وسیع و گشاده است و به معناى فراخى و گشادگى میان دو شىء نیز آمده است و در اینجا اشاره به شکاف قبرهاست.

11. «ضمار» در اصل به معناى غائب یا بدهى و مالى است که چندان امید بازگشت آن نیست و از ریشه «ضمر» بر وزن «امر» به معناى پنهان شدن گرفته شده است.

12. «یحفلون» از ریشه «حفول» به معناى جمع شدن افراد گرفته شده است و نیز به معناى اعتنا کردن به چیزى آمده است و «لایحفلون» در جمله بالا به همین معناست یعنى اعتنا نمى کنند.

13. «رواجف» جمع «راجفه» به معناى لرزاننده و تکان دهنده است و از ریشه «رجف» بر وزن «ربط» به معناى اضطراب و لرزش شدید گرفته شده است.

14. «قواصف» جمع «قاصف» به معناى باد و طوفان شکننده است و از ریشه «قصف» بر وزن «وصف» به معناى شکستن گرفته شده است.

15. «آلاف» جمع «الیف» به معناى کسى است که به چیزى دل بسته و از ریشه «الفت» گرفته شده است.

16. «ارتجال» به معناى بیان مطلبى بدون مطالعه قبلى است و از ریشه «رجل» بر وزن «اجر» به معناى راه رفتن با پاست و از آنجا که افراد ابداع کننده مطلبى گویى با پاى خود راه مى روند بر این معنا اطلاق شده است.

17. «صرعى» جمع «صریع» به معناى شخص یا جنازه اى است که بر زمین افکنده شده از جمع «صرع» بر وزن «فرع» به معناى برزمین افکندن گرفته شده است.

18. «سبات» از ریشه «سبت» در اصل به معناى قطع و بریدن است سپس به معناى تعطیل عمل براى استراحت آمده است و به همین جهت به خواب نیز «سبات» گفته مى شود.

19. «عرى» جمع «عروه» به معناى دستگیره است.

20. «افظع» از ریشه «فظع» بر وزن «جزع» به معناى بزرگ شمردن و وحشت کردن گرفته شده است.

21. «مباءه» به معناى منزلگاه است و در اصل به معناى محلى است که شتر به آنجا بازگشت مى کند از ریشه «بواء» بر وزن «دواء» به معناى بازگشت کردن و منزل گرفته شده است.

22. «عیّوا» از ریشه «عىّ» بر وزن «حىّ» به معناى عجز و ناتوانى است.

#####

▲بخش سوم

وَ لَئِنْ عَمِیَتْ آثَارُهُمْ، وَ انْقَطَعَتْ أَخْبَارُهُمْ، لَقَدْ رَجَعَتْ فِیهِمْ أَبْصَارُ الْعِبَرِ، وَ سَمِعَتْ عَنْهُمْ آذَانُ الْعُقُولِ، وَ تَکَلَّمُوا مِنْ غَیْرِ جِهَاتِ النُّطْقِ، فَقَالُوا: کَلَحَتِ الْوُجُوهُ النَّواضِرُ، وَ خَوَتِ الاَْجْسَامُ النَّوَاعِمُ، وَ لَبِسْنَا أَهْدَامَ الْبِلَى، وَ تَکَاءَدَنَا ضِیقُ الْمَضْجَعِ، وَ تَوَارَثْنَا الْوَحْشَةَ، وَ تَهَکَّمَتْ عَلَیْنَا الرُّبُوعُ الصُّمُوتُ، فَانْمَحَتْ مَحَاسِنُ أَجْسَادِنَا، وَ تَنَکَّرَتْ مَعَارِفُ صُوَرِنَا، وَ طَالَتْ فِی مَسَاکِنِ الْوَحْشَةِ إِقَامَتُنَا; وَ لَمْ نَجِدْ مِنْ کَرْب فَرَجاً، وَ لاَ مِنْ ضِیق مُتَّسَعاً! فَلَوْ مَثَّلْتَهُمْ بِعَقْلِکَ، أَوْ کُشِفَ عَنْهُمْ مَحْجُوبُ الْغِطَاءِ لَکَ، وَ قَدِ ارْتَسَخَتْ أَسْمَاعُهُمْ بِالْهَوَامِّ فَاسْتَکَّتْ، وَ اکْتَحَلَتْ أَبْصَارُهُمْ بِالتُّرَابِ فَخَسَفَتْ، وَ تَقَطَّعَتِ الاَْلْسِنَةُ فِی أَفْوَاهِهِمْ بَعْدَ ذَلاَقَتِهَا، وَ هَمَدَتِ الْقُلُوبُ فِی صُدُورِهِمْ بَعْدَ یَقَظَتِهَا، وَ عَاثَ فِی کُلِّ جَارِحَة مِنْهُمْ جَدِیدُ بِلىً سَمَّجَهَا وَ سَهَّلَ طُرُقَ الاْفَةِ إِلَیْهَا، مُسْتَسْلِمَات فَلاَ أَیْد تَدْفَعُ، وَ لاَ قُلُوبٌ تَجْزَعُ، لَرَأَیْتَ أَشْجَانَ قُلُوب، وَ أَقْذَاءَ عُیُون، لَهُمْ فِی کُلِّ فَظَاعَة صِفَةُ حَال لاَ تَنْتَقِلُ، وَ غَمْرَةٌ لاَ تَنْجَلِی.

### ترجمه

هر چند آثارشان محو شده و اخبارشان منقطع گشته; ولى چشمان عبرت بین آنان را مى بیند و گوشهاى عقل گفتارشان را مى شنود. (آرى!) آنها سخن مى گویند; ولى نه از طریق زبان، آنها (با زبان حال) مى گویند: چهره هاى خرم و زیباى ما زشت و پژمرده شد و بدنهاى نرم و نازک (که در ناز و نعمت پرورش یافته بود) بر زمین افتاد و از هم متلاشى گشت، لباس کهنگى و فرسودگى بر تن پوشیدیم و تنگى قبر، سخت ما را در فشار قرار داد. وحشت و ترس را از یکدیگر به ارث برده ایم و خانه هاى خاموش قبر بر ما فرو ریخته است. زیباییهاى بدنهاى ما محو شده و نشانه هاى شناسایى چهره ما دگرگون گشته، اقامت ما در این خانه هاى وحشت، طولانى شده نه از این درد و رنج، فرجى یافته ایم و نه از تنگى قبر، گشایشى. اگر با عقل خود آنها را در نظر خویش، مجسم سازى یا پرده ها کنار رود و با چشم خود آنها را ببینى در حالى که گوشهاى آنها را حشرات خورده اند و از کار افتاده و بر چشمهایشان سرمه خاک کشیده شده و (در کاسه) فرو رفته، زبانهایى که با سرعت و فصاحت سخن مى گفتند پاره پاره شده، قلبها در سینه هاى آنها پس از بیدارى خاموش گشته و در هر یک از اعضاى آنان پوسیدگى تازه اى آشکار شده و آن را زشت و بدمنظر ساخته و راه آفات را به سوى آن به آسانى گشوده در حالى که همه آنها در برابر این امور تسلیمند. نه دستى براى دفاع وجود دارد و نه قلبى براى جزع و بى تابى (و ناله سر دادن) (آرى اگر حال آنها را در نظر خود مجسم سازى) قلبهایى پر از غم و چشمهایى پر خاشاک را مى بینى (که بر آنها نوحه گرى مى کنند و از همه مصیبت بارتر اینکه) آنها در هر شدت و سختى، حالات ناراحت کننده اى دارند که هرگز دگرگون نمى شود (و به سوى خوبى نمى گراید) وبلاى فراگیرى دارند که هیچ گاه برطرف نمى گردد.

▲شرح و تفسیر

▲شرح حال خفتگان در خاک!

امام(علیه السلام) دراین بخش از خطبه، وضع مردگان و خفتگان قبور را با بیان رسا و تکان دهنده دیگرى شرح مى دهد و مى فرماید: «هر چند آثارشان محو شده و اخبارشان منقطع گشته; ولى چشمان عبرت بین آنان را مى بیند و گوشهاى عقل گفتارشان را مى شنود. (آرى!) آنها سخن مى گویند; ولى نه از طریق زبان»; (وَ لَئِنْ عَمِیَتْ آثَارُهُمْ، وَ انْقَطَعَتْ أَخْبَارُهُمْ، لَقَدْ رَجَعَتْ فِیهِمْ أَبْصَارُ الْعِبَرِ، وَ سَمِعَتْ عَنْهُمْ آذَانُ الْعُقُولِ، وَ تَکَلَّمُوا مِنْ غَیْرِ جِهَاتِ النُّطْقِ).

در واقع امام(علیه السلام) در این عبارت به دو نکته اشاره مى فرماید: نخست اینکه خبر گرفتن از آنان از طرق عادى (مانند چشم گوش) نیست، بلکه از راههاى عمیق تر و قوى تر است از طریق چشم دل و گوش عقل، همچنین سخن گفتن آنها نیز با زبان قال نیست، بلکه با زبان حال است که آثارش بسیار عمیق تر است، زیرا زبان قال ممکن است آمیخته با دروغ باشد، ولى زبان حال هیچ گاه دروغ نمى گوید.

اکنون ببینیم آنها با زبان حال چه مى گویند؟ امام(علیه السلام) سخن آنها را چنین بیان مى کند: «آنها مى گویند: چهره هاى خرم و زیباى ما زشت و پژمرده شد و بدنهاى نرم و نازک (که در ناز و نعمت پرورش یافته بود) بر زمین افتاد و از هم متلاشى شد، لباس کهنگى و فرسودگى بر تن پوشیدیم و تنگى قبر، سخت ما را در فشار قرار داد. وحشت و ترس را از یکدیگر به ارث برده ایم و خانه هاى خاموش قبر بر ما فرو ریخته است»; (فَقَالُوا: کَلَحَتِ(1) الْوُجُوهُ النَّواضِرُ(2)، وَ خَوَتِ(3) الاَْجْسَامُ النَّوَاعِمُ، وَ لَبِسْنَا أَهْدَامَ(4) الْبِلَى، وَ تَکَاءَدَنَا(5) ضِیقُ الْمَضْجَعِ، وَ تَوَارَثْنَا الْوَحْشَةَ، وَ تَهَکَّمَتْ(6) عَلَیْنَا الرُّبُوعُ الصُّمُوتُ(7)).

آرى! آنها گاه از سرنوشت بدنهایشان سخن مى گویند و گاه از جایگاهایشان. بدنها نخست پژمرده، چهره ها درهم کشیده، سپس از هم متلاشى شده و سرانجام پوسیده و خاک شده است. قبرها تنگ و تاریک و سرد و خاموش است وامواج وحشت آنها را در برگرفته و همگى در سکوت فرو رفته اند.

سپس مى افزاید: «زیباییهاى بدنهاى ما محو شده و نشانه هاى شناسایى چهره ما دگرگون گشته، اقامت ما در این خانه هاى وحشت، طولانى شده نه از این درد و رنج، فرجى یافته ایم و نه از تنگى قبر، گشایشى»; (فَانْمَحَتْ مَحَاسِنُ أَجْسَادِنَا، وَ تَنَکَّرَتْ مَعَارِفُ صُوَرِنَا، وَ طَالَتْ فِی مَسَاکِنِ الْوَحْشَةِ إِقَامَتُنَا; وَ لَمْ نَجِدْ مِنْ کَرْب فَرَجاً، وَ لاَ مِنْ ضِیق مُتَّسَعاً!).

آرى! صورتهایى که در حال حیات بسیار زیبا و شناخته شده بود و منزلگاههایى که وسیع و زیبا و راحت بود، با فرا رسیدن مرگ دگرگون مى شود، آن منزلگاه زیبا و فراخ به خانه تنگ و تاریک قبر مبدل مى گردد، و آن صورتهاى زیبا بعد از چند صباحى نه تنها طراوت و شادابى و جمال خود را از دست مى دهد، بلکه به صورت بسیار وحشتناکى در مى آید.

به همین دلیل پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در گفتار کوتاه و تکان دهنده اى مى فرماید: «ما رَأَیْتُ مَنْظَراً إلاّ وَالْقَبرُ أفْضَعُ مِنْهُ; من هیچ منظره وحشتناکى را ندیدم مگر اینکه قبر از آن وحشتناکتر است».(8)

سپس امام(علیه السلام) با تعبیرات زنده اى سعى مى کند وضع حالات آنها را در قبر براى مخاطبان خود کاملا آشکار کند: «اگر با عقل خود آنها را در نظر خویش، مجسم سازى، یا پرده ها کنار رود و با چشم خود آنها را ببینى، در حالى که گوشهاى آنها را حشرات خورده اند و از کار افتاده، و بر چشمهایشان سرمه خاک کشیده شده و (در کاسه) فرو رفته، زبانهایى که با سرعت و فصاحت سخن مى گفتند پاره پاره شده، قلبها در سینه هاى آنها پس از بیدارى خاموش گشته است و در هر یک از اعضاى آنان پوسیدگى تازه اى آشکار شده و آن را زشت و بدمنظر ساخته و راه آفات را به سوى آن به آسانى گشوده است در حالى که همه آنها (در برابر این امور) تسلیم اند. نه دستى براى دفاع وجود دارد و نه قلبى براى جزع و بى تابى (و ناله سر دادن). (آرى اگر حال آنها را این گونه در نظر خود مجسم سازى) قلبهایى پر از غم و چشمهایى پر خاشاک را مى بینى (که بر آنها نوحه گرى مى کنند)»; (فَلَوْ مَثَّلْتَهُمْ بِعَقْلِکَ، أَوْ کُشِفَ عَنْهُمْ مَحْجُوبُ الْغِطَاءِ لَکَ، وَ قَدِ ارْتَسَخَتْ(9) أَسْمَاعُهُمْ بِالْهَوَامِّ(10) فَاسْتَکَّتْ(11)، وَ اکْتَحَلَتْ أَبْصَارُهُمْ بِالتُّرَابِ فَخَسَفَتْ، وَ تَقَطَّعَتِ الاَْلْسِنَةُ فِی أَفْوَاهِهِمْ بَعْدَ ذَلاَقَتِهَا(12)، وَ هَمَدَتِ(13) الْقُلُوبُ فِی صُدُورِهِمْ بَعْدَ یَقَظَتِهَا، وَ عَاثَ(14) فِی کُلِّ جَارِحَة مِنْهُمْ جَدِیدُ بِلىً(15) سَمَّجَهَا(16) وَ سَهَّلَ طُرُقَ الاْفَةِ إِلَیْهَا، مُسْتَسْلِمَات فَلاَ أَیْد تَدْفَعُ، وَ لاَ قُلُوبٌ تَجْزَعُ، لَرَأَیْتَ أَشْجَانَ(17) قُلُوب، وَ أَقْذَاءَ(18)عُیُون).

درست است که با قبض روح تمام همه از کار مى افتد; ولى تا زمانى که سالم است هنوز قابلیتى در آن وجود دارد که اگر فرضاً روح به آن باز مى گشت فعال مى شد; ولى پس از پوسیدن و متلاشى شدن دیگر هیچ کارایى ندارد، و به همین دلیل امام(علیه السلام)مى فرماید: حشرات گوش آنها را از کار مى اندازند و سرمه خاک چشم آنان را و پاره شدن زبان نطق آنان را.

آنگاه در تکمیل این سخن در یک جمله به صورت جمع بندى مى فرماید: «آنها در هر شدت و سختى حالات ناراحت کننده اى دارند که هرگز دگرگون نمى شود (و به سوى خوبى نمى گراید) وبلاى فراگیرى که هیچ گاه برطرف نمى گردد»; (لَهُمْ فِی کُلِّ فَظَاعَة صِفَةُ حَال لاَ تَنْتَقِلُ، وَ غَمْرَةٌ(19) لاَ تَنْجَلِی).

اشاره به اینکه مصیبت بزرگ آنان این است که این گرفتاریها زایل نمى شود، بلکه روز به روز پیچیده تر مى گردد; بدبختى آنان دراین است که آینده روشنى در پیش رو ندارند هر چه زمان بگذرد بدن متلاشى تر و استخوانها پوسیده تر مى شود.

#####

1. «کلحت» از ریشه «کلوح» بر وزن «طلوع» به معناى چین و چروک برداشتن و چهره عبوس کردن و درهم کشیدن گرفته شده است.

2. «نواضر» از ریشه «نضرة» بر وزن «دفعة» به معناى خرمى و شادابى و شکوفایى گرفته شده است.

3. «خوت» از ریشه «خواء» به معناى فرو ریختن و از هم متلاشى شدن است.

4. «اهدام» جمع «هدم» بر وزن «حرص» به معناى لباس کهنه وصله دار است.

5. «تکائدنا» از «تکائد» به معناى مشقت بار شدن گرفته شده و ریشه آن «کأد» بر وزن «رعد» است.

6. «تهکمت» از «تهکّم» به معناى سقوط در چاه و مانند آن و یا فرو ریختن و ویران شدن است.

7. «صموت» به معناى خاموش شدن و لب فرو بستن است و در عبارت بالا مصدرى است که معناى وصفى دارد.

8. سنن ترمذى، ج 3، ص 379 ; میزان الحکمه، ماده «قبر»، ح 16251 .

9. «ارتسخت» از ریشه «ارتساخ» به معناى ثابت شدن و فرو رفتن از ریشه «رسوخ» به معناى نفوذ کردن و جذب شدن گرفته شده است.

10. «هوام» جمع «هامة» به معناى حشرات داراى سمّ کشنده است; مانند مار و گاه به هر نوع حشره اطلاق مى شود.

11. «استکت» از ریشه «سکّ» بر وزن «حک» به معناى فرو بستن گرفته شده است.

12. «ذلاقه» به معناى برّندگى وتیزى است; سپس به معناى لسان و سرعت بیان به کار رفته است و خطیب ذلق به گوینده فصیح و سخنور گفته مى شود.

13. «همدت» از ریشه «همود» بر وزن «سجود» در اصل به معناى خاموش شدن آتش است. سپس به معناى سکوت و سکون و از کار افتادن به کار رفته است.

14. «عاث» از ریشه «عیث» بر وزن «حیف» به معناى فاسد کردن گرفته شده و به معناى تبذیر و اتلاف نیز آمده است و در جمله بالا همان معناى اوّل اراده شده است.

15. «جدید بلى» با توجّه به اینکه «جدید» به معناى نو و «بلى» به معناى کهنه است در عبارت بالا نوعى صناعت بدیع به کار رفته که دو ضد در کنار هم به صورت مضاف و مضاف الیه آمده و معناى آن پوسیدگى تازه است.

16. «سمجّ» از ریشه «سماجت» به معناى ناهنجار بودن و نفرت انگیز شدن گرفته شده و «سمج» بر وزن «خشن» به کسانى گفته مى شود که به طریقه زشت و ناپسند چیزى را دنبال مى کنند.

17. «اشجان» جمع «شجن» بر وزن «کفن» به معناى غم و اندوه است.

18. «اقذاء» جمع «قذى» بر وزن «قبا» به معناى خار و خاشاک و اجسام کوچکى است که در چشمش مى ریزد و انسان را ناراحت مى کند که ساعت به ساعت در بدن بى جان مردگان ظاهر مى شود.

19. «غمره» در اصل به معناى آبى است که فراگیر باشد و اشیایى را بپوشاند; سپس به معناى هر امر فراگیر شدید به کار رفته است.

▲بخش چهارم

فَکَمْ أَکَلَتِ الاَْرْضُ مِنْ عَزِیزِ جَسَد، وَ أَنِیقِ لَوْن، کَانَ فِی الدُّنْیَا غَذِیَّ تَرَف، وَ رَبِیبَ شَرَف! یَتَعَلَّلُ بِالسُّرُورِ فِی سَاعَةِ حُزْنِهِ، وَ یَفْزَعُ إِلَى السَّلْوَةِ إِنْ مُصِیبَةٌ نَزَلَتْ بِهِ، ضَنًّا بِغَضَارَةِ عَیْشِهِ، وَ شَحَاحَةً بِلَهْوِهِ وَ لَعِبِهِ! فَبَیْنَا هُوَ یَضْحَکُ إِلَى الدُّنْیَا وَ تَضْحَکُ إِلَیْهِ فِی ظِلِّ عَیْش غَفُول، إِذْ وَطِیءَ الدَّهْرُ بِهِ حَسَکَهُ وَ نَقَضَتِ الاَْیَّامُ قُوَاهُ، وَ نَظَرَتْ إِلَیْهِ الْحُتُوفُ مِنْ کَثَب فَخَالَطَهُ بَثٌّ لاَ یَعْرِفُهُ، وَ نَجِیُّ هَمٍّ مَا کَانَ یَجِدُهُ، وَ تَوَلَّدَتْ فِیهِ فَتَرَاتُ عِلَل، آنَسَ مَا کَانَ بِصِحَّتِهِ، فَفَزِعَ إِلَى مَا کَانَ عَوَّدَهُ الاَْطِبَّاءُ مِنْ تَسْکِینِ الْحَارِّ بِالْقَارِّ، وَ تَحْرِیکِ الْبَارِدِ بِالْحَارِّ، فَلَمْ یُطْفِىءْ بِبَارِد إلاَّ ثَوَّرَ حَرَارَةً، وَ لاَ حَرَّکَ بِحَارٍّ إِلاَّ هَیَّجَ بُرُودَةً، وَ لاَ اعْتَدَلَ بِمُمَازِج لِتِلْکَ الطَّبَائِعِ إِلاَّ أَمَدَّ مِنْهَا کُلَّ ذَاتِ دَاء; حَتَّى فَتَرَ مُعَلِّلُهُ، وَ ذَهَلَ مُمَرِّضُهُ، وَ تَعَایَا أَهْلُهُ بِصِفَةِ دَائِهِ، وَ خَرِسُوا عَنْ جَوَابِ السَّائِلِینَ عَنْهُ، وَ تَنَازَعُوا دُونَهُ شَجِیَّ خَبَر یَکْتُمُونَهُ: فَقَائِلٌ یَقُولُ: هُوَ لِمَا بِهِ، وَ مُمَنٍّ لَهُمْ إِیَابَ عَافِیَتِهِ، وَ مُصَبِّرٌ لَهُمْ عَلَى فَقْدِهِ، یُذَکِّرُهُمْ أَسَى الْمَاضِینَ مِنْ قَبْلِهِ. فَبَیْنَا هُوَ کَذلِکَ عَلَى جَنَاح مِنْ فِرَاقِ الدُّنْیَا، وَ تَرْکِ الاَْحِبَّةِ، إِذْ عَرَضَ لَهُ عَارِضٌ مِنْ غُصَصِهِ، فَتَحَیَّرَتْ نَوَافِذُ فِطْنَتِهِ، وَ یَبِسَتْ رُطُوبَةُ لِسَانِهِ. فَکَمْ مِنْ مُهِمٍّ مِنْ جَوَابِهِ عَرَفَهُ فَعَیَّ عَنْ رَدِّهِ، وَ دُعَاء مُؤْلِم بِقَلْبِهِ سَمِعَهُ فَتَصَامَّ عَنْهُ، مِنْ کَبِیر کَانَ یُعَظِّمُهُ، أَوْ صَغِیر کَانَ یَرْحَمُهُ! وَ إِنَّ لِلْمَوْتِ لَغَمَرَات هِیَ أَفْظَعُ مِنْ أَنْ تُسْتَغْرَقَ بِصِفَة، أَوْ تَعْتَدِلَ عَلَى عُقُولِ أَهْلِ الدُّنْیَا.

### ترجمه

زمین ها، چه بسیار، اجساد نیرومند زیبا و خوش آب و رنگ را که در دنیا نازپرورده و نعمت بودند و پرورش یافته دامان احترام و شرف، در کام خود فرو بردند، همانها که مى خواستند با سرور و خوشحالى غمها را از دل بزدایند و به هنگام فرا رسیدن مصیبت براى از بین نرفتن طراوت زندگى و از دست ندادن سرگرمیهاى آن به لذت و خوشگذرانى پناه بردند. (آرى) در آن هنگام که او به دنیا مى خندید و دنیا نیز در سایه زندگى مرفه و غفلت زا بر او خنده مى زد، ناگهان روزگار خارهاى جانگداز آلام و مصائب را در دل او فرو کرد و گذشت روزگار قواى او را در هم شکست و عوامل مرگ از نزدیک به او نظر افکند در نتیجه، غم و اندوهى که هرگز از آن آگاهى نداشت با او در آمیخت و غصه هاى پنهانى که حتى خیال آن را نمى کرد در وجودش راه یافت، سُستى بیماریها در او ظاهر شد در حالى که به سلامت و تندرستى، انس شدید داشت. در این هنگام، هراسان و ترسان به آنچه طبیبان او را به آن، عادت داده بودند پناه برد که حرارت را با برودت، تسکین دهد و برودت را با حرارت تحریک کند; ولى در چنین حالتى هیچ حرارتى را با عوامل برودت فرو ننشاند جز اینکه حرارت شعلهورتر شد و هیچ برودتى را با داروى حرارت زا تحریک نکرد جز اینکه برودت را به هیجان درآورد. براى اعتدال مزاج به هیچ معجونى پناه نبرد جز آنکه به سبب آن، آماده بیمارى دیگرى شد. این وضع همچنان ادامه یافت تا آنجا که طبیب از درمانش ناتوان شد و پرستارش او را به فراموشى سپرد و خانواده اش از وصف بیمارى او خسته شدند و در پاسخ سؤال کنندگان فروماندند. آنها در کنار بیمار خود نشسته و درباره خبر ناگوارى که تا آن وقت از او مکتوم مى داشتند آشکارا به گفتگو پرداختند. یکى مى گفت او را به حال خود رها کنید (که رفتنى است) دیگرى آرزوى بازگشت بهبود او را مى کرد و (سومى) آنان را به شکیبایى در فقدانش، دعوت مى نمود و (براى تحمّل این مصیبت) مصائب و اندوه گذشتگان را به یادشان مى آورد. در این حال که او در شرف فراق دنیا و ترک دوستان بود، ناگهان عارضه اى گلوگیرش شد که فهم و درک او را ناتوان ساخت و در حیرت و سرگردانى فرو برد و زبانش خشک شد. در این هنگام به فکر وصایا و سؤالات مهم و لازمى مى افتد که پاسخ آنها را مى دانست; امّا چه سود که زبانش از گفتن بازمانده است، و سخنانى مى شنود که قلب او را به درد مى آورد و مى خواهد جواب آنها را بگوید; امّا قدرت ندارد، از این رو خود را به ناشنوایى مى زند همان سخنان و زخم زبانهایى که گاه از شخص بزرگى صادر مى شود که این بیمار او را محترم مى شمرد یا از کوچکى که در گذشته بر او ترحم مى کرده است. (به هر حال) مرگ دشواریهایى دارد که انسان را در خود غرق مى کند، مشکلاتى که هراس انگیزتر از آن است که بتوان در قالب الفاظ ریخت یا اندیشه هاى اهل دنیا آن را درک کند.

▲شرح و تفسیر

▲دشوارى هاى مرگ که در قالب الفاظ نمى گنجد

امام(علیه السلام) این گوینده تواناى فصیح بى نظیر، در آخرین بخش از این خطبه، باز از زوایاى دیگر به مسئله مرگ و پایان زندگى و عوارض سخت آن اشاره کرده و آن را در چهار مرحله خلاصه مى کند; نخست مى فرماید: «چه بسیار، زمین اجساد نیرومند زیبا و خوش آب و رنگ را که در دنیا پرورده ناز و نعمت بودند و پرورش یافته احترام و شرف، در کام خود فرو برد، همانها که مى خواستند با سرور و خوشحالى، غمها را از دل بزدایند و به هنگام فرا رسیدن مصیبت، براى از بین نرفتن طراوت زندگى و از دست ندادن سرگرممهاى آن، به لذت و خوشگذرانى پناه بردند»; (فَکَمْ أَکَلَتِ الاَْرْضُ مِنْ عَزِیزِ(1) جَسَد، وَأَنِیقِ(2) لَوْن، کَانَ فِی الدُّنْیَا غَذِیَّ(3) تَرَف، وَ رَبِیبَ(4) شَرَف! یَتَعَلَّلُ(5) بِالسُّرُورِ فِی سَاعَةِ حُزْنِهِ، وَ یَفْزَعُ إِلَى السَّلْوَةِ(6) إِنْ مُصِیبَةٌ نَزَلَتْ بِهِ،ضَنًّا(7) بِغَضَارَةِ(8) عَیْشِهِ، وَ شَحَاحَةً(9) بِلَهْوِهِ وَ لَعِبِهِ!).

این سخن اشاره دقیقى به کسانى است که آنچنان به ناز و نعمت و عیش و نوش دنیا عادت کرده اند که به هنگام نزول مصیبتها و اندوهها سعى مى کنند خود را با انواع سرگرمیها و لهو و لعب، از آن دور دارند و آنچه را ممکن بود مایه بیدارى و هوشیارى آنان گردد به فراموشى بسپارند و این خود مصیبتى است بزرگ که انسان به عوامل بیدارى و عوامل مستى و بى خبرى پناه برد; ولى حوادث تلخ هرگز آنها را فراموش نمى کند و سرانجام زمین آنها را در کام خود فرو مى برد.

«(آرى) در آن هنگام که او (بر اثر ناز و نعمت) به دنیا مى خندید و دنیا نیز در سایه زندگى مرفه و غفلت زا بر او خنده مى زد، ناگهان روزگار خارهاى جانگداز آلام و مصائب را در دل او فرو کرد و گذشت روزگار قواى او را در هم شکست و عوامل مرگ از نزدیک به او نظر افکند، در نتیجه غم و اندوهى که هرگز از آن آگاهى نداشت با او در آمیخت، و غصه هاى پنهانى که حتى خیال آن را نمى کرد در وجودش راه یافت. سُستى بیماریها در او ظاهر شد در حالى که به سلامت و تندرستى، انس شدید داشت»; (فَبَیْنَا هُوَ یَضْحَکُ إِلَى الدُّنْیَا وَ تَضْحَکُ إِلَیْهِ فِی ظِلِّ عَیْش غَفُول(10); إِذْ وَطِیءَ الدَّهْرُ بِهِ حَسَکَهُ(11) وَ نَقَضَتِ الاَْیَّامُ قُوَاهُ، وَ نَظَرَتْ إِلَیْهِ الْحُتُوفُ(12) مِنْ کَثَب(13) فَخَالَطَهُ بَثٌّ(14) لاَ یَعْرِفُهُ، وَ نَجِیُّ(15) هَمٍّ مَا کَانَ یَجِدُهُ، وَ تَوَلَّدَتْ فِیهِ فَتَرَاتُ عِلَل، آنَسَ مَا کَانَ بِصِحَّتِهِ).

اشاره به اینکه; هر چند این بى خبران در برابر مصائب، سعى دارند خود را به فراموشى بسپارند، پیوسته بر دنیا خنده سر مى دهند و دنیاى غافل کننده نیز بر آنها خنده مستانه مى زند; ولى دیرى نمى پاید که در سرازیرى مرگ قرار مى گیرند; قوا و نیروها یکى پس از دیگرى از بین مى رود، چشمها کم نور، گوشها سنگین،استخوانها سست و پوک، اعصاب خسته و ناتوان و انواع بیماریها به سوى او هجوم مى آورد و جهان نوحه مرگ را در گوش آنها مى خواند.

در واقع امام(علیه السلام) در این بخش، نخست به تحلیل رفتن قوا و آشکار شدن انواع بیماریها به دنبال آن، که گام اوّل به سوى مرگ است اشاره فرمود. سپس به سراغ گام دوم مى رود که مراجعه پى در پى و مکرّر به اطبا و گرفتن انواع داروها و بى تأثیر بودن آنها است و مى فرماید: «در این هنگام، هراسان و ترسان به آنچه طبیبان او را به آن عادت داده بودند پناه برد که حرارت را با برودت تسکین دهد و برودت را با حرارت تحریک کند; ولى در چنین حالتى هیچ حرارتى را با عوامل برودت فرو ننشاند جز اینکه حرارت شعلهورتر شد، و هیچ برودتى را با داروى حرارت زا تحریک نکرد جز اینکه برودت را به هیجان درآورد. براى اعتدال مزاج به هیچ معجونى پناه نبرد جز آنکه به سبب آن آماده بیمارى دیگرى شد»; (فَفَزِعَ إِلَى مَا کَانَ عَوَّدَهُ الاَْطِبَّاءُ مِنْ تَسْکِینِ الْحَارِّ بِالْقَارِّ(16)، وَتَحْرِیکِ الْبَارِدِ بِالْحَارِّ، فَلَمْ یُطْفِىءْ بِبَارِد إلاَّ ثَوَّرَ(17) حَرَارَةً، وَ لاَ حَرَّکَ بِحَارٍّ إِلاَّ هَیَّجَ بُرُودَةً، وَ لاَ اعْتَدَلَ بِمُمَازِج(18) لِتِلْکَ الطَّبَائِعِ إِلاَّ أَمَدَّ مِنْهَا کُلَّ ذَاتِ دَاء).

آرى! هنگامى که فرمان قطعى مرگ فرا مى رسد اسباب صحت و سلامت به کندى مى گراید و به اصطلاح: «سر کنگبین صفرا مى فزاید و روغن بادام سبب خشکى مى شود». گویى داروها از اثر مى افتند و یا نتیجه معکوس مى دهند و طبق ضرب المثل معروف: «طبیبان ابله مى شوند» و راه بیمار به سوى پایان زندگى هموار مى گردد.

آنچه در تعبیرات حساب شده مولا در اینجا آمده، اشاره به تقسیماتى است که در طبّ قدیم رایج بود. در آن زمان اطبّا عقیده داشتند که چهار نوع مزاج وجود دارد: مزاج گرم، مزاج سرد، مزاج تر و خشک. از نگاه دیگر چهار نوع مزاج مرکب شناخته شده بود مزاج گرم و تر (که به آن دموى مى گفتند) و مزاج گرم و خشک (که آن را صفراوى مى نامیدند) و مزاج سرد و تر (که آن را بلغمى نام مى نهادند) و مزاج سرد و خشک (که آن را سوداوى مى گفتند).

البتّه این مزاجها هنگامى که در حدّ اعتدال بود لطمه اى به سلامت نمى زد و صاحبان آنها با تفاوت زیادى که با هم داشتند همگى داراى زندگى خوبى بودند; ولى اگر یکى از چهارتا (حرارت، برودت، رطوبت و یبوست) غلبه مى کرد ناچار بودند براى بازگرداندن اعتدال مزاج به عوامل مخالف پناه برند; حرارت را با برودت فرو نشانند و برودت را با عوامل حرارت تحریک کنند و رطوبت را با یبوست بیامیزند و یبوست را با رطوبت تعدیل کنند.

تأثیر همه اینها در زمانى است که کار از کار نگذشته باشد. هنگامى که کار از کار گذشت، همه بى اثر خواهد بود.

سپس امام(علیه السلام) مرحله سوم را بازگو مى کند و آن مرحله یأس از بازگشت سلامت و انتظار پایان عمر در آینده نه چندان دور مى فرماید: «این وضع همچنان ادامه یافت تا آنجا که طبیب از درمانش ناتوان شد، و پرستارش او را به فراموشى سپرد، و خانواده اش از وصف بیمارى او خسته شدند، و در پاسخ سؤال کنندگان فروماندند»; (حَتَّى فَتَرَ مُعَلِّلُهُ(19)، وَ ذَهَلَ مُمَرِّضُهُ(20)، وَ تَعَایَا(21) أَهْلُهُ بِصِفَةِ دَائِهِ، وَ خَرِسُوا عَنْ جَوَابِ السَّائِلِینَ عَنْهُ).

گویى امام بارها و بارها در کنار این گونه بیماران و خانواده هاى آنان بوده و حالات آنان را دقیقاً زیر نظر گرفته است; طبیب، اظهار عجز مى کند و پرستار اظهار خستگى، و خانواده او نمى دانند درباره او به مردم چه بگویند. بگویند حال او بهتر است خلاف گفته اند. بگویند بدتر است خوشایند نیست. ناچار زبان را در کام فرو مى برند و با نگاههاى مأیوسانه خود پاسخ مى گویند.

در ادامه مى افزاید: «آنها در کنار بیمار خود نشسته و درباره خبر ناگوارى که تا آن وقت از او مکتوم مى داشتند آشکارا به گفت وگو پرداختند; یکى مى گفت او را به حال خود رها کنید (که رفتنى است). دیگرى آرزوى بازگشت بهبود او را مى کرد و (سومى) آنان را به شکیبایى در فقدانش، دعوت مى نمود، و (براى تحمّل این مصیبت) مصائب و اندوه گذشتگان را به یادشان مى آورد»; (وَ تَنَازَعُوا دُونَهُ شَجِیَّ(22) خَبَر یَکْتُمُونَهُ: فَقَائِلٌ یَقُولُ: هُوَ لِمَا بِهِ، وَ مُمَنٍّ لَهُمْ إِیَابَ عَافِیَتِهِ، وَ مُصَبِّرٌ لَهُمْ عَلَى فَقْدِهِ، یُذَکِّرُهُمْ أَسَى(23) الْمَاضِینَ مِنْ قَبْلِهِ).

سرانجام امام چهارمین و آخرین مرحله زندگى این بیمار را بیان مى کند. هنگامى که در آستانه مرگ قرار مى گیرد و آماده سفر آخرت و ترک این جهان مى شود، مى فرماید: «در این حال که او در شرف فراق دنیا و ترک دوستان بود، ناگهان عارضه اى گلوگیرش شد که فهم و درک او را ناتوان ساخت و در حیرت و سرگردانى فرو برد و زبانش خشک شد»; (فَبَیْنَا هُوَ کَذلِکَ عَلَى جَنَاح مِنْ فِرَاقِ الدُّنْیَا، وَ تَرْکِ الاَْحِبَّةِ، إِذْ عَرَضَ لَهُ عَارِضٌ مِنْ غُصَصِهِ، فَتَحَیَّرَتْ نَوَافِذُ فِطْنَتِهِ، وَ یَبِسَتْ رُطُوبَةُ لِسَانِهِ).

در ادامه مى فرماید: «در این هنگام به فکر وصایا و سؤالات مهم و لازمى مى افتد که پاسخ آنها را مى دانست; امّا چه سود که زبانش از گفتن بازمانده است و سخنانى مى شنود که قلب او را به درد مى آورد (و مى خواهد جواب آنها را بگوید; امّا قدرت ندارد، از این رو) خود را به ناشنوایى مى زند و چه بسیار سخنان و زخم زبانهایى که گاه از شخص بزرگى صادر مى شود که این بیمار او را محترم مى شمرد یا از کوچکى است که در گذشته بر او ترحم مى کرده است»; (فَکَمْ مِنْ مُهِمٍّ مِنْ جَوَابِهِ عَرَفَهُ فَعَیَّ عَنْ رَدِّهِ، وَ دُعَاء مُؤْلِم بِقَلْبِهِ سَمِعَهُ فَتَصَامَّ(24) عَنْهُ، مِنْ کَبِیر کَانَ یُعَظِّمُهُ، أَوْ صَغِیر کانَ یَرْحَمُهُ!).

آرى! او در این حالت چون علم به فرا رسیدن لحظه هاى پایان عمرش پیدا مى کند در فکر فرو مى رود که اموال مخفى داشته یا بدهکاریهایى به اشخاص که مى بایست به بازماندگانش معرفى مى کرد و یا خانواده و دوستان او سؤالاتى درباره این امور و یا آنچه مربوط به دفن و موضع قبر اوست از او دارند که قادر به پاسخ گفتن نیست.

ابن ابى الحدید در اینجا داستان کوتاه و عبرت انگیزى را که خود شاهد و ناظر بوده نقل مى کند، که در لحظات آخر شخصى مى خواست وصیت لازمى کند، امّا زبانش از گردش افتاده بود. به قلم و دواتى اشاره کرد تا خواسته خود را بنویسد; ولى افسوس دست آن قدر لرزان بود که کلمات نامفهوم نوشته شد و دستش همچنان مى لرزید تا جان داد.(25)

سرانجام امام(علیه السلام) با این جمله، خطبه پرمحتوا و تکان دهنده خود را پایان مى دهد و مى فرماید: «(به هر حال) مرگ دشواریهایى دارد که انسان را در خود غرق مى کند. مشکلاتى که هراس انگیزتر از آن است که بتوان در قالب الفاظ ریخت یا اندیشه هاى اهل دنیا آن را درک کند»; (وَ إِنَّ لِلْمَوْتِ لَغَمَرَات(26) هِیَ أَفْظَعُ مِنْ أَنْ تُسْتَغْرَقَ بِصِفَة، أَوْ تَعْتَدِلَ عَلَى عُقُولِ أَهْلِ الدُّنْیَا).

مرحوم علامه شوشترى در شرح نهج البلاغه خود در اینجا حدیثى از کتاب کافى نقل مى کند که گروهى از عابدان بنى اسرائیل تصمیم گرفتند شهرهاى مختلف را بگردند و آثار عبرت انگیز را در آنها ببینند، در این گردش خود به قبرى رسیدند که باد، گرد و غبار بر آن پاشیده بود و جز اثر مختصرى از آن آشکار نبود. گفتند چه خوب است دعا کنیم و از درگاه خدا بخواهیم صاحب این قبر، شرح حال خود را براى ما بازگو کند. دعاى آنها مستجاب شد. از صاحب قبر پرسیدند طعم مرگ را چگونه یافتى؟ او با وحشت تمام در پاسخ گفت: نود و نه سال از دفن من مى گذرد و هنوز درد و رنج جان دادن و تلخى طعم آن در درون من است.(27)

#####

1. «عزیز» در اصل به معناى قوى و شکست ناپذیر است که لازمه آن، نفى ذلت از انسان است; ولى معلوم نیست چرا بعضى از شارحان نهج البلاغه آن را به معناى باطراوت و زیبا تفسیر کرده اند.

2. «انیق» به معناى زیبا و خوش آب و رنگ است.

3. «غذىّ» از ریشه «غذاء» به معناى طعام گرفته شده و «غذىّ ترف» با توجّه به اینکه «ترف» به معناى ناز و نعمت است به این معناست که او با ناز و نعمت، پرورش یافته است.

4. «ربیب» از ریشه «رَبّ» به معناى تربیت و تدبیر گرفته شده، بنابراین «ربیب شرف» یعنى کسى که در دامان عزت و احترام پرورش یافته است.

5. «یتعلّل» از ریشه «تعلّل» به معناى خود را به فراموشى زدن و سرگرم ساختن است.

6. «سلوة» به معناى زندگى آرام بخش است.

7. «ضنّ» به معناى بخل شدید است.

8. «غضارة عیش» به معناى زندگى پر نعمت است.

9. «شحاحة» به معناى بخل است و گاه گفته شده که درجه بالاى بخل محسوب مى شود. بخیل کسى است که نسبت به آنچه در دست خود دارد بخل مىورزد; امّا شحیح کسى است که هم نسبت به آن و هم نسبت به آنچه در دست مردم است، بخل دارد.

10. «غفول» از ریشه «غفلت» گرفته شده و به معناى غافل کننده و غفلت آور است.

11. «حسکه» از ریشه «حسک» بر وزن «فدک» به معناى گیاه خار دارى است که انسان را سخت مى آزارد و به معناى عداوت و کینه نیز آمده و در اینجا منظور معناى اوّل است.

12. «حتوف» جمع «حتف» به معناى مرگ است.

13. «کثب» از ریشه «کثب» بر وزن «کسب» به معناى نزدیک شدن است.

14. «بثّ» به معناى اندوه شدید است. این واژه به معناى گستردن و پراکنده کردن و منتشر ساختن نیز آمده و در اینجا همان معناى اوّل مراد است.

15. «نجىّ» به معناى پنهان و پوشیده است از ریشه «نجوا» به معناى سخنان درگوشى گرفته شده است.

16. «قارّ» یعنى سرد از ریشه «قرّ» بر وزن «حرّ» به معناى برودت است.

17. «ثوّر» از ریشه «ثوران» به معناى هیجان است.

18. «ممازج» به معناى معجون و چیزهایى است که به هم آمیخته شده باشد.

19. «معلّل» به معناى معالجه کننده است و در اصل از «علة» به معناى بیمارى گرفته شده است.

20. «ممرّض» به معناى پرستار از ریشه «مرض» است.

21. «تعایا» از ریشه «عىَّ» به معناى عجز است.

22. «شجىّ» به معناى غم انگیز از ریشه «شجو» بر وزن «هجو» به معناى غم واندوه گرفته شده است.

23. «اَسَى» به معناى غم واندوه است و در بعضى از نسخه ها «اُسى» (به ضم همزه آمده) جمع «اسو» به معناى پیشگام است و هر دو معنا در عبارت خطبه مناسب است.

24. «فتصام» از ریشه «صمّ» به معناى کر شدن گرفته شده و «تصام» یعنى خود را به کرى زد.

25. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 11، ص 167 .

26. «غمرات» جمع «غمره» معناى آن در فقره قبلى گذشت.

27. کافى، ج 3، ص 260، ح 38 (با تلخیص).

#####

▲نکته

▲گذرگاهى که همه از آن عبور مى کنند

بارها گفته اند و گفته ایم که اگر انسان در هر چیز شک و تردید به خود راه دهد در این مسئله نمى تواند تردید کند که یک روز باید رخت سفر را از این دنیا بر بندد و کاسه مرگ را با اکراه یا با رغبت سر کشد.

همان گونه که هر جنینى به هر شکل و صورت و مربوط به هر کس، روزى باید از گذرگاه رحم بگذرد و به این دنیا گام بگذارد و هر میوه اى روزى از درخت مى افتد و یا آن را مى چینند، انسان نیز باید خواه ناخواه از گذرگاه مرگ بگذرد.

حال که چنین است چرا گروهى مایل نیستند نام مرگ برده شود؟ چرا تلاش مى کنند این واقعیتى که آنها را فراموش نمى کند، از یاد ببرند؟!

از آن مهم تر، مقدّمات و پیامدهاى مرگ است; حالات عجیبى که مولا امیرمؤمنان على(علیه السلام) دراین خطبه با موشکافى تمام آن را به صورت تابلوى بسیار زنده اى ترسیم کرده و بازتاب مرگ را در انسانى که آماده رفتن از این دنیا مى شود و همچنین در اطرافیان او به طور دقیق تشریح مى کند و به نظر مى رسد که هدف اصلى امام بیدار کردن غافلان و هوشیار ساختن مستان باده غرور و خودخواهى و هواپرستى است و الحق والانصاف امام در این زمینه داد سخن داده و همه گفتنیها را گفته، به گونه اى که هر انسان غافل و بى خبرى آن را بخواند تکان مى خورد و سخت تحت تأثیر واقع مى شود.

امام(علیه السلام) در حدیث دیگرى مى فرماید: «ما رَأَیْتُ إیماناً مَعَ یَقین أشْبَهُ مِنْهُ بِشَکٍّ، عَلى هذَا الإِنْسانِ إِنَّهُ کُلَّ یَوْم یُوَدِّعُ إلَى الْقُبُورِ وَ یُشَیِّعُ وَ إلى غُرُورِ الدُّنْیا یَرْجِعُ وَ عَنِ الشَّهْوَةِ وَالذُّنُوبِ لایَقْلَعُ; من هیچ ایمان توأم با یقین را شبیه تر به شک از کار این انسان ندیدم; او همه روز براى تشییع دوستان و بستگان و سپردن جسم بى جان آنها به قبرها مى رود ولى هنگامى که باز مى گردد باز به سراغ غرور دنیاست و از شهوت و گناه باز نمى ایستد».(1)

در مقابل ما افرادى را مى شناسیم که به استقبال مرگ مى رفتند و بر چهره آن لبخند مى زدند سکرات موت براى آنها مفهومى نداشت و همچون کسى که در انتظار عزیزى به سر مى برد، در لحظات آخر عمر، چنین حالى را داشتند. نمونه آشکار آن شخص امام(علیه السلام)است که در کلام معروفش در همین نهج البلاغه مى فرماید: «اشتیاق من به مرگ و شهادت از اشتیاق طفل شیرخوار به پستان مادر بیشتر است».(2)

جالب اینکه در احادیث اسلامى نیز وارد شده که مرگ مؤمنان صالح العمل و اولیاء الله با دیگران متفاوت است. شخصى به امام صادق(علیه السلام) عرض کرد: «صِفْ لَنَا الْمَوْتَ; مرگ را براى ما وصف کن». فرمود: «لِلْمُؤْمِنِ کَأَطْیَبِ طیب یَشُّمُهُ فَیَنْعَسُ لِطیبِة وَ یَنْقَطِعُ التَّعَبَ وَالاَْلَمَ عَنْهُ وَ لِلْکافِرِ کَلَسْعِ الاَْفاعَی وَلَدْغِ الْعَقارِبِ وَأشَدُّ; مرگ براى مؤمن همانند عطر بسیار خوشبویى است که آن را استشمام مى کند و بخاطر خوشبویى آن مى آرامد و درد و رنج از او زایل مى شود ولى براى کافر مانند گزش افعى ها و نیش زدن عقربها بلکه شدیدتر از آن است».(3)

شک نیست عدم وابستگى مؤمن به زرق و برق دنیا و به عکس وابستگى هاى افراد بى ایمان به این جهان چنین بازتابى در این دو گروه داشته باشد هر چند الطاف الهى و مشاهدات مؤمن نسبت به مواهبى که در انتظار اوست و به عکس مشاهدات فرد بى ایمان نسبت به عذابهایى که در انتظار او مى باشد در این امر تأثیرگذار است.

#####

1. بحارالانوار، ج 6، ص 137 .

2. نهج البلاغه، خطبه 5 .

3. بحارالانوار، ج 6، ص 172، ح 50 .

#####

▲خطبه 222

قالَهُ عِنْدَ تِلاوَتِهِ: (یُسَبِّحُ لَهُ فِیهَا بِالْغُدُوِّ وَالاْصَالِ(1) * رِجَالٌ لاَّ تُلْهِیهِمْ تِجَارَةٌ وَلاَ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللهِ)(2)

از سخنان امام(علیه السلام) است که به هنگام تلاوت آیات بالا بیان فرموده (آیاتى که ترجمه اش چنین است:) «صبح و شام در آنها (در آن خانه هایى که از نور خدا روشن است) مردانى تسبیح مى گویند که نه تجارت و نه معامله اى آنها را از یاد خدا غافل مى کند».(3)

#####

1. «آصال» جمع «اُصُل» بر وزن «رسل» و آن هم جمع اصیل از ریشه اصل به معناى عصر یا آخر روز است چرا که اصل و پایه شب محسوب مى شود.

2. نور،آیه 36-37 .

3. سند خطبه:

در کتاب مصادر نهج البلاغه مدرک دیگرى که براى بخشى از این خطبه ذکر کرده، غررالحکم آمدى است که در حرف الف، بخش نخستین این خطبه را آورده و با نهج البلاغه تفاوتهایى دارد. این تفاوتها به خوبى نشان مى دهد که خطبه را از منبع دیگرى اخذ نموده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 151)

▲خطبه در یک نگاه

در این خطبه چند بخش مهم وجود دارد:

در بخش اوّل پیش از هر چیزى امام به بیان اهمیّت ذکر خدا و آثار آن بر روح وجان آدمى مى پردازد و با تعبیرات مؤثّرى آن را شرح مى دهد.

در بخش دوم به حاملان اذکار در هر عصر و زمان و برنامه هاى او اشاره مى کند که چگونه بندگان خدا را از انحراف رهایى مى بخشند و چراغهاى پر فروغى بر سر راه آنها مى نهند.

در بخش سوم سخن از صفات آنهاست و از بى اعتنایى آنان به زرق و برق دنیا، پرهیز از گناه، طرفدارى از عدالت و امر به معروف و نهى از منکر.

در بخش چهارم حال آنها را در قیامت به هنگام انتشار نامه هاى اعمال و آماده شدن بندگان براى حساب شرح مى دهد و از عاقبت محمود و نتایج بسیار گرانبهاى اعمال آنها سخن مى گوید.

در پنجمین بخش به مخاطبان خود دستور مى دهد که به حساب خویش برسند و خودشان داور اعمالشان باشند.

▲بخش اوّل

إِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى جَعَلَ الذِّکْرَ جِلاَءً لِلْقُلُوبِ، تَسْمَعُ بِهِ بَعْدَ الْوَقْرَةِ، وَ تُبْصِرُ بِهِ بَعْدَ الْعَشْوَةِ، وَ تَنْقَادُ بِهِ بَعْدَ الْمُعَانَدَةِ، وَ مَا بَرِحَ لِلّهِ ـ عَزَّتْ آلاَؤُهُ ـ فِی الْبُرْهَةِ بَعْدَ الْبُرْهَةِ، وَ فِی أَزْمَانِ الْفَتَرَاتِ عِبَادٌ نَاجَاهُمْ فِی فِکْرِهِمْ، وَ کَلَّمَهُمْ فِی ذَاتِ عُقُولِهِمْ، فَاسْتَصْبَحُوا بِنُورِ یَقْظَة فِی الاَْبْصَارِ وَ الاَْسْمَاعِ وَ الاَْفْئِدَةِ، یُذَکِّرُونَ بِأَیَّامِ اللّهِ، وَ یُخَوِّفُونَ مَقَامَهُ، بِمَنْزِلَةِ الاَْدِلَّةِ فِی الْفَلَوَاتِ. مَنْ أَخَذَ الْقَصْدَ حَمِدُوا إِلَیْهِ طَرِیقَهُ، وَ بَشَّرُوهُ بِالنَّجَاةِ، وَ مَنْ أَخَذَ یَمِیناً وَ شِمَالاً ذَمُّوا إِلَیْهِ الطَّرِیقَ، وَ حَذَّرُوهُ مِنَ الْهَلَکَةِ، وَ کَانُوا کَذلِکَ مَصَابِیحَ تِلکَ الظُلُمَاتِ، وَ أَدِلَّةَ تِلْکَ الشُّبُهَاتِ.

### ترجمه

خداوندى منزّه و برتر، یاد خود را مایه جلاى قلبها قرار داده که بر اثر آن گوش، پس از سنگینى (بر اثر غفلت) شنوا شود و چشم پس از کم سویى بینا گردد و از لجاجت و عناد به انقیاد و اطاعت باز گردد و رام شود. خداوندى که نعمتهایش بزرگ و عظیم است همواره در هر عصر و زمان و در فاصله میان بعثت پیامبران بندگانى داشت که حقایق را به فکر آنها الهام مى کرد و با عقل و اندیشه آنها سخن مى گفت تا آنها در پرتو آن با نور بیدارى، چشمها و گوشها و قلبها را روشن سازند و مردم را به یاد ایّام الله و روزهاى خاص الهى بیندازند و از مقام عظمت او بیم دهند. این افراد همچون راهنماى بیابانها هستند که قافله ها را از گم کردن راه نجات مى دهند هر کس راه حق را در پیش مى گرفت طریقش را مى ستودند و او را به نجات، بشارت مى دادند و آن کس که به چپ و راست منحرف شده بود طریقش را نکوهش مى کردند و از هلاکت بر حذر مى داشتند (آرى!) آنها چراغهاى روشن تاریکیها بودند و راهنمایان در برابر شبهات!

▲شرح و تفسیر

▲راهنمایان ره پویان راه حق

نخست باید به سراغ تفسیر آیه سوره نور برویم تا بیانات پرمعناى امام(علیه السلام) در شرح آن روشن تر شود.

قرآن مجید در سوره نور آیه 35 (اللهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالاَْرْضِ...) از نور خداوند سخن مى گوید و با مثالى زیبا که پر از نکات آموزنده است آن را شرح مى دهد و سپس در آیات بعد مى فرماید: این چراغ پرفروغ در خانه هایى قرار دارد که خداوند آنها را از نفوذ شیاطین در امان داشته است. و در ادامه مى افزاید: در این خانه نورانى مردان با شخصیتى هستند که پیوسته خدا را یاد مى کنند، نماز را بر پا مى دارند و زکات را ادا مى کنند و از روز قیامت بیمناکند.

روشن است که این رجال در درجه اوّل پیامبران و امامان معصوم اند و در درجه بعد پویندگان مخلص راه آنان .

با توجّه به این اشاره اجمالى به تفسیر خطبه مى پردازیم، امام(علیه السلام) در بخش آغازین این خطبه مى فرماید: «خداوند سبحان و متعال یاد خویش را مایه جلاى قلبها قرار داده که بر اثر آن گوش، پس از سنگینى (بر اثر غفلت) شنوا مى شود و چشم، پس از کم سویى بینا مى گردد و از لجاجت و عناد، به انقیاد و اطاعت باز مى گردد (و رام مى شود)»; (إِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى جَعَلَ الذِّکْرَ(1) جِلاَءً(2) لِلْقُلُوبِ، تَسْمَعُ بِهِ بَعْدَ الْوَقْرَةِ(3)، وَ تُبْصِرُ بِهِ بَعْدَ الْعَشْوَةِ(4)، وَ تَنْقَادُ بِهِ بَعْدَ الْمُعَانَدَةِ).

آرى! هر گاه ذکر با فکر و اندیشه همراه باشد، آثار عجیبى دارد. هنگامى که انسان نام خدا را به عظمت مى برد و اوصاف جمال و جلالش را از علم و قدرت و سمع و بصر و مقام رحمانیّت و رحیمیت و مراقبت او را نسبت به بندگان بر مى شمرد پرده هاى غفلت از مقابل چشم دل کنار مى رود و حق را به خوبى مى بیند. غوغاى هوا و هوسها فرو مى نشیند و صداى رهبران الهى و داعیان الى الله را با گوش جان مى شنود و نتیجه آن انقیاد کامل در برابر فرمان خداست.

بعضى از شارحان معتقدند و یا احتمال داده اند که منظور از ذکر در جمله بالا قرآن مجید است به قرینه آنچه قرآن درباره خودش مى گوید: (وَهذَا ذِکْرٌ مُّبَارَکٌ أَنزَلْنَاهُ)(5) ولى به یقین ذکر مفهوم عامى دارد که یکى از مصادیق برجسته آن آیات شریفه قرآن است.

حضرت در ادامه این سخن مى افزاید: «خداوندى که نعمتهایش بزرگ و عظیم است همواره در هر عصر و زمان و در فاصله میان بعثت پیامبران، بندگان خاصّى داشته که حقایق را به فکر آنها الهام مى کرد و با عقل و اندیشه آنها سخن مى گفت تا آنها در پرتو آن با نور بیدارى چشمها و گوشها و قلبها را روشن سازند و مردم را به یاد ایام الله و روزهاى خاص الهى بیندازند و از مقام عظمت او بیم دهند. این افراد همچون راهنماى بیابانها هستند که غافله ها را از گم کردن راه رهایى مى بخشند»; (وَ مَا بَرِحَ(6) لِلّهِ ـ عَزَّتْ آلاَؤُهُ ـ فِی الْبُرْهَةِ(7) بَعْدَ الْبُرْهَةِ، وَ فِی أَزْمَانِ الْفَتَرَاتِ عِبَادٌ نَاجَاهُمْ فِی فِکْرِهِمْ، وَ کَلَّمَهُمْ فِی ذَاتِ عُقُولِهِمْ، فَاسْتَصْبَحُوا بِنُورِ یَقْظَة فِی الاَْبْصَارِ وَ الاَْسْمَاعِ وَ الاَْفْئِدَةِ، یُذَکِّرُونَ بِأَیَّامِ اللّهِ، وَ یُخَوِّفُونَ مَقَامَهُ، بِمَنْزِلَةِ الاَْدِلَّةِ فِی الْفَلَوَاتِ(8)).

این تعبیر ممکن است اشاره به اوصیاى انبیا باشد که در فترتها همواره وجود داشته اند و حقایق را از طریق الهامات قلبى از ساحت قدس الهى مى گرفتند و به بندگان مى رساندند.

نیز ممکن است اشاره به مردان صالح و مخلص و عارف و بصیرى غیر از انبیا و اوصیا باشد که در هر زمانى در میان مردم وجود دارند; آنها نیز با الهامات الهى و تأییدات ربّانى به صراط مستقیم الهى واقف مى شوند و سعى در هدایت دیگران دارند.

نیز شاید هر دو گروه را شامل شود.

تعبیر به «اَدلّه» جمع دلیل اشاره به چیزى است که در مسافرتهاى زمانهاى گذشته وجود داشته است. در آن زمان جاده هاى مشخصى مانند امروز نبود که انسان از آن برود و به مقصد برسد، به همین دلیل قافله ها افراد راه شناسى با خود بر مى داشتند که در بیابان راه را گم نکنند و آنها را «دلیل راه» مى نامیدند. این مردان الهى در بیابان زندگى دنیا همچون دلیل راهند که قافله هاى انسانى را از گم گشتن و هلاک شدن نجات مى دهند.

در ادامه سخن مى افزاید: «این راهنمایان راه هر کس را که راه مستقیم را در پیش مى گرفت طریقش را مى ستودند و او را بشارت به نجات مى دادند و آن کس که به جانب چپ و راست منحرف شده بود طریقش را نکوهش مى کردند و از هلاکت بر حذرش مى داشتند»; (مَنْ أَخَذَ الْقَصْدَ حَمِدُوا إِلَیْهِ طَرِیقَهُ، وَ بَشَّرُوهُ بِالنَّجَاةِ، وَ مَنْ أَخَذَ یَمِیناً وَ شِمَالاً ذَمُّوا إِلَیْهِ الطَّرِیقَ، وَ حَذَّرُوهُ مِنَ الْهَلَکَةِ).

آرى! آنها کاملا مراقب همنوعان خود بودند; رهروان راستین را تشویق مى کردند و دلگرم مى ساختند و به منحرفان هشدار مى دادند وآنها را نکوهش مى کردند و بر آنان فریاد مى زدند که با ادامه این راه انحرافى خود را به هلاکت نیفکنند.

سپس در یک نتیجه گیرى از آنچه در جمله هاى پیشین آمد، مى فرماید: «بدین گونه آنها چراغهاى روشن تاریکیها بودند و راهنمایان در برابر آن شبهات»; (وَ کَانُوا کَذلِکَ مَصَابِیحَ تِلکَ الظُلُمَاتِ، وَ أَدِلَّةَ تِلْکَ الشُّبُهَاتِ).

آرى! در مسیر زندگى دنیا هم ظلمات و تاریکیهاست و هم جاده هاى مشکوک و مشتبه که هر دو براى رهروان راه خطرناک است. وجود این مردان الهى چراغ پرنورى در آن ظلمتها و دلیل و راهنمایى براى آن طرق مشکوک است.

#####

1. «ذکر» به معناى یادآورى است و در اینجا منظور ذکر خداست که بر سه گونه است: قلبى، زبانى و عملى که هنگام فراهم شدن اسباب معصیت به یاد خدا بیفتد و آن را ترک کند. گاه گفته مى شود که ذکر هم یاد خدا را شامل مى شود و هم یاد قیامت، نبوّت، ولایت و آیات الهى را.

2. «جلاء» به معناى صیقل زدن، روشن ساختن و نورانى کردن است. به سرمه نیز جلاء گفته مى شود، زیرا به چشم روشنى مى بخشد.

3. «وقرة» از ریشه «وقر» در اصل به معناى سنگینى است، لذا بزرگداشتن افراد را توقیر مى نامند، وقر در قرآن مجید بیشتر به معناى سنگینى گوش به کار رفته و در جمله بالا نیز همین معنا مراد است.

4. «عشوة» به معناى کم سویى چشم یا نابینایى است.

5. سوره انبیاء، آیه 50 .

6. «ما برح» به معناى همواره و همیشه است.

7. «برهة» به معناى زمان طویل یا قطعه اى از زمان است.

8. «فلوات» جمع «فلات» به معناى بیابان خشک و بى آب و علف یا صحراى وسیع است.

#####

▲نکته ها

▲1. منظور از ایّام الله چیست؟

در این بخش از خطبه امام(علیه السلام) اشاره فرموده بود که مردان الهى ایّام الله را به مردم یادآورى مى کنند. به یقین همه روزها روزهاى خداست و همه جا خانه اوست و در عین حال نه روزى دارد و نه خانه اى که برتر از زمان و مکان است; ولى همان گونه که خانه کعبه، بزرگ ترین جایگاه عبادت به موجب این ویژگى اش «بیت الله» نامیده شده، روزهاى خاصّى هست که به جهت حوادث مهمش درخشش فوق العاده اى دارد.

بعضى گفته اند: «ایّام الله» اشاره به روزهاى پیروزى پیامبران بر لشکر شرک وکفر است. بعضى گفته اند: روزهاى مهم عبادت همچون ایّام ماه مبارک و ایّام حج است. آنچه در تاریخ بنى اسرائیل و موسى آمده که مأمور شد ایّام الله را به بنى اسرائیل یادآورى کند اشاره به روز غلبه بر فرعون و نجات از دریا و مانند آن است; ولى در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم که در تفسیر «ایّام الله» فرمود: «یُریدُ بِأیّامِ اللهِ سُنَنَهُ وَ أفْعالَهُ فی عِبادِهِ مِنْ إنْعام وَ انْتِقام; منظور از ایّام الله، سنّتها و افعال الهى در میان بندگان اعم از انعام و انتقام است».(1)

مطابق این روایت هر روز که موهبت مهم تازه اى از سوى خداوند به بندگان ارزانى شده و یا از دشمنان آنها انتقام گرفته شده و با کیفرهاى سختى از میان رفته اند، ایّام الله محسوب مى شوند.

به هر حال یادآورى ایّام الله سبب شکوفایى ایمان و تحریک حس شکرگزارى و توجّه به خداست.

حتى روزهاى آزمایش بزرگ الهى نیز در روایات جزء ایّام الله شمرده شده است. همان گونه که در حدیثى از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «اَیّامُ اللهِ نَعْمائُهُ وَبَلاؤُه وَ مَثُلاتُهُ سُبْحانَهُ; منظور از ایّام الله روزهاى نعمت و آزمایش و کیفر سخت بدکاران است».(2) شک نیست که واژه ایّام الله در این خطبه مفهوم عامى دارد که همه آنچه را در بالا آمد شامل مى شود.

▲2. الهامات الهى

در جمله «عِبادٌ ناجاهُمْ فی فِکْرِهِمْ وَ کَلَّمَهُمْ فی ذاتِ عُقُولِهِمْ...» امام(علیه السلام) اشاره به مردانى کرده است که خداوند از طریق نجواى فکرى و الهامات قلبى نور هدایت را در دل آنها مى افکند و پرده هاى جهل و ظلمت را کنار مى زند و آنها در حدّ خود با آن دریافتهاى ربّانى به هدایت خلق و راهنمایى گم شده هاى طریق ایمان و تقوا تلاش و کوشش مى کنند.

آیا اینان همان اوصیا و امامان معصوم اند که در فترات بعثت انبیا از طریق الهام، حقایق را از عالم غیب مى گیرند یا افراد صالح ومتّقى و عالمان پرهیزگار را که در سطح بالایى از تقوا قرار دارند نیز شامل مى شود؟ یعنى قلب آنها نیز با عالم غیب ارتباط دارد و به مضمون (إِنْ تَتَّقُوا اللهَ یَجْعَلْ لَّکُمْ فُرْقَاناً)(3) خداوند وسیله شناسایى حق را از باطل در پرتو تقوا به آنها بخشیده و به مضمون (وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا)(4) بر اثر مجاهدتهاى نفسانى و ستیز با دشمن عنایات الهى شامل حال آنها شده و دستشان را گرفته و از طریق ایصال به مطلوب به مقصد رسانده است.

هنگامى که در مواقع سخت، خداوند بندگانى را همچون مادر موسى(علیه السلام) تنها نمى گذارد و به مضمون (وَأَوْحَیْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى...)(5) مسیر پر پیچ و خم آینده فرزندش را به او الهام مى کند چگونه ممکن است صالحان دیگر از این فیض بزرگ محروم بمانند، از این رو بعضى از بزرگان معتقدند هر کار مهمّى از عالم با تقوا و انسان پرهیزگارى صادر مى شود و یا هر اکتشافى که از دانشمند مخلصى سر مى زند; در پرتو هدایت تکوینى والهام الهى است.

همان روح القدس که به هنگام سرودن اشعار والا به یارى کسانى چون «حسّان بن ثابت» و «کمیت» شتافت و چنان اشعارى را بر زبان آنها جارى ساخت(6) چرا به یارى سایر پاکبازان نیاید و به گفته حافظ:

فیض روح القدس ار باز مدد فرماید *** دگران هم بکنند آنچه مسیحا مى کرد

#####

1. بحارالانوار، ج 66، ص 327 .

2. همان مدرک، ج 67، ص 20 .

3. انفال، آیه 29 .

4. عنکبوت، آیه 69 .

5. قصص، آیه 7 .

6. در حدیث آمده است: هنگامى که کمیت شاعر معروف اهل بیت وارد بر امام باقر(علیه السلام) شد و اشعار معروف: «مَنْ لِقَلْب مُتَیَّم مُسْتَهام» را انشاد کرد پس از پایان، امام به او فرمود: «لاتَزالُ مُؤَیَّد بِرُوحِ الْقُدُسِ ما دُمْتَ تَقول فینا» (وسائل الشیعه، ج 10، باب 105، ابواب المزار، ح 4). امام این سخن را از کلامى اقتباس فرمود که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به حسان بن ثابت به هنگام سرودن اشعار معروف «یُنادیهِمْ یَوْمَ الْغَدیرِ نَبیُّهُمْ» فرمود. (بحارالانوار، ج 37، ص 150)

#####

▲بخش دوم

وَ إِنّ لِلذِّکْرِ لاََهْلاً أَخَذُوهُ مِنْ الدُّنْیَا بَدَلاً، فَلَم تَشْغَلْهُمْ تِجَارَةٌ وَ لاَ بَیْعٌ عَنْهُ، یَقْطَعُونَ بِهِ أَیَّامَ الْحَیَاةِ، وَ یَهْتِفُونَ بِالزَّوَاجِرِ عَنْ مَحَارِمِ اللّهِ فِی أَسْمَاعِ الْغَافِلِینَ، وَ یَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ وَ یَأْتَمِرُونَ بِهِ، وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یَتَنَاهَوْنَ عَنْهُ، فَکَأَنَّمَا قَطَعُوا الدُّنْیَا إِلَى الاْخِرَةِ وَ هُمْ فِیهَا، فَشَاهَدُوا مَا وَرَاءَ ذلِکَ، فَکَأَنَّمَا اطَّلَعُوا غُیُوبَ أَهْلِ الْبَرْزَخِ فِی طَولِ الاِْقَامَةِ فِیهِ، وَ حَقَّقَتِ الْقِیَامَةُ عَلَیْهِمْ عِدَاتِهَا، فَکَشَفُوا غِطَاءَ ذلِکَ لاَِهْلِ الدُّنْیَا، حَتَّى کَأَنَّهُمْ یَرَوْنَ مَا لاَ یَرَى النَّاسُ، وَ یَسْمَعُونَ مَا لاَ یَسْمَعُونَ.

### ترجمه

یاد خدا اهلى دارد که آن را به جاى (زرق و برق) دنیا برگزیده اند، لذا هیچ تجارت و داد و ستدى آنها را از یاد خدا باز نداشته، با یاد خدا تمام دوران زندگى خود را سپرى مى کنند و با فریادهاى بازدارنده در گوش غافلان، آنها را به (کیفر) محرمات الهى توجّه مى دهند و به عدالت و معروف دعوت مى کنند و خود عامل به آن هستند، مردم را از منکرات باز مى دارند و خود گرد آن نمى گردند (با اینکه در دنیا هستند) گویى دنیا را رها کرده و به آخرت پیوسته و در آن قرار دارند، به همین سبب ماوراى دنیا را مشاهده کرده اند. گویى از پشت دیواره این دنیا سر بر آورده و به برزخیان و اقامت طولانى آنها در آنجا مى نگرند و (باچشم دل به قیامت نگاه مى کنند در حالى که) رستاخیز وعده هاى خود را براى آنها عملى ساخته، از این رو آنها پرده ها را براى اهل دنیا کنار زده (و حقایق عالم برزخ و قیامت را براى آنها شرح مى دهند) گویى آنها با چشم خود چیزهایى را مى بینند که مردم نمى بینند و مطالبى را مى شنوند که دیگران نمى شنوند.

▲شرح و تفسیر

▲مردان الهى و اهل ذکر

امام(علیه السلام) بعد از بیان آثار ذکر خدا در صیقل دادن دلها و آثار گسترده آن در روح و جان آدمى به شرح حال کسانى مى پردازد که به راستى اهل ذکرند و صفات آنها را یکى بعد از دیگرى بیان مى کند. نخست مى فرماید: «یاد خدا اهلى دارد که آن را به جاى (زرق و برق) دنیا برگزیده اند»; (وَ إِنّ لِلذِّکْرِ لاََهْلاً أَخَذُوهُ مِنْ الدُّنْیَا بَدَلاً).

اشاره به اینکه یاد خدا سبب مى شود که فریفته مادیّات زودگذر دنیا نشوند همان دنیایى که عشق به آن در احادیث اسلامى «رَأْسُ کُلِّ خَطیئَة» و منشأ انواع گناهان شمرده شده است.

البتّه مفهوم این سخن این نیست که آنها مانند راهبان دیرنشین و تارکان دنیا پشت پا به زندگى اجتماعى مى زنند (به قرینه جمله هایى که بعد از آن مى آید) بلکه منظور این است آنها اسیر چنگال دنیا نمى شوند.

در اینکه منظور از «ذکر» و «اهل» چیست؟ دو تفسیر عمده براى آن ذکر شده است: یکى خاص و دیگرى عام; تفسیر خاص آن این است که منظور از ذکر پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) یا قرآن است واهل ذکر «اهل بیت» و امامان معصوم اند و صفاتى که بعد از این جمله درباره اهل ذکر آمده به طور کامل بر آنها منطبق مى شود.

مفهوم عام آن همه عالمان با تقوا و مؤمنان کامل را شامل مى شود و صفاتى که بعد از آن است نیز بر آنها منطبق است.

البتّه هیچ مانعى از جمع در میان این دو معنا نیست; مفهوم جمله عام است و اهل بیت، مصداقهاى بارز و چهره هاى درخشان آن هستند.

آنگاه امام(علیه السلام) در ادامه این سخن آثار ذکر الله را در وجود این گروه در ضمن پنج وصف بیان مى کند و مى فرماید: «لذا هیچ تجارت و داد و ستدى آنها را از یاد خدا باز نداشته است»; (فَلَم تَشْغَلْهُمْ تِجَارَةٌ وَ لاَ بَیْعٌ عَنْهُ).

نه اینکه آنها تجارت و بیعى ندارند و از فعالیت اقتصادى بیگانه و سربار اجتماع اند، بلکه آنها گامهاى مؤثرى در این وادى بر مى دارند; ولى چنان نیست که این فعالیتهاى اقتصادى آنها را از یاد خدا غافل سازد و در مسیر دنیاپرستى قدم زنند.

در اینکه فرق میان تجارت و بیع چیست؟ گاه گفته مى شود نسبت آنها عموم و خصوص مطلق و ذکر بیع بعد از تجارت از قبیل ذکر خاص بعد از عام است، زیرا بیع (خرید و فروش) یکى از انواع فعالیتهاى اقتصادى است.

این احتمال نیز وجود دارد که تجارت اشاره به فعالیتهاى اقتصادى مستمر است و بیع فعالیتهاى محدود و مقطعى را شامل مى شود; یعنى اهل ذکر نه آن را از دست مى دهند و نه این را و در عین حال ذکر الله به طور دائم در آن تجلّى مى کند.

در ادامه این سخن به بقیه صفات آنها اشاره کرده مى فرماید: «با یاد خدا تمام دوران زندگى خود را سپرى مى کنند و با فریادهاى بازدارنده در گوش غافلان آنها را به (کیفر) محرّمات الهى توجّه مى دهند، و به عدالت و معروف دعوت مى کنند و خود عامل به آن هستند، و مردم را از منکرات باز مى دارند و خود گرد آن نمى گردند»; (یَقْطَعُونَ بِهِ أَیَّامَ الْحَیَاةِ، وَ یَهْتِفُونَ(1) بِالزَّوَاجِرِ عَنْ مَحَارِمِ اللّهِ فِی أَسْمَاعِ الْغَافِلِینَ، وَ یَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ وَ یَأْتَمِرُونَ بِهِ، وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یَتَنَاهَوْنَ عَنْهُ).

جمله «یَقْطَعُونَ بِهِ أَیَّامَ الْحَیَاةِ» اشاره به این است که برنامه یاد خدا و آثار پربرکتش مربوط به یک روز و چند روز عمر آنها نیست، بلکه سراسر ایّام حیاتشان را از جوانى گرفته تا بزرگسالى و پیرى همه را شامل مى شود.

جمله هاى بعد از آن اشاره به این است که آنها هرگز خود را از مسئولیّتهاى اجتماعى; مانند گوشه گیران و چلّه نشینان کنار نمى کشند، بلکه در میدان ارشاد جاهل و تنبیه غافل و امر به معروف و نهى از منکر کاملا فعّال اند و با توجّه به اینکه جمله به صورت فعل مضارع آمده و فعل مضارع دلالت بر استمرار دارد نشان مى دهد که این برنامه، برنامه همیشگى آنان است.

شایان توجّه اینکه امام در اینجا مى فرماید: «آنها هم خود عامل به معروف اند و هم دعوت کننده به آن، و هم خود تارک منکرند و هم ناهى از آن»، همان گونه که امام(علیه السلام) در خطبه 175 مى فرماید: «أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی، وَ اللّهِ، مَا أَحُثُّکُمْ عَلَى طَاعَة إِلاَّ وَ أَسْبِقُکُمْ إِلَیْهَا، وَ لاَ أَنْهَاکُمْ عَنْ مَعْصِیَة إِلاَّ وَ أَتَنَاهَى قَبْلَکُمْ عَنْهَا!; اى مردم! به خدا سوگند من شما را به کار نیکى دعوت نمى کنم مگر اینکه پیش از شما به آن عمل مى کنم واز منکرى باز نمى دارم مگر اینکه خودم قبلا از آن چشم مى پوشم».

سپس امام(علیه السلام) در ادامه این سخن، به شرح بیشترى درباره حالات این مردان الهى و اهل ذکر پرداخته، مى فرماید: «(با اینکه در دنیا هستند) گویى آن را رها کرده و به آخرت پیوسته اند و در آن قرار دارند، و به همین سبب ماوراى دنیا را مشاهده کرده اند»; (فَکَأَنَّمَا قَطَعُوا الدُّنْیَا إِلَى الاْخِرَةِ وَ هُمْ فِیهَا، فَشَاهَدُوا مَا وَرَاءَ ذلِکَ).

آرى! آنها با چشم حقیقت بین و نافذشان از این جهان، عالم پس از مرگ و برزخ و قیامت را مى بینند و سرنوشت نیکوکاران و تبهکاران را مشاهده مى کنند.

سپس در توضیح این سخن مى افزاید: «گویى از پشت دیواره این دنیا سر بر آورده و به برزخیان و اقامت طولانى آنها در آنجا مى نگرند (و از آن برتر قیامت را با چشم دل مى بیند) و مشاهده مى کنند که رستاخیز وعده هاى خود را براى آنها عملى ساخته است»; (فَکَأَنَّمَا اطَّلَعُوا غُیُوبَ أَهْلِ الْبَرْزَخِ فِی طَولِ الاِْقَامَةِ فِیهِ، وَ حَقَّقَتِ الْقِیَامَةُ عَلَیْهِمْ عِدَاتِهَا(2)).

آنگاه نتیجه این مکاشفه روحانى را بیان کرده، مى فرماید: «از این رو این پرده ها را براى اهل دنیا کنار زده (و حقایق عالم برزخ و قیامت را براى آنها شرح مى دهند) گویى آنها با چشم خود چیزهایى را مى بینند که مردم نمى بینند و مطالبى را مى شنوند که دیگران نمى شنوند»; (فَکَشَفُوا غِطَاءَ ذلِکَ لاَِهْلِ الدُّنْیَا، حَتَّى کَأَنَّهُمْ یَرَوْنَ مَا لاَ یَرَى النَّاسُ، وَ یَسْمَعُونَ مَا لاَ یَسْمَعُونَ).

چرا مردم عادى دنیا از درک احوال برزخ و آخرت ناتوانند ومردم الهى اهل ذکر هر دو را مشاهده مى کنند، بلکه خود را در آن مى بینند؟

براى این است که روح دنیاپرستان به دنیا تعلّق دارد و حجابى در میان آنها و عوالم دیگر افکنده; امّا پاکدلان اهل ذکر که خود را از این تعلّقات رهایى بخشیده اند و با ادامه ذکر و عبادتهاى خالصانه روح را صیقل داده اند، پرده ها از جلوى چشمانشان کنار رفته و صورت حقایق عالم برزخ و قیامت در آن نقش بسته است.

اینها حاملان پیامهاى الهى از آن جهان به این جهان اند. پیامهایى که سبب بیدارى غافلان و بینایى کوردلان مى شود.

#####

1. «یهتفون» از ریشه «هتف» بر وزن «هتک» به معناى فریاد بر سر کسى زدن است.

2. «عدات» جمع «عده» به معناى وعده هاست و اینکه امام(علیه السلام) مى فرماید: قیامت وعده هاى خود را تحقّق بخشیده، در واقع یک نوع مجاز است، زیرا وعده ها وعده هاى الهى است وعده پاداش و کیفر و عالم قیامت ظرف تحقّق این وعده هاست، بنابراین تصوّر نشود که نیاز به حذف و تقدیر است.

#####

▲بخش سوم

فَلَوْ مَثَّلْتَهُمْ لِعَقْلِکَ فِی مَقَاوِمِهِمُ الْمَحْمُودَةِ، وَ مَجَالِسِهِمُ الْمَشْهُودَةِ، وَ قَدْ نَشَرُوا دَوَاوِینَ أَعْمَالِهِمْ، وَ فَرَغُوا لِمُحَاسَبَةِ أَنْفُسِهِمْ عَلَى کُلِّ صَغِیرَة وَ کَبِیرَة أُمِرُوا بِهَا فَقَصَّرُوا عَنْهَا، أَوْ نُهُوا عَنْهَا فَفَرَّطُوا فِیهَا، وَ حَمَّلُوا ثِقَلَ أَوْزَارِهِمْ ظُهُورَهُمْ، فَضَعُفُوا عَنِ الاِْسْتِقْلاَلِ بِهَا، فَنَشَجُوا نَشِیجاً، وَ تَجَاوَبُوا نَحِیباً، یَعِجُّونَ إِلَى رَبِّهِمْ مِنْ مَقَامِ نَدَم وَ اعْتِرَاف، لَرَأَیْتَ أَعْلاَمَ هُدىً، وَ مَصَابِیحَ دُجىً، قَدْ حَفَّتْ بِهِمُ الْمَلاَئِکَةُ، وَ تَنَزَّلَتْ عَلَیْهِمُ السَّکِینَةُ، وَ فُتِحَتْ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ، وَ أُعِدَّتْ لَهُمْ مَقَاعِدُ الْکَرَامَاتِ فِی مَقْعَد اطَّلَعَ اللّهُ عَلَیْهِمْ فِیهِ، فَرَضِیَ سَعْیَهُمْ، وَ حَمِدَ مَقَامَهُمْ. یَتَنَسَّمُونَ بِدُعَائِهِ رَوْحَ التَّجَاوُزِ، رَهَائِنُ فَاقَة إِلَى فَضْلِهِ، وَ أُسَارَى ذِلَّة لِعَظَمَتِهِ، جَرَحَ طُولُ الاَْسَى قُلُوبَهُمْ، وَ طُولُ الْبُکَاءِ عُیُونَهُمْ. لِکُلِّ بَابِ رَغْبَة إِلَى اللّهِ مِنْهُمْ یَدٌ قَارِعَةٌ، یَسْأَلُونَ مَنْ لاَ تَضِیقُ لَدَیْهِ الْمَنَادِحُ، وَ لاَ یَخِیبُ عَلَیْهِ الرَّاغِبُونَ.

فَحَاسِبْ نَفْسَکَ لِنَفْسِکَ، فَإِنَّ غَیْرَهَا مِنَ الاَْنْفُسِ لَهَا حَسِیبٌ غَیْرُکَ.

### ترجمه

اگر حال آنها را در برابر عقل خود مجسّم سازى و مقامات ستوده و مجالس آنان را که مشهود فرشتگان است، بنگرى که نامه هاى اعمال خویش را گشوده و به حسابرسى اعمال خود نشسته اند و هر کار کوچک و بزرگى که مأمور به آن بوده و کوتاهى کرده اند یا از آن نهى شده بودند و مرتکب گشته اند حساب مى کنند و سنگینى بار خطاهایشان را بر دوش خود احساس کرده که از کشیدن این بار سنگین ناتوانند و در نتیجه گریه گلویشان را فشرده و با صداى بلند همراه با یکدیگر ضجّه مى زنند و در پیشگاه پروردگارشان در مقام اظهار ندامت و اعتراف به تقصیر آمده اند. (آرى اگر آن حالات و آن عوالم معنوى را در نظر مجسّم کنى) خواهى دید که آنان نشانه هاى هدایت و چراغهاى پرفروغ برطرف کننده تاریکیها هستند. فرشتگان آنها را در میان گرفته و آرامش و سکینه الهى بر آنها نازل شده، درهاى آسمان به رویشان گشوده و جایگاه و مقامهاى والاى کرامت براى آنان فراهم گشته است، در جایى که خداوند به آنها نظر رحمت افکنده و از سعى و کوشش آنها راضى است و موقعیتشان را مى ستاید. آنها با دعا و نیایش به درگاه خدا آرامش عفو و گذشت او را مى طلبند و گروگان نیازمندى به فضل او و اسیران فروتنى در برابر عظمتش هستند، غم واندوه طولانى (به سبب احساس تقصیر در اطاعت و بندگى) قلبشان را مجروح ساخته و گریه هاى بسیار چشمانشان را خسته کرده است. براى هر درى که امید عفو و رحمت خدا در آن باشد دستى براى کوبیدن دارند و از درگاه کسى درخواست مى کنند که گستردگى بخشش او تنگى ندارد و امیدواران از درگاه او نومید بر نمى گردند (حال که چنین است) به حساب خود براى نفع خویشتن رسیدگى کن، (و کار به حساب دیگران نداشته باش) زیرا دیگران حسابرسى جز تو دارند.

▲شرح و تفسیر

▲عاقبت کار رهروان راه حق

امام(علیه السلام) در این بخش از خطبه ترسیم دقیقى از حال اهل ذکر و اولیاء الله مى کند که چگونه آنها به محاسبه خویش مى نشینند و به جبران کاستیها مى پردازند، مى فرماید: «اگر حال آنها را در برابر عقل خود مجسّم سازى و مقامات ستوده و مجالس آنان که مشهود فرشتگان است را بنگرى که نامه هاى اعمال خویش را گشوده و به حسابرسى اعمال خود نشسته اند و هر کار کوچک و بزرگى که مأمور به آن بوده اند و کوتاهى کرده اند یا از آن نهى شده بودند و مرتکب گشته اند حساب مى کنند و سنگینى بار خطاهایشان را بر دوش خود احساس کرده که از کشیدن این بار سنگین ناتوانند و در نتیجه گریه گلویشان را فشرده و با صداى بلند همراه با یکدیگر ضجّه مى زنند و در پیشگاه پروردگارشان در مقام اظهار ندامت و اعتراف به تقصیر آمده اند»; (فَلَوْ مَثَّلْتَهُمْ(1) لِعَقْلِکَ فِی مَقَاوِمِهِمُ(2) الْمَحْمودَةِ، وَ مَجَالِسِهِمُ الْمَشْهُودَةِ، وَ قَدْ نَشَرُوا دَوَاوِینَ(3) أَعْمَالِهِمْ، وَ فَرَغُوا لُِمحَاسَبَةِ أَنْفُسِهِمْ عَلَى کُلِّ صَغِیرَة وَ کَبِیرَة أُمِرُوا بِهَا فَقَصَّرُوا عَنْهَا، أَوْ نُهُوا عَنْهَا فَفَرَّطُوا فِیهَا، وَ حَمَّلُوا ثِقَلَ أَوْزَارِهِمْ(4) ظُهُورَهُمْ، فَضَعُفُوا عَنِ الاِْسْتِقْلاَلِ بِهَا، فَنَشَجُوا(5) نَشِیجاً، وَ تَجَاوَبُوا(6) نَحِیباً(7)، یَعِجُّونَ(8) إِلَى رَبِّهِمْ مِنْ مَقَامِ نَدَم وَ اعْتِرَاف).

سپس امام(علیه السلام) بعد از ذکر حالات اولیاء الله که چگونه آنها مراقب حالات خویش و مشغول محاسبه اعمال خود هستند و چگونه در برابر کوتاهى هایى که از آنها سرزده، عکس العمل نشان مى دهند و به درگاه خدا مى نالند، به نتیجه آن پرداخته مى فرماید: «(اگر آن حالات و آن عوالم معنوى را در نظر مجسّم کنى) خواهى دید که آنان نشانه هاى هدایت و چراغهاى پرفروغ برطرف کننده تاریکیها هستند. فرشتگان آنها را در میان گرفته و آرامش و سکینه الهى بر آنها نازل شده، درهاى آسمان به رویشان گشوده و جایگاه و مقامهاى والاى کرامت براى آنان فراهم گشته، در جایى که خداوند به آنها نظر رحمت افکنده و از سعى و کوشش آنها راضى است و موقعیتشان را مى ستاید»; (لَرَأَیْتَ أَعْلاَمَ هُدىً، وَ مَصَابِیحَ دُجىً(9)، قَدْ حَفَّتْ بِهِمُ الْمَلاَئِکَةُ، وَ تَنَزَّلَتْ عَلَیْهِمُ السَّکِینَةُ، وَ فُتِحَتْ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ، وَ أُعِدَّتْ لَهُمْ مَقَاعِدُ الْکَرَامَاتِ فِی مَقْعَد اطَّلَعَ اللّهُ عَلَیْهِمْ فِیهِ، فَرَضِیَ سَعْیَهُمْ، وَ حَمِدَ مَقَامَهُمْ).

این قسمت از کلام امام در واقع جواب شرطى است که در جمله گذشته: (فَلَوْ مَثَّلْتَهُمْ...) بیان شده بود. امام(علیه السلام) در اینجا پنج وصف یا نتیجه مهم براى مراقبتهاى آنها ذکر مى فرماید که نشانه هاى هدایت و چراغهاى تاریکیها هستند. اشاره به اینکه آنها هرگز مانند زاهدان گوشه گیر نیستند که تنها گلیم خود را از آب بیرون آرند، بلکه ناجیان غریقى هستند که سعى مى کنند غافلان وآلودگان را از غرقاب گناه رهایى بخشند و از نظر مقام و موقعیت آن قدر والا مقام اند که فرشتگان، گرداگرد آنها را گرفته و در خدمت آنان اند، همان گونه که قرآن مى فرماید: (الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلاَئِکَةُ).(10)

آرامش و سکینه الهى به مضمون (هُوَ الَّذِى أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِى قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدَادُوا إِیمَاناً مَّعَ إِیمَانِهِمْ)(11) بر وجودشان سایه افکنده و به مضمون (إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِى جَنَّات وَنَهَر * فِى مَقْعَدِ صِدْق عِنْدَ مَلِیک مُّقْتَدِر)(12) مقامات توصیف ناپذیر فصل و رحمت الهى در انتظار آنان است.

راستى هنگامى که انسان این کلمات پرمعنا را مى خواند که چگونه اولیاءالله در پرتو بندگى و عبودیّت، به جاهایى مى رسند که به جز خدا نبیند، در فکر فرو مى رود که این انسان چه لیاقت بزرگى دارد اگر قدر آن را بداند و استعداد خویش را به فعلیّت برساند.

در ادامه این سخن به بخش دیگرى از حالات اهل ذکر در ارتباط با خدا در خلوتگاه عبادت و بندگى پرداخته مى فرماید: «آنها با دعا و نیایش به درگاه خدا آرامش عفو و گذشت او را مى طلبند، و گروگان نیازمندى به فضل او و اسیران فروتنى در برابر عظمتش هستند. غم واندوه طولانى (به سبب احساس تقصیر در اطاعت و بندگى) قلبشان را مجروح ساخته و گریه هاى بسیار، چشمانشان را خسته کرده است»; (یَتَنَسَّمُونَ(13) بِدُعَائِهِ رَوْحَ التَّجَاوُزِ، رَهَائِنُ فَاقَة إِلَى فَضْلِهِ، وَ أُسَارَى ذِلَّة لِعَظَمَتِهِ، جَرَحَ طُولُ الاَْسَى(14) قُلُوبَهُمْ، وَ طُولُ الْبُکَاءِ عُیُونَهُمْ).

اشاره به اینکه آنها هر قدر در اطاعت و بندگى کوشا باشند باز خود را در برابر عظمت خدا مقصّر مى دانند و به همین دلیل از یک سو پیوسته به درگاه او مى روند و آرامش را از طریق عفو او مى جویند و از سوى دیگر هرگز تکیه بر اعمال خویش نمى کنند، بلکه تکیه بر فضل خدا دارند اندوهى شدید بر قلب آنها سنگینى مى کند و چشمهاى گریانشان از این اندوه درونى خبر مى دهد.

در ادامه مى افزاید: «(به همین دلیل) براى هر دردى که امید عفو و رحمت خدا در آن باشد، دستى براى کوبیدن دارند و از درگاه کسى درخواست مى کنند که گستردگى بخشش او تنگى ندارد و امیدواران از درگاه او نومید بر نمى گردند»; (لِکُلِّ بَابِ رَغْبَة إِلَى اللّهِ مِنْهُمْ یَدٌ قَارِعَةٌ، یَسْأَلُونَ مَنْ لاَ تَضِیقُ لَدَیْهِ الْمَنَادِحُ(15)، وَ لاَ یَخِیبُ عَلَیْهِ الرَّاغِبُونَ).

اشاره به اینکه آنها دل به اعمال خویش نمى بندند و تنها امید به کرم خدا دارند. هر درى را مى کوبند و هر کارى را که احتمال مى دهند سبب خشنودى او گردد و امواج دریاى رحمتش را به حرکت در آورد، انجام مى دهند.

در واقع آنها همواره در میان خوف و رجا که بهترین حالات مؤمن است به سر مى برند، خوف و ترس از کوتاهیها و امید و رجا به فضل خدا.

در پایان لحن کلام امام(علیه السلام) عوض مى شود و از شرح حالات اهل ذکر به یک اندرز عمومى پرداخته مى فرماید: «(حال که چنین است) به حساب خود براى نفع خویشتن رسیدگى کن، (و کار به حساب دیگران نداشته باش) زیرا دیگران حسابرسى جز تو دارند»; (فَحَاسِبْ نَفْسَکَ لِنَفْسِکَ، فَإِنَّ غَیْرَهَا مِنَ الاَْنْفُسِ لَهَا حَسِیبٌ غَیْرُکَ).

اشاره به اینکه پیش از آنکه زندگى تو پایان گیرد و به برزخ و قیامت برسى و فرشتگان الهى حسابرس تو باشند خودت در اینجا به حساب خویش رسیدگى کن تا اگر خطایى از تو سر زده است جبران کنى و اگر کار نیکى داشته اى خدا را شکر نمایى; هرگز لازم نیست در اعمال کوچک و بزرگ دیگران دقیق شوى و به حسابرسى آنها بپردازى و از خود غافل گردى چرا که آنها براى خود حسابرسى دارند.

جمله اخیر در واقع دو پیام دارد یکى همان پیام حدیث معروف «حاسِبُوا قَبْلَ أنْ تُحاسَبُوا»(16) است و دیگر پیام آیه شریفه «(یَا أَیُّهَا الَّذِینَ امَنُوا عَلَیْکُمْ أَنفُسَکُمْ لاَ یَضُرُّکُمْ مَّنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ); اى کسانى که ایمان آورده اید مراقب خود باشید اگر شما هدایت یافته اید گمراهى گمراهان به شما زیانى نمى رساند».(17)

#####

1. «مثلتهم» از ریشه «تمثیل» بر وزن «حلول» به معناى مجسم ساختن گرفته شده است.

2. «مقاوم» جمع «مقام» به معناى جایگاه است خواه جایگاه معنوى باشد یا جایگاه جسمانى.

3. «دواوین» جمع «دیوان» به معناى دفتر و در اینجا به معناى نامه عمل است.

4. «اوزار» جمع «وزر» بر وزن «حرز» به معناى بار سنگین است و در اینجا به معناى بار سنگین مسئولیتهاست.

5. «نشیج» به معناى گلوگیرشدن از گریه و رفت وآمد صدا در گلو بر اثر گریه است که در فارسى هق هق کردن به آن گفته مى شود.

6. «تجاوبوا» از ریشه «تجاوب» به معناى پاسخ دادن به یکدیگر و هماهنگ شدن است و در اینجا اشاره به گروهى است که در یک مجلس مى نشینند و با هم مى گریند.

7. «نحیب» به معناى گریه شدید و شیون کردن است.

8. «یعجون» از ریشه «عج» بر وزن «حج» به معناى فریاد زدن است.

9. «دُجى» جمع «دُجْیة» بر وزن «لقمه» به معناى ظلمت است. این واژه گاه به معناى مفرد (تاریکى) نیز به کار مى رود.

10. فصلت، آیه 30 .

11. فتح، آیه 4.

12. قمر، آیه 54-55 .

13. «یتنسمون» از ریشه «نسیم» گرفته شده، بنابراین جمله «یتنسمون» یعنى آنها در انتظار نسیمى هستند و «تنسُم» به معناى تنفس است.

14. «اَسى» به معناى حزن و اندوه است.

15. «المنادح» جمع «مندوحة» به معناى زمین وسیع و گسترده است. سپس به معناى هر برنامه گسترده اى که در آن آزادى عمل دارد، اطلاق شده است.

16. نهج البلاغه، خطبه 90 .

17. مائده، آیه 105 .

#####

▲نکته

▲ذکر خدا و ذاکران

تمام آنچه در این خطبه غرّا و پرمحتوا آمد، شرحى بود بر جمله اى از آیه اى از قرآن مجید و آن، اینکه مردان پاکباز الهى هرگز براى متاع دنیا از یاد خدا غافل نمى شوند. نور الهى در خانه آنها مى درخشد و آنها همچون ستارگانى هستند که در ظلمات برّ و بحر، خلق خدا را راهنمایى مى کنند.

گذشته از اینکه ذکر مراحل سه گانه اى دارد: ذکر با قلب، با لسان وذکر با عمل، در هر مرحله مصادیق متفاوتى دارد همچون نور که نور آفتاب را شامل مى شود و نور یک شمع را.

گاه این ذکر چنان محدود است که تنها فضاى اطراف خود را روشن مى سازد و گاه آنچنان عمیق و گسترده است که جهانى را روشن مى کند.

قرآن اهمّیّت فوق العاده اى براى ذکر و ذاکران قائل شده است. در یکجا به موسى(علیه السلام)خطاب مى کند نمازهاى تو براى این است که به یاد من باشى: (أَقِمِ الصَّلوةَ لِذِکْرِى).(1)

گاه مى فرماید: ذکر خدا از نماز هم برتر و بالاتر است; یعنى روح نماز است: (إِنَّ الصَّلوةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْکَرِ وَلَذِکْرُ اللهِ أَکْبَرُ).(2)

گاه مى فرماید: اگر از شراب به شدت نهى شده براى آن است که شما را از ذکر خدا غافل مى کند: (وَیَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللهِ).(3)

گاه مى گوید: نفوذ شیطان از آنجا شروع مى شود که انسان از ذکر خدا غافل گردد: (وَمَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمَانِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطَاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ).(4)

گاه همه عظمت قرآن را در جمله اى خلاصه کرده مى فرماید: (إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِکْرٌ لِلْعَالَمِینَ).(5)

گاه مى فرماید: براى حل هر مشکل به سراغ اهل ذکر بروید: (فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ).(6)

سرانجام ذکر خدا را آرام بخش دلها و وسیله اطمینان قلب معرفى مى کند: (أَلاَ بِذِکْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ).(7)

گرچه ذکر در این آیات معانى مختلفى دارد; ولى همه در یک قدر مشترک جمع اند و آن چیزى است که انسان را به سوى خدا مى برد. از قلب بر زبان جارى مى شود و از زبان به تمام اعمال انسان گسترش مى یابد. گویى همه اعضا در همه اعمال با صداى رسا ذکر خدا مى گویند.

در روایات اسلامى نیز مسئله ذکر و ذاکران بازتاب گسترده اى دارد:

از جمله اینکه در روایتى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم که هر چیزى حد و اندازه اى دارد جز ذکر خدا که هیچ حدّى براى آن متصوّر نیست: «ما مِنْ شَىْء إلاّ وَ لَهُ حَدٌّ یَنْتَهی إلَیْهِ إلاّ الذِّکْرَ فَلَیْسَ لَهُ حَدٌّ یَنْتَهی إِلَیْهِ».(8)

در حدیث دیگرى از همان بزرگوار آمده است که هر کس ذکر خدا بسیار گوید خداوند در بهشت سایه عنایتش را بر او مى گستراند: «مَنْ أکْثَرَ ذِکْرَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ أظَلَّهُ اللهُ فی جَنَّتِه».(9)

از روایات دیگرى استفاده مى شود که ذکر خدا دافع انواع بلاهاست. در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم: «إنَّ الصَّواعِقَ لاتُصیبُ ذاکِراً»(10) صاعقه ها (و بلاهاى بزرگ) به ذاکران اصابت مى کند.

بلکه از این فراتر، از آن حضرت نقل شده که مى فرماید: «ما مِنْ طَیْر یُصادُ إلاّ بِتَرْکِ التَّسْبیحِ وَ ما مِنْ مالِ یُصابُ إلاّ بِتَرْکِ الزَّکاة; هیچ پرنده اى صید نمى شود مگر اینکه در آن روز ذکر خدا را ترک گفته و هیچ مالى ضایع نمى شود مگر اینکه زکات آن را نداده باشند».(11)

کوتاه سخن اینکه آیات و روایات درباره ذکر خدا و اهمّیّت و آثار آن در زندگى مادى و معنوى و در دنیا و آخرت بسیار است. آنچه در بالا آمد گوشه اى از آن بود.

این گفتار را با سخنى از امام صادق(علیه السلام) که در ادامه حدیث نامحدود بودن ذکر بیان فرموده پایان مى دهیم. مى فرماید: «کانَ أبی کَثیرُ الذِّکْرِ لَقَدْ کُنْتُ أمْشى مَعَهُ وَأَنَّهُ لَیَذْکُرُ اللهَ وَ آکُلُ مَعَهُ الطَّعامَ وَ إِنَّهُ لَیَذْکُرُ اللهَ وَ لَقَدْ کانَ یُحدِّثُ الْقَومَ وَ ما یَشْغُلُهُ ذلِکَ عَنْ ذِکْرِ اللهِ...; پدرم بسیار ذکر خدا مى گفت. هنگامى که با او راه مى رفتم زبانش به ذکر خدا مشغول بود و هنگامى که با او غذا مى خوردم ذکر خدا مى گفت و سخن گفتن با مردم او را از ذکر خدا غافل نمى کرد».(12)

#####

1. طه، آیه 14 .

2. عنکبوت، آیه 45 .

3. مائده، آیه 91 .

4. زخرف، آیه 36 .

5. یوسف، آیه 104 .

6. انبیاء، آیه 7 .

7. رعد، آیه 28 .

8. کافى، ج 2، ص 498 .

9. همان مدرک، ص 500 .

10. همان مدرک.

11. وسائل الشیعه، ج 6، ص 15، کتاب الزکاة، باب تحریم منع الزکاة، ح 20.

12. کافى، ج 2، ص 499 .

#####

▲خطبه 223

قالَهُ عِنْدَ تِلاوَتِهِ: (یَا أَیُّهَا الاِْنسَانُ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ)

از سخنان امام(علیه السلام) است که به هنگام تلاوت این آیه شریفه «(یَا أَیُّهَا الاِْنسَانُ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ); اى انسان چه چیز تو را در برابر پروردگار کریمت مغرور ساخته است؟»(1)

بیان فرمود.(2)

#####

1. انفطار، آیه 6 .

2. سند خطبه:

در مصادر نهج البلاغه دو منبع ذکر مى کند که با استفاده از قرائنى استنباط مى شود آنها این خطبه را از غیر منبع نهج البلاغه نیز یافته بودند: نخست شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید است که در مواردى این خطبه را با تفاوتهایى نسبت به آنچه در نهج البلاغه آمده، ذکر کرده است و دیگر کتاب شریف غررالحکم است که بخشهایى از این خطبه را متفاوت با آنچه در نهج البلاغه آمده آورده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص155)

#####

▲خطبه در یک نگاه

این خطبه پرمحتوا که ناظر به تفسیر آیه شریفه (یَا أَیُّهَا الاِْنسَانُ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ) است از چند بخش تشکیل شده است.

در بخش اوّل امام براى بیدارى و هوشیارى یاران و مخاطبان خود آنها را مورد سؤال و سرزنش قرار مى دهد که تا کى در خوابند و چرا از این خواب غفلت بیدار نمى شوند؟ چرا به خود رحم نمى کنند و از گرداب گناهى که در آن غوطهورند خود را نجات نمى دهند و مرهمى بر دردها و زخمهاى دل خویش که از گناه نشأت گرفته، نمى نهند.

در بخش دوم این انسان گریز پا را به محاکمه خویشتن دعوت مى کند. نعمتهاى خدا را به او یادآور مى شود و خوردن نمک و شکستن نمکدان را به او گوشزد مى کند و تأکید مى کند که اگر واقعاً به داورى خویشتن بنشینى خود را محکوم خواهى کرد.

در بخش سوم از ناپایدارى وضع دنیا و عبرت گرفتن از زندگى و مرگ پیشینیان سخن مى گوید.

در آخرین بخش در چند جمله کوتاه نسبت به پایان دنیا و قیام قیامت و حضور در دادگاه عدل الهى و نبودن عذرى در پیشگاه او هشدار مى دهد.

سرانجام همه این یادآوریها و هشدارها را وسیله اى براى پاره کردن پرده غرور که در آیه فوق به آن اشاره شده است، قرار مى دهد.

▲بخش اوّل

أَدْحَضُ مَسْؤُول حُجَّةً، وَ أَقْطَعُ مُغْتَرٍّ مَعْذِرَةً، لَقَدْ أَبْرَحَ جَهَالَةً بِنَفْسِهِ.

یَا أَیُّهَا الاِْنْسَانُ، مَا جَرَّأَکَ عَلَى ذَنْبِکَ، وَ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ، وَ مَا أَنَّسَکَ بِهَلَکَةِ نَفْسِکَ؟ أَمَا مِنْ دَائِکَ بُلُولٌ، أَمْ لَیْسَ مِنْ نَوْمَتِکَ یَقَظَةٌ؟ أَمَا تَرْحَمُ مِنْ نَفْسِکَ مَا تَرْحَمُ مِنْ غَیْرِکَ؟ فَلَرُبَّمَا تَرَى الضَّاحِیَ مِنْ حَرِّ الشَّمْسِ فَتُظِلُّهُ، أَوْ تَرَى الْمُبْتَلِی بِأَلَم یُمِضُّ جَسَدَهُ فَتَبْکِی رَحْمَةً لَهُ! فَمَا صَبَّرَکَ عَلَى دَائِکَ، وَ جَلَّدَکَ عَلَى مُصَابِکَ، وَ عَزَّاکَ عَنِ الْبُکَاءِ عَلَى نَفْسِکَ وَ هِیَ أَعَزُّ الاَْنْفُسِ عَلَیْکَ! وَ کَیْفَ لاَ یُوقِظُکَ خَوْفُ بَیَاتِ نِقْمَة، وَ قَدْ تَوَرَّطْتَ بِمَعَاصِیهِ مَدَارِجَ سَطَوَاتِهِ! فَتَدَاوَ مِنْ دَاءِ الْفَتْرَةِ فِی قَلْبِکَ بِعَزِیمَة، وَ مِنْ کَرَى الْغَفْلَةِ فِی نَاظِرِکَ بِیَقَظَة، وَ کُنْ لِلّهِ مُطِیعاً، وَ بِذِکْرِهِ آنِساً.

### ترجمه

این انسان (در برابر گناهانى که انجام مى دهد) نادرست ترین دلیل براى خود اقامه مى کند و این بى خبر مغرور به بدترین عذر متوسّل مى شود، چرا که نسبت به خود بیشترین جهالت را دارد! اى انسان! چه چیز تو را بر گناهت جسور ساخته و چه چیز تو را در مقابل پروردگارت مغرور کرده؟ و چه چیز تو را به هلاکت خویش علاقه مند نموده است. آیا درد تو درمان ندارد یا از این خوابت بیدارى نیست؟ چرا آن گونه که به دیگران رحم مى کنى به خودت رحم نمى کنى؟! چه بسا کسى را در دل آفتاب سوزان مى بینى و در برابر حرارت آن بر او سایه مى افکنى یا بیمارى را مشاهده مى کنى که درد جانکاهى بدنش را سخت آزرده و از روى ترحّم بر او مى گریى (پس چرا درباره خود بى تفاوت هستى) چه چیز تو را بر این بیمارى ات شکیبا ساخته و بر مصائب خود صبور کرده و از گریه بر خویشتن باز داشته است؟! در حالیکه هیچ چیز براى تو عزیزتر از نفس خودت نیست. چگونه ترس از بلاها و عذابهاى شبانه تو را بیدار نکرده در حالى که بر اثر معصیت الهى هر روز، خود را به مرحله شدیدترى از خشم خدا مى افکنى؟! حال که چنین است بیمارى سستى دل خود را با داروى تصمیم و عزم راسخ مداوا کن و این خواب غفلتى که چشمت را فرو گرفته با بیدارى برطرف ساز، بنابراین مطیع خداوند باش و با یاد او انس گیر!

▲شرح و تفسیر

▲چرا بر خود رحم نمى کنى؟

امام(علیه السلام) در آغاز این خطبه با استفاده از آیه بالا مى فرماید: «این انسان (در برابر گناهانى که انجام مى دهد) نادرست ترین دلیل براى خود اقامه مى کند، و این بى خبر مغرور به بدترین عذر متوسّل مى شود چرا که بیشترین جهل و نادانى را نسبت به خود دارد!»; (أَدْحَضُ(1) مَسْؤُول حُجَّةً، وَ أَقْطَعُ مُغْتَرٍّ مَعْذِرَةً، لَقَدْ أَبْرَحَ(2)جَهَالَةً بِنَفْسِهِ).

در واقع امام(علیه السلام) به این نکته اشاره مى کند که خداوند در این آیه مى فرماید: پروردگار تو این همه کرم درباره تو کرده است، از فرق تا قدم، غرق نعمتهاى گوناگون معنوى و مادى او هستى، باز هم مغرور و گستاخ و نافرمانى؟! هیچ دلیلى از تو پذیرفته نیست و هیچ عذرى ندارى و عملت نشان مى دهد که هرگز خود را نشاخته اى.

از اینجا روشن مى شود آنها که معتقدند ذکر صفت کریم در آیه فوق براى تلقین عذر به مخاطب است که او در پاسخ بگوید: «غرّنى کرمک; کرمت مرا مغرور کرد» سخن نادرستى است، بلکه به عکس مى خواهد بفرماید: با این همه کرم و لطف الهى، این همه نافرمانى شرم آور و فاقد هرگونه عذر و حجت است، لذا در حدیثى از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)آمده: هنگام تلاوت این آیه فرمود: «غرّه جهله; جهل و نادانى اش او را مغرور و غافل ساخته است».(3) سپس امام(علیه السلام) به شرح این سخن پرداخته با یک گفتار مبسوط تازیانه هاى ملامت و سرزنش را بر پیکر ارواح خفته مى نوازد تا بیدار شوند و از بیراهه بازگردند. مى فرماید: «اى انسان! چه چیز تو را بر گناهت جسور ساخته؟ و چه چیز تو را در مقابل پروردگارت مغرور کرده؟ و چه چیز تو را بر هلاکت خویش علاقه مند نموده است؟»; (یَا أَیُّهَا الاِْنْسَانُ، مَا جَرَّأَکَ عَلَى ذَنْبِکَ، وَ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ، وَ مَا أَنَّسَکَ بِهَلَکَةِ نَفْسِکَ؟).

اشاره به اینکه غریزه حبّ ذات در انسان نیرومندترین غرائز است; انسان به طور طبیعى خود را بیش از هر کس دوست دارد و هرگاه ببینیم کسى خنجر برداشته، بر سینه و بازو و پهلوى خود مى زند وحشت مى کنیم و با خود مى گوییم آیا گرفتار جنون شده است. مگر ممکن است انسان عاقل، علاقه مند هلاکت خویش شود؟ اگر انسان کمترین علاقه اى به هلاکت خویش ندارد، پس چرا گناه و غرورى که مایه هلاکت اوست را پذیرا مى شود؟!

در ادامه سخن مى افزاید: «آیا درد تو درمان ندارد یا از این خوابت بیدارى نیست. چرا آن گونه که به دیگران رحم مى کنى به خودت رحم نمى کنى؟!»; (أَمَا مِنْ دَائِکَ بُلُولٌ(4)، أَمْ لَیْسَ مِنْ نَوْمَتِکَ یَقَظَةٌ؟ أَمَا تَرْحَمُ مِنْ نَفْسِکَ مَا تَرْحَمُ مِنْ غَیْرِکَ؟).

سپس با ذکر مثالى این حقیقت را روشن تر مى سازد و مى فرماید: «چه بسا کسى را در دل آفتاب سوزان مى بینى و در برابر حرارت آفتاب بر او سایه مى افکنى یا بیمارى را مشاهده مى کنى که درد جانکاهى بدن او را سخت آزرده و از روى ترحّم بر او مى گریى (پس چرا درباره خود بى تفاوت هستى) چه چیز تو را بر این بیمارى ات شکیبا ساخته و بر مصائب خود صبور کرده و از گریه بر خویشتن باز داشته است در حالى که هیچ چیز براى تو عزیزتر از نفس خودت نیست»; (فَلَرُبَّمَا تَرَى الضَّاحِیَ(5) مِنْ حَرِّ الشَّمْسِ فَتُظِلُّهُ، أَوْ تَرَى الْمُبْتَلِی بِأَلَم یُمِضُّ(6)جَسَدَهُ فَتَبْکِی رَحْمَةً لَهُ! فَمَا صَبَّرَکَ عَلَى دَائِکَ، وَ جَلَّدَکَ(7) عَلَى مُصَابِکَ، وَ عَزَّاکَ عَنِ الْبُکَاءِ عَلَى نَفْسِکَ وَ هِیَ أَعَزُّ الاَْنْفُسِ عَلَیْکَ!).

اشاره به اینکه چرا انسانهایى را مى بینیم که گرفتار تناقض در عمل و دوگانگى در قضاوت هستند در برابر ناراحتى دیگران وبیمارى بیماران سخت عکس العمل نشان مى دهند و گاه سیلاب اشکشان فرو مى ریزد در حالى که بیمارى خودشان سخت تر و مصائبشان سنگین تر است و هیچ گونه عکس العملى در برابر آن نشان نمى دهند.

امام(علیه السلام) مى خواهد این غافلان بى خبر و این خفتگان بى درد را با این بیان منطقى و گویا از خواب غفلت بیدار کند و به سرنوشت خطرناکى که در پیش رو دارد متوجّه سازد شاید توبه کنند و به سوى خدا بازگردند.

در ادامه سخن مى افزاید: «چگونه ترس از بلاها و عذابهاى شبانه تو را بیدار نکرده در حالى که بر اثر معاصى الهى هر روز، خود را به مرحله بالاترى از خشم خدا مى افکنى! حال که چنین است بیمارى سستى دل خود را با داروى تصمیم و عزم راسخ مداوا کن و این خواب غفلتى که چشمت را فرو گرفته با بیدارى برطرف ساز»; (وَ کَیْفَ لاَ یُوقِظُکَ خَوْفُ بَیَاتِ(8) نِقْمَة، وَ قَدْ تَوَرَّطْتَ(9) بِمَعَاصِیهِ مَدَارِجَ سَطَوَاتِهِ(10)! فَتَدَاوَ مِنْ دَاءِ الْفَتْرَةِ فِی قَلْبِکَ بِعَزِیمَة، وَ مِنْ کَرَى(11) الْغَفْلَةِ فِی نَاظِرِکَ بِیَقَظَة).

مى دانیم براى نجات و رهایى از خطر دو چیز لازم است: بیدارى و هوشیارى از یکسو و تصمیم و عزم راسخ از سوى دیگر و امام(علیه السلام) در این عبارت کوتاه به هر دو اشاره فرموده است و بى خبران را هشدار مى دهد که از خواب غفلت برخیزند و براى نجات خویش از چنگال معاصى که آتش خشم و غضب الهى را بر مى افروزد تا وقت نگذشته است تصمیم بگیرند.

تعبیر به «بَیَاتِ نِقْمَة» (عذاب شبانه) براى این است که بلاهایى که در شب نازل مى شود قربانى زیادترى مى گیرد; زلزله ها، سیلابها و طوفانهایى که در شب رخ مى دهد هنگامى که مردم در خوابند و هیچ گونه دفاعى از خود ندارند.

قرآن مجید مى فرماید: «(أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنَا بَیَاتاً وَهُمْ نَائِمُونَ * أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنَا ضُحىً وَهُمْ یَلْعَبُونَ); آیا اهل شهرها و آبادیها از این ایمنند که عذاب ما شبانه به سراغ آنها بیاید درحالى که در خواب باشند؟ آیا اهل شهرها و آبادیها از این ایمنند که عذاب ما هنگامه روز به سراغشان بیاید در حالى که سرگرم بازى هستند؟».(12)

در پایان این فقره مى فرماید: «(بنابراین بیدار باش) و مطیع خداوند شو و با یاد او انس گیر»; (وَ کُنْ لِلّهِ مُطِیعاً، وَ بِذِکْرِهِ آنِساً).

#####

1. «أدحض» از ریشه «ادحاض» به معناى باطل کردن و مغلوب نمودن و از ریشه «دحض» به معناى مغلوب شدن گرفته شده است.

2. «أبرح» از ریشه «برح» بر وزن «حرف» به معناى شدت است و گاه به معناى زوال نیز آمده است و در جمله بالا معناى اوّل اراده شده است.

3. تفسیر مجمع البیان، ذیل آیه 6 سوره انفطار.

4. «بلول» به معناى بهبودى از بیمارى است و گاه به معناى شادابى و بى نیازى نیز آمده است.

5. «ضاحى» به معناى کسى است که در برابر نور آفتاب قرار گرفته است. از ریشه «ضحو» بر وزن «محو» به معناى در برابر خورشید قرار گرفتن است و «ضحى» به زمانى گفته مى شود که نور آفتاب در زمین گسترده شده است.

6. «یمضّ» از ریشه «مضّ» بر وزن «حضّ» به معناى دردناک بودن گرفته شده است.

7. «جلّد» از ریشه «جلد» بر وزن «بلد» به معناى شکیبایى یا قوت است.

8. «بیات» این واژه هرگاه مصدر باشد به معناى ماندن و بیتوته کردن شبانه در جایى است و هرگاه معناى اسمى داشته باشد به معناى شبانگاه است و در جمله بالا همین معنا اراده شده است.

9. «تورّطت» از ریشه «ورط» بر وزن «شرط» به معناى انداختن در گرداب یا باتلاق است و «قد تورّطت بمعاصیه» یعنى خود را به سبب معصیتها به گرداب و باتلاق قهر و خشم خدا افکنده اى.

10. «سطوات» جمع «سطوه» به معناى قهر و غلبه و سلطه بر چیزى است.

11. «کرى» به معناى مصدر و به معناى چرت زدن و به خواب رفتن است.

12. اعراف، آیه 97-98 .

#####

▲بخش دوم

وَ تَمَثَّلْ فِی حَالِ تَوَلِّیکَ عَنْهُ إِقْبَالَهُ عَلَیْکَ، یَدْعُوکَ إِلَى عَفْوِهِ، وَ یَتَغَمَّدُکَ بِفَضْلِهِ، وَ أَنْتَ مُتَوَلٍّ عَنْهُ إِلَى غَیْرِهِ، فَتَعَالَى مِنْ قَوِیٍّ مَا أَکْرَمَهُ! وَ تَوَاضَعْتَ مِنْ ضَعِیف مَا أَجْرَأَکَ عَلَى مَعْصِیَتِهِ! وَ أَنْتَ فِی کَنَفِ سِتْرِهِ مُقِیمٌ، وَ فِی سَعَةِ فَضْلِهِ مُتَقَلِّبٌ. فَلَمْ یَمْنَعْکَ فَضْلَهُ، وَ لَمْ یَهْتِکْ عَنْکَ سِتْرَهُ، بَلْ لَمْ تَخْلُ مِنْ لُطْفِهِ مَطْرِفَ عَیْن فِی نِعْمَة یُحْدِثُهَا لَکَ، أَوْ سَیِّئَة یَسْتُرُهَا عَلَیْکَ، أَوْ بَلِیَّة یَصْرِفُهَا عَنْکَ! فَمَا ظَنُّکَ بِهِ لَوْ أَطَعْتَهُ! وَ ایْمُ اللّهِ لَوْ أَنَّ هذِهِ الصِّفَةَ کانَتْ فِی مُتَّفِقَیْنِ فِی الْقُوَّةِ، مُتَوَازِیَیْنِ فِی الْقُدْرَةِ، لَکُنْتَ أَوَّلَ حَاکِم عَلَى نَفْسِکَ بِذَمِیمِ الاَْخْلاَقِ، وَ مَسَاوِیءِ الاَْعْمَالِ.

### ترجمه

خوب تصوّر کن در همان هنگام که تو از خداى خود روى مى گردانى او (با دادن انواع نعمتها) به تو روى مى آورد او تو را به عفو و بخشش خویش فرا مى خواند و در زیر پوشش فضل و رحمتش قرار مى دهد در حالى که تو همچنان به او پشت کرده و به غیر او روى مى آورى. بزرگ و بلندمرتبه است خدایى که با آن همه قدرت و قوت، این قدر کریم است; ولى تو با آن حقارت و ضعف این اندازه بر معصیت او جسور هستى در حالى که در پناه پرده پوشى او قرار دارى و در فراخناى فضل و رحمتش در حرکت هستى (با این همه نافرمانى) تو را از فضل خویش باز نداشته و پرده گناهانت را ندریده است، بلکه حتى یک چشم بر هم زدن از لطف او دور نشده اى، یا در نعمتى قرار دارى که براى تو فراهم ساخته و یا در گناهى که پرده بر آن افکنده و یا بلا و مصیبتى که از تو دور نموده است.

آرى با این همه گناه که دارى این گونه به تو محبّت دارد، حال درباره او چه فکر مى کنى اگر اطاعتش مى کردى؟ به خدا سوگند اگر این وضعى که تو با خدا دارى (که پیوسته عصیانش مى کنى و او همواره لطف و محبّت مى کند) در میان دو نفر که در نیرو و توان مساوى بودند وجود داشت تو نخستین کسى بودى که خود را به سبب اخلاق ناپسند و کردار بد، محکوم و نکوهش مى کردى (به یقین اگر این وضع میان مولا و عبد باشد به طریق اولى نکوهیده تر است).

▲شرح و تفسیر

▲از او رحمت و از تو عصیان؟!

امام(علیه السلام) در این بخش از خطبه، انسانها را به داورى بر خویشتن دعوت مى کند، و دلایل محکومیت او را بر مى شمرد. از جمله اینکه او از یک سو پیوسته در طریق نافرمانى گام مى نهد; ولى از سوى دیگر خداوند، همواره فضل و رحمتش را بر او فرو مى ریزد. مى فرماید: «خوب تصور کن در همان هنگام که تو از خداى خود روى مى گردانى او (با دادن انواع نعمتها) به تو روى مى آورد او تو را به عفو و بخشش خویش فرا مى خواند و در زیر پوشش فضل و رحمتش قرار مى دهد در حالى که تو همچنان به او پشت کرده و به غیر او روى مى آورى»; (وَ تَمَثَّلْ(1) فِی حَالِ تَوَلِّیکَ عَنْهُ إِقْبَالَهُ عَلَیْکَ، یَدْعُوکَ إِلَى عَفْوِهِ، وَ یَتَغَمَّدُکَ(2) بِفَضْلِهِ، وَ أَنْتَ مُتَوَلٍّ عَنْهُ إِلَى غَیْرِهِ).

راستى اسف بار و شرم آور است که انسان مولاى کریمى داشته باشد که همواره انواع نعمتهایش شامل حال او گردد; ولى او پیوسته از او روى بگرداند، کارى که هیچ وجدانى اجازه آن را نمى دهد.

این همان چیزى است که در دعاى پرمحتواى افتتاح در ماه مبارک رمضان مى خوانیم: «یا رَبِّ، اِنَّکَ تَدْعُونى فَاُوَلّى عَنْکَ، وَتَتَحَبَّبُ اِلَىَّ فَاَتَبَغَّضُ اِلَیْکَ، وَتَتَوَدَّدُ اِلَىَّ فَلا اَقْبَلُ مِنْکَ، کَاَنَّ لِىَ التَّطَوُّلَ عَلَیْکَ، فَلَمْ یَمْنَعْکَ ذلِکَ مِنَ الرَّحْمَةِ لى وَالاِْحْسانِ اِلَىَّ، وَالتَّفَضُّلِ عَلَىَّ بِجُودِکَ وَکَرَمِکَ; پروردگارا! تو مرا فرا مى خوانى ولى من از تو روى مى گردانم، تو به من محبّت مى کنى; ولى من با تو دشمنى مىورزم، تو به من دوستى مى کنى; ولى من پذیرا نمى شوم، گویا منّتى بر تو دارم; ولى این احوال تو را از رحمت و احسان وتفضّل به جود و کرمت نسبت به من باز نمى دارد».

در ادامه مى افزاید: «بزرگ و بلندمرتبه است خدایى که با آن همه قدرت و قوت، این قدر کریم است; ولى تو با این حقارت و ضعف این اندازه بر معصیت او جسور هستى در حالى که در پناه پرده پوشى او قرار دارى و در فراخناى فضل و رحمتش در حرکت هستى»; (فَتَعَالَى مِنْ قَوِیٍّ مَا أَکْرَمَهُ! وَ تَوَاضَعْتَ مِنْ ضَعِیف مَا أَجْرَأَکَ عَلَى مَعْصِیَتِهِ! وَ أَنْتَ فِی کَنَفِ(3) سِتْرِهِ مُقِیمٌ، وَ فِی سَعَةِ فَضْلِهِ مُتَقَلِّبٌ!).

اشاره به اینکه افراد قوى و نیرومند اگر راه خشونت را پیش گیرند جاى تعجّب نیست. تعجب در این است که فرد ضعیف و زبون و ناتوانى در این راه گام نهد; ولى خداوند با آن همه قدرت و عظمت نهایت محبّت را دارد و این انسان با این همه ضعف وناتوانى، این همه جرأت و جسارت بر معصیت از خود نشان مى دهد در حالى که لحظه اى فضل و رحمت الهى از او قطع نمى شود و این به راستى عجیب است!

سپس مى افزاید: «(با این همه نافرمانى) تو را از فضل خویش باز نداشته و پرده گناهانت را ندریده است، بلکه حتى یک چشم بر هم زدن از لطف او دور نشده اى، یا در نعمتى قرار دارى که براى تو فراهم ساخته و یا در گناهى که پرده بر آن افکنده، و یا بلا و مصیبتى که از تو دور نموده است. آرى با این همه گناه که دارى این گونه به تو محبّت دارد، حال درباره او چه فکر مى کنى اگر اطاعتش مى کردى؟»; (فَلَمْ یَمْنَعْکَ فَضْلَهُ، وَ لَمْ یَهْتِکْ عَنْکَ سِتْرَهُ، بَلْ لَمْ تَخْلُ مِنْ لُطْفِهِ مَطْرِفَ عَیْن(4) فِی نِعْمَة یُحْدِثُهَا لَکَ، أَوْ سَیِّئَة یَسْتُرُهَا عَلَیْکَ، أَوْ بَلِیَّة یَصْرِفُهَا عَنْکَ! فَمَا ظَنُّکَ بِهِ لَوْ أَطَعْتَهُ!).

اشاره به اینکه انسان از این سه حالت خالى نیست: یا مشمول نعمتى است که باید شکر آن را ادا کند یا مرتکب گناهى شده که خدا بر آن پرده افکنده و باید از ستاریت او ممنون باشد و استغفار کند یا بلایى را از او دور ساخته که باید قدر این نعمت الهى را بشناسد. اینها همه در حالى است که او در طریق عصیان گام بر مى دارد و نسبت به اوامر و نواهى حق بى اعتناست. حال اگر انسان بیندیشد که این خداوند مهربان و فوق العاده کریم و رحیم اگر بندگان اطاعتش را مى کردند چگونه از آنها قدردانى مى نمود، این همان مسئله «وجوب شکر منعم» است که به گفته علماى عقاید مى تواند انگیزه معرفة الله گردد.

آنگاه امام از زاویه دیگرى به این مسئله مى نگرد و براى بیدار ساختن مخاطبان خود به بیان دیگرى مى پردازد و مى فرماید: «به خدا سوگند اگر این وضعى که تو با خدا دارى (که پیوسته عصیانش مى کنى و او همواره لطف و محبّت مى کند) در میان دو نفر که در نیرو و توان مساوى بودند وجود داشت تو نخستین کسى بودى که خود را به سبب اخلاق ناپسند و کردار بد، محکوم و نکوهش مى کردى (به یقین اگر این وضع میان مولا و عبد باشد به طریق اولى نکوهیده تر است)»; (وَ ایْمُ اللّهِ(5) لَوْ أَنَّ هذِهِ الصِّفَةَ کانَتْ فِی مُتَّفِقَیْنِ فِی الْقَوَّةِ، مُتَوَازِیَیْنِ فِی الْقُدْرَةِ، لَکُنْتَ أَوَّلَ حَاکِم عَلَى نَفْسِکَ بِذَمِیمِ الاَْخْلاَقِ، وَ مَسَاوِیءِ الاَْعْمَالِ).

بعضى از شارحان نهج البلاغه عبارت فوق را به صورت صغرا و کبرا از شکل اوّل از قیاسات منطقى دانسته اند; ولى ظاهر این است که لحن عبارت بالا ناظر به قیاس اولویّت است; یعنى دو نفر که هم طراز هم باشند معمولا ترس و وحشتى از هم ندارند. با این حال اگر یکى از آنان دو پیوسته نیکى کند و دیگرى در برابر بدى کند سرانجام وجدان نفر دوم او را محکوم مى کند و به سوء اخلاق متهم مى سازد، حال اگر این مسئله در میان شخص بسیار بزرگ و فرد بسیار کوچکى باشد که از یک سو لطف و رحمت است بدون هیچ گونه نیاز و ترس و وحشت و از سوى دیگر سرا پا نیاز است و وحشت از مجازات در برابر نافرمانیها، به یقین در چنین شرایطى آن فرد کوچک نابکار باید خود را بسیار ملامت کند که چرا در برابر آن همه بزرگوارى این همه شرمسارى به بار آورده است.

#####

1. «تمثّل» ـ همان طور که در خطبه قبل نیز اشاره شد ـ از ریشه «مثول» بر وزن «حلول» به معناى مجسم ساختن گرفته شده است.

2. «یتغمّد» در اصل از ریشه «غمد» بر وزن «هند» به معناى غلاف شمشیر گرفته شده و «تغمّد» به معناى در غلاف کردن است. سپس به معناى فراگرفتن و پوشاندن بکار رفته است و در جمله بالا نیز به همین معناست که «فضل خداوند تو را فرا گرفته، پوشانده است».

3. «کنف» از ریشه «کنف» بر وزن «حرف» به معناى محفوظ داشتن است.

4. «مطرف عین» از ریشه «طرف» بر وزن «حرف» به معناى چشم بر هم زدن گرفته شده است و «مطرف» مصدر میمى و به همین معناى چشم به هم زدن است.

5. «أیم» در اصل «أیمن» در نگاه بعضى از ارباب لغت جمع «یمین» به معناى سوگند است که نون آن ساقط شده و معناى جمله «أیم الله» این است که به خدا سوگندها مى خورم.

#####

▲بخش سوم

وَ حَقّاً أَقُولُ! مَا الدُّنْیَا غَرَّتْکَ، وَ لکِنْ بِهَا اغْتَرَرْتَ، وَ لَقَدْ کَاشَفَتْکَ الْعِظَاتِ، وَ آذَنَتْکَ عَلَى سَوَاء، وَ لَهِیَ بِمَا تَعِدُکَ مِنْ نُزُولِ الْبَلاَءِ بِجِسْمِکَ، وَ النَّقْصِ فِی قُوَّتِکَ، أَصْدَقُ وَ أَوْفَى مِنْ أَنْ تَکْذِبَکَ، أَوْ تَغُرَّکَ. وَ لَرُبَّ نَاصِح لَهَا عِنْدَکَ مُتَّهَمٌ، وَ صَادِق مِنْ خَبَرِهَا مُکَذَّبٌ، وَ لَئِنْ تَعَرَّفْتَهَا فِی الدِّیَارِ الْخَاوِیَةِ، وَ الرُّبُوعِ الْخَالِیَةِ، لَتَجِدَنَّهَا مِنْ حُسْنِ تَذْکِیرِکَ، وَ بَلاَغِ مَوْعِظَتِکَ، بِمَحَلَّةِ الشَّفِیقِ عَلَیْکَ، وَ الشَّحِیحِ بِکَ! وَ لَنِعْمَ دَارُ مَنْ لَمْ یَرْضَ بِهَا دَاراً، وَ مَحَلُّ مَنْ لَمْ یُوَطِّنْهَا مَحَلاًّ! وَ إِنَّ السُّعَدَاءَ بِالدُّنْیَا غَداً هُمُ الْهَارِبُونَ مِنْهَا الْیَوْمَ.

### ترجمه

به حق مى گویم: دنیا تو را فریب نداده، این تو هستى که به آن فریفته و مغرور شده اى (و خود را فریب داده اى)، دنیا پندهاى فراوانى دارد که پرده از روى واقعیت خود براى تو برداشته و تو را به عدل و انصاف دعوت کرده است. دنیا با هشدارهایى که از طریق نزول بلا و آفات در جسمت و کاستن از قوا و نیرویت به تو مى دهد راستگوتر و وفادارتر از آن است که به تو دروغ گوید یا فریبت دهد. چه بسیار نصیحت کنندگانى درباره دنیا که نزد تو متهم اند و چه بسیار راستگویانى که در مورد اخبار دنیا که از سوى تو تکذیب مى شوند. اگر حال دنیا را در مورد مناطق ویران شده و خانه هاى خالى از سکنه، جستجو کنى به یقین آن را یادآورى کننده اى نیکو و واعظى گویا مى یابى همچون دوستى مهربان که از رسیدن اندوه به تو به شدّت ناراحت مى شود. دنیا چه سراى خوبى است براى کسى که آن را خانه همیشگى خود نداند و چه محلّ نیکویى است براى کسى که آن را وطن خود برنگزیند (آرى!) سعادتمندان بوسیله دنیا در قیامت، آنها هستند که امروز از آن مى گریزند.

▲شرح و تفسیر

▲دنیا بهترین واعظ

از آنجا که بسیارى از دنیاپرستان براى تبرئه خویشتن گناه خود را به گردن فریبندگى دنیا مى افکنند و زرق و برق دنیا و مواهب مادّى را عامل خطاهاى خویش مى شمرند.

امام(علیه السلام) در این بخش از خطبه در واقع به پاسخ آنها مى پردازد و مى فرماید: «به حق مى گویم: دنیا تو را فریب نداده، این تو هستى که به آن فریفته و مغرور شده اى (و خود را فریب داده اى)»; (وَ حَقّاً أَقُولُ! مَا الدُّنْیَا غَرَّتْکَ، وَ لکِنْ بِهَا اغْتَرَرْتَ).

سپس به بیان دلیل براى این سخن پرداخته، مى فرماید: «دنیا پندهاى فراوانى دارد که پرده از روى واقعیت خود براى تو برداشته و تو را به عدل و انصاف دعوت کرده است»; (وَ لَقَدْ کَاشَفَتْکَ الْعِظَاتِ(1)، وَ آذَنَتْکَ(2) عَلَى سَوَاء).

اشاره به اینکه دنیا نه تنها فریبنده نیست، بلکه حوادثى در آن رخ مى دهد که بیدارکننده است و امام(علیه السلام) در جمله هاى بعد به شرح آن مى پردازد و مى فرماید: «دنیا با هشدارهایى که از طریق نزول بلا و آفات در جسمت و کاستن از قوا و نیرویت به تو مى دهد راستگوتر و وفادارتر از آن است که به تو دروغ گوید و یا فریبت دهد، چه بسیار نصیحت کنندگانى درباره دنیا که نزد تو متهم اند و چه بسیار راستگویانى در مورد اخبار دنیا که از سوى تو تکذیب مى شوند»; (وَ لَهِیَ بِمَا تَعِدُکَ مِنْ نُزُولِ الْبَلاَءِ بِجِسْمِکَ، وَ النَّقْصِ فِی قُوَّتِکَ، أَصْدَقُ وَ أَوْفَى مِنْ أَنْ تَکْذِبَکَ، أَوْ تَغُرَّکَ. وَ لَرُبَّ نَاصِح لَهَا عِنْدَکَ مُتَّهَمٌ، وَ صَادِق مِنْ خَبَرِهَا مُکَذَّبٌ).

اشاره به اینکه هم دنیا ماهیّت خودش را با انواع بلاها و مشکلات و حوادث دردناک و دگرگونى قدرتها به تو نشان داده و توصیف او به فریبندگى نادرست است و هم اولیاء الله و صالحانى که درباره بىوفایى و ناپایدارى دنیا به تو خبر داده اند راست گفته اند، هر چند این سخنان مطابق هواى نفس تو نبوده; نه زبان حال دنیا را پذیرفته اى و نه زبان قال اولیاى الهى را، و همه را متهم به کذب کرده اى، بنابراین این تو هستى که خودت را فریب مى دهى.

این احتمال نیز در تفسیر جمله هاى اخیر وجود دارد که نصیحت کننده همان حوادث ناگوار و خبرهاى صادق همان نشانه هاى بى وفایى دنیاست که انسان با چشم خود این نصیحت کنندگان و خبرهاى صادق را مى بیند و مى شنود; ولى چون مطابق میل او نیست همه را تکذیب مى کند و مى گوید: یک حادثه اتفاقى بود و گذشت و دیگر تکرار نخواهد شد.

سپس با توضیح بیشتر این حقیقت را آشکارتر و براى همگان مفهوم تر مى سازد و مى فرماید: «اگر حال دنیا را در لابه لاى مناطق ویران شده، و خانه هاى خالى از سکنه، جستجو کنى به یقین آن را یادآورى کننده اى نیکو و واعظى گویا مى یابى، همچون دوستى مهربان که از رسیدن اندوه به تو به شدّت ناراحت مى شود»; (وَ لَئِنْ تَعَرَّفْتَهَا فِی الدِّیَارِ الْخَاوِیَةِ(3)، وَ الرُّبُوعِ(4) الْخَالِیَةِ، لَتَجِدَنَّهَا مِنْ حُسْنِ تَذْکِیرِکَ، وَ بَلاَغِ مَوْعِظَتِکَ، بِمَحَلَّةِ الشَّفِیقِ عَلَیْکَ، وَ الشَّحِیحِ(5) بِکَ!).

سرانجام در آخرین جمله مى فرماید: «دنیا چه سراى خوبى است براى کسى که آن را خانه همیشگى خود نداند و چه محلّ نیکویى است براى کسى که آن را وطن خود برنگزیند (آرى!) سعادتمندان به وسیله دنیا در قیامت، آنها هستند که امروز از آن مى گریزند»; (وَ لَنِعْمَ دَارُ مَنْ لَمْ یَرْضَ بِهَا دَاراً، وَ مَحَلُّ مَنْ لَمْ یُوَطِّنْهَا مَحَلاًّ! وَ إِنَّ السُّعَدَاءَ بِالدُّنْیَا غَداً هُمُ الْهَارِبُونَ مِنْهَا الْیَوْمَ).

اشاره به اینکه افراد با ایمان و بیدار مى توانند از همین دنیاى پرشور و شرّ و مملوّ از فریب و نیرنگ، وسیله اى براى سعادت جاویدان خود بسازند و آن را نردبانى براى صعود به مقامات عالیه قرار دهند، به این ترتیب که نگاه آنها به دنیا برخلاف دنیاپرستان، نگاه به یک پل یا گذرگاه باشد; آنها که از رزق و برقش مى گریزند و از مواهب آن براى قرب به خدا سود مى جویند و از اینجا به خوبى فرق دنیاى ممدوح و مذموم روشن مى شود همان گونه که در بحث نکته ها خواهد آمد.

#####

1. «عظات» جمع «عظه» به معناى موعظه و پند و نصیحت است و در اینجا کنایه از حوادث تلخ دنیاست که سبب بیدارى و هوشیارى مى شود.

2. «آذنت» از ریشه «ایذان» به معناى اعلام کردن توأم با تهدید و گاه به معناى اعلام جنگ است. سپس به معناى اعلام مطلق نیز آمده و اذان نماز را از این جهت اذان مى گویند که اعلام ورود وقت نماز مى کند.

3. «خاویه» اسم فاعل است از ریشه «خَوى» به معناى خالى بودن و گاه به معناى ویران شدن گرفته شده است.

4. «ربوع» جمع «ربع» بر وزن «رفع» به معناى خانه است و گاه به معناى منطقه یا گروهى از مردم نیز آمده و در اینجا منظور همان معناى اوّل است.

5. «شحیح» از ریشه «شحّ» بر وزن «مخ» به معناى بخل توأم با حرص است که به صورت عادت درآید و لذا واژه «شحیح» گاه به افراد دلسوزى که هرگز مایل نیستند گرد و غبار نگرانى بر دامن دوستشان نشیند و نسبت به آن بخل مىورزند اطلاق مى شود و در عبارت بالا همین معنا اراده شده است.

#####

▲نکته

▲دنیاى ممدوح و مذموم

امام(علیه السلام) در عبارات بالا دنیا را واعظى دلسوز و گزارشگرى صادق و وفادار معرفى کرد که به وسیله دگرگونیهاى سریع و حوادث و آفات گوناگون، ناپایدارى خودش را اعلام کرده و به همگان هشدار داده است که تکیه بر آن نکنند و تنها از آن توشه بگیرند.

از این صریح تر عبارتى است که در کلمات قصار آن حضرت درباره دنیا آمده است. حضرت آن را مسجد دوستان خدا: (مَسْجِدُ أحِبّاءُ اللهِ) و تجارت خانه اولیاء الله: (وَ مَتْجَرُ أولِیاءِ اللهِ) و محل نزول وحى الهى: (وَ مَهْبِطُ وَحْىِ اللهِ) و نمازخانه فرشتگان خدا: (وَ مُصَلّى مَلائِکَةِ اللهِ) برشمرده و آن را سراى موعظه و عافیت براى کسانى که حقیقت دنیا را دریابند معرفى فرموده: (دارُ عافِیَة لِمَنْ فَهِمَ عَنْها ... وَ دارُ مَوْعِظَة لِمَنِ اتَّعَظَ بِها).(1)

این در حالى است که در خطبه هاى متعددى از نهج البلاغه و روایات بسیار دیگر نکوهشهاى شدیدى از دنیا شده است. سرایى مملوّ از بلا و معروف به غدر و بىوفایى: (دارٌ بِالْبَلاءِ مَحْفُوفَةٌ وَ بِالْغَدْرِ مَعْرُوفَةٌ)(2) و نیز به منزله مار خوش خطّ و خالى شمرده شهد که ظاهرش نرم و ملایم; ولى سمّ کشنده در جوف اوست: (مَثَلُ الدُّنْیا کَمَثَلِ الْحَیَّةِ لَیِّنٌ مَسُّها وَ السَّمُّ النّاقع فی جَوْفِها).(3)

در جایى دیگر در جمله اى کوتاه امام نسبت به خطرات عظیم دنیا هشدار داده مى فرماید: «تَغُرُّ وَ تَضُرُّ وَ تَمُرُّ; فریب مى دهد، زیان مى رساند و به سرعت مى گذرد».(4)

سه طلاقه کردن دنیا از سوى امام(علیه السلام) به سبب زشتیها و بدیهایش معروف است و در کلمات قصار ضمن عبارات تکان دهنده اى به آن اشاره شده است.(5)

فراتر از اینها آیات قرآن مجید است که نکوهشهاى شدیدى از دنیا دارد. از جمله در سوره زخرف به قدرى دنیا را بى ارزش مى شمرد که اگر افراد کم ظرفیت تشویق به کفر و گناه نمى شدند خداوند قصرهاى مجلّلى در اختیار کافران مى گذاشت که سقفهایش از نقره و با انواع زر و زیورها آراسته بود. (وَلَوْلاَ أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَّجَعَلْنَا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِّنْ فَضَّة وَمَعَارِجَ عَلَیْهَا یَظْهَرُونَ * وَلِبُیُوتِهِمْ أَبْوَاباً وَسُرُراً عَلَیْهَا یَتَّکِئُونَ).(6)

هرگاه این آیات و روایات را در برابر هم بچینیم این سؤال پدیدار مى شود که اگر دنیا این همه خوبى دارد، پس چرا این همه بد است و اگر این همه بدى دارد، پس چرا خوب است؟

پاسخ این سؤال در یک جمله نهفته است و آن اینکه این تفاوت نتیجه اختلاف زاویه هاى دید است.

ظاهربینان و دنیاپرستان که دیدشان کوتاه و نظرشان سطحى است تنها زرق و برق آن را مى بینند و زخارف و زینتهاى زودگذرش را و به آن دل مى بندند. دنیا براى این گروه، فوق العاده خطرناک است و از آنجایى که گاه اکثریت مردم را این گروه تشکیل مى دهند، آیات و روایات در نکوهش دنیا بسیار بیشتر است، لذا خداوند به همه انسانها هشدار مى دهد که بیدار باشید که دنیا شما را نفریبد و شیطان شما را فریب ندهد (فَلاَ تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیَاةُ الدُّنْیَا وَلاَ یَغُرَّنَّکُمْ بِاللهِ الْغَرُورُ)(7)جالب اینکه در این آیه دنیا فریبنده هم ردیف شیطان فریبکار شمرده شده است (زیرا منظور از غرور در این آیه همان شیطان است).

ولى بیداردلان آگاه و مؤمنان عاقل و فرزانه که با دیده تیزبین خود به باطن دنیا مى نگرند و آغاز و انجامش را با یک مطالعه عمیق مى بینند تاریخ پیشینیان را در نظر خود مجسم مى کنند و سرنوشت فراعنه و کسراها و عمالقه وابناى عمالقه را مدّ نظر قرار مى دهند پیامهاى مواعظ دوستانه دنیا را با گوش جان مى شنوند و درسهاى لازم را از آن فرا مى گیرند; دنیا را به دانشگاهى تبدیل مى کنند براى کسب معارف الهیه و تجارت خانه اى براى برگرفتن زاد و توشه و معبد باشکوهى براى معراج به سوى خدا.

کوتاه سخن اینکه به گفته امیرمؤمنان على(علیه السلام) در یکى از خطبه هاى همین کتاب: «آنها که به دنیا به عنوان یک وسیله بنگرند به آنها بصیرت و بینایى مى بخشد و آنها که به عنوان یک هدف به آن بنگرند کورشان مى کند»; (مَنْ أبْصَرَ بِها بَصَّرْتَهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ إلَیْها أعْمَتْهُ).(8)

#####

1. نهج البلاغه، کلمات قصار، 131 .

2. همان مدرک، خطبه 226 .

3. همان مدرک، کلمات قصار، 119 .

4. همان مدرک، 415 .

5. همان مدرک، 77 .

6. زخرف، آیه 33-35 .

7. فاطر، آیه 5 .

8. نهج البلاغه، خطبه 82 .

▲بخش چهارم

إِذَا رَجَفَتِ الرَّاجِفَةُ، وَ حَقَّتْ بِجَلاَئِلِهَا الْقِیَامَةُ، وَ لَحِقَ بِکُلِّ مَنْسَک أَهْلُهُ، وَ بِکُلِّ مَعْبُود عَبَدَتُهُ، وَ بِکُلِّ مُطَاع أَهْلُ طَاعَتِهِ، فَلَمْ یُجْزَ فِی عَدْلِهِ وَ قِسْطِهِ یَوْمَئِذ خَرْقُ بَصَر فِی الْهَوَاءِ، وَ لاَ هَمْسُ قَدَم فِی الاَْرْضِ إِلاَّ بِحَقِّهِ، فَکَمْ حُجَّة یَوْمَ ذَاکَ دَاحِضَةٌ، وَ عَلاَئِقِ عُذْر مُنْقَطِعَةٌ!

فَتَحَرَّ مِنْ أَمْرِکَ مَا یَقُومُ بِهِ عُذْرُکَ، وَ تَثْبُتُ بِهِ حُجَّتُکَ، وَ خُذْ مَا یَبْقَى لَکَ مِمَّا لاَ تَبْقَى لَهُ، وَ تَیَسَّرْ لِسَفَرِکَ; وَشِمْ بَرْقَ النَّجَاةِ; وَ ارْحَلْ مَطَایَا التَّشْمِیرِ.

### ترجمه

در آن زمان که آن لرزه سخت و سنگین روى دهد (و نفخه صور واقع شود) و قیامت با تمام حوادث بزرگ و وحشتناکش تحقق یابد واهل هر مذهب و معبدى به آن ملحق شود و بندگان هر معبودى به او بپیوندند و هر اطاعت کننده اى به مطاعش ملحق شود، در آن هنگام در صحنه عدل و قسط پروردگار (همه اعمال) حتى چشمى که برخلاف حق به آسمان گشوده شده و گامى که آهسته (به ظلم) در زمین برداشته اند، به حق و عادلانه پاداش داده مى شوند. در آن روز چه بسیار دلیلهایى که ابطال مى گردد و چه پیوند عذرهایى که قطع مى شود. حال که چنین است کوشش کن تا چیزى به دست آورى که عذر تو را موجه سازد و حجت و دلیل خویش را با آن استوار سازى. چیزى به دست آور که براى تو باقى بماند. در برابر آنچه تو براى آن باقى نمى ماند. (با تهیّه زاد و توشه) براى سفر آخرت آماده شو، و چشم به برق نجات (و دلیل راه) بدوز و مرکب راهوار خود را براى این سفر آماده ساز و بار و بنه خویش را بر آن ببند!

▲شرح و تفسیر

▲آمادگى براى سفر آخرت

امام(علیه السلام) در آخرین بخش این خطبه ـ با توجّه به اشاره اى که به جهان آخرت در جمله قبل شده بود ـ اشاره به دادگاه پروردگار در جهان آخرت مى کند و چند نکته دقیق را بر مى شمرد و مى فرماید: «در آن زمان که آن لرزه سخت و سنگین روى دهد (و نفخه صور واقع شود) و قیامت با تمام حوادث بزرگ و وحشتناکش تحقق یابد واهل هر مذهب و معبدى به آن ملحق شود و بندگان هر معبودى به او بپیوندند، و هر اطاعت کننده اى به مطاعش ملحق شود، در آن هنگام در صحنه عدل و قسط پروردگار (همه اعمال) حتى چشمى که برخلاف حق به آسمان گشوده شده و گامى که آهسته (به ظلم) در زمین برداشته اند، عادلانه پاداش داده مى شود»; (إِذَا رَجَفَتِ الرَّاجِفَةُ(1)، وَ حَقَّتْ بِجَلاَئِلِهَا(2) الْقِیَامَةُ، وَ لَحِقَ بِکُلِّ مَنْسَک(3) أَهْلُهُ، وَ بِکُلِّ مَعْبُود عَبَدَتُهُ، وَ بِکُلِّ مُطَاع أَهْلُ طَاعَتِهِ، فَلَمْ یُجْزَ(4)فِی عَدْلِهِ وَ قِسْطِهِ یَوْمَئِذ خَرْقُ بَصَر فِی الْهَوَاءِ، وَ لاَ هَمْسُ(5) قَدَم فِی الاَْرْضِ إِلاَّ بِحَقِّهِ،).

این گفتار تکان دهنده امام بر دو نکته تأکید مى کند: نخست اینکه در آن روز هر گروهى به معبود و مطاع و پیشواى خود ملحق مى شود و آنچه در این دنیا وجود داشته در آنجا به یقین، مجسّم مى شود. حتى مطابق حدیثى از امام على بن موسى الرضا(علیه السلام): «اگر کسى به سنگى علاقه داشته باشد خداوند او را با آن سنگ محشور مى کند; فَلَوْ أنَّ رَجُلا أحَبَّ حَجَراً لَحَشَرَهُ اللهُ مَعَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ»(6) پیش از آن قرآن مجید فرموده است: «(احْشُرُوا الَّذِینَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ وَمَا کَانُوا یَعْبُدُونَ * مِنْ دُونِ اللهِ فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِیمِ); در آن روز گفته مى شود: ظالمان و هم ردیفانشان و آنچه را جز خدا مى پرستیدند جمع کنید و به راه دوزخ هدایتشان نمایید».(7)

دیگر اینکه به قدرى حساب خداوند در آن روز دقیق و عدالتش فراگیر است که حتى یک نیم نگاه گناه آلود به آسمان و یا گام آهسته اى در زمین به حسابش رسیدگى مى شود و اى واى بر بدکاران و خطاکاران و ستم گران!

در اینجا بعضى از شارحان نهج البلاغه سؤالى مطرح کرده اند که اگر در آن روز هر عبادت کننده اى به معبودش و هر مطیعى به مطاعش ملحق مى شود، پس باید مسیحیانى که حضرت مسیح را پرستیدند به حضرت مسیح و غالیان در حق امیرمؤمنان و عبادت کنندگان فرشتگان به آنها ملحق شوند به یقین براى آنها مشکلى وجود نخواهد داشت؟

قرآن مجید پاسخ این سؤال را به خوبى داده و مى فرماید: «(وَیَوْمَ یَحْشُرُهُمْ وَمَا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللهِ فَیَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِى هَـؤُلاَءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِیلَ * قَالُوا سُبْحَانَکَ مَا کَانَ یَنْبَغِى لَنَا أَنْ نَّتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیَآءَ وَلَکِنْ مَّتَّعْتَهُمْ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّکْرَ وَکَانُوا قَوْماً بُوراً); به خاطر بیاور روزى را که همه آنان و معبودهایى که غیر از خدا مى پرستند جمع مى کند آنگاه به آنها مى گوید: آیا شما این بندگان مرا گمراه کردید یا خود آنان راه را گم کردند؟ در پاسخ مى گویند:

منزّهى تو براى ما شایسته نبود که غیر از تو اولیایى برگزینیم; ولى آنان و پدرانشان را از نعمت برخوردار نمودى تا اینکه (به جاى شکر نعمت) یاد تو را فراموش کردند و تباه و هلاک شدند» و به دنبال آن مى فرماید: «(فَقَدْ کَذَّبُوکُمْ بِمَا تَقُولُونَ فَمَا تَسْتَطِیعُونَ صَرْفاً وَلاَ نَصْراً); (خداوند به آنان مى گوید ببینید) این معبودان شما را در آنچه مى گویید تکذیب کرده اند. اکنون نمى توانید عذاب الهى را برطرف سازید یا از کسى یارى بطلبید».(8)

آرى! اگر پیشوایان آنها از آنها بیزارى نجویند ممکن است ملحق شوند; ولى با توجّه به بیزارى جستن آنها هرگز به آنان ملحق نخواهند شد.

آنگاه در ادامه سخن به کسانى که در این دنیا با دلیلهاى واهى و عذرهاى ناموجّه خود را تبرئه مى کنند هشدار مى دهد که در قیامت چنین نیست. مى فرماید: «در آن روز چه بسیار دلیلهایى که ابطال مى گردد و چه پیوند عذرهایى که قطع مى شود»; (فَکَمْ حُجَّة یَوْمَ ذَاکَ دَاحِضَةٌ(9)، وَ عَلاَئِقِ(10) عُذْر مُنْقَطِعَةٌ!).

اشاره به اینکه آن روز همه چیز روشن و آشکار است و در چنان شرایطى دلایل بى اساس و عذرهاى واهى کارایى ندارد.

قرآن مجید درباره تکذیب کنندگان آیات الهى مى فرماید: «(وَلاَ یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ); در آنجا به آنها اجازه داده نمى شود که عذرخواهى کنند، چرا که عذر قابل قبولى ندارند».(11)

به گفته شاعر:

در آن دیوان که حق حاکم شد و دست و زبان شاهد *** نخواهد بود بازار و بها چیره زبانى را در پایان خطبه به عنوان یک نتیجه گیرى کارساز و روشن، ضمن پنج جمله کوتاه و پرمعنا راه نجات را نشان مى دهد. نخست مى فرماید: «حال که چنین است کوشش کن چیزى به دست آورى که عذر تو را برپا دارد و حجت و دلیل خویش را با آن استوار سازى»; (فَتَحَرَّ(12) مِنْ أَمْرِکَ مَا یَقُومُ بِهِ عُذْرُکَ، وَ تَثْبُتُ بِهِ حُجَّتُکَ).

در دستور دوم مى فرماید: «چیزى به دست آور که براى تو باقى مى ماند، در برابر آنچه تو براى آن باقى نمى مانى»; (وَ خُذْ مَا یَبْقَى لَکَ مِمَّا لاَ تَبْقَى لَهُ).

منظور از «مَا یَبْقَى لَکَ» اسباب مواهب و نعم جاویدان روز قیامت یعنى اعمال صالحه است و منظور از «مَا لاَ تَبْقَى لَهُ» نعمتهاى دنیاست که انسان مى گذارد و مى گذرد.

در سومین دستور مى فرماید: «(با تهیّه زاد و توشه) براى سفرت آماده شو»; (وَ تَیَسَّرْ لِسَفَرِکَ).

این همان چیزى است که قرآن مجید درباره آن مى فرماید: «(وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَى); زاد و توشه برگیرید که بهترین زاد و توشه، تقواست».(13)

در چهارمین دستور مى افزاید: «و چشم به برق نجات (و دلیل راه) بدوز (و چراغهاى راهنمایى را که در مسیر این سفر نصب کرده اند نادیده مگیر)»; (وَشِمْ(14)بَرْقَ النَّجَاةِ).

در پنجمین وآخرین دستور مى فرماید: «مرکب راهوار خود را براى این سفر آماده ساز و بار و بنه خویش را بر آن ببند»; (وَ ارْحَلْ مَطَایَا(15) التَّشْمِیرِ(16)).

کوتاه سخن اینکه امام راه صاف را براى نجات از چنگال خطرات دنیا و آخرت در این سفرى که در پیش دارند نشان داده و دستوراتى درباره زاد و توشه سفر و مرکب راهوار و توجّه به علایم راهنمایى و سپس آماده کردن عذر تقصیر و دلایل خطا و اشتباه را به آنها گوشزد نموده است. چنین مسافرى نه مقصد را گم مى کند و نه هنگامى که به مقصد رسید در مى ماند. در پرتو عنایات الهى و راهنماییهاى حجت خدا همه برنامه هاى او رو به راه است.

در روایتى آمده است: زُهْرى (از فقهاى هفتگانه معروف اهل سنّت که بعد از گروه صحابه روى کار آمد) نقل مى کند که در یک شب سرد و بارانى (امام) على بن الحسین(علیه السلام)را دیدم که مقدارى آرد و هیزم بردوش خود گذارده بود و عبور مى کرد، عرض کردم اى فرزند رسول خدا این چیست؟ امام فرمود: قصد سفرى دارم و زاد و توشه براى آن تهیّه مى کنم و در محل امنى مى گذارم. زهرى گفت: این غلام من است بار را براى شما حمل مى کند. امام قبول نکرد، عرض کرد: اجازه دهید خودم آن را بردارم تا شما را از حمل آن آسوده کنم. امام فرمود: من چیزى را که سبب نجاتم در این سفر و ورودم در جایگاه خوبى مى شود رها نمى کنم، تو را به خدا سوگند مى دهم به دنبال کار خود بروى و مرا رها کنى و مزاحم نشوى. زهرى به دنبال کار خود رفت، بعد از چند روز امام را ملاقات کرد. عرض کرد: یابن رسول الله! از سفرى که فرمودید خبرى نیست! امام فرمود: «بلى یا زُهْری لَیْسَ ما ظَنَنْتَ وَ لکِنَّهُ الْمَوْتُ وَ لَهُ کُنْتُ اَسْتَعِدُّ وَ إنَّمَا الاِْسْتَعْدادُ لِلْمَوْتِ تَجَنُّبُ الْحَرامِ وَ بَذْلُ النَدى وَالْخَیْرُ; آرى اى زهرى! آن سفرى که گمان کردى نبود منظورم سفر مرگ و آخرت بود، من براى آن آماده مى شدم و آمادگى براى آن با پرهیز از حرام و بذل و بخشش سخاوتمندانه و انجام کارهاى خیر است».(17)

#####

1. «راجفه» از ریشه «رجف» بر وزن «وقف» به معناى اضطراب و لرزه شدید است و از آنجا که اخبار فتنه انگیز مایه تشویش و اضطراب جامعه مى شود به آن اراجیف مى گویند. در قرآن مجید و در خطبه بالا این واژه اشاره به زلزله هاى رستاخیز است.

2. «جلائل» جمع «جلیله» به معناى هر صفت عظیم و شدید است.

3. «منسک» به معناى عبادت و گاه به معناى مذهب و معبد آمده است و در خطبه بالا همین معنا ارائه شده است.

4. «لم یُجْزَ» طبق آنچه در متن آمده از ریشه «جزاء» به معناى پاداش است; ولى در بعضى از نسخ «لم یَجْزِ» از ریشه «جریان» ذکر شده; یعنى در عدالت او کمترین خلافى جریان ندارد و در بعضى دیگر از نسخ «لم یَجُرْ» از ریشه «جور» آمده که اشاره به عدم جور و ظلم خداوند در جزاى اعمال است و در بعضى دیگر از نسخ «لَمْ یَجُزْ» از ماده «جواز» آمده; یعنى در مقام عدالت خدا کمترین خلافى جایز نیست.

5. «هَمْس» به معناى صداى آهسته و پنهان است.

6. وسائل الشیعه، ج 10، ص 393، ح 5 از باب 66 از ابواب مزار ـ همین مضمون با کمى تفاوت ـ از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در کتاب روضة الواعظین نقل شده است.

7. صافات، آیه 22-23 .

8. فرقان، آیه 17-19 .

9. «داحضة» از ریشه «دَحْض» بر وزن «محض» به معناى لغزش گرفته شده و «حجة داحضة» به دلیل سُست و بى پایه گفته مى شود.

10. «علائق» جمع «علاقه» (به فتح عین) به معناى پیوند و دلبستگى است و مفهوم جمله بالا این است که پیوندها و دلبستگیها در قیامت بریده مى شود و نیز جمع «علاقة» (به کسر عین) به معناى دستگیره و طناب و امثال آن است و مفهوم جمله بنابراین چنین مى شود که در قیامت دستاویزهاى عذر منقطع مى شود.

11. مرسلات، آیه 36 .

12. «تحرّ» از ریشه «تحرى» به معناى جستجوى امر بهتر است.

13. بقره، آیه 197 .

14. «شم» از ریشه «شَیْم» بر وزن «دَیْم» به معناى چشم دوختن به چیزى است.

15. «مطایا» جمع «مطیة» به معناى مرکب سوارى است.

16. «تشمیر» از ریشه «شمر» بر وزن «تمر» دراصل به معناى آستین بالا زدن و دامن به کمر بستن و آماده شدن براى انجام کارى است. سپس به هرگونه آمادگى و تلاش و کوشش اطلاق شده است.

17. وسائل الشیعه، ج 6، ص 279، ح 5 از باب 14، ابواب صدقات.

#####

▲خطبه 224

یَتَبَرَّأُ مِنَ الظُّلْمِ

از سخنان امام(علیه السلام) است که در آن از ظلم و ستم تبرّى مى جوید (و داستان معروف عقیل و آهن تفتیده را بیان مى کند).(1)

#####

1. سند خطبه:

از کسانى که قبل از مرحوم سیّد رضى این خطبه را نقل کرده اند مرحوم شیخ صدوق است که آن را در کتاب امالى خود آورده و از کسانى که بعد از سیّد رضى آن را آورده اند سبط ابن الجوزى در کتاب تذکره است که آن را از ابن عباس از امیرمؤمنان على(علیه السلام) نقل کرده و زمخشرى در ربیع الابرار و ابن شهر آشوب در مناقب است و از کلام صدوق در امالى استفاده مى شود که آنچه مرحوم سیّد رضى در این خطبه آورده بخشهایى از یک خطبه طولانى است که در آنجا آمده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 159)

▲خطبه در یک نگاه

به گفته بعضى از شارحان نهج البلاغه این سخن را زمانى على(علیه السلام) بیان فرمود که بعضى از اطرافیان به آن حضرت خرده گرفتند که «معاویه» در سایه بذل و بخشش فراوان از بیت المال افراد را به سوى خود جذب مى کند و چه خوب بود که شما هم از سختگیرى در امر بیت المال مى کاستى و افراد سرکش را راضى نگه مى داشتى. امام(علیه السلام)برآشفت و این سخن را ایراد کرد. که در واقع از سه بخش تشکیل شده است:

بخش اوّل را به بحثى کلى و جامع و کوبنده درباره تبرّى از ظلم و ستم آغاز کرده و مى فرماید: به هیچ قیمتى حاضر نیست کمترین ظلم و ستمى روا دارد و خشم و غضب پروردگار را براى خود بخرد.

بخش دوم به ذکر یکى از مصداقهاى روشن این مطلب مى پردازد و داستان تنگدستى برادرش عقیل و انتظار نابجاى او را از بیت المال بیان مى فرماید که چگونه با «حدیده محماة» (آهن تفتیده) به او پاسخ داد.

بخش سوم را به یاد کرد مصداق زنده دیگرى از بیزاریش از ظلم و ستم اختصاص مى دهد و داستان «اشعث بن قیس» منافق و حلواى ملفوفه را ذکر مى کند و با جمله هاى بسیار رسا و گویا و بى نظیر در زمینه تبرّى از ظلم و ستم و پایمال کردن حقوق دیگران گفتار خود را پایان مى دهد.

▲بخش اوّل

وَ اللّهِ لاََنْ أَبِیتَ عَلَى حَسَکِ السَّعْدَانِ مُسَهَّداً، أَوْ أُجَرَّ فِی الاَْغْلاَلِ مُصَفَّداً، أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أَلْقَى اللّهَ وَ رَسُولَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ظَالِماً لِبَعْضِ الْعِبَادِ، وَ غَاصِباً لِشَىْء مِنَ الْحُطَامِ، وَ کَیْفَ أَظْلِمُ أَحَداً لِنَفْس یُسْرِعُ إِلَى الْبِلَى قُفُولُهَا، وَ یَطُولُ فِی الثَّرَى حُلُولُهَا؟!

### ترجمه

به خدا سوگند اگر شب را روى خارها (ى جانگداز) سعدان بیدار به سر برم و یا (روزها) در غل و زنجیرها دست و پا بسته کشیده شوم براى من محبوبتر از آن است که خدا و رسولش را روز قیامت در حالى ملاقات کنم که به بعضى از بندگان ستم کرده و چیزى از اموال دنیا را غصب نموده باشم. چگونه بر کسى ستم روا دارم آن هم براى جسمى که به سرعت به سوى کهنگى باز مى گردد.
(و به زودى از هم متلاشى مى شود) و توقفش در میان خاک بسیار طولانى خواهد بود.

▲شرح و تفسیر

▲چرا دست به ظلم بیالایم؟

همان گونه که اشاره شد، جمعى از یاران امام(علیه السلام) به عنوان خیرخواهى عرض کردند تو مى خواهى با عدالت رفتار کنى و بزرگ و کوچک را یکسان شمارى; ولى گروهى از متمکّنان از عدالت تو ناراضیند و کارشکنى مى کنند در حالى که معاویه آنها را با اموال و هدایا جلب مى کند و مع الاسف غالب دنیاپرستان به سوى او تمایل یافته اند. هرگاه تو اى امیرمؤمنان دست خود را به بذل و بخشش بیت المال بگشایى. گردنها به سوى تو کشیده مى شود واطراف تو را خواهند گرفت. امام(علیه السلام) پاسخهاى صریح و کوبنده اى به آنها داد که بخشى از آن همین خطبه موضوع بحث ماست.(1)

از این سخن به خوبى استفاده مى شود که امام(علیه السلام) سخت از این انحراف فکرى که حتى دامان گروهى از خاصّان او را گرفته بود، سخت برآشفته است، لذا سعى مى کند با بیانات قاطع و ذکر شواهد و نظایر، این فرهنگ غلط جاهلى را که امروز هم دستاویز سیاستمداران حرفه اى است از افکار آنها بزداید و فرهنگ قرآن و پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) را که بسط عدل و داد نسبت به همه قشرهاست جایگزین آن بسازد. مى فرماید: «به خدا سوگند اگر شب را بر روى خارهاى (جانگداز) سَعْدان بیدار به سر برم و یا در غل و زنجیرها دست و پا بسته کشیده شوم براى من محبوب تر از آن است که خدا و رسولش را روز قیامت در حالى ملاقات کنم که به بعضى از بندگان ستم کرده و چیزى از اموال دنیا را غصب نموده باشم»; (وَ اللّهِ لاََنْ أَبِیتَ عَلَى حَسَکِ(2) السَّعْدَانِ(3) مُسَهَّداً(4)، أَوْ أُجَرَّ فِی الاَْغْلاَلِ مُصَفَّداً(5)، أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أَلْقَى اللّهَ وَ رَسُولَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ظَالِماً لِبَعْضِ الْعِبَادِ، وَ غَاصِباً لِشَىْء مِنَ الْحُطَامِ(6)).

بدترین شکنجه براى یک انسان این است که روى خارهاى سعدان بخوابد (همان خارهاى سه پهلو که هر طرف آن روى زمین قرار بگیرد یکطرف تیز آن به طرف بالاست) و هنگام روز دست و پاى او را در زنجیر کنند و در کوچه و بازار بکشند.

امام(علیه السلام) با قاطعیّت و همراه به سوگند به ذات پاک خدا مى فرماید: تحمّل این شکنجه براى من آسان تر از این است که در دادگاه عدل الهى به علّت ظلم کوچک بر بنده اى از بندگان و غصب شىء ناچیزى از کسى حضور یابد، چنان که مجازات آن جاویدان و درد و رنج شکنجه این دنیا هر چه باشد گذراست. با این حال چگونه از من انتظار دارید از راهى که معاویه مى رود و حساب و کتاب روز قیامت در او منظور نیست بروم. آیین اسلام را رها کنم و به آیین شرک و جاهلیّت رو آورم.

سپس مى افزاید: «چگونه بر کسى ستم روا دارم آن هم براى جسمى که به سرعت به سوى کهنگى باز مى گردد. (و به زودى از هم مى پاشد) و توقفش در میان خاک بسیار طولانى خواهد بود»; (وَ کَیْفَ أَظْلِمُ أَحَداً لِنَفْس یُسْرِعُ إِلَى الْبِلَى قُفُولُهَا(7)، وَ یَطُولُ فِی الثَّرَى(8) حُلُولُهَا؟!).

اشاره به اینکه هیچ عقلى این کار را نمى پسندد که انسان براى نفع عاجل، سعادت آجل و دائم را از دست بدهد و آنها که همچون معاویه و اطرافیانش دست به چنین معامله اى زده اند سخت خطاکار و در اشتباهند.

به این ترتیب امام(علیه السلام) آب پاکى بر دست همه کسانى مى ریزد که پیشنهاد ظلم و تبعیض به آن حضرت کرده و عملا معتقد بودند هدف وسیله را توجیه مى کند و آنها را از اینکه بتوانند روش عادلانه; اما پر زحمت امام را تغییر دهند مأیوس مى سازد.

نباید فراموش کرد که با نهایت تأسف دوران خلافت ظاهرى امام(علیه السلام) زمانى آغاز شد که بسیارى از مردم به حاتم بخشیهاى عثمان از بیت المال و تبعیضهاى ناروا که سرانجام سبب شورش او مى شد عادت کرده بودند معاویه همان راه را ادامه مى داد; ولى امام(علیه السلام)سعى داشت مردم را به فرهنگ عصر پیامبر بازگرداند.

گرچه این برنامه سرانجام به نتیجه کامل نرسید; ولى این فایده مهم را داشت که مکتب اصیل اسلام را زنده نگهداشت و منحرفان را رسوا نمود.

#####

1. تمام نهج البلاغه، ص 679، چاپ دوم.

2. «حسک»; یعنى خار. این واژه به خار بیابان و یا خار داخل بدن ماهى اطلاق مى شود.

3. «سعدان» گیاهى است خاردار که خار آن مانند نوک پستان است و سه شاخه در سه طرف دارد که به هر طورى که زمین بیفتد دو شاخه آن رو به بالاست و به همین دلیل خار مزاحم و خطرناکى است و عجیب اینکه همین خار از خوراکهاى خوب شتر است.

4. «مسهّد» از ریشه «سهاد» بر وزن «قباد» به معناى بى خوابى شبانه است و «مسهّد» کسى است که شب بى خواب مى ماند.

5. «مصفّد» از ریشه «صفد» بر وزن «رفت» به معناى بستن به زنجیره و مانند آن است و «صفاد» بر وزن «عناد» به طناب و زنجیر گفته مى شود.

6. «حطام» از ریشه «حطم» بر وزن «حتم» به معناى شکستن گرفته شده و به متاع دنیا «حطام» گفته مى شود، از این رو شکننده و ناپایدار است.

7. «قفول» مصدر است و به معناى رجوع و بازگشت آمده و طبق این معنا مفاد جمله همان است که در بالا آمد، ولى بعضى این احتمال را داده اند که «قفول» جمع «قفل» است و بر این اساس معناى جمله چنین مى شود: من چگونه به کسى ستم کنم آن هم براى کسى که قفل و پیوندهاى بدنش به سرعت رو به کهنگى مى رود.

8. «ثرى» به معناى خاک است.

#####

▲بخش دوم

وَ اللّهِ لَقَدْ رَأَیْتُ عَقِیلاً وَ قَدْ أَمْلَقَ حَتَّى اسْتَمَاحَنِی مِنْ بُرِّکُمْ صَاعاً، وَ رَأَیْتُ صِبْیَانَهُ شُعْثَ الشُّعُورِ، غُبْرَ الاَْلْوَانِ مِنْ فَقْرِهِمْ، کَأَنَّما سُوِّدَتْ وُجُوهُهُمْ بِالْعِظْلِمِ، وَ عَاوَدَنِی مُؤَکِّداً، وَ کَرَّرَ عَلَیَّ الْقَوْلَ مُرَدِّداً، فَأَصْغَیْتُ إِلَیْهِ سَمْعِی، فَظَنَّ أَنِّی أَبِیعُهُ دِینِی، وَأَتَّبِعُ قِیَادَهُ مُفَارِقاً طَرِیقَتِی، فَأَحْمَیْتُ لَهُ حَدِیدَةً، ثُمَّ أَدْنَیْتُهَا مِنْ جِسْمِهِ لِیَعْتَبِرَ بِهَا، فَضَجَّ ضَجِیجَ ذِی دَنَف مِنْ أَلَمِهَا، وَ کادَ أَنْ یَحْتَرِقَ مِنْ مِیْسَمِهَا، فَقُلْتُ لَهُ: ثَکِلَتْکَ الثَّوَاکِلُ، یَا عَقِیلُ! أَتَئِنُّ مِنْ حَدِیدَة أَحْمَاهَا إِنْسَانُهَا لِلَعِبِهِ، وَ تَجُرُّنِی إِلَى نَار سَجَرَهَا جَبَّارُهَا لِغَضَبِهِ! أتَئِنُّ مِنَ الاَْذَى وَ لاَ أَئِنُّ مِنْ لَظىً؟!

### ترجمه

به خدا سوگند (برادرم) عقیل را دیدم که فقیر شده بود و از من درخواست کرد یک صاع (حدود سه کیلو) از گندم بیت المال شما را به او ببخشم (و این را بر سهمیه مرتب او بیفزایم) کودکانش را دیدم که بر اثر فقر موهایشان پریشان و رنگ صورتشان دگرگون شده بود. گویى صورتشان را با نیل به رنگ تیره درآورده بودند. عقیل مکرر به من مراجعه و سخنش را چند بار تکرار کرد، من خاموش بودم و به سخنانش گوش فرا مى دادم. گمان کرد من دینم را به او مى فروشم و به دلخواه او گام بر مى دارم و از راه و رسم خویش جدا مى شوم. در این هنگام قطعه آهنى را براى او در آتش داغ کردم. سپس آن را به بدنش نزدیک ساختم تا با آن آهن سوزان عبرت گیرد (و از آتش آخرت که با آن قابل مقایسه نیست بپرهیزد، همین که حرارت آهن داغ به دستش نزدیک شد) ناگهان ناله اى همچون بیمارى که از شدت درد به خود مى پیچد و مى نالد سر داد و نزدیک بود از حرارت آن بسوزد، به او گفتم: اى عقیل! عزاداران همچون مادران فرزند مرده، به عزاى تو بنشینند و گریه سر دهند، آیا از قطعه آهنى که انسانى آن را به صورت بازیچه داغ کرده ناله مى کنى; امّا مرا به سوى آتشى مى کشانى که خداوند جبّار آن را با شعله خشم و غضبش برافروخته است؟ تو از این رنج مختصر مى نالى، من از آن شعله هاى سوزان چگونه ننالم؟!

▲شرح و تفسیر

▲داستان حدیده محماة

امام(علیه السلام) در بخش گذشته بحثى کلى درباره پرهیز از ظلم و ستم داشت که نهایت بیزارى او را از ظلم و ستم نشان مى داد. در تعقیب در این بخش انگشت روى دو مصداق روشن به عنوان دو شاهد صادق و دو تابلوى آشکار مى گذارد.

نخست داستان عقیل و حدیده محمات (آهن داغ) را بیان مى کند و نمونه اى از عدل و داد خود را که شاید در تاریخ جهان نظیر نداشته باشد، شرح مى دهد و مى فرماید: «به خدا سوگند (برادرم) عقیل را دیدم که فقیر شده بود و از من درخواست کرد یک صاع (حدود سه کیلو) از گندم بیت المال شما را به او ببخشم»; (وَ اللّهِ لَقَدْ رَأَیْتُ عَقِیلاً وَ قَدْ أَمْلَقَ(1) حَتَّى اسْتَمَاحَنِی(2) مِنْ بُرِّکُمْ(3) صَاعاً(4)).

ظاهراً منظور عقیل یک «صاع» به عنوان سهمیه منظم هر روزه بوده که این ماده غذایى او به طور کامل تأمین شود وگرنه اگر تنها یک صاع براى یک روز بوده نه مشکل عقیل را حل مى کرده و نه ارزش این را داشته که از راه دور خدمت برادرش براى این کار برسد. این نکته نیز قابل توجّه است که عقیل تنها این یک درخواست را نداشت درخواست اداى دین سنگین نیز داشت که امام تنها به درخواست اوّل او اشاره فرمود.

سپس مى افزاید: «کودکانش را دیدم که بر اثر فقر موهایشان پریشان و رنگ صورتشان دگرگون شده بود گویى صورتشان را با نیل به رنگ تیره درآورده بودند»; (وَ رَأَیْتُ صِبْیَانَهُ شُعْثَ(5) الشُّعُورِ، غُبْرَ(6) الاَْلْوَانِ مِنْ فَقْرِهِمْ، کَأَنَّما سُوِّدَتْ وُجُوهُهُمْ بِالْعِظْلِمِ(7)).

سپس مى افزاید: «عقیل مکرر به من مراجعه و سخنش را چند بار تکرار نمود، من خاموش بودم و به سخنانش گوش فرا مى دادم، گمان کرد من دینم را به او مى فروشم و به دلخواه او گام بر مى دارم و از راه و رسم خویش جدا مى شوم»; (وَ عَاوَدَنِی مُؤَکِّداً، وَ کَرَّرَ عَلَیَّ الْقَوْلَ مُرَدِّداً، فَأَصْغَیْتُ(8) إِلَیْهِ سَمْعِی، فَظَنَّ أَنِّی أَبِیعُهُ دِینِی، وَأَتَّبِعُ قِیَادَهُ مُفَارِقاً طَرِیقَتِی).

امام(علیه السلام) در این قسمت همه عواملى را که در نظر اهل دنیا ایجاب مى کند تبعیض درباره برادرش روا دارد، شرح داده است.

از یکسو تقاضاى چیز زیادى نداشت.

از سوى دوم فرزندانش پریشان حال و فقیر بودند.

از سوى سوم مکرر بر مکرّر تقاضاى خود را بیان مى کرد.

ولى با این همه باید امام میان برادرش و سایر نیازمندان امت تفاوتى قائل شود و امکانات بیت المال را که متعلق به همه مسلمین است، بیشتر در اختیار برادرش بگذارد و براى او امتیاز خاصّى نسبت به دیگران قائل شود.

به یقین این کار با عدالت اسلامى و روح بلند امام(علیه السلام) سازگار نبود، لذا براى اینکه عقیل دست از تکرار بردارد و به حق خود از بیت المال قانع گردد، امام(علیه السلام)تدبیرى اندیشید که عملا به او ثابت کند پایان ظلم و ستم به کجا مى انجامد، لذا در ادامه سخن مى فرماید: «من قطعه آهنى را براى او در آتش داغ کردم. سپس آن را به بدنش نزدیک ساختم تا با آن آهن سوزان عبرت گیرد (و از آتش آخرت که با آن قابل مقایسه نیست بپرهیزد)»; (فَأَحْمَیْتُ لَهُ حَدِیدَةً، ثُمَّ أَدْنَیْتُهَا مِنْ جِسْمِهِ لِیَعْتَبِرَ بِهَا).

عقیل که ظاهراً در آن زمان نابینا بود دست خود را پیش برد به گمان اینکه درهم و دینارى در کار است; ولى نمى دانست چه چیز در انتظار اوست، همین که حرارت آهن داغ که مجاور او بود به دستش نزدیک شد: «ناگهان ناله اى همچون بیمارى که از شدت درد به خود مى پیچد و مى نالد سر داد و نزدیک بود از حرارت آن بسوزد»; (فَضَجَّ ضَجِیجَ ذِی دَنَف(9) مِنْ أَلَمِهَا، وَ کادَ أَنْ یَحْتَرِقَ مِنْ مِیْسَمِهَا(10)).

سپس امام(علیه السلام) در ادامه مى افزاید: «به او گفتم: اى عقیل! عزاداران همچون مادران فرزند مرده، به عزاى تو بنشینند و گریه سر دهند. آیا از قطعه آهنى که انسانى آن را به صورت بازیچه داغ کرده، ناله مى کنى; امّا مرا به سوى آتشى مى کشانى که خداوند جبّار آن را با شعله خشم و غضبش برافروخته است. تو از این رنج مختصر مى نالى، من از آن شعله هاى سوزان ننالم؟!»; (فَقُلْتُ لَهُ: ثَکِلَتْکَ الثَّوَاکِلُ(11)، یَا عَقِیلُ! أَتَئِنُّ مِنْ حَدِیدَة أَحْمَاهَا إِنْسَانُهَا(12) لِلَعِبِهِ، وَ تَجُرُّنِی إِلَى نَار سَجَرَهَا(13) جَبَّارُهَا لِغَضَبِهِ! أتَئِنُّ(14) مِنَ الاَْذَى وَ لاَ أَئِنُّ مِنْ لَظىً؟!(15)).

تعبیر به «ثَکِلَتْکَ الثَّوَاکِلُ» شبیه چیزى است که ما در فارسى هنگامى که کسى کار زشتى انجام مى دهد و مى خواهیم شدیداً او را نهى کنیم، مى گوییم خدا مرگت دهد چرا این کار را مى کنى یا اینکه مى گوییم مادرت به عزایت بنشیند چرا چنین کردى؟ توجّه داشته باشید که «ثواکل» جمع «ثاکلة» به معناى زن فرزند مرده است، هر چند گاهى به هر زن عزادار نیز اطلاق مى شود.

تعبیر به لعب (بازیچه) اشاره به این است که آتش دنیا، هر چند سوزان باشد در برابر آتش سوزان قیامت بازیچه اى بیش نیست. آتش سوزان حقیقى آنجاست، لذا امام(علیه السلام)اوّلى را «اذى» که به معناى اذیت و ناراحتى است و دومى را «لظى» که به معناى شعله هاى برافروخته آتش است، نامیده است.

در ضمن از تعبیرات امام(علیه السلام) به خوبى استفاده مى شود که ـ برخلاف آنچه بعضى از ناآگاهان مى پندارند ـ امام(علیه السلام) هرگز آهن داغ و سوزان را در دست برادرش عقیل نگذاشت، بلکه نزدیک دست او بُرد و او که نابینا بود ترسید و فریاد زد.

این داستان در آن محیط در همه جا پیچید و حتى از بعضى از روایات استفاده مى شود که به گوش معاویه در شام هم رسید و بسیارى از خفتگان را از خواب غفلت بیدار کرد و نشان داد دوران حاتم بخشى عثمان از بیت المال مسلمین به اقوام و خویشاوندان و افراد مورد نظر، پایان یافته است. هنگامى که امام(علیه السلام)نسبت به برادرش در برابر تقاضاى کوچکى که برخلاف عدالت بوده چنین کند همگان باید حساب خود را برسند و هرگز تقاضاى امتیاز و رانت خوارى نسبت به بیت المال از محضر آن حضرت نداشته باشند.

به تعبیر دیگر این کار نه تنها درسى براى عقیل بود، بلکه درس بزرگى براى همه مردم در سرتاسر جهان اسلام بود و نشان داد که در برابر عدالت اسلامى همگان یکسانند و هیچ کس حق ندارد زیاده خواهى کند، هر چند نزدیک ترین فرد به رئیس حکومت باشد.

جالب اینکه در ذیل این داستان در بعضى از روایات آمده است که عقیل به امام(علیه السلام)عرض کرد حال که چنین است من به سراغ کسى مى روم که بذل و بخشش او بیشتر است و منظور از این سخن، معاویه بود، امام(علیه السلام) با ناراحتى فرمود: «راشِداً مَهْدِیّاً; برو در امان خدا».(16)

خوب است داستان حدیده مُحماة را از زبان خود عقیل بشنویم هنگامى که از نزد برادرش به شام رفت و معاویه اموال فراوانى از بیت المال را در اختیار او گذاشت. از او پرسید: مایل هستم داستان حدیده محماة را از خودت بشنوم، عقیل گفت: من گرفتار تنگدستى شدیدى شدم. نزد برادرم رفتم و عرض حال کردم; ولى چیزى از ناحیه او عاید من نشد، لذا فرزندان خود را جمع کردم و نزد او بردم در حالى که آثار ناراحتى و فقر بر آنان ظاهر بود فرمود: شب بیا تا چیزى به تو بدهم. خدمتش رفتم در حالى که یکى از فرزندانم دست مرا گرفته بود. امام(علیه السلام) به فرزندم فرمود دور بنشین. سپس فرمود: بگیر. من با حرص و ولع دست دراز کردم. گمان کردم کیسه اى است پر از درهم یا دینار به من مى دهد. ناگهان دست خود را به آهن داغى زدم. هنگامى که آن را گرفتم پرتاب کردم و فریاد زدم! به من فرمود: مادر به عزایت بنشیند این آهنى است که با آتش دنیا داغ شده، پس چه خواهد براى من و تو در فرداى قیامت اگر در زنجیرهاى جهنم بسته شویم. سپس این آیه را تلاوت کرد: «(إِذِ الاَْغْلاَلُ فِى أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلاَسِلُ یُسْحَبُونَ); آن زمان که غل و زنجیرها بر گردن و دست و پاى آنهاست و به سوى جهنم کشیده مى شوند».(17) سپس فرمود: بیش از حقى که خداوند براى تو قرار داده نزد من ندارى. اگر همین چیزى که مى بینى (اشاره به آهن داغ است) بنابراین به خانه ات برگرد. معاویه سخت درشگفتى فرو رفت و گفت: «هَیْهاتَ هَیْهاتَ عَقِمَتِ النِساءُ أنْ یَلِدْنَ مِثْلَهُ; چه دور است چه دور است یافتن همانند او، زنان عقیمند از اینکه مثل على بزایند».(18)

به گفته شاعر:

مادر گیتى نزاید در جهان مثل على *** آسمان گویى که در ترکش همین یک تیر داشت

مرحوم علاّمه مجلسى در بحارالانوار داستانى در حاشیه این ماجرا نقل کرده که مکمّل آن است. مى گوید: عقیل به خدمت امام(علیه السلام) رسید، امام(علیه السلام) به فرزندش حسن(علیه السلام)دستور داد که لباسى بر تن عمویت بپوشان (شاید لباس مناسبى نداشت) امام حسن(علیه السلام)یکى از پیراهنهاى پدر و عبایى از عباهاى او را بر عمویش پوشاند، هنگام شام نان و نمکى بر سر سفره آوردند، عقیل گفت چیزى غیر از این در بساط نیست؟ امام(علیه السلام)فرمود: مگر این از نعمت خدا نیست، خدا را بسیار باید بر این نعمت شکر گوییم. عقیل گفت: کمکى به من کن که بدهى خود را ادا کنم و زودتر از اینجا بروم. امام(علیه السلام) فرمود: بدهى تو چه اندازه است؟ عقیل گفت: صد هزار درهم.

امام(علیه السلام) فرمود: نه والله من چنین مبلغى را ندارم که در اختیار تو بگذارم; ولى بگذار سهم من از بیت المال داده شود من با تو نصف مى کنم و اگر خانواده ام نیاز نداشته باشند تمام سهم خود را به تو مى دهم. عقیل گفت: بیت المال در دست توست تو مرا حواله به سهمیه خود مى کنى مگر سهمیه تو چقدر است؟ همه آن را هم که به من بدهى به جایى نمى رسد. امام(علیه السلام) فرمود: من و تو مانند سایر مردم هستیم (و سهم ما با آنها برابر است) و همانطور که با هم سخن مى گفتند (و در آن حال ظاهراً به علّت گرما پشت بام نشسته بودند) امام(علیه السلام) نگاهى از آنجا به صندوقهایى که در بازار بود افکند و فرمود: اگر به آنچه گفتم قانع نیستى پایین برو و قفل بعضى از این صندوقها را بشکن و هر چه در آن است بردار، عقیل گفت نداشته باشند تمام سهم خود را به تو مى دهم. عقیل گفت: بیت المال در دست توست تو مرا حواله به سهمیه خود مى کنى مگر سهمیه تو چقدر است؟ همه آن را هم که به من بدهى به جایى نمى رسد. امام(علیه السلام) فرمود: من و تو مانند سایر مردم هستیم (و سهم ما با آنها برابر است) و همانطور که با هم سخن مى گفتند (و در آن حال ظاهراً به علّت گرما پشت بام نشسته بودند) امام(علیه السلام) نگاهى از آنجا به صندوقهایى که در بازار بود افکند و فرمود: اگر به آنچه گفتم قانع نیستى پایین برو و قفل بعضى از این صندوقها را بشکن و هر چه در آن است بردار، عقیل گفت: در این صندوقها چیست؟ امام(علیه السلام) فرمود: اموال تجار است، عقیل گفت: به من امر مى فرمایى که صندوقهاى کسانى که توکل بر خدا کرده اند واموالشان را در آن نهاده اند بشکنم (و سرقت کنم)؟

امام(علیه السلام) فرمود: آیا تو هم به من دستور مى دهى که بیت المال مسلمین را بگشایم و اموالشان را به تو دهم در حالى که آنها توکل بر خدا کردند و قفل بر آنها نهادند (و کلید آن را به دست من سپردند)؟

سپس فرمود: راه دیگرى به تو نشان مى دهم. تو شمشیرت را برگیر و من هم شمشیر خود را بر مى دارم. به منطقه حیره مى رویم که در آنجا تجار ثروتمندى هستند وارد مى شویم و اموالشان را به زور مى گیریم.

عقیل گفت: مگر من دزدم؟

امام(علیه السلام) فرمود: از یک نفر سرقت کنى بهتر از آن است که از همه مسلمین سرقت نمایى. (عقیل فهمید که این دستورات جدى نیست و هدف آن است که نادرستى افکار او را به او بفهماند).(19)

به هر حال قرائن نشان مى دهد که هدف امام تنها بیان مسئله اى شخصى براى هشدار دان به عقیل نبود، بلکه هدف این بود که این داستان در همه جا منعکس شود ـ که شد ـ و امتیازطلبان پیش خود بیندیشند جایى که على(علیه السلام) با برادرش چنین رفتار کرد تکلیف ما روشن است و بعد از این نباید ما چنان امتیازاتى را انتظار داشته باشیم و به تعبیر دیگر: هدف شکستن فرهنگ دوران عثمان در مورد بیت المال و احیاى فرهنگ دوران رسول خداست.

#####

1. «اَمْلَق» از ریشه «املاق» به معناى فقیر شدن گرفته شده است و ریشه اصلى آن «مَلَق» بر وزن «شفق» به معناى نرم کردن است و افراد متملق را از این جهت متملق مى گویند که حالت نرمش و ذلت به خود مى گیرند و اشخاص فقیر نیز چون چنین حالتى دارند واژه املاق در مورد آنها بکار مى رود.

2. «استماحنى» از ریشه «استماحة» به معناى طلب بخشش کردن است.

3. «بُرّ» به معناى گندم است.

4. «صاع» یکى از اوزان است که به اندازه چهار مُدّ و هر مدّ کمتر از یک کیلو (حدود هفتصد و پنجاه گرم) است.

5. «شُعث» جمع «اشعث» به معناى ژولیده و آشفته مو مى باشد.

6. «غُبْر» جمع «اغبر» به معناى غبارآلود است.

7. «عظلم» گیاهى است که براى رنگ کردن اشیا به رنگ سیاه از آن استفاده مى شود.

8. «اصغیت» از ریشه «اصغاء» به معناى گوش فرا دادن است.

9. «دنف» به معناى بیمارى یا بیمارى شدید است.

10. «میسم» اسم آلت از ریشه «وسم» به معناى داغ کردن است; ولى به نظر مى رسد که در اینجا به صورت مصدر میمى به معناى حرارت به کار رفته است.

11. «ثواکل» جمع «ثاکلة» به معناى مادر فرزند مرده عزادار است و گاه به معناى هر زن عزادار به کار مى رود.

12. «انسانها» انسان در اینجا به معناى صاحب است.

13. «سجرها» از ریشه «مسجور» در اصل به معناى افروختن آتش در تنور اجاق است سپس به هرگونه آتش افروزى اطلاق شده است.

14. «تئن» از ریشه «اینن» به معناى ناله کردن گرفته شده است.

15. «لظى» به معناى شعله خالص آتش است و مى دانیم شعله هاى خالص و خالى از دود گرما و حرارت زیادى دارند. این واژه گاه به جهنم نیز اطلاق شده است، آن گونه که در آیه 15 سوره معارج مى خوانیم: (کَلاَّ اِنَّهَا لَظَى).

16. شرح نهج البلاغه مرحوم مغنیه، ج 3، ص 316 .

17. غافر، آیه 71 .

18. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 11، ص 253 .

19. بحارالانوار، ج 41، ص 113-114 (مرحوم علاّمه مجلسى این حدیث را از ابن شهر آشوب نقل کرده است).

▲نکته ها

▲1. زندگى و شخصیت عقیل در یک نگاه

عقیل پسر ابوطالب و برادر امیرمؤمنان على(علیه السلام) از یک پدر و مادر است و در میان چهار پسر ابوطالب، پسر دوم و بیست سال از آن حضرت بزرگتر بود و کنیه اش ابایزید است.

ابوطالب علاقه شدیدى به عقیل داشت و پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله) روزى خطاب به عقیل فرمود: «یا أبا یَزید إنّی أُحِبّکَ حُبَّیْنِ; حُبّاً لِقَرابَتِکَ مِنّی وَ حُبّاً لِما کُنْتُ أعْلَمُ مِنْ حُبِّ عَمّی إیّاکَ; اى عقیل! من تو را به دو جهت دوست دارم یکى از این جهت که خویشاوند نزدیک منى و دیگر اینکه عمویم ابوطالب تو را بسیار دوست مى داشت».

در بعضى از روایات نیز آمده که پیامبر(صلى الله علیه وآله) پس از این جمله به على(علیه السلام) فرمود: «إِنَّ وَلَدَهُ لَمَقْتُولٌ فی مَحَبَّةِ وَلَدِکَ فَتَدْمَعُ عَلَیْهِ عُیُونُ الْمُؤمِنینَ وَ تُصَلّی عَلَیْهِ الْمَلائِکَةُ الْمُقَرَّبُونَ ثُمَّ بَکى حَتّى جَرَتْ دُمُوعُهُ عَلى صَدْرِهِ; فرزند او (اشاره به مسلم است) در طریق محبّت فرزند تو (اشاره به امام حسین(علیه السلام) سالار شهیدان است) شهید مى شود و چشمهاى مؤمنان بر وى مى گرید و فرشتگان مقرب الهى بر او درود مى فرستند. سپس پیامبر(صلى الله علیه وآله) گریست به گونه اى که اشکهاى او بر سینه اش فرو ریخت.

عقیل نیز مانند عمویش عباس بن عبدالمطلب به اجبار در صف مشرکان در جنگ بدر حاضر و اسیر شد و با دادن فدیه به مکّه بازگشت و پیش از صلح حدیبیه مسلمان شد و هجرت کرد و به خدمت پیامبر(صلى الله علیه وآله) رسید و در جنگ موته در صف مسلمانان همراه برادرش جعفر شرکت جست و در زمان خلافت معاویه در سنه 50 هجرى دیده از جهان فروبست در حالى که بیش از 90 سال داشت.

او در هیچ یک از جنگهاى برادرش امیرمؤمنان(علیه السلام) حضور نیافت; ولى «ابن عبد ربّه» در کتاب استیعاب نقل مى کند که عقیل همراه با ابن عباس در جنگ جمل، صفین و نهروان شرکت داشت و این مسئله منافات با نابینایى او ندارد، زیرا «ابن ابى الحدید» مى گوید: عقیل در جنگ صفین بود; ولى پیکار نکرد و از خیرخواهى و مشورت نیک مضایقه ننمود.

درباره اینکه آیا عقیل سرانجام به شام رفت و به معاویه پیوست دو قول مختلف نقل شده، بعضى معتقدند که در زمان حیات امیرمؤمنان(علیه السلام) به شام نرفت; ولى بعد از شهادت آن حضرت (به ناچار) به شام رفت و به معاویه پیوست.

بعضى دیگر مانند علاّمه شوشترى در شرح نهج البلاغه خود معتقدند اساساً برنامه ملحق شدن به معاویه در کار نبوده، ملاقاتى کرده و باز گشته است.

در مجموع چنین استفاده مى شود که او مرد با ایمان و نیک نفسى بود; ولى از نظر روحى ضعیف بود و اگر گاهى لغزشى از او سرزده به علت همین ضعف بود.

یکى از امتیازات عقیل آگاهى وسیع او نسبت به علم انساب بود، قبائل عرب را خوب مى شناخت و از نسبهاى آنها آگاه بود و بعضى او را یکى از نسّابهاى چهارگانه عرب شمرده اند.(1)

#####

1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 11، ص 250 به بعد و شرح نهج البلاغه مرحوم شوشترى، ج 6، ص 523 به بعد.

#####

######

▲2. مساوات مسلمانان در بیت المال

بى شک بیت المال منابع مختلفى دارد; یکى از منابع آن زکات است و مى دانیم در تقسیم زکات مساوات شرط نیست، بلکه زکات بر اساس نیاز داده مى شود و نیز ضرورتى ندارد که با حضور نیازمندى منتظر نیازمند دیگرى بنشینیم بلکه مى توانیم به قدر کافى به نیازمند حاضر بدهیم.

دیگر از منابع بیت المال خمس است که در صدر اوّل غالباً از غنائم جنگى گرفته مى شد. خمس در اختیار حاکم اسلامى قرار مى گیرد تا طبق برنامه ویژه اى که در فقه اسلامى و روایات آمده است به نیازمندان برسد، در آن نیز مساوات شرط نیست.

سوم خود غنائم جنگى است که به طور مساوى در میان جنگجویان تقسیم مى شود; ولى لشکر پیاده یک سهم مى برد و لشکر سواره دو سهم، زیرا در آن زمان تهیّه مرکب براى سواره نظام به هزینه خود آنها بود البتّه گاهى پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) از یاران خود اجازه مى گرفت و بخشى از غنائم را به فرد یا افراد خاصى براى جلب آنها به اسلام(صلى الله علیه وآله)مى داد.

منابع چهارم و پنجم و ششم عبارتند از درآمد خیریه ها، و خمس غیر غنائم و انفال که در آن نیز مساوات در مقام تقسیم شرط نبوده و اینجا جاى شرح آن نیست.

منبع هفتم بیت المال که در آن زمان از همه مهم تر بوده و قسمت عمده اموال بیت المال از این طریق حاصل مى شده درآمد اراضى خراجیه است; یعنى مال الاجاره ها یا خراجى که از زمینهاى فتح شده به خزانه دولت اسلام ریخته مى شد، زیرا این زمینها ملک عموم مسلمین بود. نه تنها نسل موجود، بلکه نسلا در نسل و طبعاً درآمد آن تعلق به همه داشت. درست شبیه یک ملک مشاع که همه در آن مساوى اند، بدیهى است حکومت اسلامى حق نداشت در تقسیم این درآمد تفاوتى میان مسلمانان قائل بشود، هر چند غالب خلفا به این حکم اسلامى اعتنا نمى کردند و آن اموال را طبق میل خود به هر کس مى خواستند مى دادند و هرگونه مى خواستند در آن تصرف مى نمودند.

آنچه در داستان عقیل در این خطبه آمده مربوط به همین قسمت است که مهم ترین بخش بیت المال را در بر مى گرفته و شاید عقیل گمان مى کرد این اموال در اختیار حاکم اسلامى است که هرگونه مایل باشد در آن تصرف کند به خصوص اینکه زمان عثمان را مشاهده کرده بود که خلیفه وقت با این اموال چه ها مى کرد.

▲بخش سوم

وَ أَعْجَبُ مِنْ ذلِکَ طَارِقٌ طَرَقَنَا بِمَلْفُوفَة فِی وِعَائِهَا، وَ مَعْجُونَة شَنِئْتُهَا، کَأَنَّمَا عُجِنَتْ بِرِیقِ حَیَّة أَوْقَیْئِها، فَقُلْتُ: أَصِلَةٌ، أَمْ زَکَاةٌ، أَمْ صَدَقَةٌ؟ فَذَلِکَ مُحَرَّمٌ عَلَیْنَا أَهْلَ الْبَیْتِ! فَقَالَ: لاَ ذَا وَ لاَ ذَاکَ، وَ لکِنَّهَا هَدِیَّةٌ. فَقُلْتُ: هَبِلَتْکَ الْهَبُولُ! أَعَنْ دِینِ اللّهِ أَتَیْتَنِی لِتَخْدَعَنِی؟ أَمُخْتَبِطٌ أَنْتَ أَمْ ذُوجِنَّة، أَمْ تَهْجُرُ؟ وَ اللّهِ لَوْ أُعْطِیتُ الاَْقَالِیمَ السَّبْعَةَ بِمَا تَحْتَ أَفْلاَکِهَا، عَلَى أَنْ أَعْصِیَ اللّهَ فِی نَمْلَة أَسْلُبُهَا جُلْبَ شَعِیرَة مَا فَعَلْتُهُ، وَ إِنَّ دُنْیَاکُمْ عِنْدِی لاََهْوَنُ مِنْ وَرَقَة فِی فَمِ جَرَادَة تَقْضَمُهَا. مَا لِعَلِیٍّ وَ لِنَعِیم یَفْنَى، وَ لَذَّة لاَ تَبْقَى! نَعُوذُ بِاللّهِ مِنْ سُبَاتِ الْعَقْلِ، وَ قُبْحِ الزَّلَلِ. وَ بِه نَسْتَعِینُ.

### ترجمه

از این شگفت انگیزتر داستان کسى است (اشعث بن قیس منافق) که نیمه شب در خانه را زد و ظرف سرپوشیده اى (پر از حلواى خوش طعم و شیرین) براى من هدیه آورد. معجونى بود که من از آن متنفر شدم گویى با آب دهان مار یا استفراغ او خمیر شده بود. به او گفتم: آیا این هدیه است یا زکات یا صدقه؟ که این هر دو بر ما اهل بیت حرام است. او گفت: نه این است و نه آن ولى هدیه است! گفتم: زنان بچه مرده بر تو گریه کنند آیا از طریق آیین خدا به سراغ من آمده اى تا مرا بفریبى؟ آیا تعادل فکرى خود را از دست داده اى یا جن زده اى یا بر اثر شدت بیمارى هذیان مى گویى؟ به خدا سوگند اگر اقلیمهاى هفتگانه (روى زمین) را با آنچه در زیر آسمانهایش قرار دارد به من داده شود که خدا را با گرفتن پوست جوى از دهان مورچه اى نافرمانى کنم هرگز نخواهم کرد. به یقین دنیاى شما نزد من از برگ درختى که در دهان ملخى در حال جویدن باشد پست تر و بى ارزش تر است. على را با نعمتهاى فانى دنیا و لذتهاى ناپایدار آن چه کار؟! به خدا پناه مى بریم از خواب رفتن عقل و لغزش هاى قبیح و زشت و در این راه از او یارى مى طلبیم.

▲شرح و تفسیر

▲داستان اشعث بن قیس منافق

در بخش گذشته ـ چنان که دیدیم ـ امام(علیه السلام) براى مأیوس کردن همه امتیاز طلبان ناروا از بیت المال مسلمین، داستان تاریخى برادرش عقیل و حدیده محماة را بیان فرمود; داستانى که فرهنگ عدالت اسلامى و مقدّم داشتن ضابطه بر رابطه در آن موج مى زد. سپس در این بخش از خطبه، روى مصداق روشن دیگرى از این قبیل دست مى گذارد و داستان اشعث بن قیس منافق را بیان مى دارد و مى فرماید: «از این شگفت انگیزتر داستان کسى است (اشعث بن قیس منافق) که نیمه شب در خانه را زد و ظرف سرپوشیده اى (پر از حلواى خوش طعم و شیرین) براى من هدیه آورد. معجونى بود که من از آن متنفر شدم. گویى با آب دهان مار یا استفراغ او خمیر شده بود»; (وَ أَعْجَبُ مِنْ ذلِکَ طَارِقٌ(1) طَرَقَنَا بِمَلْفُوفَة فِی وِعَائِهَا، وَ مَعْجُونَة شَنِئْتُهَا(2)، کَأَنَّمَا عُجِنَتْ بِرِیقِ حَیَّة أَوْقَیْئِها).

معروف این است که این کوبنده در همان اشعث بن قیس، رئیس منافقان کوفه بود; شخصى که شبیه عبدالله بن ابىّ، منافق معروف عصر پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) بود.

امّا اینکه امام(علیه السلام) مى فرماید: من از حلواى لذیذ متنفر بودم و گویى با آب دهان مار عجین شده بود براى آن است که هدف اشعث این بود که قلب امام(علیه السلام) را براى رسیدن به یک غرض دنیوى به خود معطوف دارد. (گاه گفته مى شود او با یکى از مسلمانان به ناحق بر سر آب و ملکى نزاع داشت و پرونده این مخاصمه به دادگاه على(علیه السلام) رسیده بود. شاید این مرد کورباطن مى خواست از این طریق دل امام(علیه السلام) را به خود متوجّه کند و رأى او را بخرد; ولى امام(علیه السلام) با چشم ملکوتى اش باطن حلوا را دید; باطنى که همچون زهر مار بود، زیرا قصد رشوه در آن نهفته شده بود).

واژه «مَلْفُوفَة» گرچه از ریشه «لفّ» به معناى پیچیدن گرفته شده و در اینجا اشاره به ظرفى است که در پارچه اى پیچیده شده بود; ولى چون امام(علیه السلام)مى فرماید این ملفوفه در ظرفى قرار داشت و سپس واژه معجونه را بر آن عطف مى کند. این احتمال وجود دارد که ملفوفه نامى براى نوعى از حلوا بوده که در کوفه حلواى مرغوب و مورد علاقه مردم شناخته مى شد.(3)

بعضى از شارحان نهج البلاغه احتمال داده اند واژه «قىء» به معناى زهر مار است نه استفراغ او، زیرا همچون استفراغ آن را از دهان خود بیرون مى ریزد و تناسب مقام نیز همین را اقتضا مى کند همان گونه که در عرف مى گویند فلان غذا همچون زهرمار بود.

سپس امام(علیه السلام) در ادامه این سخن مى افزاید: «به او گفتم: آیا این هدیه است یا زکات یا صدقه؟ که این هر دو بر ما اهل بیت حرام است. او گفت: نه این است و نه آن; ولى هدیه است»; (فَقُلْتُ: أَصِلَةٌ، أَمْ زَکَاةٌ، أَمْ صَدَقَةٌ؟ فَذَلِکَ مُحَرَّمٌ عَلَیْنَا أَهْلَ الْبَیْتِ! فَقَالَ: لاَ ذَا وَ لاَ ذَاکَ، وَ لکِنَّهَا هَدِیَّةٌ).

به یقین زکات بر تمام بنى هاشم حرام است و صدقه که اشاره به انفاقهاى مستحبى است و بنابر قول مشهور بر بنى هاشم حرام نیست ممکن است بر خصوص اهل بیت(علیهم السلام)حرام بوده باشد. بعضى نیز احتمال داده اند که صدقه اشاره به کفارات و صدقات واجبه غیر از زکات باشد که آن هم بر بنى هاشم حرام است.

امّا «صلة» ممکن است به معناى رشوه باشد که در مباحث رشوه قاضى به عنوان «صِلَة القُضاة» تعبیر مى شود و از این جهت به آن «صله» گفته مى شود که رشوه دهنده آن را وسیله اى براى وصول به مقصد نادرست خود قرار مى دهد.

بعضى نیز گفته اند: «صله» به معناى «هدیه» یا جایزه است همان گونه که در مورد جایزه شاعر «صله شاعر» گفته مى شود، بنابراین جمله «لاَ ذَا وَ لاَ ذَاکَ، وَ لکِنَّهَا هَدِیَّةٌ» (نه این و نه آن) اشاره به نفى زکات و صدقه و اثبات هدیه بودن آن است.

این احتمال در تفسیر این عبارت داده شده است که جمله «لا ذا و لاذاک» نفى همه باشد; یعنى هیچ کدام از اینها نیست; نه رشوه و نه زکات و نه صدقه، بلکه هدیه است.

سپس امام(علیه السلام) در ادامه این سخن، اشعث بن قیس منافق را زیر ضربات شدیدترین سرزنش و توبیخ قرار داده، مى فرماید: «من به او گفتم: زنان بچه مرده بر تو گریه کنند آیا از طریق آیین خدا به سراغ من آمده اى تا مرا بفریبى؟»; (فَقُلْتُ: هَبِلَتْکَ الْهَبُولُ!(4) أَعَنْ دِینِ اللّهِ أَتَیْتَنِی لِتَخْدَعَنِی؟).

اشاره به اینکه تو نیز مانند بسیارى از شیطان صفتان براى اینکه به مقصد نامشروع خود برسى لباس ظاهراً مشروعى بر آن پوشانده اى، نام هدیه بر رشوه گذارده اى به گمان اینکه مى توانى با این ظاهرسازى کسى را که چشمش اعماق وجود را مى بیند بفریبى. آنگاه مى افزاید: «آیا تعادل فکرى خود را از دست داده اى یا جن زده اى یا بر اثر شدت بیمارى هذیان مى گویى؟»; (أَمُخْتَبِطٌ أَنْتَ أَمْ ذُوجِنَّة، أَمْ تَهْجُرُ؟).

اشاره به اینکه هیچ انسان عاقلى باور نمى کند که بتواند کسى مانند على(علیه السلام) را با هدیه اى که در باطن بوى رشوه مى دهد بفریبد و اگر کسى در این میدان وارد شود دلیل بر این است که یا دیوانه بوده و یا بر اثر بیمارى، عقل خود را موقتاً از دست داده است.

«مختبط» از ریشه «خبط» به معناى از دست دادن تعادل است که گاه در مورد تعادل ظاهرى به کار مى رود و گاه درباره تعادل فکرى و در اینجا معناى دوم اراده شده است و تعبیر به «ذُو جِنّة» (جن زده) یا اشاره به وسوسه هاى شیطان است که یکى از جنیان محسوب مى شود و بر اثر این وسوسه ها عقل انسان را مى گیرد و یا اشاره به آن چیزى است که در میان توده مردم مشهور بوده که بعضى افراد دیوانه را به عنوان جن زده به حساب مى آورند.

واژه «تَهْجُر» از ریشه «هَجْر» به معناى هذیان گفتن است، بنابراین فرق میان این سه واضح است; مختبط کسى است که گرفتار نقصان عقلى بوده و تعادل فکرى خود را از دست داده و ذو جنه کسى است که بر اثر عاملى برونى گرفتار نوعى جنون شده و تهجر در مورد کسى گفته مى شود که ذاتاً دیوانه نیست; امّا بر اثر شدت بیمارى به هذیان گفتن دچار شده است.

البتّه این سه واژه وقتى در مقابل هم قرار مى گیرند چنین مفهومى را افاده کنند در حالى که ممکن است هنگامى که هر یک تنهایى به کار برود مفهوم وسیع ترى داشته باشد.

سپس امام(علیه السلام) براى اینکه به او بفهماند تا چه حد گرفتار اشتباه شده و على(علیه السلام)را به تاریکى دیده و او را نشناخته است، اشاره به نکته بسیار مهمى در زمینه عدالت خویش مى کند که شاید از غیر او در طول تاریخ شنیده نشده باشد. این نکته هشدارى است به همه رهبران و حاکمان جوامع بشرى که مى فرماید: «به خدا سوگند اگر اقلیمهاى هفتگانه (روى زمین) با آنچه در زیر آسمانهایش قرار دارد به من داده شود تا خدا را با گرفتن پوست جوى از دهان مورچه اى نافرمانى کنم هرگز نخواهم کرد»; (وَ اللّهِ لَوْ أُعْطِیتُ الاَْقَالِیمَ السَّبْعَةَ(5) بِمَا تَحْتَ أَفْلاَکِهَا، عَلَى أَنْ أَعْصِیَ اللّهَ فِی نَمْلَة أَسْلُبُهَا جُلْبَ(6) شَعِیرَة مَا فَعَلْتُهُ).

سپس به بیان دلیل آن مى پردازد و مى فرماید: «به یقین دنیاى شما نزد من از برگ درختى در دهان ملخى که در حال جویدن آن باشد پست تر و بى ارزش تر است»; (وَ إِنَّ دُنْیَاکُمْ عِنْدِی لاََهْوَنُ مِنْ وَرَقَة فِی فَمِ جَرَادَة تَقْضَمُهَا(7)).

در تأکید آن مى فرماید: «على را با نعمتهاى فانى دنیا و لذتهاى ناپایدار آن چه کار؟!»; (مَا لِعَلِیٍّ وَ لِنَعِیم یَفْنَى، وَ لَذَّة لاَ تَبْقَى!).

در این چند جمله کوبنده و صریح و گویا، امام(علیه السلام) مى فرماید: هر گاه بزرگ ترین رشوه هاى متصوّر در جهان که همه روى زمین و قصرها و ثروتها و اموال و زرق و برقها باشد به من دهند که کمترین ظلم و ستمى که همان گرفتن پوست جوى (نه دانه جو) از دهان مورچه اى که ظاهراً کوچک ترین جنبنده است انجام دهم، نمى کنم.

بسیارند کسانى که مبالغ کوچک و متوسّط رشوه آنها را تکان نمى دهد; ولى اگر امتیاز مهمّى براى آنها قائل شوند که معادل تمام زندگى آنان یا بیشتر باشد دست و پایشان مى لرزد و مى لغزند. چه کسى مى تواند ادّعا کند که در هیچ حدّى از گرفتن امتیاز در برابر هیچ حدّى از کمترین کار خلاف گرفتار لغزش نخواهد شد؟ امام مى فرماید: من آن شخص هستم و حتّى صریحاً سوگند بر آن یاد مى کند.

دلیلى که امام براى این امر آورده بسیار قابل توجّه است، زیرا امتیازات مادّى براى کسانى اهمیّت دارد که دنیا در نظرشان بزرگ و برجسته است; امّا کسى که در اوج معرفت خدا قرار گرفته و ما سوى الله در نظر او کم ارزش و بى مقدار است و همه دنیا از دیدگاه او همچون برگ درخت نیم جویده اى در دهان ملخى است، دلیلى ندارد که مرتکب عصیان پروردگار و ظلم و ستمى شود.

على(علیه السلام) با چشم حقیقت بین خود به باطن دنیا مى نگرد; او همه این مقامها و مواهب مادى را در حال فنا و زوال مى بیند و چیزى که ارزش آن را ندارد که کسى به آن دل ببندد یا به دل بستنش بیندیشد.

به همین دلیل اگر بخواهیم ظلم و ستم، رشوه خوارى و تعدّى به حقوق ضعیفان از دنیا ریشه کن شود باید در بالا بردن سطح معرفت انسانها نسبت به خدا و نسبت به دنیا تلاش و کوشش کنیم.

در ضمن از این عبارات با دلالت التزامى مى توان فهمید که ظلم و ستم و داورى به ناحق بدترین گناه است که حتّى در برابر به دست آوردن تمام دنیا نباید آن را مرتکب شد.

سرانجام امام(علیه السلام) با جمله اى کوتاه و بیدارکننده که در واقع ناظر به کلّ محتواى خطبه است، سخن خود را پایان مى دهد و مى فرماید: «به خدا پناه مى بریم از خواب رفتن عقل و لغزشهاى قبیح و زشت و در این راه از او یارى مى طلبیم»; (نَعُوذُ بِاللّهِ مِنْ سُبَاتِ(8) الْعَقْلِ، وَ قُبْحِ الزَّلَلِ. وَ بِه نَسْتَعِینُ).

اشاره به اینکه اگر عقل بیدار باشد و لطف خدا یار، انسان گرفتار گناهان بزرگ نمى شود و در دام گناهان کوچک کمتر مى افتد.

این سخن را با نقل دو روایت پایان مى دهیم: حافظ ابونعیم اصفهانى از دانشمندان معروف اهل سنّت در کتاب مشهورش حلیة الاولیاء مى نویسد: «پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به على(علیه السلام)خطاب کرد و فرمود: «یا عَلی! إِنّ اللهَ قَدْ زَیَّنَکَ بِزینَة لَمْ یُزیِّنِ الْعِبادَ بِزینَة أحَبَّ إلَى اللهِ مِنْها هِی زینَةُ الاْبْرارِ عِنْدَاللهِ تَعالى وَ الزُّهْدُ فِی الدُّنْیا فَجَعَلَکَ لا تَرزْءُ مِنَ الدُّنْیا شَیْئاً وَلا تَرْزَءُ مِنْکَ الدُّنْیا شَیْئاً; اى على! خداوند تو را به زینتى آراسته که بندگانش به چیزى محبوب تر از آن زینت نیاراسته و آن زینت ابرار و نیکان نزد خداوند متعال است و آن همان زهد و بى اعتنایى به دنیاست; تو را آن گونه قرار داده که تو از دنیا چیزى کم نمى کنى و دنیا چیزى از تو نمى کاهد».(9)

در حدیث دیگرى آمده است که زن شجاعى از شیعیان مخلص على(علیه السلام) به نام «دارمیه حجونیه» در ملاقاتى که با معاویه داشت (و به دنبال او فرستاده بود) در جواب این سؤال معاویه که:

آیا هرگز على(علیه السلام) را دیده اى؟

گفت: آرى به خدا سوگند او را دیدم.

گفت: چگونه او را دیدى؟

گفت: رَأَیْتُهُ لَمْ یَفْتِنُهُ الْمُلْکُ الَّذی فَتَنَکَ وَ لَمْ تَشْغَلْهُ النِّعْمَةُ الَّتی شَغَلَتْکَ; او را چنان دیدم که این حکومتى که تو را فریب داده او را فریب نداده بود، و این نعمتهاى دنیا که تو را مشغول ساخته او را مشغول نساخته بود».(10)

#####

1. «طارق» از ریشه «طروق» و «طرق» به معناى زدن و کوبیدن است و به کسى که شبانه به سراغ دیگرى مى رود «طارق» گفته مى شود، زیرا معمولا در بسته است و باید در را بکوبد و وارد شود.

2. «شنئت» از ریشه «شنئان» بر وزن «نوسان» به معناى بغض و دورى کردن است، بنابراین «شنئت» یعنى آن را دشمن داشتم.

3. شیخ محمد عبده در شرح نهج البلاغه خود به این معنا اشاره کرده و مى گوید: ملفوفه نوعى از حلوا بوده است که اشعث بن قیس به عنوان هدیه خدمت امام(علیه السلام) برد.

4. «هبول» صفت مشبهه است و به معناى زنى است که فرزند براى او باقى نمى ماند و طبعاً بسیار گریه مى کند.

5. اقالیم سبعه، «اقالیم» جمع «اقلیم» به معناى بخشى از جهان یا کشور است و جغرافى دانان قدیم جهان را به هفت اقلیم تقسیم مى کردند و چون نقشه دقیقى از دنیا نداشتند حدّ و حدود این اقلیمهاى هفتگانه دقیق نبود. به هر حال، هفتگانه در تقسیم بندى آنها چنین بود: اقلیم اوّل، هندوستان. دوم، بخشى از کشورهاى عربى و حبشه، سوم، مصر و شام، چهارم، ایران. پنجم، روم. ششم، کشور ترک، هفتم، چین و ماچین. (لغت نامه دهخدا، ماده اقلیم). البتّه ممکن است تقسیم دیگرى از سوى بعضى دیگر از جغرافى دانها ارائه شده باشد و به هر حال نظر امام(علیه السلام) آن است که اگر همه مناطق آباد کره زمین را به من بدهند.

6. «جلب» پوسته اى است که روى دانه گندم یا جو را مى گیرد و به پوسته اى که به هنگام خوب شدن زخم روى آن را مى پوشاند، «جلب» گفته مى شود.

7. «تقضمها» از ریشه «قضم» بر وزن «هضم» به معناى دندان زدن، گاز گرفتن و جویدن است.

8. «سبات» از ریشه «سبت» بر وزن «وقت» به معناى تعطیل کردن به منظور استراحت است; و «سبات» به از کار افتادن و تعطیل شدن اطلاق مى شود و در جمله بالا نیز به همین معناست و اگر در لغت عرب روز شنبه را یوم السبت مى نامند به سبب آن است که این نامگذارى در اصل از یهود گرفته شده که روز شنبه روز تعطیلى آنها بود.

9. شرح نهج البلاغه مرحوم خویى، ج 14، ص 297، چاپ قدیم.

10. کتاب بلاغات النساء، ص 106 مطابق نقل شرح نهج البلاغه مرحوم شوشترى، ج 6، ص 541 .

#####

###

▲نکته

▲اشعث بن قیس کیست؟

همان گونه که در جلد اوّل در تفسیر خطبه نوزدهم بیان کردیم «اشعث» از منافقانى بود که در زمان پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به ظاهر مسلمان شد و بعد از رحلت پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به ارتداد روى آورد و سپس اسیر شد و نزد ابوبکر اظهار ندامت کرد و مورد عفو قرار گرفت و در دوران امیرمؤمنان على(علیه السلام) با دشمنان او همچون عمروبن عاص براى ایجاد نفاق در صفوف یاران آن حضرت همکارى داشت و سرچشمه خرابى ها و مفاسد بى شمارى شد او در قبیله خود صاحب نفوذ بود و از این طریق براى مقاصد سوء خود کمک مى گرفت و به گفته بعضى از محققان بسیارى از مشکلات عصر خلافت امیرمؤمنان على(علیه السلام) از این منافق سرسخت و مرموز نشأت مى گرفت.

شرح بیشتر را در جلد اوّل صفحه 644 به بعد مطالعه فرمایید.

▲خطبه 225

یَلْتَجِأُ إلَى اللهِ أنْ یُغْنِیَهُ

از دعاهاى امام(علیه السلام) است در آن از خدا تقاضا مى کند که از همگان بى نیازش کند.(1)

#####

1. سند خطبه (دعا):

از کسانى که این دعا را از امیرمؤمنان با اضافاتى نقل کرده، راوندى در کتاب الدعوات است که بعد از جمله «إنَّکَ عَلى کُلِّ شَىء قَدیر» اضافه مى کند: «اللّهُمَّ اجْعَلْ أوّلَ کَریمَة تَنْتَزِعُها مِنْ کَرائِمی وَ أوّلَ وَدیعَة تَرْتَجِعُها مِنْ وَدائِعِ نِعَمِکَ» و این اضافه نشان مى دهد که راوندى دعا را از منبع دیگرى غیر از نهج البلاغه اخذ کرده است. نویسنده کتاب الطراز (سیّد یمانى) نیز این دعا را با تفاوتى آورده که آن هم نشانى مى دهد از منبع دیگرى اخذ کرده است. امام سجاد(علیه السلام) نیز این دعا را در دعاى مکارم الاخلاق با مختصر تفاوتى تضمین فرموده است و نشان مى دهد که این دعا در میان اهل بیت معروف بوده است. (مصادر نهج البلاغه، ج3، ص 160)

▲خطبه (دعا) در یک نگاه

همان گونه که از عنوان بالا روشن شد هدف اصلى امام(علیه السلام) در این دعا درخواست غنا و بى نیازى از غیر اوست، چرا که نیاز به دیگران گاه سبب مدح و ستایش آنها مى شود در حالى که شایسته چنان مدحى نیستند و گاه سبب نکوهش منع کنندگان مى گردد در حالى که شاید مستحق چنان نکوهشى نباشند و از آن بدتر اینکه انسان دست نیاز به سوى شرار خلق دراز کند و در واقع این دعا به عنوان تعلیم به همه مردم مخصوصاً پیروانش ذکر شده، زیرا مقام امام(علیه السلام)از آن بالاتر است که به سراغ بدان برود یا مدح و ثنایى از آنان بکند.

اَللَّهُمَّ صُنْ وَجْهِی بِالْیَسَارِ، وَ لاَ تَبْذُلْ جَاهِیَ بِالاِْقْتَارِ، فَأَسْتَرْزِقَ طَالِبِی رِزْقِکَ، وَ أَسْتَعْطِفَ شِرَارَ خَلْقِکَ، وَ أُبْتَلَى بِحَمْدِ مَنْ أَعْطَانِی، وَ أُفْتَتَنَ بِذَمِّ مَنْ مَنَعَنِی، وَ أَنْتَ مِنْ وَرَاءِ ذلِکَ کُلِّهِ وَلِیُّ الاِْعْطَاءِ وَ الْمَنْعِ; «إِنَّکَ عَلَى کُلِّ شَیْء قَدِیرٌ».

### ترجمه

خداوندا آبرویم را با بى نیازى و غنا محفوظ دار و شخصیتم را بر اثر فقر ضایع مکن! مبادا از کسانى درخواست روزى کنم که آنها خود، از تو روزى مى طلبند و از افراد بدکردار و پست، خواستار عطوفت و بخشش گردم و سرانجام به ستودن آن کس که به من چیزى عطا کرده، مبتلا شوم (هر چند شایسته ستایش نباشد) و به نکوهش کردن آن کس که مرا محروم داشته گرفتار گردم، هر چند در خور نکوهش نباشد، این در حالى است که تو در ماوراى همه اینها سرپرست و صاحب اختیار بخشش و منع هستى و تو بر هر چیز توانایى.

#####

▲شرح و تفسیر

▲از خلق شرور بى نیازم کن!

امام(علیه السلام) در این دعاى کوتاه، ضمن هشت جمله مطالب پرمعنایى ذکر مى کند که هم دعاست و هم درس اخلاق. نخست در ضمن دو جمله اصل دعا را بیان کرده عرضه مى دارد: «خداوند آبرویم را با بى نیازى محفوظ دار و شخصیتم را بر اثر فقر ضایع مکن!»; (اَللَّهُمَّ صُنْ(1) وَجْهِی(2) بِالْیَسَارِ(3)، وَ لاَ تَبْذُلْ جَاهِیَ(4) بِالاِْقْتَارِ(5)).

منظور از «یسار» (بى نیازى) غنا و توانگرى به آن معنا که در عرف است نیست، بلکه منظور بى نیازى از دیگران و داشتن زندگى توأم با عفاف و کفاف است وگرنه غناى به آن معنا، گاه سبب بى آبرویى هم مى شود.

جمله «وَ لاَ تَبْذُلْ جَاهِیَ بِالاِْقْتَارِ» با توجّه به اینکه «ولا تبذل» از ریشه «بذل» است و «بذل» دو معنا دارد: یکى بخشیدن و از دست دادن و دیگرى کهنه کردن و ضایع ساختن، دو تفسیر متفاوت دارد: نخست اینکه «خداوندا شخصیت مرا با فقر از من مگیر» و دیگر اینکه «شخصیت مرا با فقر به ابتذال مکشان».

سپس بعد از آن در چهار جمله به آثار فقر و نیازمندى به دیگران پرداخته، مى فرماید: «در نتیجه از کسانى درخواست روزى کنم که آنها خود، از تو روزى مى طلبند و از افراد بدکردار و پست، خواستار عطوفت و بخشش گردم و سرانجام به ستودن آن کس که به من چیزى عطا کرده، مبتلا شوم (هر چند شایسته ستایش نباشد) و به نکوهش کردن آن کس که مرا محروم داشته گرفتار گردم، هر چند در خور نکوهش نباشد»; (فَأَسْتَرْزِقَ طَالِبِی رِزْقِکَ، وَ أَسْتَعْطِفَ شِرَارَ خَلْقِکَ، وَ أُبْتَلَى بِحَمْدِ مَنْ أَعْطَانِی، وَ أُفْتَتَنَ بِذَمِّ مَنْ مَنَعَنِی).

در پایان مى فرماید: «این در حالى است که تو در ماوراى همه اینها سرپرست و صاحب اختیار بخشش و منع هستى و تو بر هر چیز توانایى»; (وَ أَنْتَ مِنْ وَرَاءِ ذلِکَ کُلِّهِ وَلِیُّ الاِْعْطَاءِ وَ الْمَنْعِ; «إِنَّکَ عَلَى کُلِّ شَیْء قَدِیرٌ»).

امام(علیه السلام) در این عبارت کوتاه به چهار اثر سوء فقر و نیازمندى که در دو مرحله انجام مى شود، اشاره فرموده: نخست مى فرماید: حدّاقل چیزى که بر آن مترتّب مى شود این است که دست نیاز به سوى نیازمندان درگاه تو دراز کنم و از آن بدتر اینکه حلّ مشکل در دست بدان و افراد پست قرار بگیرد که راستى زندگى کردن در چنان شرایطى براى افراد با ایمان و با شخصیت بسیار سخت و دردناک است.

در مرحله دوم; یعنى پس از درخواست اگر طرف مقابل، اجابت کند انسان ناگزیر از مدح و ستایش اوست و اى بسا انسانى باشد که هرگز شایسته مرگ نیست و اگر از کمک کردن به دلایل خاصّى دریغ دارد زبان به نکوهش او بگشایم در حالى که اى بسا در خور نکوهش و مذمت نباشد و خودش مشکلات اهمّى دارد که باید به آنها برسد; ولى از آنجایى که «صاحِبُ الْحاجَةِ لا یَرى إلاّ حاجَتَهُ; حاجت مند جز حاجت خود را نمى بیند»(6) همین که دست ردّ بر سینه من زد من او را متّهم به بخل و خسیس بودن مى کنم در حالى که چه بهتر آب را از سرچشمه بگیرم و رو به درگاه تو آورم که تو ولىّ اعطا و منعى و بر هر چیز قادرى!

بدیهى است روح بلند و بزرگ امام(علیه السلام) هرگز چنین امورى را نمى پذیرد، هر چند گرفتار نیازمندى باشد. امام مى خواهد آثار طبیعى فقر را که در بسیارى از مردم آشکار است بیان فرماید تا بکوشند و با فقر مبارزه کنند و هرگز دست نیاز به سوى کسى دراز نکنند.

#####

1. «صن» از ریشه «صیانت» به معناى محفوظ نگه داشتن است.

2. «وجه» در اینجا به معناى آبروست، هر چند اصل معناى آن صورت است.

3. «یسار» از ریشه «یسر» به معناى سهولت و آسانى و بى نیازى است و در جمله بالا معناى اخیر اراده شده است.

4. «جاه» به معناى قدر و مقام و شرف است.

5. «اقتار» از ریشه «قتور» بر وزن «فتور» به معناى سخت گرفتن در خرج کردن است.

6. این عبارت در روایات دیده نشده بلکه به صورت ضرب المثل معروفى است که با تعبیرات مختلف گفته مى شود، مانند «صاحِبُ الْحاجَةِ لا یَرُومُ إلاّ قَضائِها» یا «صاحِبُ الحاجَةِ أرعن لا یُریدُ إِلا قَضائَها» یا «صاحِبُ الْحاجَةِ أعْمى وَلَو کانَ بَصیراً». (کشف الخفاء، تألیف عجلونى، ج 2، ص 18).

#####

▲نکته

▲آثار زیانبار فقر

گرچه در روایات متعددى از فقر ستایش شده، مانند حدیث معروف پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله): «اَلْفَقْرُ فَخْری وَ بِهِ أفْتَخِرُ» و روایت امام صادق(علیه السلام): خداوند به حضرت موسى(علیه السلام) فرمود: «إذا رَأَیْتَ الفَقْرَ مُقبِلا فَقُلْ مَرْحباً بِشِعارِ الصّالِحینَ وَ اِذا رَأَیْتَ الْغِنى مُقْبِلا فَقُلْ: ذَنْبٌ عُجِّلَتْ عُقُوبَتُهُ; هنگامى که دیدید فقر روى آورده بگو اى شعار صالحین خوش آمدى و هنگامى که ببینى غنا روى آورده بگو لابد گناهى از من سر زده که مجازاتش به سرعت فرا رسیده»(1) و روایات دیگرى مانند آن.

ولى روشن است که فقر به معناى تهیدستى مخصوصاً در آنجا که بر اثر تنبلى و کوتاهى و ضعف مدیریت حاصل شود نه مایه افتخار است و نه شعار صالحان، بلکه سبب ذلّت و خوارى و آلودگى به انواع گناهان است.

مایه افتخار، فقر الى الله است، چرا که عالم همه نیازمندند و خداوند بى نیاز: (یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَآءُ إِلَى اللهِ وَاللهُ هُوَ الْغَنِىُّ الْحَمِیدُ)(2) و این شبیه همان چیزى است که در حدیث امیرمؤمنان(علیه السلام) آمده است که عرضه مى داشت: «کَفى بی عِزّاً أنْ أکُونَ لَکَ عَبْداً وَ کَفى بی فَخْراً أنْ تَکُونَ لی رَبّاً».(3)

یا اینکه منظور از فقر، زندگى ساده و خالى از تشریفات و تکلّفات است در برابر ثروتى که موجب مستى و غرور و تشریفات و تجمّلات مى شود.

تعبیر به «شعار الصالحین» از فقر و تعبیر به «مجازات زودرس» از غنا، گواه روشنى بر این معناست، زیرا شعار صالحان به یقین چیزى است که موجب صلاح و فلاح باشد; مانند زهد و ساده زیستى و عقوبت گناه، مربوط به چیزى است که گناه آلود باشد.

این احتمال نیز وجود دارد که قسمتى از این روایات که در آن مدح فقر آمده، اشاره به فقر تحمیلى باشد که بر اثر انجام وظیفه دامنگیر انسان مى شود; مثلا در آغاز اسلام گروه عظیمى از مسلمانان مجبور به مهاجرت از مکّه به مدینه شدند و هرگز نتوانستند امکانات خویش را در مکّه، به مدینه منتقل کنند و طبعاً در آنجا گرفتار فقر شدیدى شدند و یا مسلمانانى که در شعب ابى طالب در محاصره اقتصادى دشمن قرار گرفتند واقعاً فقیر شدند فقرى که بر اثر ایمان به خدا و اطاعت فرمان او از سوى دشمن به آنها تحمیل شد و پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به آنها دلدارى مى داد که این فقر مایه افتخار است و شعار صالحان.

همچنین در دورانهاى بعد، جمع زیادى از خاصّان اهل بیت(علیهم السلام) به مضمون مثل معروف «اَلْبَلاءُ لِلْوِلاءِ» گرفتار چنین فقر تحمیلى مى شدند و این امر تا عصر و زمان ما ادامه دارد. چنین فقرى نه تنها عیب نیست، بلکه افتخار است; عیب آن است که انسان براى دنیا دست از انجام وظیفه بردارد و تسلیم دشمن شود.

حدیث شریف «مَنْ أَحَبَّنا أهْلَ الْبَیْتِ فَلْیُعدَّ لِلْفَقْرِ جِلْباباً; هر کس ما اهل بیت را دوست بدارد باید چادر فقر را آماده کند»(4) نیز اشاره به این مطلب دارد.

بنابراین فقر بى دلیل که ناشى از تنبلى و فرار از کار یا سوء مدیریت حاصل شود هرگز مطلوب انسان نیست.

کلام امام(علیه السلام) در دعاى مورد بحث، به خوبى نشان مى دهد که یک سلسله رذائل اخلاقى از فقر به معناى تهیدستى نشأت مى گیرد، تواضع در برابر اشرار و ستایش کسانى که شایسته ستایش و نکوهش کسانى که در خور نکوهش نیستند از جمله رذائل اخلاقى است که از فقر به معناى تهیدستى نشأت مى گیرد.

جمله «لا تَبْذُلْ جاهی بِالاْقْتارِ» دلیل بر این است که فقر فردى، آبروى انسان و فقر اجتماعى آبروى جامعه را مى برد و این هرگز با عزّت ناشى از ایمان سازگار نیست: (وَللهِِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِینَ وَلَکِنَّ الْمُنَافِقِینَ لاَ یَعْلَمُونَ).(5)

در حدیثى از امیرمؤمنان مى خوانیم که فقر سرچشمه عیوب بزرگى است، فرمود: «یا بُنَىَّ الْفَقیرُ حَقیرُ لایُسْمَعُ کَلامُهُ وَ لایُعْرَفُ مَقامُهُ لَوْ کانَ الْفَقیرُ صادِقاً یُسَمُّونَهُ کاذِباً وَلَوْ کانَ زاهِداً یُسَمُّونَهُ جاهِلا; فرزندم فقیر حقیر است کسى گوش به سخنش فرا نمى دهد و براى مقامش ارزشى قائل نیستند; اگر فقیر صادق باشد او را دروغگو مى نامند و اگر زهد پیشه کند جاهلش مى نامند».

سپس افزود: «یا بُنَىَّ مَنِ ابْتَلى بِالْفَقرِ ابْتَلى بِأَرْبَعِ خِصال بِالضَّعْفِ فی یَقینِهِ وَالنُّقْصانِ فی عَقلِهِ وَالرِّقَّةِ فی دینِهِ وَقِلَّةِ الْحَیاءِ فی وَجْهِهِ فَنَعُوذُ بِاللهِ مِنَ الْفَقْرِ; فرزندم کسى که به فقر مبتلا شود به چهار خصلت و عیب بزرگ مبتلا مى گردد ضعف در یقین، نقصان در عقل، کمبود در دین و کمى حیا، بنابراین به خدا پناه مى بریم از فقر».(6)

امروز با چشم خود مى بینیم که فقر سرچشمه مفاسد بى شمارى; مانند ابتلا به مواد مخدّر، فحشا، خیانت، سرقت، خدمت به اجانب و مانند آن مى شود به همین دلیل در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) آمده است: «غِنًى یَحْجُزُکَ عَنِ الظُّلمِ خَیرٌ مِنْ فَقْر یَحْمِلُکَ عَلَى الاْثمِ; غنایى که تو را از ظلم باز دارد بهتر از فقرى است که تو را به گناه وا دارد».(7)

به همین دلیل در حدیثى از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) فقر مایه روسیاهى در دو جهان: «اَلْفَقْرُ سَوادُ الْوَجهِ فِى الدّارَینِ»(8) و در حدیث دیگرى از همان حضرت فقر در سر حدّ کفر: «کادَ الْفَقْرُ أنْ یَکُونَ کُفراً»(9) شمرده شده است.

بدیهى است اگر فقر جامعه اى را فرا گیرد عیوب و نقایصى که به آن اشاره شده به صورت خطرناک ترى آشکار مى شود و امروز مى بینیم بعضى از جوامع فقیر مسلمانان، چنان در چنگال بیگانگان و دشمنان اسلام گرفتار شده اند که انسان شدیداً بر آنها تأسّف مى خورد.

این بحث را با سخنى از امام سجاد(علیه السلام) در یکى از دعاهاى پرمعنایش پایان مى دهیم; عرضه مى دارد: «أللّهُمَّ إنّی أسئَلُکَ خَیْرَ الْمَعیشَةِ مَعیشَةً أقْوى بِها عَلى طاعَتِکَ وَ أبْلُغُ بِها جَمیعَ حاجاتى وَ أَتَوَسَّلُ بِها إِلَیکَ فی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ فی الآخِرَةِ مِنْ غَیْرِ أنْ تَتْرُفَنی فیها فَأطْغى أوْ تَقْتُرَها عَلیّ فَأَشْقى; خداوندا من از تو معیشت و زندگى خوبى تقاضا مى کنم معیشتى که با آن قدرت بر اطاعتت داشته باشم و به تمام نیازهایم برسم، به وسیله آن در دنیا و آخرت به تو نزدیک شوم، بى آنکه ثروت غرورآفرین و مست کننده اى به من دهى که سر به طغیان بردارم یا چنان بر من تنگ گیرى که بدبخت شوم».(10)

#####

1. کافى، ج 2، ص 263، ح 12 از باب فضل فقراء مسلمین.

2. فاطر، آیه 15 .

3. خصال، ج 2، ص 420، ح 14.

4. بحارالانوار، ج 46، ص 36 .

5. منافقون، آیه 8 .

6. بحارالانوار، ج 69، ص 47، ح 58، از باب فضل الفقر والفقراء.

7. وسائل الشیعه، ج 12، ص 17، ح 7 .

8. بحارالانوار، ج 69، ص 30 .

9. همان مدرک.

10. بحارالانوار، ج 87، ص 12، ح 2 .

#####

▲خطبه 226

فی التَّنْفیرِ مِنَ الدُّنْیا

از خطبه هاى امام(علیه السلام) است که در متنفّر ساختن از زرق و برق دنیا ایراد فرموده است.(1)

#####

1. سند خطبه:

این خطبه را متّقى هندى از فقهاى عامّه در کتاب کنزالعمّال آورده، مى گوید: دینورى و ابن عساکر از عبدالله بن صالح عجلى از پدرش چنین نقل مى کند که روزى على بن ابى طالب(علیه السلام) خطبه اى براى ما خواند. نخست حمد و ثناى الهى بجا آورد و درود بر پیامبر فرستاد و بعد فرمود: «عِبادَاللهِ لاتَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاةِ الدُّنْیا فَإِنَّها دارٌ بِالْبَلاءِ مَحْفُوفَةٌ وَ بِالْغَدْرِ مَعْرُوفَةٌ...» و نیز سبط بن جوزى در تذکرة الخواصّ آن را با اضافاتى نقل کرده و مى گوید: این خطبه (به جهت فصاحت و بلاغتش) به عنوان «خطبه بالغه» معروف است. سپس نقل مى کند که ابونعیم نیز در کتاب حلیه بخشى از این خطبه را آورده است. خطیب خوارزمى نیز در کتاب مناقب آن را با اضافاتى نقل کرده است. نویسنده مصادر نهج البلاغه بعد از اشاره به مطالب بالا مى گوید: با این نقل گسترده اى که از خطبه در کتب اهل سنّت آمده، نیازى نمى بینیم که راویان این خطبه را از علماى امامیّه شرح دهیم. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 167)

▲خطبه در یک نگاه

این خطبه در واقع از سه بخش تشکیل شده و هر یک ناظر به مطلبى است که مکمّل مطلب دیگر است:

در بخش اوّل امام(علیه السلام) به معرفى دنیا مى پردازد که سرایى است ناپایدار وناامن و مملوّ از حوادث ناگوار; پیوسته دستخوش دگرگونیها و اهل آن هدف تیرهاى بلا.

در بخش دوم امام(علیه السلام) هشدار مى دهد که قبل از شما گروههاى زیادى در دنیا آمدند و چه بسا از شما قوى تر و داراى امکانات فزون تر; امّا همه را گذاردند و رفتند و خانه اى از سنگ و گل و خاک به نام خانه گور را به جاى آن قصرهاى زیبا پذیرفتند.

در بخش سوم مى فرماید: شما هم در همان مسیر قرار دارید و داراى همان سرنوشت هستید. روزى فرا مى رسد که زندگى شما پایان مى یابد و قبرها جسمهاى بى جان شما را در بر مى گیرند و در آینده اى نه چندان دور از قبرها برانگیخته مى شوید و اعمالى را که در یک عمر انجام دادید در برابر شما ظاهر مى شود و باید پاسخگوى آن باشید.

▲بخش اوّل

دَارٌ بِالْبَلاَءِ مَحْفُوفَةٌ، وَ بِالْغَدْرِ مَعْرُوفَةٌ، لاَ تَدُومُ أَحْوَالُهَا، وَ لاَ یَسْلَمُ نُزَّالُهَا.

أَحْوَالٌ مُخْتَلِفَةٌ، وَ تَارَاتٌ مُتَصَرِّفَةٌ، الْعَیْشُ فِیهَا مَذْمُومٌ، وَ الاَْمَانُ مِنْهَا مَعْدُومٌ، وَ إِنَّمَا أَهْلُهَا فِیهَا أَغْرَاضٌ مُسْتَهْدَفَةٌ، تَرْمِیهِمْ بِسِهَامِهَا، وَ تُفْنِیهِمْ بِحِمَامِهَا.

### ترجمه

(دنیا) سرایى است که در لابه لاى بلاها و مشکلات پیچیده شده و به غدر و نیرنگ و بىوفایى معروف است: حالاتش یکنواخت نمى ماند و ساکنانش سالم و در امان نیستند. پیوسته اوضاع و حالاتش دگرگون مى شود (به گونه اى که) زندگى در آن نکوهیده و نامطلوب و امنیّت در آن نایاب و معدوم است. اهل دنیا همواره هدف تیرهاى بلا هستند که پى در پى به سوى آنها پرتاب مى کند و با مرگ نابودشان مى سازد.

▲شرح و تفسیر

▲ناپایدارى احوال جهان

همان گونه که در بالا اشاره شد امام(علیه السلام) در این بخش از خطبه از ناپایدارى و بىوفایى دنیا سخن مى گوید و مى فرماید: «(دنیا) سرایى است که در لابه لاى بلاها و مشکلات پیچیده شده و به غدر و نیرنگ و بىوفایى معروف است: حالاتش یکنواخت نمى ماند و ساکنانش سالم و در امان نیستند»; (دَارٌ بِالْبَلاَءِ مَحْفُوفَةٌ، وَ بِالْغَدْرِ(1) مَعْرُوفَةٌ، لاَ تَدُومُ أَحْوَالُهَا، وَ لاَ یَسْلَمُ نُزَّالُهَا(2)).

بلاهایى که زندگى این دنیا را در برگرفته، بسیار زیاد و متنوّع است، بیماریهاى جسمى، بیماریهاى روانى، حوادث ناگوار اجتماعى، طوفانها، زلزله ها، سیلابها، جنگها، غارتها، حوادثى که منجر به مرگ یا مجروح شدن اعضا مى گردد، از دست دادن عزیزان و مانند آنها.

جمله «دَارٌ بِالْبَلاَءِ مَحْفُوفَةٌ» اشاره گویایى است به تمام آنچه گفته شد.

غدر و بىوفایى دنیا ممکن است اشاره به اهل آن باشد که غالباً بىوفا هستند هنگامى که دنیا به انسان رو مى کند دوستدار و مخلصند و هرگاه پشت کرد گویى هرگز آشنا نبودند. یا اشاره به بى وفایى مواهب دنیوى است در حالى که انسان کاملا سالم و سرحال است و تصوّر مى کند سالها این وضع ادامه مى یابد. با پیش آمد کوچکى ناگهان سلامت و نشاط برچیده مى شود و در حالى که اموال و ثروت فراوان، از هر سو فراهم کرده، حادثه اى پیش مى آید که ناگهان ورشکست مى شود و محتاج نان شب مى گردد.

ناپایدارى دنیا که در «لاَ تَدُومُ أَحْوَالُهَا» بیان شده، نتیجه همان بلاها و حوادث گوناگونى است که از هر سو انسان را احاطه کرده، و در امان نبودن ساکنان دنیا که در جمله «وَ لاَ یَسْلَمُ نُزَّالُهَا» آمده به سبب همان حوادث تلخ و ناپایدارى دنیاست.

آرى! از «نسیمى دفتر ایّام بر هم مى خورد» و با یک گردش چرخ نیلوفرى، نه نادر به جا مى ماند و نه کبکبه و دبدبه نادرى و به گفته شاعر:

آن مادرى که این همه فرزند زاد و کشت *** دیگر که چشم دارد از او مهر مادرى!

سپس در تأکید همین معنا با عبارات تکان دهنده دیگرى مى افزاید: «احوالش ناپایدار و حالاتش دگرگون (به گونه اى که) زندگى در آن نکوهیده و نامطلوب و امنیّت در آن نایاب و معدوم است»; (أَحْوَالٌ مُخْتَلِفَةٌ، وَ تَارَاتٌ(3) مُتَصَرِّفَةٌ(4)، الْعَیْشُ فِیهَا مَذْمُومٌ، وَ الاَْمَانُ مِنْهَا مَعْدُومٌ).

سرتاسر تاریخ بشر پر از شواهد زنده اى بر این گفتار پرمعناى مولاست و از آن فراتر، آیات قرآن مجید است که از سرگذشت پیشینیان پرده بر مى دارد.

از جمله صحنه بسیار عبرت انگیزى است که از زندگى ثروتمند معروف بنى اسرائیل قارون در اواخر سوره قصص، ترسیم کرده است.

یک روز قارون با تمام زر و زیور و خدم و حشم و دم و دستگاه خود در میان بنى اسرائیل ظاهر مى شود و با تمام قدرت و ثروتش از برابر چشمان آنها رژه مى رود، آنچنان که گویى در دل دنیاپرستان بنى اسرائیل، قند آب مى شود و فریاد یا (یَا لَیْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِىَ قَارُونُ) سر مى دهند.

فرداى آن روز که با یک زلزله آمیخته با «خسف» زمین، قارون و تمام اموال و ثروتش را در کام خود فرو مى برد آن دنیاپرستان دیروز در وحشت فرو مى روند و این سخن را مى گویند: «(لَوْلاَ أَنْ مَّنَّ اللهُ عَلَیْنَا لَخَسَفَ بِنَا); اگر خدا بر ما منّت ننهاده بود ما را نیز به قعر زمین فرو مى برد (و به سرنوشت قارون گرفتار مى شدیم)».

در عصر و زمان ما نه تنها این گونه حوادث کم نیست، بلکه دامنه وسیع تر و گسترده ترى پیدا کرده و صحنه هایى که همه روز با چشم خود ناظر آن هستیم.

سپس امام(علیه السلام) در پایان این فراز، تشبیه جالبى درباره حوادث دنیا و ساکنان دنیا دارد، مى فرماید: «اهل دنیا همواره هدف تیرهاى بلا هستند، که پى در پى بسوى آنها پرتاب مى کند و با مرگ نابودشان مى سازد»; (وَ إِنَّمَا أَهْلُهَا فِیهَا أَغْرَاضٌ مُسْتَهْدَفَةٌ(5)، تَرْمِیهِمْ بِسِهَامِهَا، وَ تُفْنِیهِمْ بِحِمَامِهَا(6)).

آرى! انسانها در این جهان هدفهاى بى دفاعى هستند در برابر تیرهاى بلاها که از چپ و راست و بالا و پایین به سوى آنها پرتاب مى شود; تیرهایى که کمتر خطا مى کند و درست به هدف مى خورد و هدف را نابود مى سازد.

آیا در میدانى که تیراندازان آن را احاطه کرده و مرتّباً انسانى را نشانه گیرى مى کنند امنیّت و سلامتى وجود دارد؟! آیا زندگى در وسط چنین میدانى مذموم و منفور نیست؟! ممکن است این میدان مملوّ از انواع غذاهاى رنگارنگ و لباسهاى زیبا و جواهرات و زیورها باشد; ولى آیا این امور با آن شرایطى که این میدان دارد مى تواند سبب دلخوشى گردد؟! هرگز.

در اینجا داستان معروفى است که مى تواند بىوفایى و ناپایدارى دنیا را به خوبى مجسّم کند.

در کتاب کامل مبرّد مى خوانیم که: «روزى یزید ابن عبدالملک گفت دنیا هیچ گاه براى هیچ کس خالى از ناراحتیها و مشکلات نشده من مى خواهم چنین روزى را براى خود فراهم نمایم. هنگامى که یک روز خلوت کردم هیچ خبرى را به من نرسانید و مرا با لذاتم در آن خلوتگاه واگذارید. سپس معشوقه خود حبابه را صدا زد و گفت: شراب به من بنوشان وآواز بخوان و (به پندار خود) بهترین وسائل عیش و نوش را فراهم ساز. در این هنگام حبابه دانه انارى را برگرفت در دهان خود گذاشت. ناگهان به گلوى او پرید (و در دستگاه تنفس او فرو رفت و خارج نشد) و همین سبب مرگ او شد. یزید ابن عبدالملک چنان ضجّه و فریادى زد که بیهوش شد. هنگامى که به هوش آمد گفت من اجازه نمى دهم او را دفن کنید باید در کنار من باشد. (طبق روایت دیگرى پیوسته او را در آغوش گرفت، مى بویید تا متعفن شد) اطراف او از بنى امیّه به او گفتند این زن بازگشت به حیات نمى کند این یک مردار است در این هنگام اجازه دفنش داد و طبق بعضى از نقلها بعد از 15 روز خود یزید ابن عبدالملک از دنیا رفت و این بود سرانجام عیش و نوش بى دغدغه او».(7)

#####

1. «غدر» معانى متعددى دارد که قریب با هم است: مکر و نیرنگ و بىوفایى.

2. «نزّال» جمع «نازل» به معناى میهمان و یا کسى که در جایى وارد مى شود.

3. «تارات» جمع «تاره» بر وزن «غارت» به معناى زمان و معمولا به معناى یک مرتبه به کار مى رود.

4. «متصرّفه» از ریشه «تصرف» یعنى دگرگون کردن.

5. «مستهدفه» از ریشه «هدف» گرفته شده که تیر به سوى آن پرتاب مى شود.

6. «حمام» از ریشه «حم» بر وزن «غم» به معناى مقدر ساختن است و به همین مناسبت حمام به مرگ قطعى که خداوند مقدر ساخته و «حِمام» (به کسر ح) با «حَمام» (به فتح ح) تفاوت دارد، زیرا دومى به معناى کبوتر است.

7. کامل مبرّد، ج 1، ص 389 و تتمة المنتهى مرحوم محدّث قمى، شرح حال یزید ابن عبدالملک.

#####

▲نکته

▲سراى پیچیده با بلاها

این جهان به راستى سراى مشکلات و نابسامانیها و درد و رنجهاست. معمولا همه ما از این موضوع به طور اجمال آگاه هستیم; ولى غالباً در شرح و تفصیل آن تأمل نمى کنیم.

آفاتى که سلامت انسان را تهدید مى کند بیش از آن است که در حساب آید. ساختمان وجود انسان از اعضاى مختلفى تشکیل شده که هر کدام از آنها براى انجام دادن وظیفه صحیح، شرایط بى شمارى دارند: قلب، کلیه ها، عروق و اعصاب، عضلات، استخوانها که اگر کمترین تغییرى در شرایط آن حاصل شود مشکل آفرین است.

بعضى از پزشکان معتقدند که کبد انسان سیصد نوع از سموم را دفع مى کند حال اگر کمترین آفتى به آن برسد و یک یا چند نوع از سموم را نتواند دفع کند اوّل مشکلات است. و همچنین چشم و گوش و زبان و امثال آن.

از آفات درونى که بگذریم آفات بیرونى فوق العاده زیاد و متنوع است به طورى که مرگ انسان در درون عوامل حیات او نهفته است; بارانى که مایه حیات و زندگى است اگر بیش از حدّ ببارد سیلاب عظیمى را تشکیل مى دهد که همه چیز را با خود مى برد; نسیمى که مایه حیات و نشاط است اگر سریع تر از حدّ معمول بورزد، طوفانى مى شود که درختان را از ریشه مى کند و انسانها را به هوا پرتاب مى کند; خورشیدى که نورش زندگى آفرین است اگر بیش از حدّ بتابد انسان گرما زده مى شود و خطر مرگ او را تهدید مى کند; زمینى که بستر آرامش انسان است و همه برکات را از آن مى گیرد اگر سر به طغیان بردارد و زلزله هایى روى دهد گاه شهرهایى را که صدها سال در عمران و آبادى آن کوشیده اند در چند ثانیه به تلّى از خاک مبدّل مى سازد.

آفات گیاهى، طغیان دریاها، هجوم انواع بیماریهاى فراگیر از زمین و هوا و آب وغذا، هر کدام مى تواند حیات انسان را تهدید کند. هنگامى که به ملخها فرمان حمله داده شود و لشکر عظیم آنها از هر سو حملهور شوند برگها و ساقه ها و محصولات درختان را نابود مى کنند بى آنکه هیچ کس ـ حتّى با وسایل پیشرفته امروز ـ بتواند جلوى آنها را بگیرد.

اینها مربوط به حوادث طبیعى بود آفات اجتماعى نیز از آن کمتر نیست جنگهاى خونین که همچون آتشفشان هر روز در گوشه اى جهان ظاهر مى شود دائماً حیات انسان را تهدید مى کند.

رقابتهاى ویرانگر در تصاحب پستهاى سیاسى و مسائل اقتصادى همه روز گروهى را بر خاک سیاه مى نشاند و یا در کام مرگ فرو مى برد.

اختلافات خانوادگى که منجر به طلاق و از هم پاشیدگى خانواده ها مى شود نافرمانى فرزندان، خیانت شرکا و دوستان ناباب و ضربات شکننده منافقان، هر یک عاملى است براى تهدید حیات انسان و یا آرامش او.

بنابراین باید با تمام وجود به این سخن مولایمان رو بیاوریم که: «دارٌ بِالْبَلاءِ مَحْفُوفَةٌ».(1)

#####

1. در شرح خطبه 145 نیز توضیحات بیشترى در این رابطه مى خوانید.

#####

▲بخش دوم

وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللّهِ أَنَّکُمْ وَ مَا أَنْتُمْ فِیهِ مِنْ هذِهِ الدُّنْیَا عَلَى سَبِیلِ مَنْ قَدْ مَضَى قَبْلَکُمْ، مِمَّنْ کانَ أَطْوَلَ مِنْکُمْ أَعْمَاراً، وَ أَعْمَرَ دِیَاراً، وَ أَبْعَدَ آثَاراً; أَصْبَحَتْ أَصْوَاتُهُم هَامِدَةً، وَ رِیَاحُهُمْ رَاکِدَةً، وَ أَجْسَادُهُمْ بَالِیَةً، وَ دِیَارُهُمْ خَالِیَةً، وَ آثَارُهُمْ عَافِیَةً. فَاسْتَبْدَلُوا بِالْقُصُورِالْمُشَیَّدَةِ، وَ الَّنمَارِقِ الْمُمَهَّدَةِ، الصُّخُورَ وَ الاَْحْجَارَ الْمُسَنَّدَةَ، وَ الْقُبُورَ اللاَّطِئَةَ الْمُلْحَدَةَ، الَّتی قَدْ بُنِیَ عَلَى الْخَرَابِ فِنَاؤُهَا، وَ شُیِّدَ بِالتُّرَابِ بِنَاؤُهَا; فَمَحَلُّهَا مُقْتَرِبٌ، وَ سَاکِنُهَا مُغْتَرِبٌ، بَیْنَ أَهْلِ مَحَلَّة مُوحِشِینَ، وَ أَهْلِ فَرَاغ مُتَشَاغِلِینَ، لاَ یَسْتَأْنِسُونَ بِالاَْوْطَانِ، وَ لاَ یَتَوَاصَلُونَ تَوَاصُلَ الْجِیرَانِ، عَلَى ما بَیْنَهُمْ مِنْ قُرْبِ الْجِوَارِ، وَ دُنُوِّ الدَّارِ. وَ کَیْفَ یَکُونُ بَیْنَهُمْ تَزَاوُرٌ، وَ قَدْ طَحَنَهُمْ بِکَلْکَلِهِ الْبِلَى، وَ أَکَلَتْهُمُ الْجَنَادِلُ وَ الثَّرَى!

### ترجمه

بدانید اى بندگان خدا! شما و آنچه در آن از این دنیا هستید در همان مسیرى قرار دارید که پیشینیان شما بودند; همان کسانى که عمرشان از شما طولانى تر و سرزمینشان آبادتر و آثارشان از شما گسترده تر و ماندگارتر بود; امّا چیزى نگذشت که صداهایشان خاموش گشت، نیروها و حرکاتشان از کار افتاد، اجسادشان کهنه، خانه هایشان خالى و آثارشان محو گردید، سرانجام قصرهاى بلند و محکم (و بساط عیش و نوش و تختهاى زینتى و) پشتیهاى نرم و راحت را به تخته سنگهاى خشن لحد و قبور به هم چسبیده و لحدهاى چیده شده مبدّل ساختند; همان گورهایى که درگاهش بر خرابى بنا شده و ساختمانش تنها با خاک برپا گشته; قبرهایى که به یکدیگر نزدیک است; ولى ساکنانش از یکدیگر دورند! آنها در میان اهل محلّه وحشت و در عین حال و افراد فارغ البال قرار گرفته اند. آنها هرگز انسى به وطنهاى خود (قبرها) پیدا نمى کنند و همچون همسایگان با یکدیگر دیدارى ندارند با اینکه به هم نزدیک اند و خانه هایشان در کنار یکدیگر است. چگونه ممکن است با هم دیدار کنند در حالى که فنا و فرسودگى با سینه سنگین خود آنها را در هم کوبیده و سنگها و خاکها جسمشان را خورده است.

▲شرح و تفسیر

▲همسایگان دور از هم!

امام(علیه السلام) در این بخش از خطبه دست مخاطبان خود را گرفته و به اعماق تاریخ پیشینیان مى برد و سرنوشت آنها را بعد از یک عمر طولانى با آن همه قوّت و قدرت و عزت، نشان مى دهد و دیروز و امروزشان را در کنار هم مى نهد و بزرگ ترین و مؤثّرترین درس عبرت را به مخاطبان خود که جمیع بندگان خدا از هر قوم و ملّتى هستند مى آموزد و مى فرماید: «بدانید اى بندگان خدا! شما و آنچه در آن از این دنیا هستید در همان مسیرى قرار دارید که پیشینیان شما بودند»; (وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللّهِ أَنَّکُمْ وَ مَا أَنْتُمْ فِیهِ مِنْ هذِهِ الدُّنْیَا عَلَى سَبِیلِ مَنْ قَدْ مَضَى قَبْلَکُمْ).

سپس به شرح این مجمل مى پردازد: «همان کسانى که عمرشان از شما طولانى تر و سرزمینشان آبادتر و آثارشان از شما گسترده تر و ماندگارتر بود امّا چیزى نگذشت که صداهایشان خاموش گشت، نیروها و حرکاتشان از کار افتاد، اجسادشان کهنه، خانه هایشان خالى و آثارشان محو گردید»; (مِمَّنْ کانَ أَطْوَلَ مِنْکُمْ أَعْمَاراً، وَ أَعْمَرَ دِیَاراً، وَ أَبْعَدَ آثَاراً; أَصْبَحَتْ أَصْوَاتُهُم هَامِدَةً(1)، وَ رِیَاحُهُمْ رَاکِدَةً، وَ أَجْسَادُهُمْ بَالِیَةً، وَ دِیَارُهُمْ خَالِیَةً، وَ آثَارُهُمْ عَافِیَةً(2)).

قرآن مجید نمونه هاى روشنى از چنین اقوامى را در سوره هاى مختلف بر شمرده، از جمله درباره قوم عاد و ثمود، که نمونه روشنى محسوب مى شوند، در سوره «فجر» مى فرماید: «(أَلَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعَاد * إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ * الَّتِى لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُهَا فِى الْبِلاَدِ * وَثَمُودَ الَّذِینَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ * وَفِرْعَوْنَ ذِى الاَْوْتَادِ * الَّذِینَ طَغَوْا فِى الْبِلاَدِ * فَأَکْثَرُوا فِیهَا الْفَسَادَ * فَصَبَّ عَلَیْهِمْ رَبُّکَ سَوْطَ عَذَاب); آیا ندیدى پروردگارت با قوم عاد چه کرد؟ همچنین با آن شهر ارم با عظمت همان شهرى که مانندش در شهرها ساخته نشده بود و قوم ثمود که صخره هاى عظیم را از کنار درّه مى بریدند (و با آن کاخها مى ساختند) و فرعونى که قدرتمند و شکنجه گر بود، همان اقوامى که در شهرها طغیان کردند و فساد فراوان در آنها به بار آوردند، به همین سبب خداوند، تازیانه عذاب را بر آنان فرو ریخت».(3)

امام(علیه السلام) سه ویژگى را که نشانه برترى بعضى از اقوام پیشین بوده براى آنان بر مى شمرد: نخست طول عمر (به گونه اى که درباره بعضى از آنان نوشته اند که عمرشان به چهارصد سال مى رسید)(4) و دیگر عمران و آبادى شهرها به گونه اى که قرآن در جاى دیگر مى گوید: آنها دل کوهها را مى تراشیدند و خانه هاى امن در آن بنا مى کردند: (وَکَانُوا یَنْحِتُونَ مِنْ الْجِبَالِ بُیُوتاً امِنِینَ)(5). آنها زمینهاى آباد و خرم و سرسبز و باغهاى پرنعمت داشتند و در کشاورزى ابتکار و قدرت فراوانى نشان مى دادند.

دیگر اینکه آثار آنها بسیار ماندگارتر بود. اشاره به اینکه خانه ها و قصرها و سایر کارهاى عمرانى آنها به قدرى قوى و محکم بود که سالیان دراز برقرار مى ماند.

ولى عاقبت کارشان به کجا انجامید، فریادها و غوغاها خاموش شد و سکوتى غم انگیز جاى آن را گرفت. بدنهاى بى جان آنها در زیر خاک پوسید و استخوانهایشان تبدیل به خاک شد و حتّى آثار آنها برچیده شد.

جمله «وَ رِیَاحُهُمْ رَاکِدَةً» با توجّه به اینکه «ریاح» جمع «ریح» و ریح در اینجا به معناى «روح» و قوت است مفهوم رکود آن این است که به کلّى از کار افتادند و بعضى آن را به معناى فرو نشستن باد غرور تفسیر کرده اند.

این احتمال نیز وجود دارد که منظور از ریاح بادهایى باشد که به پرچمهاى قدرتمندان و شاهان مى خورد. ضرب المثل معروفى است که مى گویند: «فلان شخص هنوز باد به پرچمش مى خورد» یعنى هنوز بر سر قوّت و قدرت است; ولى هنگامى که قدرت از بین برود پرچم سقوط مى کند و دیگر بادى به پرچم نمى خورد.

سپس امام(علیه السلام) به این نکته قابل توجّه اشاره مى فرماید که بعد از کاخ نشین بودن و زندگى پر زرق و برق دنیا به چه روزى گرفتار شدند: «سرانجام قصرهاى بلند و محکم (و بساط عیش و نوش و تختهاى زینتى و) پشتیهاى نرم و راحت را به تخته سنگهاى لحد گورستان و قبور به هم چسبیده و لحدهاى چیده شده مبدل ساختند»; (فَاسْتَبْدَلُوا بِالْقُصُورِ الْمُشَیَّدَةِ(6)، وَ الَّنمَارِقِ(7) الْمُمَهَّدَةِ، الصُّخُورَ وَ الاَْحْجَارَ الْمُسَنَّدَةَ(8)، وَ الْقُبُورَ اللاَّطِئَةَ(9) الْمُلْحَدَةَ(10)).

راستى چه دردناک است که انسان از اوج قدرت در حالى که غرق ناز و نعمت است به جایى منتقل مى شود که از هر نظر نقطه مقابل آن است; نه خانه اى، نه شمعى، نه چراغى، نه بسترى و نه ناز و نعمتى. البتّه این درد و رنج براى آنهاست که با آن زندگى پر زرق و برق خو گرفته بودند; امّا آنها که زندگى زاهدانه و ساده اى داشتند از این دگرگونى و تحوّل ناراحت نمى شوند به ویژه آنکه قبر براى آنها «رَوْضَةٌ مِنْ رِیاضِ الْجَنَّةِ» محسوب مى شود.

آنگاه به بیان دقیقى از وضع قبرها و ساکنانش پرداخته، مى فرماید: «همان گورهایى که درگاهش بر خرابى بنا شده و ساختمانش تنها با خاک برپا گشته; قبرهایى که به یکدیگر نزدیک است; ولى ساکنانش از یکدیگر دورند. آنها در میان اهل محلّه وحشت و در عین حالى افراد فارغ البال قرار گرفته اند»; (الَّتی قَدْ بُنِیَ عَلَى الْخَرَابِ فِنَاؤُهَا(11)، وَ شُیِّدَ بِالتُّرَابِ بِنَاؤُهَا; فَمَحَلُّهَا مُقْتَرِبٌ، وَ سَاکِنُهَا مُغْتَرِبٌ، بَیْنَ أَهْلِ مَحَلَّة مُوحِشِینَ، وَ أَهْلِ فَرَاغ مُتَشَاغِلِینَ».

آرى! اگر کاخهاى آنها با مصالح گران قیمت ساخته شده بود که از نقاط مختلف با زحمت فراوان گردآورى کرده و منتقل مى ساختند، خانه قبرشان با مصالحى بى ارزش یعنى مشتى خاک بنا شده است.

ساکنان این خانه ها (خانه هاى قبر) در دو حالت متضاد قرار دارند: هم نزدیکند و هم دور; نزدیک اند از نظر مکان و دورند از نظر ارتباط. یا چنان به خویشتن مشغول اند که به دیگرى نمى پردازند و یا اجازه ندارند که با هم مرتبط شوند. به ظاهر کارى ندارند; امّا در واقع بسیار گرفتارند; زیرا هر چند چیزى از کارهاى دنیوى در آنجا نیست امّا چنان گرفتار اعمال خویش اند که به دیگرى نمى پردازند (البتّه همه اینها در زندگى برزخى رخ مى دهد).

آنگاه امام(علیه السلام) در تکمیل این سخن مى فرماید: «آنها هرگز انسى به وطنهاى خود (یعنى قبرها) پیدا نمى کنند و همچون همسایگان با یکدیگر دیدارى ندارند با اینکه به هم نزدیک اند و خانه هایشان در کنار یکدیگر است»; (لاَ یَسْتَأْنِسُونَ بِالاَْوْطَانِ، وَ لاَ یَتَوَاصَلُونَ تَوَاصُلَ الْجِیرَانِ، عَلَى ما بَیْنَهُمْ مِنْ قُرْبِ الْجِوَارِ، وَ دُنُوِّ الدَّارِ).

جمله «لاَ یَسْتَأْنِسُونَ بِالاَْوْطَانِ» ممکن است اشاره به این باشد که آنها هر چند سالیان درازى است در قبرها خفته اند; ولى هرگز به آن علاقه ندارند و انس نمى گیرند. این احتمال نیز در تفسیر این جمله داده شده که منظور ترک رابطه با وطنهاى خود در عالم دنیاست که هرگز فکر بازگشت به وطن نمى کنند; ولى معناى اوّل به قرینه جمله «وَ لاَ یَتَوَاصَلُونَ...» صحیح تر به نظر مى رسد.

در پایان این بخش به این نکته اشاره مى فرماید که چرا نمى توانند با هم رابطه برقرار کنند: «چگونه ممکن است با هم دیدار کنند در حالى که فنا و فرسودگى با سینه سنگین خود آنها را در هم کوبیده و سنگها و خاکها جسمشان را خورده است»; (وَ کَیْفَ یَکُونُ بَیْنَهُمْ تَزَاوُرٌ، وَ قَدْ طَحَنَهُمْ بِکَلْکَلِهِ(12) الْبِلَى، وَ أَکَلَتْهُمُ الْجَنَادِلُ(13) وَ الثَّرَى!(14)).

اشاره به اینکه آنها هر چند در قبرهاى دیوار به دیوار هم خفته اند; ولى همه قدرت خویش را از دست داده و به مشتى خاک تبدیل شده اند; تزاور و دیدار چگونه در میان استخوانهاى پوسیده و خاکهاى بى جان امکان پذیر است؟!

به گفته شاعر عرب:

غَریبٌ وَأطْرافُ الْبُیُوتِ تَحُوطُهُ *** ألا کُلُّ مَنْ تَحْتَ التُّرابِ غَریبٌ

خفتگان در زیر خاک غریب اند و دیوارهاى قبر از هر سو آنها را احاطه کرده، آرى! همه خفتگان در زیر خاک غریب اند.

#####

1. «هامدة» از ریشه «همود» در اصل به معناى خاموش شدن آتش و فرونشستن حرارت آن است، سپس به خاموش شدن صداها اطلاق شده و در جمله بالا همین معنا اراده شده است.

2. «عافیة» از ریشه «عفو» به معناى از بین رفتن آثار چیزى است; مثل اینکه باد بوزد و شنهاى نرم را روى آثار باقى مانده از کاروان بریزد و تمام آن را از نظر محو کند و عفو به معناى گذشت و بخشش و آمرزش نیز از همین جا گرفته شده است، چرا که آثار خطا و گناه را از بین مى برد.

3. فجر، آیات 6-13 .

4. شرح نهج البلاغه علاّمه خویى، ج 14، ص 230 .

5. حجر، آیه 82 .

6. «مشیّده» از ریشه «شید» بر وزن «صید» به معناى مرتفع ساختن است و «شید» بر وزن «بید» به معناى گچ و مانند آن است که براى استحکام و زیبایى بنا روى آن مى مالند، بنابراین «اصول مشیدة» (با تشدید یاء) به معناى بناهاى مرتفع و محکم است و «مشید» (بر وزن فقیر) نیز به معناى بنایى است که گچ کارى و زیبا و محکم شده است و در قرآن مجید، سوره حج، آیه 45 مى خوانیم: (وَبِئْر مُّعَطَّلَة وَقَصْر مَّشِید).

7. «نمارق» جمع «نمرقه» بر وزن «سنبله» به معناى متّکاى کوچکى است که بر آن تکیه مى کنند و در فارسى به آن «پشتى» مى گویند.

8. «مسنّده» از ریشه «سنود» بر وزن «قعود» به معناى تکیه دادن است و «مسنّده» در عبارت بالا به معناى چیزى است که آن را به جایى تکیه داده اند.

9. «لاطئه» به معناى چسبیده به زمین است از ریشه «لطوء» بر وزن «فروع» به معناى چسبیدن به زمین گرفته شده است.

10. «ملحدة» از ریشه «لحد» بر وزن «مهد» به معناى دفن کردن میّت است و معناى اصلى آن شکاف طولى است که در یک طرف پایین قبر ایجاد مى کنند که شبیه به پناهگاهى است و بدن میّت را در آنجا مى گذارند که خاکها روى آن نریزد.

11. «فِناء» به معناى فضاى بازى است که در جلوى در بعضى از خانه ها وجود دارد و سابقاً خانه هاى بزرگان چنین بود.

12. «کلکل» به معناى سینه است.

13. «جنادل» جمع «جندله» بر وزن «مزرعه» به معناى تخته سنگ است.

14. «ثرى» به معناى خاک است.

#####

▲نکته

▲سرنوشت انسان پس از مرگ

آنچه در فقره بالا آمد به قرینه جمله هایى که در آخر آن بود مربوط به جسم انسانها پس از مرگ است; جسم ها هستند که مى پوسند و خاک مى شوند جسمها هستند که با هم دیدارى ندارند و همه در هاله اى از غربت فرو رفته اند.

ولى به یقین ارواح وضع دیگرى دارند; ارواح بدکاران گرفتار مجازاتهاى سختى هستند که در قرآن به بعضى از نمونه هاى آن مانند آل فرعون اشاره شده است: «(النَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا غُدُوّاً وَعَشِیّاً وَیَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ); عذاب آنها آتش است که هر صبح و شام بر آن عرضه مى شوند و روزى که قیامت برپا شود (مى فرماید:) آل فرعون را در سخت ترین عذابها وارد کنید».(1)

نیکوکاران در بهشت برزخى جاى مى گیرند و آن گونه که قرآن درباره شهیدان راه خدا مى گوید: «(فَرِحِینَ بِمَا آتَاهُمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ); آنها از نعمتهایى که خدا به آنها بخشیده شاد و خوشحال اند».(2) بلکه از بعضى روایات چنین استفاده مى شود که ارواح نیکان با یکدیگر دیدار دارند و حلقه هاى انس تشکیل مى دهند.

مرحوم کلینى در جلد سوم کافى در «باب ارواح المومنین» از امیرمؤمنان على(علیه السلام) نقل مى کند که به اتفاق یکى از یارانش (حبّة العرنى) به پشت دیوار شهر کوفه که به نام وادى السلام معروف بود رفت و گویى با ارواح مردگان پیوسته و آهسته سخن مى گفت من مدّتى ایستادم و مدّتى نشستم و خسته شدم. عباى خود را بر زمین گستردم و عرض کردم: اى امیرمؤمنان! من از اینکه این همه سرپا ایستاده اید براى شما ناراحتم ساعتى استراحت کنید، فرمود: من با ارواح این مردگان سخن مى گویم و انس مى گیرم، عرض کردم: اى امیرمؤمنان! آیا آنها واقعاً چنین هستند؟ فرمود: «نَعَمْ وَ لَوْ کُشِفَ لَکَ لَرَأَیْتَهُمْ حِلَقاً حِلَقاً مُحْتَبینَ یَتَحادَثُونَ; اگر پرده ها از جلوى چشم تو کنار رود آنها را به صورت حلقه ها مى بینى که گرد هم نشسته اند و سخن مى گویند».(3)

بنابراین اگر مى بینیم امام(علیه السلام) در این عبارات تنها بر سرنوشت جسمانى انسان تکیه مى کند و سخنى از ارواح نمى گوید به دلیل آن است که غالب مردم در این دنیا به پرورش جسم و لذّات جسمانى مى پردازند، امام(علیه السلام) مى فرماید: سرانجام این جسم به کجا منتهى مى شود، بیدار باشید و این همه براى نیل به لذات جسمانى مرتکب انواع گناهان نشوید.

#####

1. غافر، آیه 46 .

2. آل عمران، آیه 170 .

3. کافى، ج 3، ص 243، باب فى أرواح المؤمنین، ح 1.

#####

▲بخش سوم

وَ کَأَنْ قَدْ صِرْتُمْ إِلَى مَا صَارُوا إِلَیْهِ، وَ ارْتَهَنَکُمْ ذلِکَ الْمَضْجَعُ، وَ ضَمَّکُمْ ذلِکَ الْمُسْتَوْدَعُ. فَکَیْفَ بِکُمْ لَوْ تَنَاهَتْ بِکُمُ الاُْمُورُ، وَ بُعْثِرَتِ الْقُبُورُ: «هُنَالِکَ تَبْلُو کُلُّ نَفْس مَا أَسْلَفَتْ، وَ رُدُّوا إِلَى اللّهِ مَوْلاَهُمُ الْحَقِّ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مَا کَانُوا یَفْتَرُونَ».

### ترجمه

(در آینده اى نزدیک) شما نیز به همان مسیرى مى روید که گذشتگان رفتند و در گرو همان قبر و در دل همان به ودیعت سپرده خواهید شد، چگونه خواهید بود آن زمان که امور پایان پذیرد (و دوران برزخ سپرى شود و) مردگان از قبرها خارج گردند، آنجاست که هرکس آنچه را از پیش فرستاده تجربه مى کند (و سود و زیان آن را در مى یابد) و به سوى خداوند که مولا و سرپرست واقعى همگان است بازگردانده مى شود و افتراها و سخنهاى نابجا (که در دنیا دستاویزشان بود) از دست مى رود.

▲شرح و تفسیر

▲سرنوشت حتمى شما

امام(علیه السلام) در این بخش از خطبه که پایان بخش آن است، آنچه را درباره سرنوشت پیشینیان بیان فرموده، بر مخاطبان خود تطبیق مى دهد تا گمان نکنند مرگ و میر و رها کردن کاخها و سرمایه ها و امکانات زندگى و پیوستن به خفتگان زیر خاک که نه چیزى با خود بردند و نه ارتباطى با یکدیگر مى گیرند مخصوص پیشینیان بود، مى فرماید: «(در آینده اى نزدیک) شما نیز به همان مسیرى مى روید که گذشتگان رفتند و در گرو همان قبر و در دل همان به ودیعت سپرده خواهید شد»; (وَ کَأَنْ قَدْ صِرْتُمْ إِلَى مَا صَارُوا إِلَیْهِ، وَ ارْتَهَنَکُمْ ذلِکَ الْمَضْجَعُ(1)، وَ ضَمَّکُمْ ذلِکَ الْمُسْتَوْدَعُ).

آرى! این قانونى است که هیچ گونه استثنایى در آن نیست با اینکه هر عمومى استثنا و تخصیصى دارد این امور هرگز تخصیص بردار نیست (یعنى آن قاعده نیز استثنایى دارد که در بعضى از موارد بدون استثناست).

به بیان ساده مردم: «ممکن است دیر و زودى داشته باشد; ولى سوخت و سوزى ندارد».

سپس امام(علیه السلام) به نکته مهمى اشاره مى فرماید و آن اینکه اگر کار انسان با مردان تمام مى شد چندان مشکل نبود مشکل مهم آن است که باید به زودى در دادگاه قیامت حضور یابد و در برابر تمام اعمالش از کوچک و بزرگ پاسخگو باشد، مى فرماید: «پس چگونه خواهید بود آن زمان که امور پایان پذیرد (و دوران برزخ سپرى شود و) مردگان از قبرها خارج گردند، آنجاست که هرکس آنچه را از پیش فرستاده تجربه مى کند (و سود و زیان آن را در مى یابد) و به سوى خداوند که مولا و سرپرست واقعى همگان است بازگردانده مى شود و افتراها و سخنهاى نابجا (که در دنیا دستاویزشان بود) از دست آنها مى رود»; (فَکَیْفَ بِکُمْ لَوْ تَنَاهَتْ(2)بِکُمُ الاُْمُورُ، وَ بُعْثِرَتِ(3) الْقُبُورُ: «هُنَالِکَ تَبْلُو(4). کُلُّ نَفْس مَا أَسْلَفَتْ، وَ رُدُّوا إِلَى اللّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مَا کانُوا یَفْتَرُونَ»).

آرى در آن روز چند چیز چشمگیر است: همگى در پیشگاه عدالت پروردگار حاضر مى شوند و همگى اعمال خود را در برابر خویش حاضر مى بینند و همه عذرهاى واهى ونسبتهاى دروغین و ناروا که ابزار گناه و انحراف بود محو و نابود مى گردد و هیچ کس راه فرارى از نتیجه اعمال خود ندارد.

به راستى اگر انسان در این دو نکته بیندیشد که سرانجام زندگى پایان مى گیرد و همه چیز را رها کرده به خفتگان در زیر خاک مى پیوندد و دیگر اینکه بعد از آن مسئله حساب و کتاب و جزاى اعمال است حساب و کتابى که هیچ راه گریزى از آن نیست; اگر انسانها در این دو امر فکر بکنند به یقین مراقب اعمال خویش در این دنیا خواهند بود و این همه ظلم و فساد و گناه رخ نخواهد داد.

#####

1. «مضجع» به معناى بستر و خوابگاه و در اینجا به معناى قبر است و از ریشه «ضجع» بر وزن «ضرب» به معناى به پهلو خوابیدن گرفته شده است.

2. «تناهت» از ریشه «تناهى» به معناى آخر رساندن گرفته شده است.

3. «بعثرت» از ریشه «بعثرة» بر وزن «مرتبة» در اصل به معناى زیر و رو کردن و بیرون آوردن و استخراج کردن است و از آنجا که به هنگام احیاى مردگان در قیامت، قبرها زیر و رو مى شود و آنچه درون آنهاست ظاهر مى گردد. این تعبیر در مورد رستاخیز به کار رفته است.

4. «تبلو» از ریشه «بلاء» به معناى آزمودن گرفته شده و از آنجا که آزمایش سبب آگاهى است گاه این واژه به معناى آگاهى به کار مى رود.

#####

▲خطبه 227

یَلْجَأُ فیهِ إِلَى اللهِ لِیَهْدِیَهُ إلَى الرَّشادِ

از دعاهاى امام(علیه السلام) است و در آن از خداوند تقاضاى هدایت به خیر و صلاح مى کند.(1)

#####

1. سند خطبه (دعا) :

تنها کتابى که این دعا در آن وارد شده و نشان مى دهد از منبعى غیر از نهج البلاغه گرفته شده، اضافاتى دارد که معلوم مى شود از منبعى غیر از نهج البلاغه آن را گرفته است «صحیفه علویه اولى» است که عالم بزرگوار «سماهجى» آن را گردآورى کرده است و در مصباح شیخ طوسى نیز آمده است که امام سجاد زین العابدین(علیه السلام)این دعا را بعد از رکعت سیزدهم و چهاردهم روز جمعه قرائت مى فرمود. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 170)

قابل توجّه اینکه سماهجى که نام او شیخ عبدالله بن صالح بن على بن احمد البحرانى است منسوب به «سماهیج» که قریه اى است در یکى از جزایر اطراف بحرین، از علماى قرن دوازده هجرى است که مردى غیور و عامل به معروف و ناهى از منکر بود و آثارى دارد که از جمله آنها «صحیفه علویه اولى» است و در سال 1135 در بهبهان چشم از دنیا فرو بست. (مصادر نهج البلاغه، ج 1، ص 81)

▲خطبه (دعا) در یک نگاه

این دعا که از دعاهاى بسیار پرمعنا با مضامین عالى است در واقع از دو بخش تشکیل شده است: در بخش اوّل سخن از محبّت خداوند نسبت به بندگان و توکّل کنندگان بر او و آگاهى از اسرار درون آنهاست.

در بخش دوم امام(علیه السلام) به خدا پناه مى برد تا او را در حوادث پیچیده راهنما باشد و به آنچه مصلحت است هدایت فرماید و با عفو خود با او رفتار کند نه با عدالتش.

#####

▲بخش اوّل

اَللَّهُمَّ إِنَّکَ آنَسُ الاْنِسِینَ لاَِوْلِیَائِکَ، وَ أَحْضَرُهُمْ بِالْکِفَایَةِ لِلْمُتَوَکِّلِینَ عَلَیْکَ. تُشَاهِدُهُمْ فِی سَرَائِرِهِمْ، وَ تَطَّلِعُ عَلَیْهِمْ فِی ضَمَائِرِهِمْ، وَ تَعْلَمُ مَبْلَغَ بَصَائِرِهِمْ. فَأَسْرَارُهُمْ لَکَ مَکْشُوفَةٌ، وَ قُلُوبُهُمْ إِلَیْکَ مَلْهُوفَةٌ. إِنْ أَوْحَشَتْهُمُ الْغُرْبَةُ آنَسَهُمْ ذِکْرُکَ، وَ إِنْ صُبَّتْ عَلَیْهِمْ الْمَصَائِبُ لَجَؤُوا إِلَى الاِْسْتِجَارَةِ بِکَ، عِلْماً بِأَنَّ أَزِمَّةَ الاُْمُورِ بِیَدِکَ، وَ مَصَادِرَهَا عَنْ قَضَائِکَ.

### ترجمه

پروردگارا! تو براى دوستانت بهترین مونسى و براى کسانى که بر تو توکّل کنند آماده ترین حلاّل مشکلات، تو درون آنها را مى بینى و از ضمیر آنان آگاهى و از اندازه بینش عقلهاى آنان با خبرى. اسرار آنان بر تو مکشوف و قلوبشان سخت به تو مشتاق است. اگر غربت آنها را به وحشت اندازد یاد تو مونس تنهایى آنهاست و اگر مصائب ومشکلات، بر آنان فرو بارد به سوى تو پناه مى آورند، زیرا مى دانند زمام تمام امور به دست (با کفایت) تو و سرچشمه همه آنها در اختیار تو مى باشد.

▲شرح و تفسیر

▲اى حل کننده مشکلات!

امام(علیه السلام) در آغاز این دعاى روح پرور و انسان ساز رو به درگاه خدا آورده و عرضه مى دارد: «پروردگارا! تو براى دوستانت بهترین مونسى و براى کسانى که بر تو توکّل کنند آماده ترین حلاّل مشکلات»; (اَللَّهُمَّ إِنَّکَ آنَسُ(1) الاْنِسِینَ لاَِوْلِیَائِکَ، وَ أَحْضَرُهُمْ بِالْکِفَایَةِ لِلْمُتَوَکِّلِینَ عَلَیْکَ).

اشاره به اینکه کسانى که واجد این دو صفت باشند; یعنى در زمره اولیاء الله در آیند و یا در صف متوکّلان قرار گیرند مشمول این نعمت بزرگ خواهند شد که انسشان با خدا است و خداوند مشکلات آنها را برطرف مى کند. به این ترتیب امام(علیه السلام) در ضمن مناجات با پروردگار درس انسان سازى هم مى دهد.

از آنجا که حل مشکلات منوط به آگاهى بر آنهاست در ادامه این سخن مى افزاید: «تو درون آنها را مى بینى و از ضمیر آنان آگاهى و از اندازه بینش عقلهاى آنها با خبرى. اسرار آنان بر تو مکشوف و قلوبشان سخت به تو مشتاق است»; (تُشَاهِدُهُمْ فِی سَرَائِرِهِمْ، وَ تَطَّلِعُ عَلَیْهِمْ فِی ضَمَائِرِهِمْ، وَ تَعْلَمُ مَبْلَغَ بَصَائِرِهِمْ. فَأَسْرَارُهُمْ لَکَ مَکْشُوفَةٌ، وَ قُلُوبُهُمْ إِلَیْکَ مَلْهُوفَةٌ(2)).

آرى! خداوند از سرائر و ضمائر همه آگاه است، چرا که او به ما از خود ما نزدیک تر است، چنان که مى فرماید: (وَلَقَدْ خَلَقْنَا الاِْنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ).(3)

تفاوت میان سرائر و ضمائر ممکن است از این جهت باشد که سرائر معمولا به حالات اخلاقى گفته مى شود و ضمائر به نیّاتى گفته مى شود که انسان در دل مى پروراند و به دنبال آن حرکت مى کند.

گاهى این دو واژه به معناى یکدیگر نیز استعمال مى شوند.

بصائر جمع بصیرة به معناى بینش است که معمولا به بینش عقلى و فکرى اطلاق مى شود.

در هر حال این تعبیرات نیز افزون بر تکمیل مفهوم این دعا پیامى براى همه انسانها دارد و آن، اینکه در همه حال مراقب ظاهر و باطن و نیّات و اعمال خویش باشند، زیرا خداوند متعال از همه آنها با خبر است. اسرار درون آنان بر خداوند مکشوف و نیاتشان آشکار است.

جمله «قُلُوبُهُمْ إِلَیْکَ مَلْهُوفَةٌ» (دلهاى آنان به تو مشتاق است) نتیجه ایمان و معرفت و توکل آنها بر خداست. هر چه علم و ایمان نسبت به او بیشتر باشد اشتیاق انسان نسبت به آن مبدأ رحمت و محبّت و کرم، افزون مى گردد.

آنگاه در ادامه این سخن به این نکته اشاره مى کند که اولیاء الله و متوکّلان هرگز در برابر مشکلات و مصائب زانو نمى زنند و آرامش و اعتماد خود را از دست نمى دهند، مى فرماید: «اگر غربت آنها را به وحشت اندازد یاد تو مونس تنهایى آنهاست و اگر مصائب ومشکلات، بر آنان فرو بارد به سوى تو پناه مى آورند، زیرا مى دانند زمام تمام امور به دست (با کفایت) تو و سرچشمه همه آنها در اختیار تو است»; (إِنْ أَوْحَشَتْهُمُ الْغُرْبَةُ آنَسَهُمْ ذِکْرُکَ، وَ إِنْ صُبَّتْ عَلَیْهِمْ الْمَصَائِبُ لَجَؤُوا إِلَى الاِْسْتِجَارَةِ بِکَ، عِلْماً بِأَنَّ أَزِمَّةَ الاُْمُورِ بِیَدِکَ، وَ مَصَادِرَهَا عَنْ قَضَائِکَ).

در واقع همه این حالات و صفات از اعتقاد به توحید افعالى ناشى مى شود و نشان مى دهد اگر این شاخه توحید در درون جان انسان بارور شود چه ثمرات گرانبهایى دارد.نه در برابر مشکلات احساس تنهایى مى کند و نه در تنهایى احساس غربت.

#####

1. «آنس» صیغه افعل التفضیل از ریشه «اُنس» و در اینجا به معناى مأنوس ترین مونسهاست و حقیقت انس، آرامش در کنار چیزى و یا با چیزى به دست آوردن است و بعضى معتقدند که انسان را بدین جهت انسان مى گویند که روح اجتماعى دارد و انس مى گیرد.

2. «ملهوفة» به معناى مشتاق یا داغدار است و از ریشه «لهف» بر وزن «کهف» گرفته شده و در اینجا معناى اوّل مناسب تر است.

3. ق، آیه 16 .

#####

▲بخش دوم

اللَّهُمَّ إِنْ فَهِهْتُ عَنْ مَسْأَلَتِی، أَوْ عَمِیتُ عَنْ طِلْبَتِی، فَدُلَّنِی عَلَى مَصَالِحِی، وَ خُذْ بِقَلْبِی إِلَى مَرَاشِدِی، فَلَیْسَ ذلِکَ بِنُکْر مِنْ هِدَایَاتِکَ، وَ لاَ بِبِدْع مِنْ کِفَایَاتِکَ.

اللَّهُمَّ احْمِلْنِی عَلَى عَفْوِکَ، وَ لاَ تَحْمِلْنِی عَلَى عَدْلِکَ.

### ترجمه

خداوندا اگر از بیان خواسته خود عاجز شوم یا در پیدا کردن راه و رسم درخواست خود نابینا گردم، تو مرا به مصالح خودم راهنمایى کن و قلبم را به سوى آنچه رشد و صلاح من است رهبرى فرما که این کار از هدایتهاى تو بى سابقه و دور نیست و برآوردن چنین خواسته هایى براى تو تازگى ندارد.

خداوندا با عفو و بخشش خود با من رفتار کن و با عدل و دادگریت رفتار مکن.

▲شرح و تفسیر

▲خدایا تو پناه منى

بعد از بیان مقدمات دعا و آمادگى قلب و روح براى درخواست از خداوند که در بخش سابق آمد، امام(علیه السلام) در این بخش به اصل دعا مى پردازد و به جاى اینکه انگشت روى تک تک خواسته ها بگذارد، به ذکر یک اصل کلى پرداخته و تمام خواسته هاى خود را در آن خلاصه مى کند، عرضه مى دارد: «خداوندا اگر از بیان خواسته خود عاجز شوم یا در پیدا کردن راه و رسم درخواست خود نابینا گردم، تو مرا به مصالح خودم راهنمایى کن و قلبم را به سوى آنچه رشد و صلاح من است رهبرى فرما که این کار از هدایتهاى تو بى سابقه و دور نیست و برآوردن چنین خواسته هایى براى تو تازگى ندارد»; (اللَّهُمَّ إِنْ فَهِهْتُ(1) عَنْ مَسْأَلَتِی، أَوْ عَمِیتُ عَنْ طِلْبَتِی، فَدُلَّنِی عَلَى مَصَالِحِی، وَ خُذْ بِقَلْبِی إِلَى مَرَاشِدِی، فَلَیْسَ ذلِکَ بِنُکْر مِنْ هِدَایَاتِکَ، وَ لاَ بِبِدْع مِنْ کِفَایَاتِکَ).

این گونه دعا، نهایت ادب را در پیشگاه خدا در بر دارد و در ضمن، جامعیّتى نسبت به تمام درخواستها در آن دیده مى شود و این واقعیت را بیان مى کند که ماهر قدر نسبت به خواسته ها و مصالح خودآگاهى داشته باشیم باز هم امور زیادى است که یا از نظر ما پنهان مى شود و یا در تشخیص آن به خطا مى افتیم; ولى خداوند از ما آگاه تر به مصالح و مفاسد ماست، از او مى خواهیم که ما را به مصالحمان رهنمون گردد و آنچه را از خدا مى خواهیم همان باشد که خیر و صلاح ما در آن است و این از لطف خدا هرگز بعید نیست.

اى دعا از تو اجابت هم ز تو *** ایمنى از تو اهابت هم ز تو

در اینجا حدیث جالبى از امام زین العابدین على بن الحسین(علیه السلام) نقل شده است. به آن حضرت عرض کردند حسن بصرى چنین مى گوید: «لَیْسَ الْعَجَبُ مِمَّن هَلَکَ کَیْفَ هَلَکَ وَ إنّما الْعَجَبُ مِمَّنْ نَجى کَیفَ نَجى; تعجب نیست از کسانى که گمراه مى شوند چگونه گمراه شدند، بلکه تعجب از کسانى است که هدایت مى یابند چگونه هدایت مى یابند».

امام(علیه السلام) فرمود: امّا من چیز دیگرى مى گویم، مى گویم: «لَیْسَ الْعَجَبُ مِمَّنْ نَجى کَیْفَ نَجى وَ إنَّمَا الْعَجَبُ مِمَّنْ هَلَکَ کَیْفَ هَلَکَ مَعَ سِعَةِ رَحْمَةِ اللهِ; تعجب نیست از کسانى که نجات یافته اند چگونه نجات یافته اند تعجب از کسانى است که گمراه شدند، چگونه گمراه شدند با آن همه وسعت رحمت الهى».(2)

سپس در پایان این دعا عرضه مى دارد: «خداوندا با عفو و بخشش خود با من رفتار کن و با عدل و دادگریت رفتار مکن»; (اللَّهُمَّ احْمِلْنِی عَلَى عَفْوِکَ، وَ لاَ تَحْمِلْنِی عَلَى عَدْلِکَ).

گویى امام(علیه السلام) در این جمله عفو و عدل الهى را مرکبى راهوار شمرده، عدل مرکبى است نگران کننده، در حالى که عفو مرکبى است آرامبخش و از خداوند تقاضا مى کند که مرا بر آن مرکب آرامبخش سوار کن تا آسوده خاطر به جوار قرب تو آیم و فارغ البال از مجازاتهاى دردناک در سایه لطف تو قرار گیرم، و این همان مضمون جمله معروفى است که به عنوان دعا در نمازها و غیر نمازها خوانده مى شود: «إلهَنا عامِلْنا بِفَضْلِکْ وَ لاتُعامِلْنا بِعَدْلِکَ یا کَریمُ».

در حدیثى از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم که فرمود: «وَالَّذى نَفْسى بِیَدِهِ ما مِنَ النّاسِ أحَدٌ یَدْخُلُ الْجَنَّةِ بِعَمِلِهِ; احدى از مردم به سبب عمل خود وارد بهشت نمى شود».

اصحاب گفتند: «وَ لا أنْتَ یا رَسُولَ اللهِ; تو نیز با عملت وارد بهشت نمى شوى؟» فرمود: «وَ لا أنَا إلاّ أنْ یَتَغَمَّدنِى اللهُ بِرَحْمَة مِنْهُ وَ فَضْل وَ وَضَعَ یَدَهُ عَلى فَوْقِ رَأْسِهِ وَ طَوَّلَ بِها صَوْتَهُ; من نیز به سبب عملم وارد بهشت نمى شوم جز اینکه خداوند مرا در رحمتش و فضلش بپوشاند و هنگامى که پیغمبر این سخن را مى گفت دست خود را بر سر نهاد و صداى خود را بلند و طولانى کرد».(3)

#####

1. «فَهِهتُ» از ریشه «فهاهة» بر وزن «کرامه» به معناى عجز و ناتوانى و فراموش کارى گرفته شده است.

2. بحارالانوار، ج 75، ص 153، ح 17 .

3. بحارالانوار، ج 7، ص 11 .

#####

▲نکته

▲دعاهاى روح پرور معصومین (علیهم السلام)

بخش مهمى از تعلیمات دینى در دعاهاى پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و امامان معصوم(علیهم السلام)نهفته شده است. قرائت این دعاها علاوه بر اینکه انسان را به جوار قرب خدا نزدیک و از شیطان و وسوسه هایش دور مى کند و روح را لطافت خاصّى مى بخشد، اثر عمیقى در تقویت پایه هاى ایمان و تهذیب نفوس و پرورش اخلاق فاضله دارد.

از آنجا که این دعاها از روح بلند معصوم سرچشمه گرفته همه آنها در یک سطح عالى است و با قرائت آگاهانه آن انسان به اوج معرفت و کرامت انسانى نزدیک مى شود.

هرگاه این دعاها گردآورى شود ـ که اخیراً بعضى از محققان بر این کار همّت گمارده اند(1) ـ گنجینه گرانبهایى از معارف دینى و دروس اخلاقى و آیین سیر و سلوک الى الله تشکیل مى دهند.

در لابه لاى خطبه ها و نامه ها و کلمات قصار نهج البلاغه حدود سى دعا ذکر شده که همگى شاهد گفته ماست.

دعاهایى همچون دعاى صباح، کمیل، عرفه امام حسین(علیه السلام) و دعاهاى صحیفه سجادیه و دعاهایى مانند دعاى ندبه و غیر آن که از امامان معصوم(علیهم السلام) رسیده است، هر یک شاهد گویاى دیگرى بر این مدعاست و اى کاش پیروان مکتب اهل بیت(علیهم السلام)که در این قسمت بر همه مذاهب اسلامى پیشى گرفته اند، جوانان خود را ملزم به حفظ بخشهایى از این دعاها مى کردند (همراه با فهم معانى آنها) تا آنان را در برابر هجوم امواج گناه ـ که مخصوصاً در عصر ما بیداد مى کند ـ حفظ نماید.

#####

1. این مجموعه را بنیاد پژوهشهاى آستان قدس رضوى به وسیله بعضى از محققانش گردآورى کرده و در پنج جلد به چاپ رسانده است.

#####

▲خطبه 228

یُریدُ بِهِ بَعْضَ أصْحابِهِ

از سخنان امام(علیه السلام) است که اشاره به بعضى از یارانش مى کند.(1)

#####

1. سند خطبه:

تنها کسى که بخشى از این خطبه را قبل از سیّد رضى از على(علیه السلام) نقل کرده طبرى است که آن را ضمن داستانى از مغیرة بن شعبه نقل کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 171)

▲خطبه در یک نگاه

این کلام کوتاه تعریف از شخصیتى مى کند که در دوران زندگى خود، وظایف خویش را انجام داد و پاکدامن از دنیا رفت و در حفظ سنّت پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و اطاعت پروردگار کوشید.

در مورد اینکه این شخص چه کسى بوده، میان شارحان نهج البلاغه اختلاف شدیدى است. شارحان اهل تسنن مانند ابن ابى الحدید و محمد عبده، این سخن را اشاره به خلیفه دوم مى دانند و مى گویند على(علیه السلام) آن را بعد از فوت عمر گفت در حالى که چنین چیزى با خطبه هاى دیگر نهج البلاغه هماهنگ نیست، زیرا امام(علیه السلام)در خطبه شقشقیه شکایت زیادى از حکومت خلیفه دوم دارد و در خطبه ها و برخى نامه هاى نهج البلاغه از غصب خلافت، شدیداً شکایت مى کند. چگونه مى توان آن همه را نادیده گرفت و این کلام مبهم و مجمل را ناظر به خلیفه دوم دانست؟!

جالب اینکه طبرى(1) که این سخن را درباره عمر مى داند آن را از مغیرة بن شعبه نقل کرده که از دشمنان على(علیه السلام) است.

عجب اینکه ابن ابى الحدید مى گوید: من در نسخه اى از نهج البلاغه که به خط رضى نوشته شده بود دیدم که در زیر کلمه «فلان» عمر نوشته شده بود و این نشان مى دهد که رضى هم چنین عقیده اى داشته است(2)، در حالى که هیچ بعید نیست که این نسخه (اگر اصالت داشته باشد) سالها دست این و آن بوده و برخى این کلمه را ذیل آن نوشته اند.

عجیب تر اینکه ابن ابى الحدید در چند صفحه بعد از این عبارت (یعنى صفحه 20 از جلد 12) حدیثى از ابن عباس نقل مى کند که سابقاً آن را آورده ایم و مفهومش این است که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خواست در بیمارى وفاتش صریحاً نام على(علیه السلام) را به عنوان خلیفه و جانشین خود بنویسد و من مانع شدم.

آیا این سخن با تفسیر ابن ابى الحدید از خطبه مورد بحث، سازگار است؟!

بر فرض که این گفته از على(علیه السلام) درباره عمر باشد، این احتمال چندان دور نیست که سخن جنبه جدى نداشته، بلکه بر اساس تقیّه بوده، به ویژه آنکه طبق روایتى که در بالا اشاره شد، مغیرة بن شعبه پس از مرگ عمر این سؤال را مطرح کرد. با توجّه به اینکه مغیره مرد شرورى بود و چه بسا مى خواست با این سؤال و جواب شرى در میان مسلمانان بر پا کند حضرت به ملاحظه مصالح مسلمین این جمله را بیان فرمود، وگرنه نظر واقعى حضرت درباره خلفا همان است که در خطبه شقشقیه و سایر خطب نهج البلاغه آمده است.

تعبیر به فلان به جاى نام عمر نیز مى تواند مؤید این معنا باشد، زیرا این ابهام نشانه تقیّه است.

شارحان شیعه که یقین دارند این سخن نمى تواند درباره خلیفه دوم باشد بسیارى آن را اشاره به مالک اشتر و بعضى به سلمان فارسى دانسته اند. به نظر مى رسد که احتمال اوّل مناسب تر است و با موقعیت مالک و نقش او در میان اصحاب امیرمؤمنان(علیه السلام) و فرماندهى او در لشکر و فکر بلند و عزم راسخش تناسب دارد.

#####

لِلّهِ بِلاَءُ فُلاَن فَلَقَدْ قَوَّمَ الاَْوَدَ، وَ دَاوَى الْعَمَدَ، وَ أَقَامَ السُّنَّةَ، وَ خَلَّفَ الْفِتْنَةَ! ذَهَبَ نَقِیَّ الثَّوْبِ، قَلِیلَ الْعَیْبِ. أَصَابَ خَیْرَهَا، وَ سَبَقَ شَرَّهَا. أَدَّى إلَى اللّهِ طَاعَتَهُ، وَ اتَّقَاهُ بِحَقِّهِ. رَحَلَ وَ تَرَکَهُمْ فِی طُرُق مُتَشَعِّبَة، لاَ یَهْتَدِی بِهَا الضَّالُّ، وَ لاَ یَسْتَیْقِنُ الْمُهْتَدِی.

### ترجمه

خداوند پاداش خیر در برابر آزمایشهاى فلان کس دهد، که کژیها را راست کرد و بیماریها را درمان نمود، سنّت پیامبر را برپا داشت و فتنه ها را پشت سر گذاشت، با جامه اى پاک و عیبى اندک از این جهان رخت بر بست، خیر و نیکى آن را درک کرد و از شر و بدى آن رهایى یافت. وظیفه خود را در برابر اطاعت خداوند انجام داد و حق تقواى الهى را بجا آورد. از جهان رفت و مردم را در برابر راههاى گوناگون وا گذاشت که نه گمراهان در آن هدایت مى یابند و نه جویندگان هدایت، راه خویش را با اطمینان پیدا مى کنند.

#####

1. تاریخ طبرى، ج 3، ص 285، حوادث سال 23 هجرى.

2. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 12، ص 3 .

▲شرح و تفسیر

▲آن یار پاک (مالک اشتر)

همان گونه که گفته شد، شارحان نهج البلاغه از شیعه و اهل سنّت در تفسیر این خطبه و شخصى که محور این سخن بوده است اختلاف کرده اند. غالب مفسّران اهل سنّت (به جز صبحى صالح) آن را اشاره به خلیفه اوّل یا دوم دانسته اند در حالى که این مدح بلیغ با مذمت شدیدى که امام(علیه السلام) در خطب مختلف نهج البلاغه مخصوصاً خطبه شقشقیه و کلامى که به هنگام دفن حضرت فاطمه زهرا(علیها السلام)(خطبه 202) در نکوهش آنان و نقدهایى که بر کارهاى آن دو دارد به یقین سازگار نیست.

لذا شارحان شیعه متفقاً بر آنند که این خطبه اشاره به یکى از خاصان اصحابش است و عمدتاً نظرها به سوى مالک اشتر متوجّه شده است. به خصوص که در عبارات منقول از آن حضرت چنان مدح بلیغى از مالک دیده مى شود که شایستگى او را براى این کلام نشان مى دهد از جمله روایتى است که ابن ابى الحدید در شرح نهج البلاغه خود از آن حضرت نقل کرده که مى فرماید: «رَحِمَ اللهُ مالِکاً فَلَقَدْ کانَ لی کَما کُنْتُ لِرَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ; خداوند مالک را رحمت کند که به یقین براى من چنان بود که من براى رسول خدا(صلى الله علیه وآله)بودم».(1)

به هر حال مى فرماید: «خداوند پاداش خیر در برابر آزمایشهاى فلان شخص دهد، که کژیها را راست کرد و بیماریها را درمان نمود، سنّت پیامبر را برپا داشت و فتنه ها را پشت سر گذاشت»; (لِلّهِ بِلاَءُ فُلاَن فَلَقَدْ قَوَّمَ(2) الاَْوَدَ(3)، وَ دَاوَى الْعَمَدَ(4)، وَ أَقَامَ السُّنَّةَ، وَ خَلَّفَ(5) الْفِتْنَةَ!).

«بلاء» به معناى آزمایش و امتحان و در اینجا اشاره به پاداش این آزمایش و امتحان است و در مجموع به این معناست که خداوند آزمایشهاى متعددى نسبت به او داشت و امام(علیه السلام) دعا فرمود که خداوند پاداش آن آزمایشها را به نحو اکمل به او بدهد.

در بسیارى از نسخ به جاى «بلاء»، «بلاد» آمده که جمع «بلد» به معناى شهر است; یعنى آفرین بر آن شهرهایى که این شخص در آن پرورش یافت. شبیه این تعبیر در کلام عرب فراوان است; گاه مى گویند: «لله دَرُّ فُلان» و «لله نادى فُلان» یعنى آفرین بر آن شیرى که به او داده شد و آفرین بر مجلسى که او در آن بزرگ شد.

در جمله هاى بالا، امام(علیه السلام) چهار وصف براى این شخصیّت بزرگ بیان کرده است:

نخست اینکه کژیها را راست کرد و این مفهوم وسیعى دارد که هم مسائل اعتقادى را شامل مى شود و هم اخلاقى و اجتماعى را و در جمله دوم که سخن از مداواى بیماران است به یقین اشاره به بیماریهاى اخلاقى و اجتماعى است. اقامه سنّت به معناى بازگشت به عصر رسول خدا(صلى الله علیه وآله) است و پشت پا زدن به بدعتهاى بسیارى که بعد از آن حضرت به وجود آمد و جمله «خَلَّفَ الْفِتْنَةَ» اشاره به این است که بعد از او اختلافات و فتنه هاى زیادى در میان مسلمین و یاران آن حضرت پیدا شد و سعادت او این بود که در جریان این فتنه ها قرار نگرفت.

سپس به چند وصف مهم دیگر پرداخته، مى فرماید: «با جامه اى پاک و عیبى اندک از این جهان رخت بر بست. خیر و نیکى آن را درک کرد و از شرّ و بدى آن رهایى یافت»; (ذَهَبَ نَقِیَّ الثَّوْبِ، قَلِیلَ الْعَیْبِ. أَصَابَ خَیْرَهَا، وَ سَبَقَ شَرَّهَا).

این چهار وصف نیز تأکیدى است بر آنچه در اوصاف چهارگانه قبل آمد. به یقین کسى که در مسیر راست کردن کژیها و برطرف ساختن کاستیها و اقامه سنّت بوده باشد نَقِیَّ الثَّوْبِ، قَلِیلَ الْعَیْبِ خواهد بود و با دست پر از خیرات از جهان رخت بر مى بندد.

آنگاه در پایان به سه وصف دیگر اشاره کرده و این سخن را به انتها مى رساند و مى فرماید: «وظیفه خود را در برابر اطاعت خداوند انجام داد، و حق تقواى

الهى را بجا آورد، از جهان رفت و مردم را در برابر راههاى گوناگونى وا گذاشت که نه گمراهان در آن هدایت مى یابند و نه جویندگان هدایت، راه خویش را با اطمینان پیدا مى کنند»; (أَدَّى إلَى اللّهِ طَاعَتَهُ، وَ اتَّقَاهُ بِحَقِّهِ. رَحَلَ وَ تَرَکَهُمْ فِی طُرُق مُتَشَعِّبَة(6)، لاَ یَهْتَدِی بِهَا الضَّالُّ، وَ لاَ یَسْتَیْقِنُ الْمُهْتَدِی).

این سخن اشاره به حوادثى است که یکى بعد از دیگرى بعد از مالک به وجود آمد که از آثار جنگ صفین و نهروان بود و منافقان و دشمنان اسلام به آن دامن مى زدند. روزى نبود که فتنه تازه اى برپا نکنند و هفته و ماهى نمى گذشت که درگیرى جدیدى به راه نیندازند.

#####

1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 15، ص 98 .

2. «قوّم» از ریشه «قیام» و در اینجا به معناى راست و راست کردن است.

3. «اود» به معناى کژى است از ریشه «اود» بر وزن «قول» به معناى خم کردن و کج کردن گرفته شده است.

4. «عمد» به معناى بیمارى است و در اصل از ریشه زخمى است که در پشت شتر از سوارى بسیار حاصل مى شود.

5. «خلف» این جمله در جایى گفته مى شود که کسى قبل از حدوث حادثه اى چشم از دنیا بربندد. از ریشه «خَلْف» به معناى پشت سر گرفته شده است.

6. «متشعبه» به معناى مختلف و داراى شعبه هاى گوناگون است.

#####

▲خطبه 229

فی وَصْفِ بَیْعَتِهِ بِالْخِلافةِ

از سخنان امام(علیه السلام) است که پیرامون بیعت مردم با او در امر خلافت بیان فرموده و مرحوم سیّد رضى مى گوید: نظیر این سخن با تعبیرهاى دیگرى قبلا گذشت.(1)

#####

1. سند خطبه:

مرحوم علاّمه شوشترى در شرح نهج البلاغهاش مى گوید اصل در این خطبه چیزى است که مرحوم کلینى در رسائلش آورده. سپس این خطبه بالا را با اضافاتى نقل مى کند و بعد مى افزاید «ابن قتیبه» در الامامة والسیاسة و ابراهیم ثقفى در الغارات و ابن رستم طبرى در کتاب المسترشد آن را با اختلاف کمى آورده اند. (شرح نهج البلاغه شوشترى، ج 9، ص 517)

▲خطبه در یک نگاه

محتواى خطبه (کلام) روشن است، امام(علیه السلام) مى فرماید: من براى بیعت شما نیامدم، شما به سراغ من آمدید و به قدرى شور و اشتیاق داشتید که حتّى عباى مرا از دوشم افکندید و کفش مرا پاره کردید، سرور و شادمانى و هیجان حاصل از این بیعت تمام جامعه شما را فرا گرفته بود.

حال چرا امام(علیه السلام) این خطبه را بیان فرموده؟ پاسخ آن را باید در بقیّه این خطبه یافت، زیرا که این خطبه بخشى است از نامه اى مفصل که مرحوم کلینى در کتاب الرسائل(1) آن را نقل کرده است که امام(علیه السلام) پس از بازگشت از جنگ نهروان نامه را نوشت و دستور داد آن را براى همه مردم بخوانند، زیرا تحریکاتى از سوى منافقان شروع شده بود و جمعى نزد آن حضرت آمدند و گفتند: شما درباره ابوبکر و عمر و عثمان چه مى گویید؟ امام فرمود: با اینکه مى دانم این سؤال در شرایط کنونى که ما گرفتار شامیان ستمگر هستیم سؤال بى جایى است با این حال پاسخ شافى و کافى براى سؤال شما مى نویسم که بر همه مردم بخوانند. سپس آن نامه تاریخى که قریب بیست صفحه است مرقوم داشت و دستور داد در نماز جمعه براى مردم بخوانند. هنگامى که سخن امام(علیه السلام) به مسئله قتل عثمان و سپس بیعت با او فرا مى رسد و مردم با هجوم بى سابقه اى براى بیعت به سوى آن حضرت مى روند، امام شرح آن را در جمله هاى کوتاه و پرمعنایى که خطبه بالا را تشکیل مى دهد بیان مى کند و به دنبال آن نیز حوادث دیگرى را که روى داد تشریح مى نماید تا بهانه بهانه جویان قطع شود.

درباره هجوم پرشور و بى سابقه مردم براى بیعت امام(علیه السلام) در خطبه هاى دیگر نهج البلاغه نیز سخنان جالبى دارد از جمله در خطبه شقشقیه (خطبه 3) و خطبه 137.

وَ بَسَطْتُمْ یَدِی فَکَفَفْتُهَا، وَ مَدَدْتُمُوهَا فَقَبَضْتُهَا، ثُمَّ تَدَاکَکْتُمْ عَلَیَّ تَدَاکَّ الاِْبِلِ الْهِیمِ عَلَى حِیَاضِهَا یَوْمَ وِرْدِهَا حَتَّى انْقَطَعَتِ الْنَّعْلُ، وَ سَقَطَ الرِّدَاءُ، وَ وُطِىءَ الضَّعِیفُ، وَ بَلَغَ مِنْ سُرُورِ النَّاسِ بِبَیْعَتِهِمْ إِیَّایَ أَنِ ابْتَهَجَ بِهَا الصَّغِیرُ، وَ هَدَجَ إِلَیْهَا الْکَبِیرُ، وَ تَحَامَلَ نَحْوَهَا الْعَلِیلُ، و حَسَرَتْ إِلَیْهَا الْکِعَابُ.

### ترجمه

شما دست مرا (براى بیعت) گشودید و من آن را بستم، شما بودید که دست مرا به سوى خود مى کشیدید و من آن را جمع مى کردم، آنگاه همچون شتران تشنه که در روز وعده آب با شتاب به آبشخورگاه هجوم مى آورند و به یکدیگر پهلو مى زنند به سوى من آمدید، آن گونه که بند کفشم پاره شد و عبا از دوشم افتاد، و ضعیفان (در این میان) پایمال شدند. آن قدر مردم از بیعتشان با من مسرور و شادمان شده بودند که کودکان به وجد آمده و پیران خانه نشین با پاى لرزان براى دیدن منظره این بیعت و شرکت در آن به راه افتاده بودند. بیماران براى مشاهده آن به زحمت خود را بدانجا مى رساندند و دوشیزگان نو رسیده (بر اثر عجله و شتاب سر از پا نشناخته) بدون نقاب در آن جمع حاضر شده بودند!

#####

1. مرحوم علاّمه مجلسى در آغاز جلد 30 بحارالانوار این رساله (نامه) را به طور کامل آورده است.

▲شرح و تفسیر

▲شور و هیجان بى سابقه براى بیعت با امام (علیه السلام)

امام(علیه السلام) در تمام این سخن به این نکته نظر دارد که من هرگز طالب حکومت نبودم. همه شما به اصرار به سراغ من آمدید و در اینجا به دو موضوع اشاره مى فرماید: نخست هجوم مشتاقانه مردم براى بیعت و دوم سرور و خوشحالى زائدالوصف آنها از انجام این کار.

در قسمت اوّل مى فرماید: «شما دست مرا (براى بیعت) گشودید و من آن را بستم. شما بودید که دست مرا به سوى خود مى کشیدید و من آن را جمع مى کردم، آنگاه همچون شتران تشنه که در روز وعده آب با شتاب به آب خورگاه هجوم مى آورند و به یکدیگر پهلو مى زنند به سوى من آمدید، آن گونه که بند کفشم پاره شد و عبا از دوشم افتاد، و ضعیفان (در این میان) پایمال گشتند»; (وَ بَسَطْتُمْ یَدِی فَکَفَفْتُهَا، وَ مَدَدْتُمُوهَا فَقَبَضْتُهَا، ثُمَّ تَدَاکَکْتُمْ(1) عَلَیَّ تَدَاکَّ الاِْبِلِ الْهِیمِ(2)عَلَى حِیَاضِهَا یَوْمَ وِرْدِهَا حَتَّى انْقَطَعَتِ الْنَّعْلُ، وَ سَقَطَ الرِّدَاءُ، وَ وُطِىءَ الضَّعِیفُ).

به راستى بیعت مردم با على(علیه السلام) هیچ شباهتى با بیعت با خلفاى پیشین نداشت و نظیر بیعتى بود که مردم به هنگام فتح مکّه با پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) داشتند. مردم از حکومت عثمان سخت ناراضى بودند و از بى عدالتیهایى که در زمان او انجام مى شد رنج مى بردند. به همین دلیل تشنه عدالت بودند و چون آن را در چشمه سار وجود على(علیه السلام)مى دیدند به سوى آن حضرت با شور و هیجان هجوم آوردند.

مرحوم «مغنیه» در شرح نهج البلاغه خود به نام فى ظلال نهج البلاغة در اینجا نکته اى دارد که مى تواند دلیل هجوم مردم را براى بیعت با على(علیه السلام) روشن تر سازد. او مى گوید: همین امروز که این خطبه را شرح مى کنم نسخه اى از روزنامه اخبار الیوم مصرى به تاریخ 21/10/1972 به دستم رسید و در مقاله اى تحت عنوان شرح فى خلافة المسلمین به قلم استاد «سامى محمود» چنین خواندم:

«هنگامى که عثمان به حکومت رسید راه اسراف را پیش گرفت و خاندان خود از بنى امیّه را که سر به طغیان برداشته بودند و همه جا را به فساد مى کشیدند: (الَّذِینَ طَغَوْا فِى الْبِلاَدِ * فَأَکْثَرُوا فِیهَا الْفَسَادَ)(3) بر سر مردم مسلّط ساخت به گونه اى که جامعه اسلامى غرق فتنه شد و بر عثمان شوریدند و او را به قتل رساندند، امّا على(علیه السلام) و فرزندانش نوه هاى رسول خدا(صلى الله علیه وآله) روشى واضح و روشن و صحیح داشتند، حتّى لحظه اى به فکر دنیا و زخارفِ دنیا نبودند، چرا که هجرت آنان از آغاز براى خدا و پیامبر بود...».(4)

بنابراین جاى تعجب نبود که مردم چنان هجومى براى بیعت با امام(علیه السلام) داشته باشند.

در مرحله دوم مى فرماید: «آن قدر مردم از بیعتشان با من مسرور و شادمان شده بودند که کودکان به وجد آمده و پیران خانه نشین با پاى لرزان براى دیدن منظره این بیعت و شرکت در آن به راه افتاده بودند. بیماران براى مشاهده آن به زحمت خود را بدانجا مى رساندند و دوشیزگان نو رسیده (بر اثر عجله و شتاب) بدون نقاب در آن جمع حاضر شده بودند»; (وَ بَلَغَ مِنْ سُرُورِ النَّاسِ بِبَیْعَتِهِمْ إِیَّایَ أَنِ ابْتَهَجَ بِهَا الصَّغِیرُ، وَ هَدَجَ(5) إِلَیْهَا الْکَبِیرُ، وَ تَحَامَلَ(6) نَحْوَهَا الْعَلِیلُ، و حَسَرَتْ(7)إِلَیْهَا الْکِعَابُ(8)).

در حوادث عادى و یا کمى غیر عادى افراد بزرگسالى که توان شریک دارند حضور پیدا مى کنند. ولى در حوادث بسیار کم نظیر که موج عظیمى در اجتماع مى افکند همه حتّى افراد معذور و ناتوان و کسانى که در هیچ اجتماعى شرکت نمى کنند حاضر مى شوند. امام(علیه السلام) با آن فصاحت فوق العاده اى که وارد صحنه حضور مردم را در آن بیعت تاریخى به عالى ترین وجهى ترسیم کرده است و نشان مى دهد که امواج سرور و شادى چنان اقیانوس جامعه را فرا گرفت که حتّى همه افراد ضعیف و ناتوان و یا پرده نشین را از خانه بیرون کشید و در آن جمع عظیم حاضر ساخت.

#####

1. «تداککتم» از ریشه «دکّ» در اصل به معناى زمین صاف و هموار است و از آنجا که براى صاف و هموار کردن زمین باید آن را محکم بکوبند این واژه به معناى کوبیدن شدید به کار رفته و هنگامى که به باب تفاعل مى رود (مانند جمله بالا) به معناى ازدحام شدیدى است که سبب پهلو زدن به یکدیگر مى شود.

2. «هیم» جمع «هائم» به معناى شخص یا حیوانى است که شدید مبتلا به عطش شده، این واژه در مورد عاشقان بى قرار نیز به کار مى رود.

3. فجر، آیه 11-12 .

4. شرح نهج البلاغه مرحوم مغنیه، ج 3، ص 332 .

5. «هدج» از ریشه «هدج» بر وزن «خرج» به معناى راه رفتن افراد ضعیف و لرزان است و غالباً در مورد پیران ناتوان به کار مى رود.

6. «تحامل» از ریشه «تحامل» (مصدر باب تفاعل) به معناى انجام دادن چیزى با مشقت و تکلّف است.

7. «حسرت» از ریشه «حسر» بر وزن «حصر» در اینجا به معناى نقاب از صورت برداشتن است; ولى ریشه اصلى آن به معناى برهنه کردن و گاه به معناى خسته شدن به کار مى رود. گویى خستگى انسان را از نیروهایش برهنه مى کند.

8. «کعاب» و «کاعب» به معناى دوشیزه اى که تازه برآمدگى سینه اش آشکار شده و اشاره به دختران نوجوان است.

#####

▲نکته

▲بیعت بى سابقه و تمام عیار

گرچه تعیین امامان معصوم که پیشوایان جامعه اند به انتخاب پیغمبر و از سوى خداست همان گونه که انتخاب خود پیامبر(صلى الله علیه وآله) براى این منصب از سوى اوست; ولى بیعت; یعنى اعلام وفادارى و فرمانبردارى، نقش مهمى در پیشرفت کار آنان دارد، لذا شخص پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) بارها از مردم براى خود بیعت گرفت (بیعت عقبه اولى و بیعت عقبه ثانیه و بیعت روز حدیبیه و بیعت با زنان مهاجر در مدینه).

بر همین اساس خلفا نیز سعى داشتند از مردم بیعت بگیرند; و لیکن هیچ کدام مانند بیعت با امام على(علیه السلام) نبود.

بیعت با خلیفه اوّل در واقع در سقیفه صورت گرفت که عده بسیار محدودى حاضر بودند. سپس مردم در برابر عمل انجام شده قرار گرفتند و بیعت کردند.

خلیفه دوم را خلیفه اول منصوب ساخت و مردم را در برابر عمل انجام شده اى قرار داد. بیعت با خلیفه سوم در شوراى شش نفرى عمر انجام گرفت و هسته اصلى آن که به عثمان رأى دادند سه نفر بودند (عبدالرحمان بن عوف، طلحه و سعد بن ابىوقاص) سپس مردم در برابر عمل انجام شده قرار گرفتند.

ولى امیرمؤمنان على(علیه السلام) ـ قطع نظر از اینکه از سوى خداوند به وسیله پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) تعیین شده بود ـ بدون هیچ مقدمه اى از سوى اکثریت قاطع مردم برگزیده شد و همه با او بیعت کردند، بیعتى بسیار پرشور و مملوّ از شادمانى و سرور که امام(علیه السلام) در خطبه بالا شرح دقیق آن را بیان فرموده است.

بنابراین اگر ما فرض بر لزوم انتخاب از سوى مردم و تکیه بر آراى آنها بگذاریم و آن را دموکراسى اسلامى بنامیم تنها کسى که چنین رأیى داشت امیرمؤمنان على(علیه السلام) بود و دیگران از چنین آرایى محروم بودند.

▲خطبه 230

فی مَقاصِدَ أُخْرى

از خطبه هاى امام(علیه السلام) است که پیرامون مسائل گوناگون دیگرى سخن مى گوید (تقوا، پایان زندگى، آمادگى براى سفر آخرت و صفات زاهدان).(1)

#####

1. سند خطبه:

دو نفر از دانشمندانى که پس از سیّد رضى مى زیستند، بخشهایى از این خطبه را در کتاب خود با تغییرات قابل ملاحظه اى آورده اند که نشان مى دهد از مأخذ دیگرى جز نهج البلاغه آن را گرفته اند.

1. ابن اثیر در موارد متعددى از کتاب النهایة از جمله ماده «خلس» و «عبل» و «حدم» و «دجى».

2. آمدى قسمتهاى زیادى از این خطبه را در کتاب غررالحکم با تفاوتهایى آورده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 175-176)

▲خطبه در یک نگاه

این خطبه در حقیقت از چهار بخش تشکیل شده است:

در بخش اوّل، امام(علیه السلام) درباره اهمیّت تقوا و پرهیزکارى و آثار حیات بخش آن سخن مى گوید.

در بخش دوم پس از توصیه به انجام اعمال صالح، از ضرورت یاد مرگ و پایان زندگى و از دست رفتن فرصتها بحث مى کند.

در بخش سوم پس از تأکید مجدّد بر تلاش و کوشش در جهت جمع آورى زاد و توشه سفر آخرت به فریبکارى دنیا اشاره کرده، مى فرماید: بیدار باشید دنیا شما را نفریبد. از پایان عبرت انگیز زندگى پیشینیان درس بیاموزید و پایان عمر خود را بر آن قیاس کنید.

در چهارمین و آخرین بخش خطبه که مطابق ظاهر کلام مرحوم سیّد رضى بخش جدایى از خطبه است، پیرامون صفات زاهدان و ویژگیهاى زندگى آنان و شرح مفهوم و حقیقت زهد، سخنان فشرده و پرمعنایى آمده است.

▲بخش اوّل

فَإِنَّ تَقْوَى اللّهِ مِفْتَاحُ سَدَاد، وَ ذَخِیرَةُ مَعَاد، وَ عِتْقٌ مِنْ کُلِّ مَلَکَة، وَ نَجَاةٌ مِنْ کُلِّ هَلَکَة. بِهَا یَنْجَحُ الطَّالِبُ، وَ یَنْجُو الْهَارِبُ، وَ تُنَالُ الرَّغائِبُ.

### ترجمه

به یقین تقوا و پرهیزکارى کلید درهاى راستى است و ذخیره روز قیامت و سبب آزادى از هرگونه گناهى است که بر انسان چیره مى شود و موجب نجات انسان از هرگونه هلاکت است. به وسیله تقوا جویندگان به مقصود خود مى رسند و فرار کنندگان (از کیفر الهى) رهایى مى یابند و با تقوا به هر هدف و خواسته رفیع و بلندى مى توان رسید.

▲شرح و تفسیر

▲راز خوشبختى و نجات

امام(علیه السلام) در این بخش از خطبه; مانند بسیارى دیگر از خطبه ها اهمیّت تقوا و پرهیزکارى و آثار مهم آن را بیان مى دارد و در هفت جمله کوتاه و پرمعنا از اهمیّت تقوا سخن مى گوید. در جمله اوّل مى فرماید: «تقوا و پرهیزکارى کلید درهاى درستى است»; (فَإِنَّ تَقْوَى اللّهِ مِفْتَاحُ سَدَاد(1)).

با توجّه به اینکه تقوا همان حالت خداترسى درونى است که انسان را از فحشا و منکرات و زشتیها باز مى دارد و به نیکیها فرا مى خواند مى توان گفت تقوا کلید درهاى سعادت است ; همان گونه که اشیاى گرانبها را در گنجینه ها مى گذارند و درِ آن را قفل مى کنند و با کلید مخصوص مى توان به آن گنجینه ها دست یافت کلید تقوا نیز مى تواند درِ گنجینه هاى سعادت را به روى انسان بگشاید و موجب رحمت بى پایان پروردگار شود.

در جمله دوم مى فرماید: «تقوا ذخیره روز قیامت است»; (وَ ذَخِیرَةُ مَعَاد).

این جمله در واقع اشاره به آیه شریفه ذیل است که مى فرماید: «(وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَى); زاد و توشه برگیرید که بهترین زاد و توشه تقواست».(2)

در جمله سوم مى فرماید: «تقوا سبب آزادى از هرگونه بردگى و گناهى است که بر انسان چیره مى شود»; (وَ عِتْقٌ مِنْ کُلِّ مَلَکَة(3)).

گستردگى مفهوم این جمله شامل آزادى از بردگى شیطان و هواى نفس و انسانهاى ستمگر مى شود.

در جمله چهارم مى فرماید: «تقوا سبب نجات انسان از هرگونه هلاکت است»; (وَ نَجَاةٌ مِنْ کُلِّ هَلَکَة)، زیرا هلاکت انسان در پیروى از هواى نفس است و هنگامى که هواى نفس به وسیله تقوا کنترل شود انسان از هلاکت رهایى مى یابد.

در جمله پنجم مى افزاید: «به وسیله تقوا جویندگان به مقصود خود مى رسند»; (بِهَا یَنْجَحُ الطَّالِبُ)، زیرا تقوا صراط مستقیم الهى است که از هرگونه افراط و تفریط و کوتاهى و تعدّى برکنار است و بدیهى است که صراط مستقیم انسان را در کمترین زمان به مقصد مى رساند.

در جمله ششم مى فرماید: «به وسیله تقوا فرار کنندگان (از کیفر الهى) رهایى مى یابند»; (وَ یَنْجُو الْهَارِبُ)، چرا که عذاب الهى دامان هواپرستان را مى گیرد و پرهیزکاران از هواپرستى دورند همان گونه که در آیات 71 و 72 سوره مریم مى فرماید: «(وَإِنْ مِّنْکُمْ إِلاَّ وَارِدُهَا کَانَ عَلَى رَبِّکَ حَتْماً مَّقْضِیّاً * ثُمَّ نُنَجِّى الَّذِینَ اتَّقَوْا وَّنَذَرُ الظَّالِمِینَ فِیهَا جِثِیّاً); و همه شما (بدون استثنا) وارد جهنّم مى شوید. این امرى است حتمى و قطعى بر پروردگارت. سپس آنها را که تقوا پیشه کردند از آن رهایى مى بخشیم و ظالمان را در حالى که از ضعف و ذلّت به زانو درآمده اند از آن رها مى سازیم».

در هفتمین و آخرین جمله که در واقع عصاره همه جمله هاى پیشین است مى فرماید: «و با تقوا به هر هدف و خواسته رفیع و بلندى مى توان رسید»; (وَ تُنَالُ الرَّغائِبُ(4)).

به راستى امام(علیه السلام) در این چند جمله کوتاه داد سخن داده و آنچه را درباره آثار تقوا باید بگوید گفته است و از اینجا روشن مى شود چرا خداوند گرامى ترین انسانها را با تقواترین آنها مى شمرد: (إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقَاکُمْ)(5) و چرا کلید درِ بهشت تقواست: (تِلْکَ الْجَنَّةُ الَّتِى نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ کَانَ تَقِیّاً)(6) و چرا همیشه پیامبر و امامان اهل بیت(علیهم السلام)و بزرگان اسلام مهم ترین چیزى را که بر آن تکیه مى کنند تقواست و چرا هر هفته در همه نمازهاى جمعه در هر دو خطبه لازم است توصیه به تقوا شود.

#####

1. «سداد» از ریشه «سد» بر وزن «حد» به معناى عمل درست و سخن بجا، درستى، صحت و تناسب و شایستگى است.

2. بقره، آیه 197 .

3. «ملکة» در اینجا به معناى گناهانى است که انسان را تحت تأثیر خود قرار داده و بر او چیره مى شود.

4. «رغائب» جمع «رغیبة» به معناى خواسته مهم است از ریشه «رغبت» گرفته شده است.

5. حجرات، آیه 13 .

6. مریم، آیه 63 .

#####

▲بخش دوم

فَاعْمَلُوا وَ الْعَمَلُ یُرْفَعُ، وَ التَّوْبَةُ تَنْفَعُ، وَ الدُّعَاءُ یُسْمَعُ، وَالْحَالُ هَادِئَةٌ، وَ الاَْقْلاَمُ جَارِیَةٌ. وَ بَادِرُوا بِالاَْعْمَالِ عُمُراً نَاکِساً، أَوْ مَرَضاً حَابِساً، أَوْ مَوْتاً خَالِساً. فَإِنَّ الْمَوْتَ هَادِمُ لَذَّاتِکُمْ، وَ مُکَدِّرُ شَهَوَاتِکُمْ، وَ مُبَاعِدُ طِیَّاتِکُمْ. زَائِرٌ غَیْرُ مَحْبُوب، وَ قِرْنٌ غَیْرُ مَغْلُوب، وَ وَاتِرٌ غَیْرُ مَطْلُوب. قَدْ أَعْلَقَتْکُمْ حَبَائِلُهُ، وَ تَکَنَّفَتْکُمْ غَوَائِلُهُ، وَ أَقْصَدَتْکُمْ مَعَابِلُهُ. وَ عَظُمَتْ فِیکُمْ سَطْوَتُهُ وَ تَتَابَعَتْ عَلَیْکُمْ عَدْوَتُهُ، وَ قَلَّتْ عَنْکُمْ نَبْوَتُهُ. فَیُوشِکُ أَنْ تَغْشَاکُمْ دَواجِی ظُلَلِهِ وَ احْتِدَامُ عِلَلِهِ، وَ حَنَادِسُ غَمَرَاتِهِ، وَ غَوَاشِی سَکَرَاتِهِ، وَ أَلِیمُ إِرْهَاقِهِ، وَ دُجُوُّ أَطْبَاقِهِ، وَ جُشُوبَةُ مَذَاقِهِ. فَکَأَنْ قَدْ أَتَاکُمْ بَغْتَةً فَأَسْکَتَ نَجِیَّکُمْ، وَ فَرَّقَ نَدِیَّکُمْ، وَ عَفَّى آثَارَکُمْ، وَ عَطَّلَ دِیَارَکُمْ، وَ بَعَثَ وُرَّاثَکُمْ، یَقْتَسِمُونَ تُرَاثَکُمْ، بَیْنَ حَمِیم خَاصٍّ لَمْ یَنْفَعْ، وَ قَرِیب مَحْزُون لَمْ یَمْنَعْ، وَ آخَرَ شَامِت لَمْ یَجْزَعْ.

### ترجمه

تا هنگامى که فرصت براى قبولى اعمال دارید، و توبه سودمند است و دعا به اجابت مى رسد، و در آرامش به سر مى برید، و قلمها (ى فرشتگان براى نوشتن اعمال صالح) در جریان است، عمل کنید!

به انجام اعمال صالح مبادرت ورزید، پیش از آنکه عمر پشت کند (و مرحله پیرى و ناتوانى برسد) یا بیمارى مانع از عمل گردد، یا مرگ (همه چیز را از شما) برباید، زیرا مرگ ویران کننده لذات شماست و خواسته هاى دل شما را تیره و تار مى سازد، منزلگاههاى سفرتان را از یکدیگر دور مى سازد. (و از رسیدن به اهداف باز مى دارد) دیدار کننده اى است که هرگز دوست داشتنى نیست، و حریفى است شکست ناپذیر، و جنایتکارى است غیر قابل تعقیب، دامهایش بر دست و پاى شما افتاده و مصائب و مشکلاتش سراسر وجود شما را احاطه کرده، تیرهایش شما را هدف قرار داده، و هیبت و صولت آن بر شما عظیم است، حملاتش پى در پى بر شما وارد مى شود، و ضربه هایش کمتر به خطا مى رود. نزدیک است که سایه هاى تاریک مرگ شما را بپوشاند، و شدت دردهایش شما را فرا گیرد، و ظلمت شدید آسیبهاى سخت آن بر شما مسلّط شود. تاریکى سکرات مرگ بر شما چیره گردد، و دردهاى جانکاه خروج روح از بدن بر شما عارض شود و پرده هاى تاریک آن بر شما فرو افتد، و شربت ناگوارش بر شما چشانده شود. ناگهان مرگ بر شما وارد مى شود و با ورود خود، شما را حتّى از سخنان آهسته و در گوشى، ساکت مى سازد. اهل مجلستان را پراکنده مى کند، آثارتان را محو و خانه هایتان را بى صاحب مى سازد. وارثان شما را بر مى انگیزد تا اموالتان را در میان خود تقسیم کنند. در حالتى که حتى دوستان صمیمى و خاص، سودى به حالتان ندارند و خویشاوندان دلسوز و غمگین، قادر بر دفع آن از شما نیستند و دشمنان شماتتگر از مرگتان جزع نمى کنند!

▲شرح و تفسیر

▲سرنوشتى که راه فرار از آن نیست

امام(علیه السلام) در بخش دوم این خطبه به لزوم بهره گیرى از فرصتها پیش از فرا رسیدن اجل سفارش مى کند و بر آن تأکید مىورزد و مى فرماید: «تا هنگامى که فرصت براى قبولى اعمال دارید، و توبه سودمند است و دعا به اجابت مى رسد و در آرامش به سر مى برید و قلمها (ى فرشتگان براى نوشتن اعمال صالح) در جریان است، عمل کنید»; (فَاعْمَلُوا وَ الْعَمَلُ یُرْفَعُ، وَ التَّوْبَةُ تَنْفَعُ، وَ الدُّعَاءُ یُسْمَعُ، وَالْحَالُ هَادِئَةٌ(1)، وَ الاَْقْلاَمُ جَارِیَةٌ).(2)

امام(علیه السلام) در این عبارات کوتاه به این امر مهم اشاره مى کند که تا شما در دنیا هستید پنج فرصت مهم در دست دارید: اعمال خوب شما به پیشگاه خدا مى رود و با آب توبه مى توانید گناهان را بشویید. دعاها در پیشگاه خدا به اجابت مى رسد. آرامشى دارید که مى توانید با استفاده از آن هر کار نیکى انجام دهید و بالاخره فرشتگان آماده اند تا اعمال نیک شما را در نامه اعمالتان ثبت کنند.

ولى اگر این فرصت از دست رود و در آستانه مرگ قرار گیرید تمام این امکانات پنجگانه از شما سلب مى شود و جز حسرت و اندوه متاعى نمى خرید.

سپس امام(علیه السلام) در توضیح سخن بالا و تکمیل آن مى فرماید: «و به انجام اعمال صالح مبادرت ورزید پیش از آنکه عمر پشت کند (و مرحله پیرى و ناتوانى برسد) یا بیمارى مانع از عمل گردد، یا مرگ (همه چیز را از شما) برباید»; (وَ بَادِرُوا بِالاَْعْمَالِ عُمُراً نَاکِساً(3)، أَوْ مَرَضاً حَابِساً، أَوْ مَوْتاً خَالِساً(4)).

در واقع امام همه مخاطبان خود را تشویق مى کند که بر این سه امر پیشى گیرند. دوران کهولت که تمام اعضا نیرو و توان خود را از دست مى دهد و قرآن مجید آن را «ارذل العُمُر» (نامطلوبترین دوران زندگى) نامیده و بیماریهایى که گاه طولانى مى شود و تاب و توان را از انسان مى گیرد، نه قادر بر عبادات به صورت کامل است، نه خدمت به انسانها و قضاى حوائج مؤمنان و همچنین مرگ که امام(علیه السلام) آن را تشبیه به سارقى کرده که همه چیز را ناگهان از انسان مى رباید.

در ادامه با ذکر شش وصف براى مرگ، حقیقت آن را براى همگان روشن مى سازد. همان مرگى که گریزى از آن نیست و هرکس سرانجام با آن ملاقات مى کند، مى فرماید: «زیرا مرگ ویران کننده لذات شماست و خواسته هاى دل شما را تیره و تار مى سازد، و منزلگاههاى سفرتان را دور مى سازد. (و از رسیدن به اهداف باز مى دارد) دیدار کننده اى است که هرگز دوست داشتنى نیست، و حریفى است شکست ناپذیر، و جنایتکارى است غیر قابل تعقیب»; (فَإِنَّ الْمَوْتَ هَادِمُ لَذَّاتِکُمْ، وَ مُکَدِّرُ شَهَوَاتِکُمْ، وَ مُبَاعِدُ طِیَّاتِکُمْ(5). زَائِرٌ غَیْرُ مَحْبُوب، وَ قِرْنٌ(6) غَیْرُ مَغْلُوب، وَ وَاتِرٌ(7) غَیْرُ مَطْلُوب).

به این ترتیب امام(علیه السلام) به همگان هشدار مى دهد که این دیدار کننده به سراغ همه شما مى آید و کماندارى است که همه را نشانه مى رود و هماورد و حریفى است که نیرومندترین انسانها در مقابله با او ناتوانند. او مى آید همه چیز را بر هم مى ریزد، بساط عیش و نوش را بر مى چیند و سفره غذا به جاى آن مى گستراند و تمام برنامه هاى لذت بخش را نیمه تمام مى گذارد و انسان را با خود مى برد، و از همه مهم تر آنکه هیچ زمان و مکانى را به رسمیّت نمى شناسد.

این تعبیرات گویا و پرمعنا به راستى تکان دهنده و بیدارگر است. غافلان را بیدار و مستان را هوشیار مى سازد.

باز در ادامه به شش ویژگى دیگر درباره مرگ پرداخته و گفتار پیشین را کامل تر مى سازد و مى فرماید: «دامهایش بر دست و پاى شما افتاده (و به صورت بیماریها و حوادث دردناک ظاهر شده) و مصائب و مشکلاتش سراسر وجود شما را احاطه کرده (و از لابه لاى آنها چنگ و دندان نشان مى دهد)، تیرهایش شما را هدف قرار داده (و هر لحظه ممکن است به سوى شما پرتاب شود) و هیبت و صولت آن بر شما عظیم است، و تجاوزش پى در پى بر شما وارد مى گردد (و هر لحظه گرگ اجل یکایک از این گله مى برد)»; (قَدْ أَعْلَقَتْکُمْ حَبَائِلُهُ، وَ تَکَنَّفَتْکُمْ(8) غَوَائِلُهُ(9)، وَ أَقْصَدَتْکُمْ مَعَابِلُهُ(10). وَ عَظُمَتْ فِیکُمْ سَطْوَتُهُ وَ تَتَابَعَتْ عَلَیْکُمْ عَدْوَتُهُ(11)، وَ قَلَّتْ عَنْکُمْ نَبْوَتُهُ(12)).

امام(علیه السلام) در این تعبیرات پرمعنا گاه مرگ را به صیّادى تشبیه کرده که براى همه انسانها دام گسترده است، و گاه به تیراندازى که تیرهایش به خطا نمى رود، یا شمشیرزنى که شمشیرش کارگر است.

آرى، انسان در هر چیز شک و تردید کند در مرگ و پایان زندگى تردید نخواهد کرد. قوى ترین قهرمانان جهان در برابر آن زانو مى زنند و هوشمندترین انسانها در دام آن گرفتار مى شوند و همین بس که انبیا و اولیاى الهى نیز از آن مستثنا نشدند و به فرموده قرآن: (کُلُّ نَفْس ذَائِقَةُ الْمَوْتِ).(13)

سپس امام(علیه السلام) به هفت نکته دیگر درباره حملات مرگ به انسانها و ناتوانى انسان در برابر آن اشاره کرده، مى فرماید: «نزدیک است سایه هاى تاریک مرگ شما را بپوشاند، و شدّت بیماریش شما را فرا گیرد، و ظلمت شدید آسیبهاى آن بر شما مسلّط شود، و تاریکى سکرات مرگ بر شما چیره گردد، و دردهاى جانکاه خروج روح از بدن بر شما عارض گردد (و به سرعت به سراغ شما آید) و پرده هاى تاریک آن بر شما فرو افتد، و شربت ناگوار مرگ بر شما چشانده شود»; (فَیُوشِکُ أَنْ تَغْشَاکُمْ دَواجِی(14) ظُلَلِهِ(15) وَ احْتِدَامُ(16) عِلَلِهِ، وَ حَنَادِسُ(17) غَمَرَاتِهِ(18)، وَ غَوَاشِی سَکَرَاتِهِ، وَ أَلِیمُ إِرْهَاقِهِ(19)، وَ دُجُوُّ(20) أَطْبَاقِهِ(21)، وَ جُشُوبَةُ(22) مَذَاقِهِ).

امام(علیه السلام) در این هفت جمله با تعبیرات مختلف لحظات وحشتناک آخر عمر را به دقیق ترین وجهى بیان فرموده است; لحظاتى بسیار هول انگیز و وحشتناک; لحظاتى تاریک و ظلمانى که امام از چهار واژه مختلف براى شرح ظلمت آن بهره گرفته (دواجى، حنادس، غواشى و دجوّ) که نشان مى دهد امام تا چه حدّ بر الفاظ عرب احاطه داشته و در کلام فصیح و بلیغ خود با استفاده از تنوّع الفاظ بر فصاحت مى افزوده است.

آنگاه مخاطبان خود را در برابر نزول ناگهانى مرگ هشدار مى دهد که به هوش باشند مرگ همیشه با مقدمات طولانى و بیماریهاى مزمن روى نمى دهد، بلکه بسیار مى شود که در یک لحظه همه چیز پایان مى یابد، مى فرماید: «گویى ناگهان مرگ بر شما وارد مى شود و با ورود خود، شما را حتّى از سخنان آهسته و در گوشى، ساکت مى سازد. اهل مجلستان را پراکنده مى کند. آثارتان را محو و خانه هایتان را بى صاحب مى سازد. وارثان شما را بر مى انگیزد تا اموالتان را در میان خود تقسیم کنند»; (فَکَأَنْ قَدْ أَتَاکُمْ بَغْتَةً فَأَسْکَتَ نَجِیَّکُمْ(23)، وَ فَرَّقَ نَدِیَّکُمْ(24)، وَ عَفَّى(25) آثَارَکُمْ، وَ عَطَّلَ دِیَارَکُمْ، وَ بَعَثَ وُرَّاثَکُمْ، یَقْتَسِمُونَ تُرَاثَکُمْ).

مرگ ناگهانى که همیشه و در هر زمان بوده و در عصر و زمان ما به عللى بیشتر شده است از تمام انواع مرگها عبرت انگیزتر است، زیرا صغیر و کبیر نمى شناسد و انسان در هر حالى که باشد ممکن است به سراغ او آید.

مرحوم علاّمه شوشترى در شرح نهج البلاغه خود جمعى از انبیا را مانند موسى و داود و سلیمان ذکر مى کند که همگى به مرگ ناگهانى و فجأه از دنیا رفتند(26)، البتّه در مورد سلیمان ظاهر قرآن گواه بر آن است که در حال ایستاده و تکیه بر عصا کرده، فرشته مرگ به سراغش آمد و جان او را گرفت: (فَلَمَّا قَضَیْنَا عَلَیْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلاَّ دَابَّةُ الاَْرْضِ تَأْکُلُ مِنسَأَتَهُ).(27)

حتّى گاه دیده شده که شخصى در حال سخن گفتن، مبتدا را ذکر کرده و پیش از ذکر خبر با دنیا وداع گفته است.

امام(علیه السلام) در پنج جمله بالا آثار مرگ را در میان بازماندگان بیان فرموده که در لحظات آخر عمر نه تنها جوهر صدا در فضاى دهان ظاهر نمى شود، بلکه سخنان آهسته نیز خاموش مى گردد; حاضران در مجلس ناگهان متفرّق مى شوند و چندان نمى گذرد که آثار انسان محو و خانه او خالى و خاموش مى گردد و اگر سر و صدا و قال و غوغایى باشد در میان وارثان است که بر سر تقسیم ارث غالباً با هم به نزاع بر مى خیزند. گویى نمى دانند که نوبت آنان نیز به زودى فرا مى رسد.

سپس امام(علیه السلام) در پایان این فقره بازماندگان را به سه گروه تقسیم مى کند: گروهى که «از دوستان خاصّ انسان هستند; ولى در آن لحظه دوستى آنها اثرى ندارد (و مشکلى را حل نمى کند)»; (بَیْنَ حَمِیم خَاصٍّ لَمْ یَنْفَعْ).

گروه دوم «خویشاوندان دلسوز و غمگینى هستند که قدرت بر دفع مرگ ندارند»; (وَ قَرِیب مَحْزُون لَمْ یَمْنَعْ).

گروه سوم «دشمنان شماتت گرى هستند که از مرگ شما جزع و فزعى ندارند (و غمى به خاطر راه نمى دهند)»; (وَ آخَرَ شَامِت لَمْ یَجْزَعْ).

امام(علیه السلام) در این بخش اخیر از سخنانش به مسئله مرگهاى ناگهانى; سکته ها و ایست قلبى یا مغزى و حوادث مختلف دردناکى که در یک لحظه عمر انسان را پایان مى دهد، اشاره کرده است. مرگهایى که نه موقعیت اشخاص را مى شناسد و نه سن و سال را و همان گونه که گذشت حتّى به سراغ پیامبران الهى نیز رفته است.

این مرگها که تعداد آن کم نیست، بلکه روز به روز بر تعداد آنها افزوده مى شود، بسیار عبرت انگیز است. در یک لحظه کوتاه ورق بر مى گردد و همه چیز عوض مى شود. جمعیّتها متفرّق مى گردند، دوستان غرق ماتم و عزا و دشمنان غرق شادى مى شوند.

چقدر غافل و بى خبرند کسانى که این گونه حوادث را نادیده گرفته و به هوسرانى و گناهان مشغول اند و یا براى به دست آوردن مال و مقام به انواع بلاها تن در مى دهند.

در کتاب خلفاء ابن قتیبه آمده است: هنگامى که امام حسن مجتبى(علیه السلام) شربت شهادت نوشید خبر به معاویه رسید اظهار شادى و سرور کرد و او و اطرافیانش به سجده افتادند. این خبر به ابن عباس رسید که در آن زمان در شام بود نزد معاویه آمد. معاویه گفت: ابن عباس شنیدم حسن بن على(علیه السلام) از دنیا رفت. ابن عباس گفت: (إِنَّا للهِِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ)(28) و چند بار این آیه را (به عنوان اظهار غم و اندوه) تکرار کرد. سپس گفت: شنیدم هنگامى که این خبر را به تو دادند اظهار شادى کردى! به خدا سوگند این اظهار شادى راه قبر را بر تو نمى بندد و پایان عمر او به عمر تو نمى افزاید. اگر ما امروز به مصیبت حسن بن على(علیه السلام)گرفتار شده ایم پیش از این به مصیبت کسى که از او بهتر بود; یعنى رسول الله(صلى الله علیه وآله)گرفتار شدیم. سپس صیحه اى زد و سخت گریه کرد به گونه اى که تمام حاضران حتّى معاویه به گریه افتادند.(29)

طبرى نیز در تاریخ خود نقل مى کند هنگامى که خبر شهادت على(علیه السلام) به معاویه رسید اظهار شادى کرد و شعرى خواند که مضمونش این بود:

همان گونه که انسان از آمدن مسافر عزیزش خوشحال مى شود من نیز شادمان شدم.

سپس پرسید چه کسى او را به قتل رساند گفتند مردى از طایفه مراد (عبدالرحمن ملجم مرادى) باز شعرى خواند که در آن مدح عبدالرحمن ابن ملجم بود.

زینب دختر ابى سلمه در آنجا حاضر بود. صدا زد عایشه درباره على چه مى گویى؟ عایشه گفت: حالت نسیان به من دست داده هرگاه چیزى فراموش کردم به من یادآور شو.(30)

آرى! این گونه افراد غافل، از یاد مى برند که خودشان در چه شرایطى زندگى مى کنند.

#####

1. «هادئة» یعنى آرام از ریشه «هدوء» به معناى آرامش و سکوت است.

2. از شگفتى هاى روزگار اینکه محقق بزرگوار نویسنده منهاج البراعة فى شرح نهج البلاغه معروف به شرح خویى، مرحوم حاج میرزا حبیب الله هاشمى خویى، هنگامى که در جلد چهاردهم شرح نهج البلاغه به این خطبه و جمله «والعمل یرفع» مى رسد، بیمار مى شود و دار فانى را وداع مى گوید و این تقارن نشان مى دهد که عمل او در درگاه خدا پذیرفته شده و به آسمانها صعود کرده، و براى اینکه این شرح ناقص نماند محقق عالیقدر جناب آقاى شعرانى آن را تا پایان این خطبه که پایان جلد چهاردهم است، ادامه داده، سپس شاگرد ایشان آقاى حسن زاده آملى مجلدات پانزده تا نوزده را مرقوم داشته و دو جلد آخر یعنى جلد بیست و بیست و یک به قلم مرحوم حاج شیخ محمد باقر کمره اى انجام یافته و به این ترتیب شرح مزبور نسبت به تمام شرح نهج البلاغه پایان گرفته است.

3. «ناکس» به معناى واژگون از ریشه «نکس» بر وزن «حدس» به معناى واژگون ساختن چیزى گرفته شده است.

4. «خالس» به معناى رباینده از ریشه «خلس» بر وزن «فلس» به معناى ربودن چیزى با حیله گرفته شده است و اختلاس نیز به همین معناست.

5. «طیّات» جمع «طیّه» به معناى ناحیه و جهت و نیز به معناى هدف آمده است. از ریشه «طىّ» بر وزن «حىّ» به معناى جمع و جور کردن گرفته شده و گاه به معناى عبور کردن و پیمودن راه به کار مى رود.

6. «قرن» به معناى حریف و هماورد در مبارزه است.

7. «واتر» به معناى تیرانداز و جنایتکار از ریشه «وتر» بر وزن «سفر» به معناى زه کمان گرفته شده است.

8. «تکنّف» از ریشه «تکنّف» به معناى احاطه کردن بر چیزى، گرفته شده است.

9. «غوائل» جمع «غائله» به معناى فساد و شرّ و حادثه سنگین است.

10. «معابل» جمع «معبل» بر وزن «مدخل» به معناى پیکان تیر است.

11. «عدوه» به معناى تعدّى و تجاوز است.

12. «نبوه» به معناى کارگر نشدن و خطا رفتن ضربه شمشیر و تیر و مانند آن است.

13. آل عمران، آیه 185 .

14. «دواجى» جمع «داجیه» به معناى تاریک و ظلمانى از ریشه «دجوّ» بر وزن «غلوّ» گرفته شده است.

15. «ظلل» جمع «ظلّه» بر وزن «قلّه» به معناى سایبان است.

16. «احتدام» به معناى شدّت از ریشه «حدم» بر وزن «حتم» گرفته شده است.

17. «حنادس» جمع «حندس» بر وزن «قبرس» به معناى تاریکى و شب بسیار تاریک است.

18. «غمرات» جمع «غمره» بر وزن «ضربت» به معناى شدید و سختى است و «غمرات الموت» شدائد و سختیهاى حالت مرگ و جان دادن است که انسان را فرا مى گیرد، زیرا «غمره» در اصل به آب زیادى گفته مى شود که چیزى را در خود فرو مى برد.

19. «ارهاق» از ریشه «رهق» بر وزن «شفق» در اصل به معناى پوشاندن چیزى با قهر و غلبه است و به کارهاى سخت و سنگین اطلاق مى شود، در ضمن توجّه داشته باشید که در بسیارى از نسخ به جاى «ارهاق»، «ازهاق» آمده است که از ریشه «زهوق» به معناى اضمحلال و هلاکت و نابودى گرفته شده است و «ازهاق روح» به معناى جدا کردن روح از بدن است.

20. «دجوّ» همان گونه که در بالا آمد به معناى تاریکى است.

21. «اطباق» جمع «طبق» به معناى چیزى است که روى چیز دیگرى قرار داده مى شود، گویى براى تاریکى طبقاتى وجود دارد که گاه روى هم متراکم و شدید مى شود.

22. «جشوبة» به معناى خشونت است; خواه در غذا باشد که لازمه اش ناگوارى است و یا در سخن و مانند آن.

23. «نجىّ» به معناى نجوا کننده و کسى که آهسته و در گوشى سخن مى گوید از ریشه «نجوا» به معناى گفتن سخنان درگوشى گرفته شده است.

24. «ندىّ» به معناى مرکز اجتماع براى مشورت یا شادى یا گفت و گوهاى معمولى است.

25. «عفّى» از ریشه «عفو» گرفته شده که یکى از معانى آن محو شدن آثار چیزى است و «عفىّ» به حکم باب تفعیل، معناى متعددى دارد; یعنى «محو و نابود کرد».

26. شرح نهج البلاغه مرحوم شوشترى، ج 11، ص 275 .

27. سبأ، آیه 14 .

28. بقره، آیه 156 .

29. الامامة والسیاسة ابن قتیبه، ص 175 .

30. تاریخ طبرى، ج 4، ص 115 .

#####

▲بخش سوم

فَعَلَیْکُمْ بِالْجِدِّ وَ الاِْجْتِهَادِ، وَ التَّأَهُّبِ و الاِْسْتِعْدَادِ، وَ التَّزَوُّدِ فِی مَنْزِلِ الزَّادِ. وَ لاَ تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیَاةُ الدُّنْیَا کَمَا غَرَّتْ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ مِنَ الاُْمَمِ الْمَاضِیَةِ، وَ الْقُرُونِ الْخَالِیَةِ، الَّذِینَ احْتَلَبُوا دِرَّتَهَا، وَ أَصَابُوا غِرَّتَهَا، وَ أَفْنَوْا عِدَّتَهَا، وَ أَخْلَقُوا جِدَّتَهَا. وَ أَصْبَحَتْ مَسَاکِنُهُمْ أَجْدَاثاً، وَ أَمْوَالُهُمْ مِیرَاثاً. لاَ یَعْرِفُونَ مَنْ أَتَاهُمْ، وَ لاَ یَحْفِلُونَ مَنْ بَکَاهُمْ، وَ لاَ یُجِیبُونَ مَنْ دَعَاهُمْ. فَاحْذَرُوا الدُّنْیَا فَإِنَّهَا غَدَّارَةٌ غَرَّارَةٌ خَدُوعٌ، مُعْطِیَةٌ مَنُوعٌ، مُلْبِسَةٌ نَزُوعٌ، لاَ یَدُومُ رَخَاؤُهَا، وَ لاَیَنْقَضِی عَنَاؤُهَا، وَلاَ یَرْکُدُ بَلاَؤُهَا.

### ترجمه

حال که چنین است (در انجام اعمال نیک) کوشا باشید و براى سفر آخرت مهیا شوید. زاد و توشه را از این منزل که این نعمت در آن فراوان است برگیرید و زندگى دنیا شما را نفریبد آن گونه که پیشینیان و امتهاى گذشته و اقوامى را که از میان رفتند فریب داد، همانها که شیر از پستان دنیا دوشیدند و به فریب آن گرفتار شدند، مدت آن را به پایان بردند و تازه هاى آن را کهنه ساختند و سرانجام کاخها و مساکن آنها گورستان شد و ثروتهایشان، میراث براى دیگران. (چنان از دنیا بیگانه شدند که) کسى که نزد آنان رود وى را نمى شناسند و به آنها که برایشان گریه مى کنند اهمیّت نمى دهند و به کسانى که آنان را صدا زنند پاسخ نمى گویند، بنابراین از زرق و برق دنیا برحذر باشید (که با شما همین مى کند) زیرا دنیا بىوفا و فریبنده و حیله گر است، بخشنده اى است منع کننده (که از یک دست مى دهد و با دست دیگر مى گیرد) پوشنده اى است برهنه کننده (که امروز لباس قدرت و سلامت را بر تن اهلش مى پوشاند و فردا از آنها بیرون مى آورد) آرامش و راحتى آن بى دوام، سختیهایش بى سرانجام و بلاهایش مدام است.

▲شرح و تفسیر

▲دنیاى حیله گر!

امام(علیه السلام) در این بخش از خطبه به دنبال بحثى که درباره شدائد مرگ و پایان زندگى در بخش گذشته بیان فرمود همه مردم را مخاطب قرار داده و توصیه مى کند که تا فرصت دارند از دنیا زاد و توشه برگیرند و فریب زرق و برق و لذّات دنیا را نخورند و از پیشینیان خود عبرت گیرند، مى فرماید: «حال که چنین است (در انجام اعمال نیک) کوشا باشید و براى سفر آخرت مهیّا شوید، زاد و توشه را از این منزل که این نعمت در آن فراوان است برگیرید»; (فَعَلَیْکُمْ بِالْجِدِّ وَ الاِْجْتِهَادِ، وَ التَّأَهُّبِ(1) و الاِْسْتِعْدَادِ، وَ التَّزَوُّدِ فِی مَنْزِلِ الزَّادِ).

بعضى از شارحان نهج البلاغه درباره فرق میان جد و اجتهاد گفته اند که «جدّ» مرحله عزم و تصمیم بر انجام کارى را بیان مى کند و «اجتهاد» مرحله عملى آن را، و همچنین «تأهّب» اشاره به نیّت برآماده شدن است و «استعداد» به جنبه عملى آن اشاره دارد.(2)

ولى هیچ دلیلى از لغت یا قراین متصله و منفصله براى آن ذکر نکرده اند. بعید نیست دو واژه جدّ و اجتهاد وقتى در مقابل هم قرار مى گیرد «جدّ» اشاره به حرکتى باشد که از سوى خود انسان شروع مى شود و «اجتهاد» اشاره به پذیرش حرکات مثبتى است که از سوى دیگران انجام مى گیرد و تفاوت میان تأهّب و استعداد نیز شاید به همین صورت باشد. البتّه احتمال تأکید نیز چندان دور نیست.

سپس مى افزاید: «زندگى دنیا شما را نفریبد آن گونه که پیشینیان و امّتهاى گذشته و اقوامى را که از میان رفتند فریب داد»; (وَ لاَ تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیَاةُ الدُّنْیَا کَمَا غَرَّتْ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ مِنَ الاُْمَمِ الْمَاضِیَةِ، وَ الْقُرُونِ الْخَالِیَةِ).

آرى! ما مى توانیم آینده زندگى خود را در آینه زندگى دیگران به صورت شفاف مشاهده کنیم و این یک واقعیت است که امام در خطبه هاى متعددى از نهج البلاغه بر آن تکیه فرموده است، دست ما را مى گیرد و به سوى تاریخ گذشتگان مى برد; تاریخ تکوینى و نه تدوینى که در ویرانه هاى قصرهاى آنها و آثار بازمانده از زندگانى پر زرق و برقشان نمایان است.

امروز خوشبختانه موزه هایى که بخش مهمّى از آثار پیشینیان در آن گردآورى شده، مى تواند کمک بیشترى به ما بکند; در یکسو تخت و تاج فلان پادشاه، در سوى دیگر شمشیر مرصّع و جواهرنشان فلان فرمانده بزرگ و بالاخره در سوى دیگر اجساد مومیایى شده فراعنه.

هر چند دنیاپرستان این موضوع مهم را نیز تحریف کرده و آن را تبدیل به چهره دیگرى از دنیاپرستى نموده اند; موزه ها براى صاحبانش وسیله درآمد و براى بازدیدکنندگان وسیله افتخار و مباهات نسبت به تاریخ گذشته خود شده است.

در کتاب البیان و التبیین جاحظ، آمده است که حذیفه و سلمان درباره عجایب دنیا با هم سخن مى گفتند در حالى که در کنار ایوان کسرى نشسته بودند. مرد عربى از طایفه «بنى غامد» آنجا بود که چند گوسفند را براى چرا همراه داشت; هنگام شب آنها را به داخل ویرانه کاخ کسرى مى برد که باقى مانده تخت کسرى که از سنگ مخصوصى بود در آنجا بود. گاه این مرد اعرابى بر آن مى نشست و گوسفندانش روى باقى مانده تخت کسرى مى رفتند، سلمان گفت: این واقعاً از عجیب ترین امورى است که ما درباره آن سخن گفته ایم.(3)

هان اى دل عبرت بین از دیده نظر کن هان *** ایوان مدائن را آینه عبرت دان

آنگاه امام(علیه السلام) به شرح حال پیشینیان در چند جمله کوتاه پرداخته، مى فرماید: «همانها که شیر از پستان دنیا دوشیدند و به فریب آن گرفتار شدند، مدت آن را به پایان بردند و تازه هاى آن را کهنه ساختند و سرانجام کاخها و مساکن آنها گورستان شد و ثروتهایشان، میراث براى دیگران. (چنان از دنیا بیگانه شدند که) کسى که نزد آنان برود وى را نمى شناسند و به آنها که برایشان گریه مى کنند اهمّیّت نمى دهند و به کسانى که آنان را صدا زنند پاسخ نمى گویند»; (الَّذِینَ احْتَلَبُوا(4) دِرَّتَهَا(5)، وَ أَصَابُوا غِرَّتَهَا(6)، وَ أَفْنَوْا عِدَّتَهَا، وَ أَخْلَقُوا(7) جِدَّتَهَا(8). وَ أَصْبَحَتْ مَسَاکِنُهُمْ أَجْدَاثاً(9)، وَ أَمْوَالُهُمْ مِیرَاثاً. لاَ یَعْرِفُونَ مَنْ أَتَاهُمْ، وَ لاَ یَحْفِلُونَ(10) مَنْ بَکَاهُمْوَ لاَ یُجِیبُونَ مَنْ دَعَاهُمْ).

جمله هاى «الَّذِینَ احْتَلَبُوا دِرَّتَهَا، وَ أَصَابُوا غِرَّتَهَا...» اشاره به کسانى است که از تمام امکانات دنیا بهره مند شدند. گویى شیرى که در پستان دنیا بود تا آخر دوشیدند و نوشیدند و از همه زر و زیورها و زرق و برقها و لذّات دنیا بهره گرفتند; ولى چیزى نگذشت که طبق جمله «وَ أَصْبَحَتْ مَسَاکِنُهُمْ أَجْدَاثاً» کاخهایشان گورهایشان شد.

این جمله ناب دو معنا دارد: نخست اینکه از کاخهایشان به گورها منتقل شدند و دیگر اینکه در بعضى از حوادث وحشتناک مانند زلزله ها کاخها بر سرشان ویران شد و همانجا قبرشان گشت.

امام در پنج جمله اخیر که از «أَصْبَحَتْ» شروع مى شود این نکته را دقیقاً بیان فرموده که آنها چنان از دنیا بیگانه شده اند که حتّى دوستان و آشنایانى که بر مزارشان مى گریند نمى شناسند و فریاد آنها را نمى شنوند.

البتّه این درباره دنیاپرستانى است که خدا را به دست فراموشى سپردند و جز هواپرستى محصول عمرشان نیست; ولى طبق آنچه در روایات وارد شده، مؤمنان صالح، کسانى را که به زیارت قبرشان مى آیند مى شناسند و با آنها انس مى گیرند و از بازگشتشان نگران مى شوند.

یکى از یاران امام کاظم(علیه السلام) به نام اسحاق بن عمّار مى گوید از آن حضرت پرسیدم آیا مؤمن کسى را که به زیارت قبرش مى آید مى شناسد؟ فرمود: «نِعَمْ وَلایَزالُ مُسْتَأْنِساً بِهِ مادامَ عِندَ قَبْرِهِ فَإذا قامَ وَانْصَرَفَ مِنْ قَبْرِهِ دَخَلَهُ مِنْ إنْصِرافِهِ عَنْ قَبْرِهِ وَحْشَةً; آرى پیوسته با او انس مى گیرد تا زمانى که نزد قبر او حاضر است هنگامى که برخاست و از کنار قبرش منصرف شد میّت به سبب انصراف او ناراحت مى شود و در وحشت فرو مى رود».(11)

امام به دنبال این سخن چنین نتیجه گیرى مى کند: «حال که چنین است از زرق و برق دنیا برحذر باشید (که با شما همین مى کند)»; (فَاحْذَرُوا الدُّنْیَا).

آنگاه با بیان هشت صفت براى دنیا (و به تعبیرى ده صفت) دلایل روشنى بر لزوم حذر از دنیا بیان مى دارد، مى فرماید: «زیرا دنیا بىوفا مکّار و فریبنده و حیله گر است، بخشنده اى است منع کننده (که از یک دست مى دهد و با دست دیگر مى گیرد) پوشنده اى است برهنه کننده (که امروز لباس قدرت و سلامت را بر تن اهلش مى پوشاند و فردا بیرون مى آورد) آرامش و راحتى آن بى دوام، سختیهایش بى سرانجام و بلاهایش مدام است»; (فَإِنَّهَا غَدَّارَةٌ غَرَّارَةٌ خَدُوعٌ، مُعْطِیَةٌ مَنُوعٌ، مُلْبِسَةٌ نَزُوعٌ(12)، لاَ یَدُومُ رَخَاؤُهَا، وَ لاَیَنْقَضِی عَنَاؤُهَا، وَلاَ یَرْکُدُ(13)بَلاَؤُهَا).

واژه هاى «غدّاره» و «غراره» و «خدوع» هر چند از نظر معنا به هم نزدیک است و به معناى فریب و نیرنگ تفسیر مى شود; ولى در حقیقت تفاوت دقیقى با هم دارند: «غدّار» از ریشه «غدر» به معناى پیمان شکنى و «غرّار» از ریشه «غرور» به معناى فریبندگى و «خدوع» از ریشه «خدعه» به معناى حیله گرى است و مى دانیم این سه با هم تفاوتهایى دارند; هر چند غالباً لازم و ملزوم یکدیگراند.

آرى! دنیا به کسى وفا نمى کند و زرق و برقش بسیارى از مردم را مى فریبد و صحنه هاى مختلفش نیرنگ و خدعه گرى است.

تعبیر به «مُعْطِیَةٌ مَنُوعٌ» به یک صفت بر مى گردد; یعنى هنوز چیزى را به انسان نداده باز پس مى گیرد; دوران جوانى نگذشته، پیرى مى رسد و دوران سلامت به جایى نرسیده، علامت انواع بیماریها ظاهر مى شود.

بعضى از شارحان این دو صفت را جداگانه دانسته و گفته اند: دنیا عطا کننده اشیاى بى ارزش و منع کننده امور با ارزش است. نه عطایش ارزشى دارد و نه منعش قابل تحمّل است.

در مورد تعبیر «مُلْبِسَةٌ نَزُوعٌ» نیز همین دو تفسیر قابل ذکر است: نخست اینکه یک وصف بیشتر است و مفهوم آن این است که دنیا یا یک لباس زیبایى از قدرت و عظمت در تن انسان مى کند و با فاصله کمى با دست دیگر آن را بر مى کند و یا اینکه منظور این است که لباسهاى بى ارزشى مى پوشاند و لباسهاى با ارزش را بر مى کند و تفسیر اوّل در هر دو جمله مناسب تر به نظر مى رسد.

واژه هاى «رخاء» و «عناء» و «بلاء» تفاوت روشنى با هم دارند; «رخاء» آرامش است که در دنیا کمتر پیدا مى شود. «عناء» سختیها و مشکلات است که همواره دامان اهلش را گرفته و «بلاء» حوادث ناگوار است اعم از حوادث طبیعى همچون زمین لرزه ها و سیلابها و طوفانها یا بلاهاى خودساخته بشرى همچون جنگها، و در یک کلام: دنیا سرایى است که نه خوبیهایش قابل دوام است و نه بدیهایش قابل اجتناب و دل بستن به چنین سرایى کار عاقلان نیست.

#####

1. «تأهّب» به معناى آماده شدن براى چیزى است و از ریشه «أهبه» به معناى آمادگى یا وسایل است (گاه معناى مصدرى دارد و گاه اسم جامد است).

2. شرح نهج البلاغه علاّمه خویى، ج 14، ص 419 .

3. البیان والتبیین، ج 3، ص 148 .

4. «احتلبوا» از ریشه «حلب» بر وزن «طرب» و «طب» بر وزن «حرب» به معناى دوشیدن شیر گرفته شده است.

5. «درّة» به معناى شیر یا شیر فراوان است.

6. «غرّة» به معناى سهل انگارى و غفلت است.

7. «أخلقوا» از ریشه «اخلاق» به معناى کهنه کردن و از ریشه «خلق» بر وزن «ورق» به معناى فرسودگى و کهنه شدن است.

8. «جدّه» تازه و نو بودن است، این واژه معناى اسمى نیز دارد و به معناى جدید و نو است.

9. «اجداث» جمع «جدث» بر وزن «هوس» به معناى گور و قبر است.

10. «لایحفلون» یعنى اعتنا نمى کنند. از ریشه «حفل» بر وزن «حرب» به معناى اعتنا کردن و اهمیّت دادن گرفته شده است.

11. کافى، ج 3، ص 228 باب زیارة القبور، ح 4 .

12. «نزوع» یعنى برکننده از ریشه «نزع» بر وزن «نذر» به معناى کندن و جدا ساختن است.

13. «لایرکد» از ریشه «رکود» به معناى بى حرکت و آرام بودن گرفته شده است.

#####

▲بخش چهارم

مِنْها فی صِفَةِ الزُّهّادِ: کانُوا قَوْماً مِنْ أَهْلِ الدُّنْیَا وَ لَیْسُوا مِنْ أَهْلِهَا، فَکَانُوا فِیهَا کَمَنْ لَیْسَ مِنْهَا، عَمِلُوا فِیهَا بِمَا یُبْصِرُونَ، وَ بَادَرُوا فِیهَا مَا یَحْذَرُونَ، تَقَلَّبُ أَبْدَانُهُمْ بَیْنَ ظَهْرَانَیْ أَهْلِ الاْخِرَةِ، وَ یَرَوْنَ أَهْلَ الدُّنْیَا یُعَظِّمُونَ مَوْتَ أَجْسَادِهِمْ وَ هُمْ أَشَدُّ إِعْظَاماً لِمَوْتِ قُلُوبِ أَحْیَائِهِمْ.

### ترجمه

بخش دیگرى از خطبه درباره صفات زهاد:

«آنها گروهى از اهل دنیا بودند که در واقع اهل آن نبودند; یعنى در دنیا مى زیستند; امّا همچون کسانى بودند که در آن زندگى نمى کردند، به آنچه با چشم بصیرت در دنیا مى نگریستند عمل مى کردند و از آنچه بر حذر بودند فرار مى کردند (تا دامانشان به آن آلوده نشود) آنها جز با کسانى که اهل آخرت بودند نشست و برخاست نداشتند و هنگامى که مى دیدند دنیاپرستان مرگ اجسادشان را مهم مى شمرند آنها مرگ دلهاى زندگان از آنها را مهم تر مى دانستند.

▲شرح و تفسیر

▲زاهدان واقعى

امام(علیه السلام) در بخش آخر این خطبه که تعبیر سیّد رضى نشان مى دهد بخش جداگانه اى از بخشهاى پیشین است (زیرا مى گوید: «مِنْها فی صِفَةِ الزُّهّادِ; یعنى بخشى از این خطبه که صفات زاهدان را بیان مى کند») مى فرماید: «آنها گروهى از اهل دنیا بودند که در واقع اهل آن نبودند; یعنى در دنیا مى زیستند; امّا همچون کسانى بودند که در آن زندگى نمى کردند»; (کانُوا قَوْماً مِنْ أَهْلِ الدُّنْیَا وَ لَیْسُوا مِنْ أَهْلِهَا، فَکَانُوا فِیهَا کَمَنْ لَیْسَ مِنْهَا).

این وصف نخستین اوصاف پنجگانه اى است که امام(علیه السلام) در این عبارت براى زاهدان بیان فرموده است. روشن است که در این عبارت هیچ گونه تناقضى نیست. مقصود این است که جسم آنان در دنیاست; ولى روح و قلبشان وابسته به آخرت است و به گفته سعدى:

هرگز حدیث حاضر و غایب شنیده اى *** من در میان جمع و دلم جاى دیگر است

هر کس در زندگى خود این معنا را تجربه کرده که وقتى دل او مشغول مسئله مهمّى است در میان هر جمع که مى نشیند فکرش جاى دیگر است. این وصف سبب مى شود که اعمال زاهدان با دنیاپرستان متفاوت باشد. اینان در جمع زخارف دنیا مى کوشند و اینان در جمع زاد و توشه سفر آخرت.

دلیل آن هم روشن است زاهدان دنیا را سرابى بیش نمى بینند و طبق صریح قرآن حیات و زندگى واقعى را حیات آخرت مى داند: (وَإِنَّ الدَّارَ الاْخِرَةَ لَهِىَ الْحَیَوَانُ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ).(1)

سپس به دومین صفت پرداخته مى فرماید: «به آنچه با چشم بصیرت در دنیا مى نگریستند عمل مى کردند»; (عَمِلُوا فِیهَا بِمَا یُبْصِرُونَ).

دیگر اینکه «و از آنچه بر حذر بودند فرار مى کردند (تا دامانشان به آن آلوده نشود)»; (وَ بَادَرُوا(2) فِیهَا مَا یَحْذَرُونَ).

آرى! آنها با چشم بصیرت، اسباب نجات را مى دیدند و عوامل سعادت و خوشبختى را مى شناختند، به همین دلیل پیوسته به سراغ آنها مى رفتند و از سوى دیگر عوامل بدبختى و گرفتارى در آخرت را به خوبى مى دانستند، لذا سعى مى کردند با شتاب از آن بگذرند و به آن آلوده نشوند.

در چهارمین وصف از اوصاف آنها مى فرماید: «آنها جز با کسانى که اهل آخرت بودند نشست و برخاست نداشتند»; (تَقَلَّبُ أَبْدَانُهُمْ بَیْنَ ظَهْرَانَیْ(3) أَهْلِ الاْخِرَةِ).

آرى! آنها از نظر ظاهر در میان همه مى زیستند; ولى معاشران واقعى آنها اهل آخرت بودند، چرا که مى دانستند معاشرت با دنیاپرستان قلب را مى میراند، چون در جلسات آنها چیزى جز متاع دنیا و لذّات آن مطرح نیست و در واقع مردگانى هستند در لباس زندگان.

آنگاه در پنجمین و آخرین وصف مى فرماید: «و هنگامى که مى دیدند دنیاپرستان مرگ اجسادشان را مهم مى شمرند آنها مرگ دلهاى زندگان را از آنها مهم تر مى دانستند»; (وَ یَرَوْنَ أَهْلَ الدُّنْیَا یُعَظِّمُونَ مَوْتَ أَجْسَادِهِمْ وَ هُمْ أَشَدُّ إِعْظَاماً لِمَوْتِ قُلُوبِ أَحْیَائِهِمْ).

از مجموع اوصاف پنجگانه فوق استفاده مى شود که معناى زهد و حقیقت آن این نیست که انسان فقیر و بى نوا باشد، یا زندگى اجتماعى را رها کند و در گوشه اى خزیده مشغول عبادت شود، بلکه حقیقت زهد آن است که در همه چیز و همه جا اولویت را براى حیات آخرت قائل شود و اسیر زرق و برق دنیا و هوا و هوسهاى زودگذر نشود.

در خطبه دیگرى از امام امیرمؤمنان(علیه السلام) مى خوانیم که فرمود: «أیُّهَا النّاسُ الزَّهادَةُ قَصْرُ الاْمَلِ وَالشُّکْرُ عِنْدَ النِّعَمِ وَ التَّوَرُعُ عِنْدَ الْمَحارِمِ; اى مردم زهد، همان کوتاهى آرزو و شکر در برابر نعمتها و پرهیز از گناهان است».(4)

در ذیل همان خطبه به اندازه کافى درباره حقیقت زهد بحث شده است.

#####

1. عنکبوت، آیه 64 .

2. «بادروا» از ریشه «مبادرت» است که گاه به معناى بى درنگ به انجام چیزى پرداختن و گاه به معناى پیشى گرفتن از چیزى است (اوّلى بدون «الى» متعدى مى شود و دومى با «الى»).

3. «ظهرانى» یعنى وسط و میان دو شخص یا اشخاص است و در اصل «ظَهْرین» تثنیه «ظَهر» بوده است گویى انسان هنگامى که در وسط جمعیّت است پشتیبانى از پیش رو و پشتیبانى از پشت سر دارد سپس الف و نون، براى تأکید به آن اضافه شده و نون تثنیه نیز به هنگام اضافه حذف مى گردد و به صورت «بین ظهرانى» در مى آید، بنابراین «بین ظهرانى» یعنى قرار گرفتن در میان افرادى که از انسان پشتیبانى مى کنند. (به لسان العرب ریشه ظهر رجوع شود).

4. نهج البلاغه، خطبه 81 .

#####

▲خطبه 231

خَطَبَها بِذی قار وَ هُوَ مُتَوَجِّهٌ إلَى الْبَصْرَةِ، ذَکَرَهَا الْواقِدی فی کِتابِ «الْجَمَلِ»:

از خطبه هاى امام(علیه السلام) است که در «ذى قار»(1) هنگام حرکت به سوى بصره ایراد فرمود. «واقدى»(2) این خطبه را در کتاب الجمل آورده است.(3)

#####

1. «ذى قار» نام محلّى است در نزدیکى بصره که جنگ اعراب و ایران پیش از اسلام در همانجا اتفاق افتاد.

2. محمّد بن عمر واقدى از مفسّران و مورّخان قرن دوم هجرى و متوفاى سال 207 هجرى است.

3. سند خطبه:

با اینکه مرحوم سیّد رضى این خطبه را از کتاب جمل واقدى نقل کرده است صاحب مصادر نهج البلاغه اضافه مى کند که ابن عبد ربّه مالکى در کتاب عقد الفرید و مرحوم مفید در کتاب ارشاد نیز این خطبه را قبل از سیّد رضى نقل کرده اند. ابن ابى الحدید نیز این خطبه را به طور مشروح ترى در جاى دیگرى (ج 1، ص309، ذیل خطبه 22) آورده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 176)

▲خطبه در یک نگاه

آغاز خطبه به خوبى نشان مى دهد که آنچه در بالا آمد بخشى از خطبه مشروح ترى بوده است که امام(علیه السلام) در سرزمین ذى قار ایراد فرمود و بعید به نظر نمى رسد که این خطبه دنباله خطبه 104 باشد که آن هم به نظر مى رسد ادامه خطبه 33 باشد که آن هم در ذى قار بیان شده است. به هر حال امام(علیه السلام) در این خطبه به دو نکته مهم اشاره مى فرماید: نخست اینکه پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) آنچه را مأمور به ابلاغ آن بود به مردم رساند و وظیفه خود را به خوبى انجام داد و دیگر اینکه یکى از کارهاى مهم رسول خدا(صلى الله علیه وآله) ایجاد وحدت صفوف و تشکیل جامعه واحد اسلامى و زدودن کینه ها از سینه ها بود.

فَصَدَعَ بِمَا أُمِرَ بِهِ، وَ بَلَّغَ رِسَالاَتِ رَبِّهِ، فَلَمَّ اللّهُ بِهِ الصَّدْعَ، وَ رَتَقَ بِهِ الْفَتْقَ، وَ أَلَّفَ بِهِ الشَّمْلَ بَیْنَ ذَوِی الاَْرْحَامِ، بَعْدَ الْعَدَاوَةِ الْوَاغِرَةِ فِی الصُّدُورِ، وَ الضَّغَائِنِ الْقَادِحَةِ فِی الْقُلُوبِ.

### ترجمه

پیامبر آنچه را به آن مأمور بود آشکار ساخت و رسالتهاى پروردگارش را ابلاغ کرد، خداوند به وسیله او شکافهاى اختلاف را به هم پیوست و فاصله ها را از میان برداشت و در میان اجتماع خویشاوندان الفت برقرار ساخت بعد از آنکه آتش سوزان دشمنیها در سینه ها انباشته شده بود و شعله کینه از درون دلها زبانه مى کشید.

▲شرح و تفسیر

▲پیامبر (صلى الله علیه وآله) کینه ها را از سینه ها شست

امام(علیه السلام) بعد از بیان مقدماتى در خطبه اى که در ذى قار ایراد کرد، چنین فرمود: «پیامبر آنچه را به آن مأمور بود آشکار ساخت و رسالتها و پیامهاى پروردگارش را ابلاغ کرد»; (فَصَدَعَ بِمَا أُمِرَ بِهِ، وَ بَلَّغَ رِسَالاَتِ رَبِّهِ).

با توجّه به اینکه «صدع» از ریشه «صدع» بر وزن صبر در لغت به معناى شکافتن یا شکافتن اجسام محکم است و با شکافتن چیزى، درونش ظاهر مى شود، این واژه به معناى اظهار و افشا و آشکار کردن به کار مى رود و از آنجا که ابراز حقیقت توحید در آن محیط جاهلى مملوّ از شرک به منزله شکافتن پرده هاى ضخیم کفر و انحراف بود امام(علیه السلام)در اینجا این واژه را استعمال فرموده و در واقع آن را از آیه 94 سوره حجر (فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ) گرفته است.

فرق این جمله با جمله «وَ بَلَّغَ رِسَالاَتِ رَبِّهِ» ممکن است از این نظر باشد که در واژه «بلّغ» مفهوم تأکید و تکرار وجود دارد، بنابراین مفهوم دو جمله چنین مى شود که پیامبر حق را آشکار ساخت و پى در پى بر آن تأکید ورزید.

سپس به یکى از مهم ترین و پرارزش ترین خدمات پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) پرداخته، مى فرماید: «خداوند به وسیله او شکافهاى اختلاف را به هم پیوست و فاصله ها را از میان برداشت و در میان اجتماع خویشاوندان الفت برقرار ساخت بعد از آنکه آتش سوزان دشمنیها در سینه ها انباشته شده بود و شعله کینه از درون دلها زبانه مى کشید»; (فَلَمَّ اللّهُ بِهِ الصَّدْعَ، وَ رَتَقَ بِهِ الْفَتْقَ، وَ أَلَّفَ بِهِ الشَّمْلَ(1) بَیْنَ ذَوِی الاَْرْحَامِ، بَعْدَ الْعَدَاوَةِ الْوَاغِرَةِ(2) فِی الصُّدُورِ، وَ الضَّغَائِنِ(3) الْقَادِحَةِ(4) فِی الْقُلُوبِ).

امام(علیه السلام) در مورد وحدت کلمه که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در میان مردم با آن همه اختلافات ایجاد کرد سه تعبیر ذکر فرموده است: اوّل تعبیر به «لمّ» (بر وزن غم) که به معناى جمع آورى کردن یا جمع آورى توأم با اصلاح است و مفهومش این مى شود که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در سایه تعلیمات اسلام شکافها را چنان جمع کرد و به هم پیوست که اثرى از گذشته باقى نماند.

دوم تعبیر به «رتق» است که آن نیز به معناى به هم پیوستن پارگیها و جداییهاست و شاید تأکیدى بر جمله سابق باشد یا اشاره به خصوص مواردى که قبلا به هم پیوسته بوده و جدا شده و سپس آن را به هم پیوند مى دهند.

سوم تعبیر به «تألیف» که به معناى الفت دادن و جمع کردن توأم با انس و انسجام است که در مورد خصوص ذوى الارحام (خویشاوندان) ذکر شده، زیرا در عصر جاهلیّت بسیار مى شد که پدر و فرزند با برادر بر سر منافع جزئى با هم مى جنگیدند. پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در سایه ایمان به مبانى اسلام آنها را به هم الفت داد.

نتیجه اینکه این الفاظ سه گانه مى تواند تأکید بر یکدیگر باشد و ممکن است هر یک ناظر به نوعى اختلاف در جامعه باشد.

این احتمال نیز وجود دارد که تعبیر به «تألیف شمل» مربوط به اختلافات خانوادگى و خویشاوندى و «رتق» اشاره به برطرف شدن اختلافات قبیلگى و «لم» اشاره به رفع اختلافات از همه جامعه و وحدت صفوف آنها باشد. به هر حال هیچ کس باور نمى کرد که این جامعه کوچک عصر جاهلى با آن همه اختلافات عجیب و وحشتناک روزى مبدّل به جامعه بزرگ واحدى گردد که وحدت آنها پشت دشمنان را بلرزاند و در واقع یک معجزه الهى بود، همان گونه که قرآن مى فرماید: «(هُوَ الَّذِى أَیَّدَکَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِینَ * وَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنفَقْتَ مَا فِى الاَْرْضِ جَمِیعاً مَا أَلَّفْتَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَکِنَّ اللهَ أَلَّفَ بَیْنَهُمْ); او همان کسى است که تو را با یارى خود و مؤمنان تقویت کرد و دلهاى آنها را به هم الفت داد. اگر تمام آنچه را روى زمین است صرف مى کردى که میان دلهاى آنان الفت دهى، نمى توانستى; ولى خداوند در میان آنها الفت ایجاد کرد».(5)

#####

1. «شمل» به معناى جمع کردن و گردآورى نمودن است و گاه که معناى اسم مصدرى دارد به معناى مجموعه و اجتماع مى آید.

2. «واغره» به معناى داغ و سوزان از ریشه «وغر» بر وزن «فقر» به معناى شدّت حرارت گرفته شده است و به معناى کینه و خشم و عداوت شدید نیز استعمال مى شود.

3. «ضغائن» جمع «ضغینه» به معناى کینه و عداوت شدید است و در اصل به معناى پوشانیدن توأم با انحراف است.

4. «قادحه» به معناى شعلهور از ریشه «قدح» بر وزن «مدح» به معناى برافروختن آتش آمده است.

5. انفال، آیه 62-63.

#####

▲خطبه 232

کَلَّمَ بِهِ عَبْدَاللهِ بْنِ زِمْعَةِ، وَ هُوَ مِنْ شیعَتِهِ، وَ ذَلِکَ أَنَّهُ قَدِمَ عَلَیْهِ فِى خِلافَتِهِ یَطْلُبُ مِنْهُ مالا، فَقَالَ(علیهم السلام):

از سخنان امام(علیه السلام) است که به عبدالله زمعه(1) فرمود که از شیعیان آن حضرت بود و در هنگام خلافت نزد امام آمد واز او درخواست مالى کرد.امام سخنان ذیل را در پاسخ او فرمود:(2)

#####

1. عبدالله بن زمعه فرزندزاده اسود بود که از دشمنان سرسخت پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) محسوب مى شد. عبدالله خواهرزاده ام سلمه و دامادش بود و از شیعیان على(علیه السلام) محسوب مى شود. پدر و عمو و برادرش که در جنگ بدر در سپاه کفر بود به دست امیرمؤمنان(علیه السلام) کشته شدند. (رجوع شود به دائرة المعارف شیعى نوشته مرحوم اعلمى، ج 12، ص 305 و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 13، ص 10 و تهذیب التهذیب ابن حجر عسقلانى، ج 5، ص 192)

2. سند خطبه:

نویسنده کتاب مصادر، تنها موردى که درباره این خطبه پیدا کرده که از غیر نهج البلاغه گرفته شده، غررالحکم آمدى است که در حرف الف آن را با تفاوتى آورده و این تفاوت نشان مى دهد که خطبه را از منبع دیگرى اخذ کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 178)

▲خطبه در یک نگاه

همان گونه که در عنوان این کلام آمد، عبدالله بن زمعه مالى را از حضرت طلبید; ولى حضرت پاسخ منفى به او داد; زیرا آن مال از غنائم جنگى بود و تنها جنگجویان در آن شرکت داشتند و عبدالله که در آن جنگ شرکت نداشته حقى نداشت.

إِنَّ هذَا الْمَالَ لَیْسَ لِی وَ لاَ لَکَ، وَ إِنَّمَا هُوَ فیءٌ لِلْمُسْلِمِینَ، وَ جَلْبُ أسْیَافِهِمْ، فَإِنْ شَرِکْتَهُمْ فِی حَرْبِهِمْ، کَانَ لَکَ مِثْلُ حَظِّهِمْ، وَ إِلاَّ فَجَنَاةُ أَیْدِیهِمْ لاَ تَکُونُ لِغَیْرِ أَفْوَاهِهِمْ.

### ترجمه

بى شک این مال نه حق من است و نه حق تو، غنیمتى است مربوط به مسلمانانى که با شمشیرهایشان به دست آمده است، اگر تو در نبرد آنان شرکت کرده بودى سهمى همانند آنان داشتى وگرنه دست چین آنها براى غیر دهان آنان نخواهد بود!

▲شرح و تفسیر

▲غنائم جنگجویان

گرچه مخاطب در این کلام فرد خاصّى; یعنى عبدالله بن زمعه است که برخلاف پدر و جدش که هیچ علاقه اى به اسلام نداشتند و جزء مخالفان بودند، اسلام را پذیرفته بود و از شیعیان على(علیه السلام) بود; ولى محتواى این سخن مطلبى است که براى همه مسلمین صدق مى کند و آن اینکه هر مالى از اموال بیت المال باید درست در آن مصرفى که خدا براى آن تعیین کرده، صرف شود و روابط نباید بر ضوابط در این باره پیشى گیرد.

قراین کلام نشان مى دهد که عبدالله از مالى که پیش روى حضرت بود و از غنایم جنگى محسوب مى شد، تقاضاى سهمى کرد; ولى امام به او فرمود: «بى شک این مال نه حقّ من است و نه حقّ تو، غنیمتى است مربوط به مسلمانانى که با شمشیرهایشان به دست آمده است»; (إِنَّ هذَا الْمَالَ لَیْسَ لِی وَ لاَ لَکَ، وَ إِنَّمَا هُوَ فیءٌ لِلْمُسْلِمِینَ، وَ جَلْبُ أسْیَافِهِمْ).

باید توجّه داشت، گرچه واژه «فىء» هنگامى که در مقابل واژه غنیمت (غنایم جنگى) قرار مى گیرد دو معناى متفاوت دارد; «فىء» به اموالى گفته مى شود که به دست جنگجویان اسلام افتاده بى آنکه جنگى رخ دهد و طبق موازین شرع متعلق به بیت المال است; ولى غنیمت، اموالى است که جنگجویان به وسیله نبرد آن را به دست مى آورند; ولى هنگامى که «فىء» به تنهایى استعمال مى شود گاهى بر غنیمت نیز اطلاق مى گردد، بنابراین اگر امام(علیه السلام) مى فرماید: «این مال فىء مسلمین است و دستاورد شمشیرهاى آنهاست» منافاتى با مفهوم فىء ندارد.

سپس امام(علیه السلام) مى افزاید: «اگر تو در نبرد آنان شرکت کرده بودى سهمى همانند سهم آنان داشتى وگرنه دست چین آنها براى غیر دهان آنان نخواهد بود»; (فَإِنْ شَرِکْتَهُمْ فِی حَرْبِهِمْ، کَانَ لَکَ مِثْلُ حَظِّهِمْ، وَ إِلاَّ فَجَنَاةُ(1) أَیْدِیهِمْ لاَ تَکُونُ لِغَیْرِ أَفْوَاهِهِمْ).

اینکه امام(علیه السلام) مى فرماید: من هم سهمى در این غنیمت ندارم، احتمالا به این سبب است که آن غنیمت مربوط به جنگهاى محدودى بوده که بعضى از فرماندهان امام(علیه السلام)در آن شرکت داشتند نه خود امام(علیه السلام) .

درست است که یک پنجم از غنایم جنگى متعلق به بیت المال است و نیز صحیح است که «عبدالله بن زمعه» از «بنى المطلب» بود (مطلب برادر هاشم است) نه بنى هاشم و به عقیده بعضى بنى المطلب نیز از خمس مى توانند بهره مند شوند(2); ولى احتمالا او فقیر و مسکین نبود که چیزى از خمس به او بدهند.

به هر حال این سخن نشان مى دهد که امام(علیه السلام) در مسائل مالى بسیار دقیق و سخت گیر بود و هرگز راضى نمى شد حقّ مسلم کسى به دیگرى داده شود، هر چند از دوستان وفادار او باشند، برخلاف دوران عثمان که به عقیده همه مورّخان هیچ حساب و کتابى در امر بیت المال نبود و سزاوار است این سخن امام(علیه السلام)سرلوحه برنامه همه زمامداران و مسئولان اسلامى باشد و حقّ و عدالت را در بیت المال حتّى نسبت به نزدیکان و اطرافیان خود رعایت کنند.

از کلام بالا نیز استفاده مى شود که عبدالله بن زمعه معرفت کاملى در حقّ امام(علیه السلام)نداشت که چنین تقاضایى کرد و نمى دانست که امام(علیه السلام) حتّى نسبت به برادرش عقیل همین گونه رفتار مى کند وگرنه چنین تقاضایى از امام نمى کرد.

#####

1. «جناة» به معناى میوه اى است که از درخت چیده شده، مفرد است و از ماده «جنا» بر وزن «جفا» است.

2. رجوع شود به جواهر الکلام، ج 16، ص 106 و معتبر محقق حلّى، ج 2، ص 631، کتاب الخمس.

#####

▲خطبه 233

بَعْدَ أنْ أقْدَمَ أحَدُهُمْ عَلَى الْکَلامِ فَحَصَرَ، وَ هُوَ فی فَضْلِ أهْلِ الْبَیْتِ، وَ وَصْفِ فَسادِ الزَّمانِ

از سخنان امام(علیه السلام) است این سخن را هنگامى ایراد فرمود که بعضى از یارانش (جعدة بن حبیره) نتوانست در منبر سخن بگوید. این سخن درباره فضایل اهل بیت(علیهم السلام) و وضع نابسامان مردم در آن عصر است.(1)

#####

1. سند خطبه:

ابن ابى الحدید در شرح نهج البلاغه هنگامى که به این خطبه مى رسد، چنین مى گوید: بدانید این کلام را امیرمؤمنان(علیه السلام) در حادثه اى که ایجاب مى کرد چنین سخنى را بیان کند، ذکر فرمود و آن اینکه به خواهرزاده اش جعدة بن حبیره مخذومى دستور داد براى مردم خطبه اى بخواند. او به منبر رفت; ولى (ابهّت حضرت و جمعیّت او را گرفت و) نتوانست سخن بگوید و از منبر پایین آمد. امیرمؤمنان شخصاً بر منبر قرار گرفت و خطبه طولانى بیان فرمود که سیّد رضى بخش کوچکى از آن را در اینجا آورده است (و از این سخن روشن مى شود که خطبه را از جاى دیگرى گرفته است). مرحوم کلینى نیز در روضه کافى و آمدى در غررالحکم با تفاوتى آن را آورده اند، زمخشرى نیز در جلد اوّل کتاب ربیع الابرار بخشى از آن را ذکر کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 179)

▲خطبه در یک نگاه

این خطبه از دو بخش تشکیل شده است:

بخش اوّل درباره اهمّیّت سخن گفتن و محروم بودن بعضى از این موهبت عظیم است. سپس به وجود این موهبت عظیم به طور کامل در اهل بیت(علیهم السلام)اشاره مى کند.

در بخش دوم وضع زمان خود را تشریح مى فرماید که مردم بر اثر پشت کردن به تعلیمات اسلام رو به فساد گذارده، حق گویان ذلیل، صادقان کلیل، جوانان بداخلاق، پیران گنهکار، عالمان منافق و دوستان خیانتکار شدند و به این ترتیب هشدار مى دهد که به راه حق بازگردند و پیش از آنکه عذاب الهى دامانشان را بگیرد، بیدار شوند.

▲بخش اوّل

أَلاَ وَ إِنَّ اللِّسَانَ بَضْعَةٌ مِنَ الاِْنْسَانِ، فَلاَ یُسْعِدُهُ الْقَوْلُ إِذَا امْتَنَعَ، وَ لاَ یُمْهِلُهُ النُّطْقُ إِذَا اتَّسَعَ. وَ إِنَّا لاَُمَرَاءُ الْکَلاَمِ، وَ فِینَا تَنَشَّبَتْ عُرُوقُهُ، وَ عَلَیْنَا تَهَدَّلَتْ غُصُونُهُ.

### ترجمه

آگاه باشید زبان پاره گوشتى از انسان است، هرگاه آمادگى در آن نباشد سخن او را یارى نمى کند و به هنگام آمادگى، نطق او را مهلت نمى دهد و ما فرمانروایان سخنیم، درخت سخن در ما ریشه دوانده و شاخه هایش بر سر ما سایه افکنده است.

▲شرح و تفسیر

▲ما فرمانروایان سخنیم!

امام(علیه السلام) در این بخش از خطبه به دو نکته اشاره مى فرماید:

نخست اینکه چرا بعضى به هنگام سخنرانى از سخن باز مى ایستند و بعضى با قدرت پیش مى روند، مى فرماید: «آگاه باشید زبان پاره گوشتى از انسان است، هرگاه آمادگى در آن نباشد سخن او را یارى نمى کند و به هنگام آمادگى، نطق او را مهلت نمى دهد»; (أَلاَ وَ إِنَّ اللِّسَانَ بَضْعَةٌ(1) مِنَ الاِْنْسَانِ، فَلاَ یُسْعِدُهُ الْقَوْلُ إِذَا امْتَنَعَ، وَ لاَ یُمْهِلُهُ النُّطْقُ إِذَا اتَّسَعَ).

این پاره گوشتى که زبان نام دارد از عجایب آفرینش خداست. با حرکات بسیار سریع و دقیق و حساب شده، مقاطع 28 گانه یا 32 گانه حروف را با دقّت مى سازد و آنها را پشت سر هم ردیف مى کند و با مجموع آنها تمام منویّات مادى و معنوى و خواسته هاى خود را بیان مى کند; زیباییها و زشتیها، خوبیها و بدیها را با آن آشکار مى سازد و شگفت اینکه هر قومى به لغتى تکلّم مى کنند و بیش از هزار لغت در دنیا وجود دارد و این موهبت تنها به انسان داده شده و سخن گفتن تنها از او بر مى آید و به قدرى اهمّیّت دارد که خداوند آن را در طلیعه سوره «الرحمن» که شرح مواهب و نعمتهاى الهى را مى دهد، ذکر فرموده است: (الرَّحْمنُ * عَلَّمَ الْقُرْآنَ * خَلَقَ الاِْنسَانَ * عَلَّمَهُ الْبَیَانَ)(2) البتّه نباید فراموش کرد که مهم فرماندهى روح نسبت به زبان است. هرگاه این فرمانده آمادگى داشته باشد زبان با فصاحت و بلاغت و به راحتى مى چرخد و هرگاه در روح، آمادگى نباشد زبان از کار مى ماند و در جمله هاى بالا اگر «امتناع» و «اتّساع» را به زبان نسبت مى دهد در حقیقت منظور، امتناع و اتساع روح انسان است.

در حقیقت امام با این سخن ضمن اشاره به اهمّیّت زبان و نطق، دلیل موفق و ناموفق بودن افراد را در سخنرانى بیان مى فرماید.

سپس در ادامه این سخن مى افزاید: «ما فرمانروایان سخنیم، درخت سخن در ما ریشه دوانده و شاخه هایش بر سر ما سایه افکنده است»; (وَ إِنَّا لاَُمَرَاءُ الْکَلاَمِ، وَ فِینَا تَنَشَّبَتْ(3) عُرُوقُهُ(4)، وَ عَلَیْنَا تَهَدَّلَتْ(5) غُصُونُهُ).

امام(علیه السلام) در این عبارت زیبا سخن گفتن را به درخت تنومندى تشبیه کرده که

داراى ریشه ها و شاخه هاست و اضافه مى کند که این درخت پربار در سرزمین وجود ما ریشه دوانده و شاخه هاى پربارش بر سر ما سایه افکنده و به همین دلیل خاندان وحى را «امیران کلام» نامیده است.

همه مى دانیم این یک ادّعا نیست، واقعیّتى است که دوست و دشمن به آن معترف اند. پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) از فصیح ترین افراد عرب زبان بود; چگونه فصیح نباشد در حالى که کلام خدا که فصاحتش در حدّ اعجاز است بر زبان او جارى شده و فصاحت امیرمؤمنان على(علیه السلام) زبانزد خاص و عام است و خطبه هاى او در نهج البلاغه دست به دست مى گردد و در گذشته، استادان سخن به شاگردان خود توصیه مى کردند اگر مى خواهند سخن گفتن آمیخته با فصاحت و بلاغت را فرا گیرند خطبه هاى نهج البلاغه را حفظ کنند.

خطبه هاى بانوى اسلام نیز از فصیح ترین و بلیغ ترین خطبه هاست.

پرورش یافتگان این خانواده حضرت زینب و زین العابدین(علیهما السلام) در خطبه هاى کوفه و شام چنان داد سخن دادند که دوست و دشمن را منقلب ساختند، بنابراین باید تصدیق کرد که نام «امیران سخن» براى این خانواده، بسیار زیبنده است.

#####

1. «بضعه» (به فتح باء) و «بضعه» (به کسر باء) به معناى قطعه هر چیزى است و گاه در جایى که کسى به دیگرى بسیار نزدیک است، گفته مى شود: «هو بضعة منى».

2. الرحمن، آیه 1-4 .

3. «تنشّبت» از ریشه «نشوب» به معناى پیوستن یا فرورفتن در چیزى است.

4. «عروق» جمع «عرق» بر وزن «صدق» به معناى اصل و ریشه هر چیزى است.

5. «تهدّلت» از ریشه «هدل» بر وزن «جدل» به معناى سست و آویزان شدن است و به شاخه هایى که رو به پایین مى آید و آویزان مى شود، اطلاق مى شود.

#####

▲نکته ها

▲1. شگفتى هاى زبان

زبان ظاهرى یعنى قطعه گوشتى که در دهان انسان است و کارهاى مهم و پیچیده اى بر عهده دارد و همچنین زبان فکرى به معناى قدرت بر اداى کلمات و جمله بندى ها و بیان مقاصد خویش از این طریق هر دو از مواهب عظیم خداوند است، لذا فلاسفه و دانشمندان فصل ممیّز انسان را همان نطق (زبانى و فکر) شمرده و انسان را «حیوان ناطق» معرّفى مى کنند. درباره این دو هر چه دقیق تر شویم عجایب بیشترى بر ما ظاهر مى شود.

جالب اینکه زبان تقریباً تمام فضاى میان دندانها را پر کرده، هنگام غذا خوردن مواد غذایى را به سرعت به زیر دندانها مى فرستد و خودش را با مهارت به عقب مى کشد، بى آنکه آسیبى ببیند.

پزشکان مى گویند: غذا چهار هضم دارد: هضم اوّل آن در دهان است که کاملا نرم مى شود و با بزاق دهان آمیخته مى گردد و تغییرات فراوانى از نظر فیزیکى و شیمیایى در آن ظاهر مى شود. سپس روانه معده مى گردد و ما بى آنکه بدانیم زبان به هنگام غذا خوردن چه نقش مهمى دارد شب و روز از آن بهره مى گیریم.

کار مهم تر زبان انسان، خلق کلمات و مقاطع حروف و کنار هم چیدن جمله ها و بیان تمام مقاصد کوچک و بزرگ و ساده و پیچیده و بسیار پیچیده است که راستى از شگفتیهاى آفرینش به شمار مى آید.

ولى مهم این است که همه در این کار مهارت ندارند. مهارت در سخن گفتن مرهون عوامل متعددى است که یکى از مهم ترین آنها تمرین مداوم است.

اعتماد به نفس و مرعوب نشدن در برابر جمعیّت و حفظ خونسردى و تلقین موفقیّت به خویشتن، از عوامل مهم دیگر است.

حضور در مجالس اساتید سخن و استفاده از تجربیات آنها و نکات ظریفى را که در برابر مخاطبان خود اعمال مى کنند عامل مهم دیگرى است.

به یقین مطالعات قبلى و داشتن مایه هاى علمى به اعتماد به نفس کمک مى کند و اینکه مى بینیم بعضى در مجالس مهم بهترین سخنرانیها را ارائه مى دهند و بعضى در مجالس کوچک تر به زودى وا مى مانند ریشه هایش را در وجدان و عدم وجدان یکى از عوامل بالا باید جستجو کرد.

حالات روحى انسان از شادى و غم، سلامت و بیمارى، آرامش و اضطراب و گرفتارى نیز در این امر بسیار مؤثّر است.

تعبیر به امتناع (خوددارى زبان از سخن گفتن) و اتّساع (گسترش و آمادگى زبان براى این کار) در خطبه بالا اشاره به همین حالات است.

ابن ابى الحدید موارد جالبى را درباره کسانى که بر منبر رفتند و نتوانستند خطابه اى بخوانند و با ذکر الفاظ نامناسبى از منبر پایین آمدند از کتاب «البیان والتبیین» جاحظ نقل مى کند، از جمله مى گوید:

عثمان (خلیفه سوم) روزى بر منبر رفت و از سخن گفتن واماند. جمله زیر را گفت و از منبر پایین آمد:

«أنْتُمْ إلى إمام عادِل أحْوَجْ مِنْکُمْ إلى إمام خَطیب; احتیاج شما به پیشواى عادل بیش از احتیاج شما به پیشواى خطیب و سخنران است» (تکیه کردن عثمان بر مسئله عدالت بسیار جالب است!).

سپس نقل مى کند «عدّى بن أرطاة» به منبر رفت، چشمش که به مردم افتاد، از سخن بازماند. این جمله را گفت و از منبر پایین آمد: «اَلْحَمْدُللهِِ الَّذی یُطْعِمُ هؤلاءِ وَ یَسْقیهِمْ; حمد و سپاس براى خداوندى که این حاضران را غذا مى دهد و آب مى نوشاند».

و نیز «روح بن حاتم» روزى به منبر رفت و همین که چشمش به مردم افتاد که همگى به او نگاه مى کنند و گوش به او سپرده اند، صدا زد: «سرهاى خود را پایین بیفکنید و چشمهاى خود را ببندید، زیرا سوار شدن بر مرکب در اوّل کار مشکل است، هنگامى که خداوند قفلى را بگشاید آسان مى شود».

نیز نقل مى کند: «مصعب بن حیّان» روزى مى خواست خطبه نکاحى بخواند ناگهان واماند و گفت: «لقَّنُوا مَوْتاکُمْ لا إلهَ إِلاَّ اللهُ; به مردگان خود لا اله الا الله تلقین کنید». مادر عروس گفت: «عَجَّلَ اللهُ مَوْتَکَ أَلِهذا دَعَوْناکَ; خدا به زودى مرگت دهد تو را براى این دعوت کرده بودیم؟!» و موارد دیگرى از این قبیل.(1)

#####

1. شرح نهج البلاغ ه ابن ابى الحدید، ج 13، ص 13-14 .

▲2. امیران سخن

آنچه امام(علیه السلام) در این خطبه بیان فرموده که ما امراى کلام هستیم واقعیّتى انکارناپذیر است که دوست و دشمن به آن معترف اند. بهترین دلیل براى این مطلب، آثارى است که از این خاندان مقدس باقى مانده; مانند سخنان پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) که به عنوان نهج الفصاحه منتشر شده و این کتاب نهج البلاغه در بخشهاى سه گانه خود و دعاهایى مانند دعاى کمیل و صباح که سندش به آن حضرت مى رسد و دو خطبه معروف بانوى اسلام فاطمه زهرا(علیها السلام) و همچنین دعاى عرفه که سندش به امام حسین(علیه السلام) مى رسد و خطبه هایى که خاندان آن حضرت بعد از حادثه کربلا در کوفه و شام و سپس در مدینه ایراد کردند و همچنین دعاهاى صحیفه سجادیه و دعاهایى مانند دعاى ابوحمزه ثمالى که آن نیز سندش به امام سجاد(علیه السلام) مى رسد و امثال آنها.

اعتراف دشمنان در این زمینه قابل ملاحظه است. ابن ابى الحدید در جلد اوّل شرح نهج البلاغه از شخصى به نام محقن ابن ابى محقن نقل مى کند هنگامى که او محضر على(علیه السلام) را رها کرد و به معاویه پیوست، معاویه از او پرسید: از نزد چه کسى آمدى؟ گفت: «جِئْتُکَ مِنْ عِنْدِ أَعْیَى النّاسِ» او براى چاپلوسى در برابر معاویه چنین گفت: من از نزد ناتوان ترین اشخاص در سخن گفتن، آمده ام. معاویه گفت: «وَیْحَکَ کَیْفَ یَکُونُ أعْیَى النّاسِ فَوَاللهِ ما سَنَّ الْفَصاحَةَ لِقُرَیْش غَیْرُهُ; واى بر توچگونه او را ناتوان ترین افراد مى شمارى در حالى که به خدا سوگند، اساس فصاحت را در میان قریش جز او کسى بنا ننهاد».(1)

نیز او از عبدالحمید کاتب که در فن نویسندگى ضرب المثل بود نقل مى کند که مى گفت: هفتاد خطبه از خطبه هاى على(علیه السلام) را حفظ کردم و پس از آن ذهن من فوق العاده جوشید.(2)

مرحوم سیّد رضى در مقدمه جالبى که بر نهج البلاغه نوشته سخنى دارد که ترجمه اش این است:

امیرمؤمنان على(علیه السلام) سرچشمه فصاحت و منشأ بلاغت و زادگاه آن است، اسرار بلاغت از وى آشکار شد و قواعد و دستوراتش از او سرچشمه گرفت. با استفاده از شیوه او هر خطیب توانایى به قدرت خطابه دست یافت و از گفتار او سخنرانان ماهر یارى جستند، او در این میدان همچنان پیش مى رود و دیگران از او عقب مانده اند، زیرا در کلامش نشانه هایى ازعلم خداست و عطر و بویى از سخنان پیامبر(صلى الله علیه وآله) .

همان گونه که در آغاز جلد اوّل نوشتیم، ابن ابى الحدید ذیل خطبه 221 بعد از شرح بخشى از کلام مولا درباره عالم برزخ چنین مى گوید: «اگر تمام فصحاى عرب در مجلس واحدى اجتماع کنند و این بخش از خطبه را براى آنها بخوانند، سزاوار است همگى به خاطر آن سجده کنند، چنان که شعراى عرب هنگامى که شعر معروف عدى بن رقاع را که با این جمله: «قلم اصحاب...» شروع مى شود، شنیدند (براى خدا) سجده کردند، چون از علّت آن سؤال شد، گفتند: ما محلّ سجود در شعر را مى شناسیم، آن گونه که شما محل سجود را در قرآن مى شناسید».(3)

براى شرح بیشتر در این زمینه به کتاب سیرى در نهج البلاغه شهید مطهرى و مقدّمه جلد اوّل شرح پیام امام امیرالمؤمنین(علیه السلام) رجوع شود.

#####

1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 1، ص 24 .

2. همان مدرک، طبق نقل مرحوم علاّمه مطهرى در کتاب سیرى در نهج البلاغه، ص 28 .

3. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 11، ص 153 .

#####

▲بخش دوم

وَ اعْلَمُوا رَحِمَکُمُ اللّهُ أَنَّکُمْ فِی زَمَان الْقَائِلُ فِیهِ بِالْحَقِّ قَلِیلٌ، وَ اللِّسَانُ عَنِ الصِّدْقِ کَلِیلٌ، وَ اللاَّزِمُ لِلْحَقِّ ذَلِیلٌ. أَهْلُهُ مُعْتَکِفُونَ عَلَى الْعِصْیَانِ، مُصْطَلِحُونَ عَلَى الاِْدْهَانِ، فَتَاهُمْ عَارِمٌ، وَ شَائِبُهُمْ آثِمٌ، وَ عَالِمُهُمْ مُنَافِقٌ، وَ قَارِنُهُمْ مُمَاذِقٌ. لاَ یُعَظِّمُ صَغِیرُهُمْ کَبِیرَهُمْ، وَ لاَ یَعُولُ غَنِیُّهُمْ فَقِیرَهُمْ.

### ترجمه

بدانید، خدایتان رحمت کند، که شما در زمانى قرار گرفته اید که گوینده حق در آن کم، و زبان از گفتار راست عاجز و ناتوان، و همراهان حق، خوارند. اهل این زمان همواره با گناه همراه اند و بر مداهنه و سازشکارى و سهل انگارى اتفاق نظر دارند. جوانانشان بداخلاق و شرور، و بزرگسالانشان گنهکارند. عالم آنها منافق است و قاریان قرآن و عابدان ریاکارند. نه کوچکشان بزرگسالان را احترام مى کنند و نه ثروتمندشان زندگى مستمندانشان را تکفّل مى نمایند.

▲شرح و تفسیر

▲ویژگى هاى محیط فاسد

امام(علیه السلام) در بخش دوم این خطبه به شرح مفاسدى که در آن عصر و زمان بر اثر سیاستهاى حکّام پیشین پیدا شده بود و تقریباً در تمام جوامع آلوده دیده مى شود، پرداخته و ضمن یازده جمله کوتاه و بسیار پرمعنا ترسیم دقیقى از آن جامعه مى فرماید و در واقع چیزى را فروگذار نکرده است (و این است معناى فصاحت و بلاغت و سخنورى اعجازآمیز) مى فرماید: «بدانید خدایتان رحمت کند که شما در زمانى قرار گرفته اید که گوینده حق در آن کم، و زبان از گفتار راست عاجز و ناتوان، و همراهان حق، خوارند»; (وَاعْلَمُوا رَحِمَکُمُ اللّهُ أَنَّکُمْ فِی زَمَان الْقَائِلُ فِیهِ بِالْحَقِّ قَلِیلٌ، وَ اللِّسَانُ عَنِ الصِّدْقِ کَلِیلٌ(1)، وَ اللاَّزِمُ لِلْحَقِّ ذَلِیلٌ).

امام(علیه السلام) در ذکر این سه وصف، انگشت روى ریشه هاى اصلى فساد جامعه گذارده و آن اینکه حق گویان از ترس مخالفان یا فزونى مشکلات حق گویى، خاموش شوند و راستگویان یا بر اثر فشار محیط و هیأت هاى حاکم و یا ترس از بر باد رفتن منافع شخصى، دم فرو بندند یا به جاى راستگویى آلوده کذب و دروغ شوند و نیز آنها که حق جویند و حق طلب از متن جامعه کناره گیرى کنند یا کنار زده شوند و کسى گوشش بدهکار گفتار حق آنها نباشد و در یک جمله امر به معروف و نهى از منکر به فراموشى سپرده شود وارشاد جاهل و تنبیه غافل متروک گردد.

سپس به دو وصف دیگر که در واقع نتیجه اوصاف سه گانه پیش است، اشاره کرده مى فرماید: «اهل این زمان همواره با گناه همراه اند و بر مداهنه و سازشکارى و سهل انگارى اتفاق نظر دارند»; (أَهْلُهُ مُعْتَکِفُونَ عَلَى الْعِصْیَانِ، مُصْطَلِحُونَ(2) عَلَى الاِْدْهَانِ(3)).

بى شک در هر جامعه اى گناه وجود دارد و سازشکارى و مداهنه دیده مى شود; ولى بدبختى و سیه روزى آنجاست که یک حرکت عمومى به سوى گناه، آن هم به صورت مستمر و پیوسته صورت گیرد و نیز بدبختى آنجاست که سازشکاران و سهل انگاران دست به دست هم دهند و در این کار متحد شوند.

آنگاه امام(علیه السلام) در ششمین و هفتمین وصف مى فرماید: «جوانانشان بداخلاق و شرور، و بزرگسالانشان گنهکارند»; (فَتَاهُمْ عَارِمٌ(4)، وَ شَائِبُهُمْ(5) آثِمٌ).

بدیهى است در محیطى که حق گویان خاموش شوند و امر به معروف و نهى از منکر به فراموشى سپرده شود محیط خانواده ها آلوده گردد، جوانانى که در این محیط و آن خانواده پرورش مى یابند بد اخلاق و بى ادبند. همچنین روشن است هنگامى که این جوانان به سن پیرى مى رسند عادت به گناه را از دست نمى دهند و از این نکته غافل اند که عمرشان به پایان نزدیک است و اجلشان به زودى فرا مى رسد و به سبب این غفلت در دریاى گناه غوطهورند.

در هشتمین و نهمین وصف مى افزاید: «عالم آنها منافق است و قاریان قرآن و عابدان ریاکارند»; (وَ عَالِمُهُمْ مُنَافِقٌ، وَ قَارِئُهُمْ مُمَاذِقٌ(6)).

آرى! عالمان آن زمان که به دنیاپرستى روى آورده اند، راه رسیدن به دنیا را نفاق مى دانند و همان گونه که در تعبیر دیگرى امام(علیه السلام) در خطبه 194 بیان فرموده: «وَصْفُهُمْ دَوَاءٌ وَ قَوْلُهُمْ شِفَاءٌ وَ فِعْلُهُمُ الدَّاءُ الْعَیَاءُ; وصفشان درمان، گفتارشان به ظاهر شفابخش; امّا کردارشان درد بى درمان است».

در بسیارى از نسخه هاى نهج البلاغه «قارئهم» آمده است و بسیارى از شارحان نیز همین را ترجیح داده اند که تناسب با جمله قبل دارد، زیرا در آنجا سخن از عالمان است و در اینجا سخن از قاریان قرآن و عابدان است. واژه «ممازق» که به معناى ریاکار و دو رنگ است نیز با آن متناسب است. در حالى که در بعضى از نسخه ها «قارن» از ماده قرین آمده که به معناى دوست است و مفهوم
جمله این مى شود که دوستان آن زمان دو رو و دو چهره اند; ولى روشن است که نسخه اوّل تناسب بیشترى با مجموع کلام امام دارد.

سرانجام در دهمین و یازدهمین اوصاف اهل آن زمان مى فرماید: «نه کوچکشان بزرگسالان را احترام مى کند و نه ثروتمندشان زندگى مستمندشان را تکفّل مى نماید»; (لاَ یُعَظِّمُ صَغِیرُهُمْ کَبِیرَهُمْ، وَ لاَ یَعُولُ(7) غَنِیُّهُمْ فَقِیرَهُمْ).

روشن است هنگامى که جوانان و نوجوانان بى ادب، دور از شرم و حیا پرورش یابند، احترامى براى بزرگترها قائل نیستند و در واقع بزرگترها بذرى که به دست خود افشانده اند، میوه تلخش را مى چینند.

و نیز روشن است هنگامى که فضائل انسانى از جامعه برچیده شود و دنیاپرستى و فساد اخلاق جاى آن را بگیرد، اغنیا به فقیران رحم نمى کنند و این حقیقت را فراموش مى کنند که خداوند مستمندان را در اموال آنها شریک ساخته و سهم قابل توجّهى براى آنها قائل شده است، از این رو تمام آن اموال را حقّ خود مى دانند و در طریق عیش و نوش صرف مى کنند. این در صورتى است که آن اموال از طریق حلال به دست آمده باشد و اگر از طریق حرام باشد و صاحبانش معلوم نباشند، همه آن به فقرا و نیازمندان تعلّق دارد.

در اینجا دو سؤال باقى مى ماند: نخست اینکه چرا در عصر حکومت امام(علیه السلام)این همه مفاسد جامعه اسلامى را فرا گرفته بود؟ پاسخ این سؤال چندان مشکل نیست، اگر چند قدم به عقب بازگردیم و عصر خلیفه سوم را بررسى کنیم که حاکم وقت و دستیارانش با بیت المال چه ها کردند و پستهاى حساس حکومت اسلامى را به دست چه اشخاصى سپردند، جواب این سؤال روشن مى شود. تاریخ به ما مى گوید فساد در عصر خلیفه سوم به قدرى فراگیر شد که مردم بر خلیفه وقت شوریدند و در برابر چشم مهاجران وانصار او را به قتل رسانیدند و کمتر کسى به یارى او برخاست.

سؤال دیگر اینکه ریشه اصلى این مفاسد یازده گانه کجاست؟ اگر درست بنگریم خواهیم دید که همه اینها یا لااقل اغلب آنها از فساد حکومت سرچشمه مى گیرد و مردم که غالباً بر دین حکومتند، همان مسیر را ادامه مى دهند و گاه فساد به قدرى ریشه دار مى شود که کار بر مصلحان بعدى نیز مشکل مى گردد، همان گونه که بر امام(علیه السلام) مشکل شد. به یقین اگر گذاشته بودند امام(علیه السلام) بعد از پیغمبر زمام جامعه اسلامى را به دست گیرد و با آن عدالت و زهد و درایت مسلمین را در مسیر هدایت پیش ببرد، سرنوشت اسلام و مسلمانان طور دیگرى خواهد بود.

جالب اینکه اگر نگاهى به کشورهاى امروز دنیا که حکومتهاى فاسدى دارند، بیفکنیم همه مفاسدى را که امام(علیه السلام) در این بخش از خطبه بیان فرموده در آنجا به روشنى مى بینیم.

#####

1. «کلیل» از ریشه «کلّ» بر وزن «حلّ» به معناى خسته و ناتوان شدن و از کار ماندن و ضعیف گشتن گرفته شده است، بنابراین «کلیل» به معناى خسته و ناتوان و ضعیف است.

2. «مصطلحون» به معناى افرادى است که بر چیزى توافق کنند. از ریشه «صلح» به معناى سازش است.

3. «ادهان» در اصل به معناى روغن مالى کردن است. سپس به معناى خدعه کردن و نیرنگ زدن و سازش کارى بر سر یک امر نامطلوب به کار مى رود.

4. «عارم» یعنى بداخلاق و شرور از ریشه «عرامة» به معناى خشونت و کج خلقى و سخت گیرى گرفته شده و سیلاب طاقت فرسا و موانعى را که در دره ها براى مهار کردن آبها مى سازند، به همین مناسبت «عرم» بر وزن «کدر» گرفته مى شود.

5. «شائب» به معناى پیرمرد بزرگسال از ریشه «شیب» بر وزن «غیب» به معناى پیرى گرفته شده است.

6. «مماذق» به معناى ریاکار از ریشه «مزق» بر وزن «حذف» به معناى آمیختن شیر با آب گرفته شده است.

7. «لا یعول» از ریشه «عول» بر وزن «قول» به معناى سرپرستى و کفالت زندگى کسى را کردن و عیال نیز از همین ریشه گرفته شده است.

#####

▲خطبه 234

رَوى ذِعْلَبُ الیَمامی[الیَمانی]عَنْ أحْمدَ بنَ قُتَیبَة، عَنْ عَبْداللهِ بنِ یَزیدِ، عَنْ مالِکِ بْنِ دَحْیَة، قالَ: کُنّا عِنْدَ أمیرِالْمُؤْمِنینَ(علیه السلام) ، وَ قَدْ ذُکِرَ عِنْدَهُ اخْتِلافُ النّاسِ فَقالَ:

از سخنان امام(علیه السلام) است «ذعلب یمانى» از «احمد بن قتیبه» از «عبدالله بن یزید» از «مالک بن دحیه» نقل مى کند که همه ما در خدمت امیرمؤمنان على(علیه السلام) بودیم. در آنجا سخن از اختلاف و تفاوتهاى مردم با یکدیگر به میان آمد، امام(علیه السلام) فرمود:(1)

#####

1. سند خطبه:

زمخشرى نیز این کلام را در جزء اوّل از کتاب ربیع الابرار نقل کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 181)

▲خطبه در یک نگاه

محور بحث در این کلام امام(علیه السلام) ذکر عوامل تفاوت انسانها با یکدیگر است و ظاهر این کلام آن است که نقصان و کمال انسانها در عقول و غرایز به میزان پاکى گِلى بسته است که سرشت آنها از آن آفریده شده و اگر مى بینیم گروهى از نظر ظاهر یا از جهت اخلاق با هم تناسب و تقارب دارند یا تفاوت و اختلاف در آنها دیده مى شود، به سبب نزدیک بودن یا دور بودن نوع خمیرمایه هاى وجود آنها با یکدیگر است. (البتّه این سخن سؤالاتى در پى دارد که به خواست خدا در تفسیر و شرح به ذکر آن و پاسخش مى پردازیم).

إِنَّمَا فَرَّقَ بَیْنَهُمْ مَبَادِئُ طِینِهِمْ وَ ذَلِکَ أَنَّهُمْ کَانُوا فِلْقَةً مِنْ سَبَخِ أَرْض وَ عَذْبِهَا، وَ حَزْنِ تُرْبَة وَ سَهْلِهَا، فَهُمْ عَلَى حَسَبِ قُرْبِ أَرْضِهِمْ یَتَقَارَبُونَ، وَ عَلَى قَدْرِ اخْتِلاَفِهَا یَتَفَاوَتُونَ، فَتَامُّ الرُّوَاءِ نَاقِصُ الْعَقْلِ، وَ مَادُّ الْقَامَةِ قَصِیرُ الْهِمَّةِ، وَ زَاکِی الْعَمَلِ قَبِیحُ الْمَنْظَرِ، وَ قَرِیبُ الْقَعْرِ بَعِیدُ السَّبْرِ، وَ مَعْرُوفُ الضَّرِیبَةِ مُنْکَرُ الْجَلِیبَةِ، وَ تَائِهُ الْقَلْبِ مُتَفَرِّقُ اللُّبِّ، وَ طَلِیقُ اللِّسَانِ حَدِیدُ الْجَنَانِ.

### ترجمه

آنچه بین آنها (مردم) ایجاد تفاوت کرده عناصر نخستین سرشت آنهاست، زیرا آنها قطعه اى بودند از زمین شور و شیرین، محکم و سست، و بر حسب نزدیک بودن خاکهایشان با یکدگر به هم نزدیکند و به مقدار فاصله اختلاف خاکشان با یکدگر متفاوتند; افراد خوش منظر (غالباً) سست عقل اند، بلند قدان کوتاه همت، پاکیزه عملان بد منظر و کوتاه قدان، عمیق و خوش فکرند. آنها که نهادى پاک دارند (گاه بر اثر عوامل گوناگون) اخلاق ناپسند ظاهر مى سازند. آنها که قلبى نا آرام دارند، افکارشان پراکنده است و سخنوران (زبردست) قوت قلب دارند.

▲شرح و تفسیر

▲سرچشمه تفاوتها

شک نیست که انسانها هم از نظر جسمى و هم از نظر روحى، فکرى و اخلاق با هم متفاوتند. نیز شک نیست که این تفاوتها بر اثر تعلیم و تربیت قابل تغییر و دگرگونى است، بنابراین تفاوتها هرگز به سلب اختیار آدمى و مسئله جبر نمى انجامد.

ولى سخن در این است که سرچشمه این تفاوتها چیست؟ چرا بعضى از نظر جسمانى بلند قامت، بعضى دیگر کوتاه، عدّه اى زیباروى و گروهى نازیبا، جمعى پر استعداد و بعضى ضعیف و ناتوان، گروهى با سخاوت و جمعى بخیل هستند.

امام(علیه السلام) این اختلافات را به موادّى مستند مى سازد که جسم انسان از آن برگرفته شده و مى فرماید: «آنچه بین آنها ایجاد تفاوت کرده آغازهاى سرشت آنهاست، زیرا آنها قطعه اى بودند از زمین شور و شیرین، محکم و سست، و بر حسب نزدیک بودن خاکهایشان با یکدگر به هم نزدیکند و به مقدار فاصله اختلاف خاکشان با یکدگر متفاوتند»; (إِنَّمَا فَرَّقَ بَیْنَهُمْ مَبَادِئُ(1) طِینِهِمْ وَ ذَلِکَ أَنَّهُمْ کَانُوا فِلْقَةً(2) مِنْ سَبَخِ(3) أَرْض وَ عَذْبِهَا(4)، وَ حَزْنِ(5) تُرْبَة وَ سَهْلِهَا(6)، فَهُمْ عَلَى حَسَبِ قُرْبِ أَرْضِهِمْ یَتَقَارَبُونَ، وَ عَلَى قَدْرِ اخْتِلاَفِهَا یَتَفَاوَتُونَ).

بر طبق این بیان، تفاوتها از تفاوت مواد مختلف زمینى گرفته شده است و با توجّه به اینکه زمینها و مواد ترکیبى آنها با هم اختلاف دارند، و ترکیبهاى وجود انسانها از آن مواد با هم متفاوت است و تفاوت آن مواد تأثیر در تفاوت روحیات

و افکار و اخلاق آنها دارد، به این ترتیب در میان انسانها اختلافاتى ظاهر گشت.

در اینجا دو سؤال پیش مى آید: نخست اینکه جدّ اوّلى ما حضرت آدم از خاک آفریده شد و انسانهاى بعد از نطفه آدم و فرزندان او به وجود آمدند نه از خاک. دیگر اینکه آیا این سخن مذهب جبر را تقویت نمى کند که مى گویند: هر کسى مجبور است کارهاى خاصى را انجام دهد و دگرگونى آن ممکن نیست.

پاسخ سؤال دوم را به آخر خطبه، بحث نکات وا مى گذاریم و پاسخ سؤال اوّل از دو راه ممکن است:

نخست اینکه گرچه انسانهاى پس از آدم از نطفه او متولّد مى شوند; ولى نطفه از مواد ترکیبى مختلفى تشکیل یافته که قسمت عمده آن به زمین برمى گردد و در مسیر پرورش از تغذیه مادر استفاده مى کند تا به حد کمال و هنگام تولّد برسد و غذاى مادر هرچه باشد از مواد زمینى گرفته شده، گیاهان از زمین مى رویند و حیوانات مأکول از گیاهان پرورش پیدا مى کنند، بنابراین رشد جنین از یک ذره ظاهراً بى مقدار تا رسیدن به یک جنین کامل همه از مواد زمینى است.

این مطلب را با ذکر یک مثال مى توان روشن تر ساخت و آن اینکه درختان میوه اى که در زمینهاى مختلف مى رویند و همچنین حبوبات و دانه هاى غذایى کاملا با هم متفاوتند; مثلا انگور که در یک زمین مى روید بسیار شیرین تر، لطیف تر و جالب تر از انگورى است که در زمین دیگر مى روید و همچنین سایر میوه ها.

انسانها نیز چنین هستند و از آنجایى که رابطه جسم و روح نسبت به یکدیگر بسیار نزدیک است تفاوت این مواد در روحیات و خلقیات انسان اثر مى گذارد.

پاسخ دیگر اینکه صرف نظر از آنچه گفته شد، اگر تنها بر گرفتن جسم آدم از خاک تکیه کنیم باز ممکن است از این ماده ترکیبى وجود آدم هنگامى که نطفه را تشکیل مى دهد، نطفه هاى مختلفى حاصل شود. در بعضى از حالات بخشى از فلان ماده، بیشتر در نطفه وارد شود و در بعضى از حالات کمتر و به همین دلیل فرزندانى که از یک پدر و مادر و در یک آب و هوا متولّد مى شوند و حتى تغذیه پدر و مادر هم شبیه به هم است، با هم متفاوت و مختلف اند; یکى دلیرتر و دیگرى با سخاوت تر، یکى ضعیف تر و دیگرى باهوش تر است.

این نکته نیز قابل ملاحظه است که آب و هوا نیز بخشى از وجود انسان را تشکیل مى دهد; ولى امام(علیه السلام) در اینجا سرچشمه اختلاف را فقط تفاوت ماده زمینى ذکر فرمود و سخنى از آب و هوا به میان نیاورد یا از آن رو تأثیر آنها نسبت به مواد زمینى بسیار کمتر است و یا اینکه آب و هوا نیز تحت تأثیر موادّ زمینى است، در شوره زارها، آب شور و هوا آلوده و در سرزمینهاى شیرین، آب شیرین و هوا پاک و مطبوع است.

البتّه کیفیّت تابش آفتاب نیز تأثیر خاص خود را دارد و به همین دلیل در مناطق استوایى، افراد غالباً سیاه پوست و در مناطق معتدل، سفیدپوست هستند و به یقین تنها رنگ پوست عوض نمى شود، بلکه منطقه جغرافیایى به سبب تفاوت تابش آفتاب یا تفاوت آب و هوا و زمینها، تأثیر ویژه خود را دارد.

به هر حال با توجّه به آنچه گفتیم، کلام امام را مطابق آنچه ظاهرش دلالت دارد مى توان پذیرفت و با موازین علمى امروز نیز کاملاً سازگار است و نیازى نیست بگوییم منظور از (مَبَادِئُ طِینِهِمْ) ارواح و نفوس انسانى هستند و بقیه الفاظ امام را نیز بر تفاوت ارواح حمل کنیم; نه بر تفاوت اجسام که تأثیر گذار در تفاوت اخلاق و روحیات است، آن گونه که از سخنان ابن ابى الحدید در شرحش بر نهج البلاغه استفاده مى شود.

آنگاه امام(علیه السلام) در ادامه سخن نمونه هاى متعددى از تأثیر جسم بر اخلاق و فکر و صفات نفسانى بیان مى فرماید و با ذکر هفت نمونه از رابطه جسم و روح و ترکیب ظاهرى با خُلق و خوى باطنى، این بحث را به پایان مى برد و مى فرماید:

«افراد خوش منظر (غالباً) سست عقل اند، بلند قدان کوتاه همت، پاکیزه عملان بد منظر و کوتاه قدان، عمیق و خوش فکرند آنها که نهادى پاک دارند (گاه بر اثر عوامل گوناگون) اخلاق ناپسند ظاهر مى سازند آنها که قلبى نا آرام دارند، افکارشان پراکنده است و سخنوران (زبردست) قوت قلب دارند»; (فَتَامُّ الرُّوَاءِ(7)نَاقِصُ الْعَقْلِ، وَ مَادُّ الْقَامَةِ قَصِیرُ الْهِمَّةِ، وَ زَاکِی الْعَمَلِ قَبِیحُ الْمَنْظَرِ، وَ قَرِیبُ الْقَعْرِ(8)بَعِیدُ السَّبْرِ(9)، وَ مَعْرُوفُ الضَّرِیبَةِ مُنْکَرُ الْجَلِیبَةِ، وَ تَائِهُ(10) الْقَلْبِ مُتَفَرِّقُ اللُّبِّ، وَ طَلِیقُ اللِّسَانِ حَدِیدُ الْجَنَانِ).

آنچه درباره این روابط هفتگانه در میان جسم و روح و ماده جسمانى و اخلاق در کلام امام(علیه السلام) آمده، به یقین به صورت قاعده اى کلى و بى استثنا نیست، بلکه نظر به غالب افراد دارد و به همین دلیل استثنائاتى براى آنها با چشم خود دیده ایم.

جمله «قَرِیبُ الْقَعْرِ بَعِیدُ السَّبْرِ» با توجّه به اینکه «قعر» در اینجا اشاره به کوتاهى قامت است، زیرا افراد کوتاه قامت فاصله زیادى در میان سر و قدمهایشان نیست و به همین دلیل واژه «قریب القعر» براى آنها مناسب است و با توجّه به اینکه «سبر» به معناى آزمایش و بررسى و عمق یابى است، تعبیر به «بعید السبر» اشاره به عمق فکر و آگاهى فراوان است.

این احتمال نیز وجود که تعبیر به «بعید السبر» اشاره به این باشد که آنها به تعبیر عوام، افرادى تودار هستند که شناختشان به آسانى امکان پذیر نیست. ابن ابى الحدید در شرح نهج البلاغه خود و همچنین ابن میثم و بعضى دیگر از شارحان، این معنا را پذیرفتند.

جمله «مَعْرُوفُ الضَّرِیبَةِ...» با توجّه به اینکه «ضریبه» در اینجا به معناى سجیه، نهاد و خوى و خصلت است و «جلیبه» به معناى کارى است که انسان بر خلاف خوى و خصلت انجام مى دهد گویى آن را خارج از وجود خود جلب و وارد مى کند، مفهومش این است که گروهى از آن انسانهاى پاک نهاد بر اثر عوامل برونى; مانند تربیتهاى غلط و محیطهاى آلوده و تبلیغهاى سوء که منشأ دواعى شیطانى مى شود، بر خلاف سجیه خود رفتار مى کنند.

جمله «تَائِهُ الْقَلْبِ...» مفهومى دارد که غالباً در زندگى خود و دیگران تجربه کرده ایم و آن اینکه افرادى که بر اثر عوامل مختلف، قلبى ناآرام دارند، قدرت تفکّر منظم را از دست مى دهند و طبعاً افکارشان پریشان مى شود به طورى که از پریشانى فکر آنها ناراحتى دلهایشان را مى توان به دست آورد.

جمله «وَ طَلِیقُ اللِّسَانِ...» نیز مفهومى دارد که به تجربه رسیده و آن اینکه سخنوران ماهر، افرادى هستند که قلبى قوى و نیرومند دارند و از چیزى نمى ترسند، شجاع اند و به همین دلیل در ایراد سخنرانى مهارت دارند.

#####

1. «مبادى» جمع مبدأ به معناى آغاز هر چیزى است و در اینجا به معناى عناصرى است که طینت انسانها را تشکیل داده است.

2. «فلقة» به معناى قطعه از هر چیزى است. از ریشه «خلق» بر وزن «حلق» گرفته شده که به معناى شکاف دادن است و از آنجایى که شکاف دادن سبب مى شود هر چیزى به قطعات متعدد تقسیم شود، واژه «فلقه» به معناى قطعه آمده است.

3. «سبخ» به معناى زمین شوره زار است.

4. «عذب» به معناى شیرین و گواراست (مقابل سبخ است).

5. «حزن» این واژه هنگامى که در مورد زمین به کار رود به معناى زمین خشن و ناهموار است و «حزن» به معناى غم نیز از همین ریشه گرفته شده است.

6. «سهل» این واژه هنگامى که در مورد زمین به کار رود به معناى زمین هموار و نرم است و «سهل» به معناى آسان نیز از همین ریشه گرفته شده است.

7. «رواء» از ریشه «رىّ» بر وزن «حى» در اصل به معناى سیراب شدن است، از این رو به افراد زیبا و خوش چهره «رواء» گفته مى شود. گویى آنها همانند گیاهى هستند که کاملا سیراب شده و خوش منظر است.

8. «قعر» در اینجا به معناى باطن است و قعر هر چیزى به آخرین نقطه عمق آن اطلاق مى شود.

9. «سبر» در اصل به معناى آزمودن و بررسى کردن است و به کسى که نمى توان به آسانى به اسرار درون او پى برد «بعید السبر» اطلاق مى شود.

10. «تائه» به معناى سرگردان از ریشه «تیه» بر وزن «سعى» و «تیه» بر وزن «تیم» گرفته شده که به معناى سرگردان شدن و گمراه گشتن است.

#####

▲نکته ها

▲1. رابطه عجیب روح و جسم

بسیارى از دانشمندان و فلاسفه تصریح کرده اند که رابطه روح و جسم انسان چنان است که ویژگى هر یک در دیگرى اثر مى گذارد، بنابراین جاى تعجب نیست که میان قیافه و قامت انسانها و سایر ویژگیهاى جسمانى آنان با روحیات و اخلاق آنها رابطه اى برقرار باشد.

از قدیم الایّام تا به امروز جمعى از دانشمندان این روابط را در کتابهاى خود ذکر کرده اند و مجموعه اى به نام علم قیافه شناسى به وجود آمده است.

ولى غالباً اعتراف دارند که این رابطه ها (رابطه اخلاق و روحیات با اشکال مختلف جسمانى) کلیت ندارد، زیرا عوامل دیگرى نیز در روحیات و اخلاق انسان اثرگذار است که گاه تأثیر آنها غلبه مى کند و رابطه قیافه و اخلاق را برهم مى زند; مثلاً خُلق و خوى پدر و مادر، تأثیر آب و هواى اقلیمى، سر و کار داشتن با اشیاى مختلف به حسب شغل و کسب و کار خود، این امور و مانند آن نیز مى تواند در خُلقیات انسان اثر بگذارد و گاه کلیت روابط علم قیافه شناسى را بر هم زند.

به هر حال آنچه در کلام مولا (علیه السلام) در بالا خواندیم اشاره اى به گوشه اى از این رابطه روح و جسم است که امام(علیه السلام) در پاسخ سؤال بعضى از یارانش درباره اختلاف روحیات مردم بیان فرمود و آنچه را در این خطبه مى خوانیم نیز به یقین اصلى کلى و استثنا ناپذیر نیست.

از اینجا روشن مى شود که اگر در بعضى از روایات مطالبى بر خلاف آنچه در کلام بالاست دیده مى شود از قبیل همین استثنائات است; مانند حدیث معروف نبوى که مى گوید: «أُطْلُبُ الْخَیْرَ عِنْدَ حِسانِ الْوُجُوهِ; خیر و نیکى را نزد زیبارویان بیابید».(1)

در حالى که در بعضى از روایات آمده است رسول خدا ضمن خطبه اى فرمود: «أیُّهَا النّاسُ إیّاکُمْ وَ خَضْراءُ الدِّمَنِ قیلَ یا رَسُولَ اللهِ وَ ما خَضْراءُ الدِّمَنِ؟ قالَ: الْمَرأةُ الْحَسْناءُ فى مَنْبَتِ السُّوء; اى مردم از گیاهان زیبایى که بر مزبله ها مى روید بپرهیزید، عرض کردند: اى رسول خدا منظور از این گیاهان چیست؟ فرمود: زن زیبا رویى که در خانواده آلوده اى پرورش یافته باشد».(2)

#####

1. وسائل الشیعه، ج 14، ص 37، ح 4.

2. بحارالانوار، ج 100، ص 236، ح 22.

#####

######

▲2. آیا این رابطه، با اصل اختیار سازگار است؟

سؤال دیگرى که در اینجا مطرح مى شود این است که اگر شور و شیرین بودن خاکهاى سرشت انسانها و رابطه اشکال جسمانى با خُلق و خوى بشر را بپذیریم، نتیجه اش این است که نه نیکوکاران توان بدکارى دارند و نه بدکاران توان نیکوکارى و این موافق مکتب جبر است و مى دانیم حرکت کردن بر وفق مکتب جبر نتیجه اش انکار ثواب و عقاب و بى هدف بودن بعثت انبیا و در نهایت نفى عدالت پرورگار است.

پاسخ این سؤال چندان پیچیده نیست. هیچ کس نمى گوید کیفیّات جسمانى یا سرشت افراد، علت تامّه براى آن خُلقیّات است، بلکه تنها به عنوان یک زمینه مى توان از آن یاد کرد.

این مطلب را با ذکر مثالى مى توان روشن ساخت; همه مى گویند: محیط خانواده یا محیط اجتماع در اعمال انسانها اثر مى گذارد; ولى این سخن بدان معنا نیست که اراده انسان را سلب کند، بلکه تنها یک زمینه است، لذا بسیار مى بینیم افرادى که در یک خانواده آلوده پرورش یافته اند; ولى انسانهاى صالح و درستکار و با ایمانى بوده اند، و به عکس افرادى در خانواده هاى صالح پرورش یافته اند; ولى انسانهاى نادرستى از کار در آمده اند. به بیان دیگر جزء اخیر علّت تامّه اراده خود انسان است که اثر نهایى را به دنبال دارد.

این نکته نیز شایان توجّه است که چنانچه کسى زمینه هاى نامساعد اخلاقى یا محیطهاى خانوادگى یا اجتماعى داشته باشد; ولى در مسیر صحیح گام بردارد اجر و پاداش او از کسانى که در محیطى مساعد پرورش یافته اند به یقین بیشتر است.

▲خطبه 235

قَالَهُ وَ هُوَ یَلِی غُسْلَ رَسُولِ اللهِ(صلى الله علیه وآله) وَ تَجْهِیزَهُ:

از سخنان امام(علیه السلام) است این سخن را هنگامى ایراد فرمود که مشغول غسل رسول خدا(صلى الله علیه وآله) و آماده کردن او براى دفن بود.(1)

#####

1. سند خطبه:

این کلام را گروهى که قبل از سیّد رضى مى زیستند در کتابهاى خود آوردند از جمله:

الف) «محمد بن حبیب» (متوفاى سال 245) یعنى 114 سال قبل از تولّد مرحوم رضى در کتاب «امالى» خود آورده است.

ب) «ابو اسحاق ابراهیم» معروف به زجاج (متوفاى سال 311) یعنى 48 سال قبل از تولّد سیّد رضى در کتاب امالى خود از محمد بن یزید مبرد نقل کرده است.

ج) شیخ مفید نیز در کتاب امالى خود آن را با سند خویش از ابن عباس روایت کرده است. صاحب کتاب مصادر بعد از ذکر مطالب بالا مى گوید: شکى نیست که این کلام، کلام على(علیه السلام) است و اگر در کتاب «زهر الآداب» آن را به دیگرى نسبت دادند توهمى بیش نیست. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 182-183)

▲خطبه در یک نگاه

همان گونه که اشاره شد، امام(علیه السلام) این سخن را هنگامى ایراد کرد که مشغول غسل و تجهیز پیغمبر اکرم بود; سخنانى سوزناک و حزن انگیز که از نهایت اندوه و غم مولا در آن هنگام خبر مى دهد. این در حالى بود که دیگران بدن پیغمبر را رها کرده بودند و در سقیفه بنى ساعده مشغول توطئه براى به دست گرفتن خلافت پیغمبر بودند.

بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی یَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدِ انْقَطَعَ بِمَوتِکَ مَا لَمْ یَنْقَطِعْ بِمَوْتِ غَیْرِکَ مِنَ النُّبُوَّةِ وَ الاِْنْبَاءِ وَ أَخْبَارِ السَّمَاءِ. خَصَّصْتَ حَتَّى صِرْتَ مُسَلِّیاً عَمَّنْ سِوَاکَ وَ عَمَّمْتَ حَتَّى صَارَ النَّاسُ فِیکَ سَوَاءً. وَ لَوْ لاَ أَنَّکَ أَمَرْتَ بِالصَّبْرِ، وَ نَهَیْتَ عَنِ الْجَزَعِ، لاََنْفَدْنَا عَلَیْکَ مَاءَ الشُّؤُونِ وَ لَکَانَ الدَّاءُ مُمَاطِلاً وَ الْکَمَدُ مُحَالِفاً، وَ قَلاَّ لَکَ! وَ لَکِنَّهُ مَا لاَ یُمْلَکُ رَدُّهُ، وَ لاَ یُسْتَطَاعُ دَفْعُهُ! بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی! اذْکُرْنَا عِنْدَ رَبِّکَ، وَ اجْعَلْنَا مِنْ بَالِکَ.

### ترجمه

پدر و مادرم فدایت باد اى رسول خدا، با مرگ تو چیزى قطع شد که با مرگ دیگرى قطع نگشت و آن نبوّت و پیام آوردن (از سوى خدا) و اخبار آسمان بود. ولى مصیبت تو این اثر را داشت که تسلى دهنده در برابر مصائب غیر توست (و با توجّه به این، مصائب دیگر در نظرم کوچک و کم اهمیّت است اضافه بر این) مصیبت تو آن قدر گسترده است که عموم مردم در آن عزا دارند. اگر تو ما را به صبر و شکیبایى امر نفرموده بودى و از جزع و بى تابى نهى نمى کردى، آن قدر بر تو گریه مى کردیم که اشکهایمان تمام شود و این درد جانکاه همیشه برایمان باقى بود و حزن و اندوهمان دائمى، و همه اینها در مصیبت تو کم بود; امّا چه مى توان کرد، چون مرگ چیزى است که نمى توان آن را باز گرداند و قدرت بر دفع آن نیست. پدر و مادرم فدایت باد ما را در پیشگاه پروردگارت یاد کن و ما را همیشه به خاطر داشته باش.

▲شرح و تفسیر

▲مصیبت عظیم و جانکاه رحلت پیامبر خدا

امام(علیه السلام) پیکر پاک پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) را مخاطب ساخته و چنین مى گوید: «پدر و مادرم فدایت باد اى رسول خدا، با مرگ تو چیزى قطع شد که با مرگ دیگرى قطع نگشت و آن نبوّت و پیام آوردن (از سوى خدا) و اخبار آسمان بود»; (بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی یَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدِ انْقَطَعَ بِمَوْتِکَ مَا لَمْ یَنْقَطِعْ بِمَوْتِ غَیْرِکَ مِنَ النُّبُوَّةِ وَ الاِْنْبَاءِ وَ أَخْبَارِ السَّمَاءِ).

جمله «بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی» که از جمله هاى رائج در میان عرب به هنگام اظهار علاقه به کسى است، اشاره به این است که عزیزترین عزیزانم پدر و مادر من هستند که آنها را فداى تو مى کنم. ممکن است به هنگام گفتن این سخن، پدر و مادر گوینده در حیات نباشند همان گونه که در خطبه مورد بحث چنین است; ولى ضررى به مفهوم سخن نمى رساند، زیرا این جمله جنبه کنایى دارد و اشاره به این است که مخاطب، آن قدر عزیز است که انسان عزیزترین بستگان خود را فداى او مى کند.

در بعضى از روایات آمده است: که اگر پدر و مادر انسان زنده باشند و اهل ایمان، گفتن این سخن اهانتى به آنها مى گردد و سبب عقوق مى شود.(1)

ولى ظاهراً این حدیث ناظر به مواردى است که مخاطب مانند پیغمبر و امام نباشد، زیرا چنین تعبیرى در برابر آن بزرگواران نه تنها اهانت نیست، بلکه مایه افتخار است.

به همین دلیل این تعبیر در بسیارى از زیارت نامه ها، دیده مى شود در حالى که بسیارى از زیارت کنندگان، پدران و مادرانشان زنده و اهل ایمانند.

تعبیر به «نبوت» و «انباء» و «اخبار السماء»، سه مفهوم متفاوت دارد: «نبوّت» اشاره به مقام آن حضرت است و «انباء» برنامه عملى پیغمبر را در ابلاغ وحى آسمانى بیان مى کند و «اخبار السماء» ناظر به خبرهایى است که مربوط به مسائل شریعت نبوده، مانند خبرهاى غیبى و پیش بینى هاى حوادث آینده و ملاحم.

به هر حال جمله هاى بالا به صراحت خبر از خاتمیّت پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)مى دهد و دلیل روشنى بر این است که بعد از آن حضرت، فرشته وحى هرگز نازل نخواهد شد و این موهبت عظیم که در سایه وجود پیغمبر، نصیب جهانیان بود با رحلت او برداشته شد و ناراحتى شدید امیرمؤمنان على(علیه السلام) نیز به همین جهت است.

سپس به دو نکته دیگر اشاره مى کند و مى فرماید: «ولى مصیبت تو این اثر را داشت که تسلّى دهنده در برابر مصائب غیر توست (و با توجّه به اینکه مصائب دیگر کوچک و کم اهمیّت است اضافه بر این) مصیبت تو آن قدر گسترده است که عموم مردم در آن به طور یکسان عزا دارند»; (خَصَّصْتَ حَتَّى صِرْتَ مُسَلِّیاً(2)عَمَّنْ سِوَاکَ وَ عَمَّمْتَ حَتَّى صَارَ النَّاسُ فِیکَ سَوَاءً).

چگونه ممکن است مصیبت پیغمبر عمومیّت نداشته باشد در حالى که او «رحمة للعالمین» بود و سبب نجات جامعه بشرى از چنگال انواع انحرافات. او به همه انسانها تعلق داشت و همه را تحت توجّه و عنایت قرار مى داد، بنابراین همه باید بر مرگ آن حضرت اشک بریزند.

از سویى دیگر هرقدر عزیز از دست رفته بزرگ تر و آثارش گسترده تر باشد، به همان نسبت مصیبت فقدانش عظیم تر است و چون پیغمبر اکرم برترین انسان، با خدمتى گسترده و بى نظیر بود، مصیبت فقدانش از همه مصائب برتر است و به بیان دیگر، مصائب دیگر در برابر مصیبت فقدان او کوچک است.

به همین دلیل امام(علیه السلام) هنگامى که گرفتار مصیبت جانکاه همسرش زهراى مرضیه(علیها السلام) شد، به همین مطلب اشاره فرمود و خطاب به پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) عرضه داشت: «گرچه پیمانه صبرم از فراق دختر برگزیده ات لبریز شده; ولى مصیبت مرگ و رحلت تو به قدرى بزرگ بود که دیگر مصیبتها را در برابر من کوچک مى کند»; (قَلَّ یَا رَسُولَ اللهِ عَنْ صَفَیِّتِکَ صَبْرِى وَ رَقَّ عَنْهَا تَجَلُّدِى إِلاَّ أَنَّ فِى التَّأَسِّى لِى بِعَظِیمِ فُرْقَتِکَ وَفَادِحِ مُصِیبَتِکَ مَوْضِعَ تَعَزٍّ).(3)

در حدیثى از امام باقر(علیه السلام) مى خوانیم که به یکى از یارانش چنین فرمود: «إنْ أصَبْتَ بِمُصیبَة فی نَفْسِکَ أوْ فی مالِکَ أوْ فی وَلَدِکَ فَاذْکُرْ مُصابَکَ بِرَسُولِ اللهِ فَإنَّ الْخَلائِقَ لَمْ یُصابُوا بِمِثْلِهِ قَطُّ; هرگاه مصیبتى در جان یا مال یا فرزندت به تو برسد، مصیبت رسول الله را یاد کن، زیرا مردم هرگز به مصیبتى مانند مصیبت آن حضرت گرفتار نشدند».(4)

سپس امام(علیه السلام) در ادامه این سخن به نکته دیگرى اشاره کرده عرضه مى دارد: «اگر تو ما را به شکیبایى امر نفرموده بودى و از جزع و بى تابى نهى نمى کردى، آن قدر بر تو گریه مى کردیم که اشکهایمان تمام شود و این درد جانکاه همیشه برایمان باقى بود و حزن و اندوهمان دائمى، و تازه همه اینها در مصیبت تو کم بود»; (وَ لَوْ لاَ أَنَّکَ أَمَرْتَ بِالصَّبْرِ، وَ نَهَیْتَ عَنِ الْجَزَعِ، لاََنْفَدْنَا(5) عَلَیْکَ مَاءَ الشُّؤونِ، وَ لَکَانَ الدَّاءُ مُمَاطِلاً وَ الْکَمَدُ مُحَالِفاً، وَ قَلاَّ لَکَ!).

با توجّه به اینکه (شؤون) جمع شأن در اینجا به معناى غده هاى اشک زاست، منظور امام این است که اگر ما را از گریه و جزع نهى نکرده بودى چنان اشک مى ریختیم که منابع اشکى ما تمام شود; ولى صبر و شکیبایى را ما از تو آموختیم.

آن روز که فرزندت ابراهیم از دنیا چشم پوشید، اشک مى ریختى ولى بى تابى و جزع نداشتى، در مصیبت عظیم عمویت حمزه نیز همین گونه رفتار کردى، پس ما شکیبایى را از تو آموختیم.

واژه (مماطل) به معناى بدهکارى است که اداى دین خود را به تأخیر مى اندازد و «داء المماطل» به بیمارى لاعلاج گفته مى شود و شباهت به چنان بدهکارى دارد.

(کمد) به معناى اندوه درونى است و (محالف) کسى است که با انسان پیمان بسته و بر سر پیمان خویش است، بنابراین «کمد محالف» اشاره به اندوه درونى پایدار است.

ضمیر تثنیه در (قَلاّ لک) اشاره به همان داء و کمد است; یعنى درد مصیبت تو و اندوه پایدار آن باز هم در برابر عظمت این مصیبت ناچیز است.

امام در ادامه مى افزاید: «امّا چه مى توان کرد، چون مرگ چیزى است که نمى توان آن را باز گرداند و قدرت بر دفع آن نیست» (وَ لَکِنَّهُ مَا لاَ یُمْلَکُ رَدُّهُ، وَ لاَ یُسْتَطَاعُ دَفْعُهُ!).

بنابراین گریستن و بى تابى مشکلى را حل نمى کند، باید صبر داشت و به رضاى خدا راضى بود.

و به گفته سعدى:

خبر دارى اى استخوانى قفس *** که جان تو مرغى است نامش نفس

چو مرغ از قفس رفت وبگسست قید *** دگر ره، نگردد به دام تو صید

در پایان بار دیگر در مقام ابراز عشق و علاقه به پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) بر آمده عرضه مى دارد: «پدر و مادرم فدایت باد! ما را در پیشگاه پروردگارت یاد کن و همیشه ما را به خاطر داشته باش»; (بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی! اذْکُرْنَا عِنْدَ رَبِّکَ، وَ اجْعَلْنَا مِنْ بَالِکَ).(6)

مفهوم این تعبیر آن است که روح پاک تو به ملکوت اعلى مى رود و در جوار قرب خدا قرار مى گیرد. در آنجا براى ما دعا کن و حل مشکلات ما را از خدایت بخواه بگونه اى که همیشه در خاطر عاطر تو باشیم.

#####

1. وسائل الشیعه، ج 2، ص 653، ح 1.

2. «مسلیا» به معناى تسلیت دهنده است از ریشه «سلو» بر وزن «سرو» به معناى آرامش بعد از ناراحتى گرفته شده.

3. نهج البلاغه، خطبه 202.

4. کافى، ج 3، ص 220، ح 2.

5. «انفدنا» از ریشه «نفاد» به معناى تمام شدن چیزى است و «انفاد» مصدر باب افعال به معناى تمام کردن است.

6. «بال» به معناى خاطر و قلب و حال است.

#####

▲نکته ها

▲1. گریه در مصیبت عزیزان

از کلام بالا و روایات دیگر استفاده مى شود که گریستن در مصائب عزیزان ممنوع نیست، و ممنوع تنها جزع و بى تابى و ناشکرى است. قلب انسان کانون عواطف است و این عواطف مخصوصاً هنگامى که شدید باشد، در همه وجود انسان اثر مى گذارد. هنگامى که عزیزى از دست رود، قلب متلاطم مى گردد و اشک جارى مى شود، بغض گلوى انسان را مى گیرد و زبان به اظهار اشتیاق به عزیز از دست رفته مى پردازد. اینها هیچ کدام ممنوع نیست، بلکه ممدوح است به شرط اینکه آمیخته با شکیبایى و صبر باشد. ممنوع است که انسان بى تابى کند، سر به دیوار بکوبد، لطمه بر صورت زند، سخنان ناروا بگوید.

در حدیثى مى خوانیم: «هنگامى که خبر وفات جعفر بن ابى طالب و زید بن حارثه (در جنگ موته) به پیغمبر رسید، هنگامى که وارد خانه مى شد شدیداً براى آنها گریه مى کرد و مى گفت: آنها براى من سخن مى گفتند و با آنها انس مى گرفتم، هردو با هم رفتند».(1)

نیز در داستان جنگ احد مى خوانیم: «هنگامى که پیغمبر به مدینه باز گشت از هر خانه اى صداى گریه و زارى براى شهیدى به گوش آن حضرت رسید که بازماندگان بر شهیدانشان مى گریستند جز خانه عمویش حمزه، پیغمبر بسیار ناراحت شد و گفت: ولى حمزه گریه کنندگانى ندارد. اهل مدینه که از این سخن باخبر شدند قسم یاد کردند که هرگز بر عزیز از دست رفته اى گریه نکنند مگر اینکه نخست براى حمزه نوحه گرى کنند و بگریند» و این سنّت همچنان تا امروز (زمانى که امام باقر(علیه السلام) این حدیث را بیان مى فرمود ادامه دارد).(2)

روایات بسیارى نیز در باره نهى از جزع و بى تابى از معصومان(علیهم السلام) نقل شده است از جمله امیر مؤمنان على(علیه السلام) مى فرماید: «إنَّکَ إنْ صَبَرْتَ جَرَتْ عَلَیْکَ الْمَقادیرُ وَ أنْتَ مَأجُورٌ وَ إنْ جَزِعْتَ جَرَتْ عَلَیْکَ الْمَقادیرُ وَ أنْتَ مَعْذورٌ; اگر صبر و شکیبایى (در مصائب) پیشه کنى آنچه مقدّر است به هر حال واقع مى شود و تو (در پیشگاه خدا) مأجور هستى و اگر جزع و بى تابى کنى مقدّرات به هر حال صورت مى گیرد; ولى تو گنهکار خواهى بود».(3)

نباید فراموش کرد جزع و بى تابى افزون بر اینکه نوعى ناسپاسى در پیشگاه خداست، آثار بسیار مخربى روى اعصاب انسان دارد و گاه او را تا سرحد جنون پیش مى برد.

#####

1. من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 177، ح 527.

2. من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 183، ح 553.

3. مستدرک، ج 2، ص 431، ح 40.

#####

▲2. تجهیز پیامبر(صلى الله علیه وآله)

در اینکه پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در چه روزى چشم از جهان بربست، اختلافى نیست. همه اتفاق نظر دارند که روز دوشنبه بود و مشهور میان پیروان اهل بیت(علیهم السلام) این است که دفن آن حضرت سه روز بعد انجام یافت.

گرچه از روایات استفاده مى شود که تعجیل در دفن میّت مستحب است; ولى هنگامى که شخص از دست رفته کسى مانند پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) باشد و مردم بخواهند گروه گروه بر او نماز بخوانند و اداى احترام نسبت به او بنمایند، مسئله شکل دیگرى به خود مى گیرد.

از روایات نیز استفاده مى شود مردم ده نفر ده نفر وارد حجره پیامبر شدند و بر آن حضرت نماز گذاردند و سپس در همانجا بدن پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به خاک سپرده شد، زیرا بعد از آنکه هرکسى در باره محل دفن پیامبر اظهار نظرى کرد، بعضى مکه را پیشنهاد کردند و عده اى مدینه را (در بقیع یا در صحن مسجد رسول الله) امیر مؤمنان على(علیه السلام)فرمود: «إنَّ اللهَ لَمْ یَقْبِضْ نَبِیّاً إلاّ فی أطْهَرِ الْبِقاعِ فَیَنْبَغی أنْ یُدْفَنَ فِی الْبُقْعَةِ الَّتی قُبِضَ فیها فَاتَّفَقَتِ الْجَماعَةُ عَلى قَوْلِهِ(علیه السلام) وَ دُفِنَ فی حُجْرَتِهِ; خداوند هیچ پیغمبرى را قبض روح نمى کند مگر در پاک ترین نقاط روى زمین، بنابراین سزاوار است در همان محلى که حضرت قبض روح او شده دفن شود. هنگامى که مردم این سخن را شنیدند متفقا رأى آن حضرت را پذیرفتند و بدن پاک پیامبر در همانجا به خاک سپرده شد».(1)

در اینکه قبل از پوشاندن قبر چه کسى وارد قبر شد، همچنین نقل شده است: على(علیه السلام) و فضل بن عباس و دو نفر دیگر وارد شدند.(2)

به هر حال شک نیست که تجهیز پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) اعم از غسل و تکفین و نماز و تدفین عمدتاً به وسیله على(علیه السلام) صورت گرفت در حالیکه دیگران در سقیفه بنى ساعده مشغول گفت و گو و چانه زدن در امر خلافت بودند و حتى مطابق بعضى از نقلها تعزیه گردانهاى سقیفه موفق به نماز بر پیامبر هم نشدند.

براى آگاهى بیشتر در مسائل بالا به کتاب بحارالانوار جلد 22 صفحه 504 به بعد مراجعه کنید.

######

#####

1. تهذیب الاحکام، ج 6، ص 2-3.

2. بحار الانوار، ج 22، ص 525.

#####

▲خطبه 236

اقْتَصَّ فیهِ ذِکْرَ ما کانَ مِنْهُ بَعْدَ هِجْرَةِ النَّبِی(صلى الله علیه وآله) ثُمَّ لِحاقُهُ بِهِ:

از سخنان امام(علیه السلام) است که پیرامون حوادث بعد از هجرت پیامبر(صلى الله علیه وآله) و ملحق شدن به آن حضرت بحث مى کند.(1)

#####

1. سند خطبه:

از کسانى که این سخن را از امام نقل کرده اند، ابن اثیر در کتاب «النهایه» است که آن را در ماده «وطأ» ذکر کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 234)

▲خطبه در یک نگاه

با توجّه به اینکه گفتار امام(علیه السلام) در اینجا به صورت بسیار موجز و کوتاه ذکر شده، نیازى به شرح خطبه در یک نگاه نمى بینیم.

#####

فَجَعَلْتُ أَتْبَعُ مَأْخَذَ رَسُولِ اللَّهِ(صلى الله علیه وآله) فَأَطَأُ ذِکْرَهُ، حَتَّى انْتَهَیْتُ إِلَى الْعَرَجِ.

### ترجمه

من خود را در همان راهى قرار دادم که پیامبر(صلى الله علیه وآله) از آن راه رفته بود. همه جا به سراغ او بودم و در گذرگاه یادش قدم مى زدم تا اینکه به منزلگاه عرج (منزلگاهى نزدیک مدینه) رسیدم (و در این هنگام احساس آرامش کردم که به زودى پیشواى محبوبم را خواهم دید).

▲شرح و تفسیر

▲گذرگاه یاد محبوب!

این سخن همان گونه که مرحوم سیّد رضى گفته است، بخش کوتاهى از خطبه مفصّلى است که امام آن را بیان فرموده و مرحوم سیّد رضى این چند جمله را به موجب لطافتى که در تعبیرات آن از نظر فصاحت و بلاغت یافته جدا ساخته است.

از کتاب تمام نهج البلاغه چنین بر مى آید که این کلام بخشى از خطبه اى بوده که ضمن آن امام(علیه السلام) موقعیت خود را نسبت به رسول خدا بیان مى کند و در جاى جاى آن رابطه نزدیک خود را با آن حضرت و عنایت و توجّه آن حضرت را نسبت به خودش شرح مى دهد و در ضمن همان خطبه موقعیّت اهل بیت(علیهم السلام) را کاملا روشن مى سازد.(1)

این سخن ـ همان گونه که در بالا اشاره شد ـ ناظر به زمانى است که پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)بعد از داستان «لیلة المبیت» با شتاب به سوى مدینه مى رفت و امام در مکّه مانده بود تا امانتهاى مردم را که نزد پیغمبر وجود داشت به آنها برساند، سپس در موقعى مناسب دور از چشم دشمن به سوى مدینه حرکت کند.

امام(علیه السلام) در این فاصله که گرفتار فراق پیشوا و استاد عزیز خود بود، سخت ناراحت بود و ایام فراق بر او سنگینى مى کرد. گفتار مورد بحث به خوبى از این امر حکایت مى کند که مى فرماید: «من خود را در همان راهى قرار دادم که پیامبر(صلى الله علیه وآله)از آن راه رفته بود. همه جا به سراغ او بودم و در گذرگاه یادش قدم مى زدم تا اینکه به منزلگاه عرج (منزلگاهى نزدیک مدینه) رسیدم (و در این هنگام احساس آرامش کردم که به زودى پیشواى محبوبم را خواهم دید); (فَجَعَلْتُ أَتْبَعُ مَأْخَذَ رَسُولِ اللَّهِ(صلى الله علیه وآله) فَأَطَأُ ذِکْرَهُ، حَتَّى انْتَهَیْتُ إِلَى الْعَرَجِ).

این سخن نشان مى دهد که امام(علیه السلام) در همین چند روز فراق پیغمبر چه ناراحتى عجیبى داشت، دائماً به یاد آن حضرت بود و با یاد او خاطر خود را مشغول مى داشت و همچون کسى که عزیزترین عزیزانش را از او گرفته باشند بى تابى مى کرد; ولى چاره اى نبود، باید بماند و ودایع مردم را که بر اساس اعتماد به رسول الله به آن حضرت سپرده بودند، به آنها برساند. سپس دور از چشم دشمن آماده حرکت به سوى مدینه شود. از تواریخ اسلامى استفاده مى شود که بدن امام به سبب سنگهاى فراوانى که در شب هجرت پیغمبر به سوى او انداخته بودند، در آن حال که در بستر پیغمبر خوابیده بود، سخت مجروح بود; ولى تمام این جراحتها را به فراموشى سپرده و پیوسته در فکر محبوبش رسول الله(صلى الله علیه وآله)بود.

در پایان این سخن، مرحوم سیّد رضى سخنى دارد به این شرح:

اینکه امام مى فرماید: «فَأَطَأُ ذِکْرَهُ; در گذرگاههاى یادش قدم مى زدم» از سخنانى است که در نهایت اختصار و فصاحت، حقیقت مهمى را بیان کرده است و منظور امام این است که اخبار مربوط به پیامبر از ابتداى حرکت تا پایان مسیر به من مى رسید (و پیوسته به یاد او بودم و در فضاى وجود او سیر مى کردم). امام

این معنا را با آن کنایه عجیب بیان فرموده است: (قوله(علیه السلام): (فَأَطَأُ ذِکْرَهُ) مِنَ الْکَلامِ الَّذی رَمى بِهِ إلى غایَتَی الاْیجازِ وَ الْفَصاحَةِ. أراد أنّی کُنْتُ أعْطی خَبَرَهُ(صلى الله علیه وآله) مِنْ بَدْءِ خُرُوجی إلى أنِ انْتَهَیْتُ إلى هذَا الْمَوْضِعُ، فَکَنى عَن ذلِکَ بِهذِهِ الْکِنایَةِ الْعَجیبَةِ).

نکته ظریف و دقیقى که در جمله (فَأَطَأُ ذِکْرَهُ) است و مرحوم سیّد رضى به دنبال آن است، این است که امام یاد پیغمبر را همچون گذرگاه زیبا و دل انگیزى تصوّر کرده که فضایى عطرآگین داشت و امام روز و شب در آن گذرگاه در حرکت بود. مثل این است که کسى به دیگرى بگوید که یاد تو خانه و زندگى من است، یاد تو کوچه هاى شهر من است.

اى صبا نکهتى از خاک ره یار بیار *** ببر اندوه دل و مژده دلدار بیار

نکته روح فزا از دهن دوست بگو *** نامه خوش خبر از عالم اسرار بیار

تا معطر کنم از لطف نسیم تو مشام *** شمّه اى از نفحات نفس یار بیار

#####

1. کتاب تمام نهج البلاغه، ص 246، خطبه 19 (این جمله در ادامه خطبه در صفحه 249 آمده است).

#####

▲نکته

▲داستان هجرت

داستان هجرت پیغمبر داستان عجیبى است. همان گونه که همه مى دانیم، سران قریش از وجود پیغمبر احساس خطر شدیدى کردند که اگر برنامه آن حضرت به همان صورت ادامه یابد به زودى همه قدرت خویش را از دست خواهند داد و شهر مکّه به صورت زندانى در خواهد آمد، بنابراین تصمیم گرفتند یکى از سه برنامه را در برابر آن حضرت اجرا کنند: یا حضرت را به قتل برسانند و یا براى همیشه زندانى کنند و یا از مکّه تبعید نمایند که در آیه شریفه 30 سوره انفال به هر سه اشاره شده است.

اکثریت آنها کشتن حضرت را ترجیح دادند; ولى با مشکلى روبه رو بودند و آن اینکه طایفه بنى عبد المطلب به خونخواهى بر مى خیزند و نزاع بزرگى در مکّه پیدا خواهد شد. صلاح در این دیدند که از همه قبائل اطراف دعوت کنند که مشترکاً این قتل را انجام دهند و بنى عبد المطلب از درگیر شدن با همه آنها خود را ناتوان ببینند و حدّاکثر به دیه راضى شوند و به همین دلیل شمشیر زنانى از قبائل مختلف خانه پیامبر را محاصره کردند و منتظر شدند صبح شود و به خانه بریزند و کار را تمام کنند.

پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به فرمان پروردگار تصمیم گرفت از دایره محاصره به طرز اعجازآمیزى خارج شود و شبانه راه مدینه را پیش گیرد (البتّه از بیراهه رود که نیروى دشمن نتواند به او دسترسى پیدا کند). حضرت، على(علیه السلام) را در بستر خود خوابانید، زیرا دشمن از بیرون منزل مراقب بستر بود. در این هنگام بود که جمعى از آنان سنگهایى به سوى بستر پرتاب کردند، على(علیه السلام) به خود مى پیچید و آهسته ناله مى کرد، مبادا دشمن متوجّه شود.

صبحگاهان همگى به داخل خانه هجوم آوردند و پیش از آنکه شمشیر خود را بر آن کس که در بستر خوابیده وارد کنند، على(علیه السلام) برخاست و بر آنها بانگ زد: چه مى خواهید؟ گفتند: محمد را مى خواهیم او کجاست؟ فرمود: مگر او را به من سپرده بودید تا از من تحویل بگیرید، او در خانه نیست. شمشیر داران از شدت غضب برافروخته شده بودند و از اینکه تا صبح صبر کرده بودند پشیمان بودند و تقصیر را به گردن ابولهب مى انداختند که مانع حمله شبانه شده بود (گویا به این دلیل که شبیخون زدن آن هم در خانه اى که زن و فرزند در آن است عیب و ننگ بزرگى محسوب مى شد).

پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به جاى اینکه از طرف شمال به سوى مدینه برود به طرف جنوب حرکت کرد و در غار ثور پنهان شد تا کسى بر آن حضرت دست نیابد. مأموران قریش بیابانهاى اطراف مکّه را تا مقدار زیادى جستجو کردند; ولى ناکام به مکّه برگشتند و از اینکه مرغ از قفس پریده بود سخت ناراحت بودند.(1)

#####

1. براى اطلاع بیشتر به شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید (ذیل همین خطبه) و تفسیر امام حسن عسکرى و کتاب فروغ ابدیّت مراجعه کنید.

#####

▲خطبه 237

فِی الْمُسارَعَةِ إِلَى الْعَمَلِ

از سخنان امام(علیه السلام) است درباره لزوم سرعت در اعمال خیر.(1)

#####

1. سند خطبه:

تنها چیزى که در کتاب مصادر نهج البلاغه اضافه بر نهج البلاغه در مورد سند خطبه نقل شده این است که: (آمدى در کتاب غرر الحکم جمله اوّل این خطبه را با تفاوتى نقل کرده که نشان مى دهد منبع دیگرى در اختیار داشته است و اگر منبع او فقط نهج البلاغه بود، این تفاوت معنا نداشت). (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 185)

▲خطبه در یک نگاه

از کتاب تمام نهج البلاغه استفاده مى شود که این خطبه بخشى از خطبه غراء است که از خطبه هاى عجیب و پر محتواى امام محسوب مى شود و آن را در زمانى بیان فرمود که جنازه اى را تشییع مى کرد، هنگامى که میّت را در لحد گذاردند، کسان او فریاد برداشتند و گریه کردند. امام(علیه السلام) این خطبه را براى حاضران ایراد فرمود.(1)

این خطبه در واقع از دو بخش تشکیل یافته.

در بخش اوّل سخن از سرعت در عمل و استفاده از فرصتهاست، چرا که ممکن است مرگ انسان نابهنگام فرا رسد و فرصتها از دست برود و باب توبه بسته شود.

در بخش دوم دستوراتى براى مبارزه با هواى نفس و چگونگى استفاده از این فرصت زندگى دنیا مى دهد و این خطبه در مجموع نسخه بسیار مفیدى براى رهروان راه سعادت است.

#####

1. شرح خطبه غرّاء مطابق نقل سیّد رضى ذیل خطبه شماره 83 گذشت.

#####

▲بخش اوّل

فَاعْمَلُوا وَ أَنْتُمْ فِی نَفَسِ الْبَقَاءِ، وَ الصُّحُفُ مَنْشُورَةٌ، وَ التَّوْبَةُ مَبْسُوطَةٌ، وَ الْمُدْبِرُ یُدْعَى وَ الْمُسِیءُ یُرْجَى، قَبْلَ أَنْ یَخْمُدَ الْعَمَلُ، وَ یَنْقَطِعَ الْمَهَلُ، وَ یَنْقَضِیَ الاَْجَلُ، وَ یُسَدَّ بَابُ التَّوْبَةِ، وَ تَصْعَدَ الْمَلاَئِکَةُ.

### ترجمه

اکنون که در متن زندگى و حیات هستید، عمل کنید، (زیرا مهم ترین نتیجه عمر، عمل صالح است) این در حالى است که نامه هاى عمل گشوده و بساط توبه گسترده است فراریان از طاعات خدا به سوى او فراخوانده مى شوند و به بدکاران و گنهکاران امید عفو داده مى شود. پیش از آنکه چراغ عمل خاموش گردد، مهلت قطع شود و اجل پایان گیرد و پیش از آنکه درهاى توبه بسته شود و فرشتگان (که مأمور ثبت اعمال نیک و بدند) به آسمان صعود کنند (سخت بکوشید و فرصت را غنیمت بشمارید).

▲شرح و تفسیر

▲فرصت را غنیمت شمرید

امام(علیه السلام) در این بخش از خطبه در عباراتى کوتاه و پرمعنا همه مخاطبان خود را به استفاده از فرصتها تشویق مى کند و به همگان هشدار مى دهد که این فرصت دائمى نیست و دیر یا زود از دست خواهد رفت. بکوشید تا جامه حسرت و یأس نپوشید.

در مورد چگونگى فرصتها به پنج نکته اشاره مى کند:

نخست مى فرماید: «اکنون که در متن زندگى و حیات هستید، عمل کنید. (زیرا مهم ترین نتیجه عمر، عمل است»; (فَاعْمَلُوا وَ أَنْتُمْ فِی نَفَسِ الْبَقَاءِ).

تعبیر به «نَفَسِ الْبَقَاءِ» اشاره لطیفى به این معناست که گویى بقاى در دنیا را به موجود زنده اى تشبیه کرده که دارد نفس مى کشد و پیش از آنکه از نفس بیفتد باید از آن استفاده کرد.

در جمله دوم مى فرماید: «نامه هاى عمل گشوده است»; (وَ الصُّحُفُ مَنْشُورَةٌ(1)).

اشاره به اینکه با گشوده بودن پرونده ها هرگونه اضافه و اصلاح و کم کردن نقطه هاى ضعف امکان پذیر است.

در جمله سوم مى فرماید: «بساط توبه گسترده است»; (وَ التَّوْبَةُ مَبْسُوطَةٌ).

روشن است که تا درهاى توبه باز و سفره توبه گسترده است، راه بازگشت باز است و با آب توبه مى توان آتشهاى برافروخته و سوزان گناه را خاموش کرد. در چنین حالتى انسان به درگاه خدا مى رود، اظهار ندامت مى کند و قطره اشکى که حاصل توبه اى نصوح و خالص است مى ریزد و دریایى از آتش را خاموش مى کند.

در کتاب کافى در حدیثى از امام باقر یا امام صادق(علیهما السلام) مى خوانیم: «آدم به خداوند عرضه داشت: پروردگارا شیطان را بر من مسلّط کردى و او را همچون خون در رگهاى من جارى ساختى، در برابر آن چیزى براى من قرار ده (که آن را جبران کند) فرمود: اى آدم این فضیلت را براى تو قرار دادم که هرکس از فرزندان تو تصمیم بر گناهى بگیرد چیزى بر او نوشته نمى شود و اگر آن را عمل کند تنها یک گناه براى او مى نویسند و اگر تصمیم بر حسنه اى بگیرد، حتى اگر عمل نکرده باشد یک حسنه براى او مى نویسند و اگر عمل کند ده حسنه نوشته خواهد شد. آدم عرض کرد پروردگارا لطف بیشترى کن فرمود: این فرصت را براى تو قرار دادم که هرکس گناهى کند سپس استغفار نماید او را مى بخشم آدم عرض کرد: پروردگارا لطف بیشترى کن فرمود: درهاى توبه را به روى آنها گشوده ام تا زمانى که جان آنها به گلوگاه برسد (و آخرین لحظه جدایى از دنیا فرا رسد) آدم عرضه داشت: کافى است».(2)

در جمله چهارم و پنجم مى فرماید: «در حالى که فراریان از طاعات خدا به سوى او فراخوانده مى شوند و به بدکاران و گنهکاران امید عفو داده مى شود»; (وَ الْمُدْبِرُ یُدْعَى وَ الْمُسِیءُ یُرْجَى).

در جاى جاى آیات قرآن آثار این «دعوت» و «امید» دیده مى شود خداوند مى فرماید: «(قُلْ یَا عِبَادِى الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لاَ تَقْنَطُوا مِنْ رَّحْمَةِ اللهِ إِنَّ اللهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ); بگو اى بندگان من که بر خویشتن ظلم و اسراف کردید از رحمت خدا مأیوس نشوید خداوند همه گناهان را مى بخشد، زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است».(3)

باز مى فرماید: «(وَأَنِیبُوا إِلَى رَبِّکُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لاَ تُنْصَرُونَ); به درگاه پرورگارتان باز گردید و در برابر او تسلیم شویم پیش از آنکه عذاب به سراغ شما بیاید سپس از سوى هیچ کس یارى نشوید».(4)

در ششمین، هفتمین و هشتمین جمله مى فرماید: «پیش از آنکه چراغ عمل خاموش گردد، مهلت قطع شود و اجل پایان گیرد»; (قَبْلَ أَنْ یَخْمُدَ(5) الْعَمَلُ، وَ یَنْقَطِعَ الْمَهَلُ(6)، وَ یَنْقَضِیَ الاَْجَلُ).

آرى! تا عمر باقى است، تنور عمل داغ و برافروخته و مهلت باقى است و فرصت برقرار و در آن لحظه که انسان چشم از این جهان بر بندد، همه اینها پایان مى گیرد.

در نهمین و دهمین جمله مى فرماید: «پیش از آنکه در توبه بسته شود و فرشتگان (که مأمور ثبت اعمال نیک و بدند) به آسمان صعود کنند (سخت بکوشید و فرصت را غنیمت بشمارید)»; (وَ یُسَدَّ بَابُ التَّوْبَةِ، وَ تَصْعَدَ الْمَلاَئِکَةُ).

#####

1. «منشورة» به معناى گسترده و گشوده است از ریشه «نشر» به معناى گستردن و گشودن گرفته شده.

2. کافى، ج 2 ،ص 440، ح 1.

3. زمر، آیه 53.

4. زمر، آیه 54.

5. «یخمد» از ریشه «خمود» بر وزن «عبور» در اصل به معناى خاموش شدن آتش است. سپس به پایان گرفتن هر چیزى و از جمله پایان زندگى اطلاق شده است.

6. «مهل» به معناى مهلت است و معمولا در امور خیر به کار مى رود.

#####

▲بخش دوم

فَأَخَذَ امْرُؤٌ مِنْ نَفْسِهِ لِنَفْسِهِ، وَ أَخَذَ مِنْ حَیّ لِمَیِّت، وَ مِنْ فَان لِبَاق، وَ مِنْ ذَاهِب لِدَائِم. امْرُؤٌ خَافَ اللَّهَ وَ هُوَ مُعَمَّرٌ إِلَى أَجَلِهِ، وَ مَنْظُورٌ إِلَى عَمَلِهِ. امْرُؤٌ أَلْجَمَ نَفْسَهُ بِلِجَامِهَا، وَ زَمَّهَا بِزِمَامِهَا، فَأَمْسَکَهَا بِلِجَامِهَا عَنْ مَعَاصِی اللَّهِ، وَ قَادَهَا بِزِمَامِهَا إِلَى طَاعَةِ اللَّهِ.

### ترجمه:

هر انسانى باید از خویش براى خویشتن و از حیاتش براى زندگى پس از مرگ و از جهان فانى براى جهان باقى و از جایگاه موقت براى اقامتگاه دائم خود، بهره گیرد و نیز باید در همه طول عمر تا فرا رسیدن اجل، از خدا بترسد و از مهلتى که براى عمل به او داده شده استفاده کند. انسان باید نفس سرکش را با لگام (تقوا) مهار کند و افسار آن را در اختیار گیرد و به وسیله این لگام او را از معصیت خدا باز دارد و با این زمام به سوى اطاعت فرمان حق رهبرى کند.

▲شرح و تفسیر

▲چگونه از این فرصت استفاده کنیم؟

امام(علیه السلام) در بخش پیشین این خطبه با ده جمله کوتاه و پر معنا به همه مخاطبان خود هشدار داد، هشدارى در جهت استفاده از فرصتها قبل از آنکه از دست بروند.

در این بخش از خطبه، دستور العملهایى در جهت چگونگى استفاده از این فرصت در ده جمله کوتاه دیگر مى دهد. در واقع بخش نخست هشدار است و بخش دوم برنامه عمل.

مى فرماید: «هر انسانى باید از خویش براى خویشتن و از حیاتش براى زندگى پس از مرگ و از جهان فانى براى جهان باقى و از جایگاه رفتنى براى اقامتگاه دائم خود، بهره گیرد»; (فَأَخَذَ امْرُؤٌ مِنْ نَفْسِهِ لِنَفْسِهِ، وَ أَخَذَ مِنْ حَیٍّ لِمَیِّت، وَ مِنْ فَان لِبَاق، وَ مِنْ ذَاهِب لِدَائِم).

در این چهار جمله دوبار جمله «اخذ» که فعل ماضى است تکرار شده; ولى به معناى امر است. در جمله اوّل امام دستور مى دهد هر انسانى باید از سرمایه وجود خود براى اندوختن حسنات استفاده کند، زیرا خداوند استعدادها و امکاناتى به انسان بخشیده که اگر در مسیر صحیح به کار گرفته شود اسباب سعادت انسان را فراهم مى سازد.

در کلام دیگرى از آن حضرت که در غرر الحکم نقل شده است مى خوانیم: «إنّ اللّیْلَ وَ النَّهارَ یَعْمَلانِ فیکَ فَاعْمَلْ فیهِما وَ یَأخُذانِ مِنْکَ فَخُذْ مِنْهُما; شب و روز در تو اثر مى گذارند تو هم در آنها تأثیر بگذار و پیوسته از تو چیزى مى گیرند تو هم از آنها چیزى بگیر».

در جمله دوم همین معنا به صورت دیگرى آمده که مى فرماید: «زندگان براى حال ممات باید از حیات خویش بهره گیرند».

در جمله سوم و چهارم اشاره به این دارد که از این دار فانى مى توان براى دار باقى توشه گرفت و از این زندگى زوال پذیر براى زندگى جاودان توشه برداشت.

آنگاه امام(علیه السلام) در ادامه این سخن مى افزاید: «و نیز انسان باید در همه طول عمر تا فرا رسیدن اجل، از خدا بترسد و از مهلتى که براى عمل به او داده شده است استفاده کند»; (امْرُؤٌ خَافَ اللَّهَ وَ هُوَ مُعَمَّرٌ إِلَى أَجَلِهِ، وَ مَنْظُورٌ(1) إِلَى عَمَلِهِ).

امام(علیه السلام) در این دو جمله همان مطلب جمله هاى پیشین را در لباس جدید بیان فرموده و به همگان هشدار مى دهد که از این مهلتى که خدا به آنها داده است بهره گیرند و از خدا بترسند و کوتاهى نکنند.

سپس مى افزاید: «انسان باید نفس سرکش را با لگام (تقوا) مهار کند و افسار آن را در اختیار گیرد و به وسیله این لگام او را از معصیت خدا باز دارد و با این زمام به سوى اطاعت فرمان حق رهبرى کند»; (امْرُؤٌ أَلْجَمَ نَفْسَهُ بِلِجَامِهَا، وَ زَمَّهَا بِزِمَامِهَا، فَأَمْسَکَهَا بِلِجَامِهَا عَنْ مَعَاصِی اللَّهِ، وَ قَادَهَا بِزِمَامِهَا إِلَى طَاعَةِ اللَّهِ).

امام(علیه السلام) در چهار جمله اخیر، نفس انسانى را به مرکب سرکشى تشبیه کرده که اگر لجام مناسبى نداشته باشد انسان را به پرتگاه هاى گناه مى کشاند و از مسیر طاعت منحرف مى کند.

معمولاً براى مهار کردن مرکبهاى سرکش از دو وسیله استفاده مى شود: یکى (لجام) که طناب یا فلزى است که در دهان حیوان گذارده مى شود و با طنابى بسته شده و در دست کسى که سوار مرکب است قرار مى گیرد و (زمام) آن ریسمانى است که از سوراخى که در بینى حیوان است مى گذرانند و به وسیله طنابى به دست سوارکار مى دهند و از آنجایى که هم دهان حیوان و هم بینى حیوان جاى حساسى است، با کشیدن این مهار مى توان حیوان را از حرکت باز داشت و با کشیدن به یک سو مى توان آن را به همان سو هدایت کرد.

تعبیر به «لجامها» و «زمامها» اشاره به این است که باید لجام و زمام مناسبى در خور نفس سرکش تهیه شود که هم بتوان به وسیله آن او را از گناهان باز داشت و هم به سوى طاعت پروردگار هدایت نمود. بسیارند کسانى که نفس خود را به لجام و زمام نامناسب و سستى مهار مى کنند و به هنگام هیجان شهوات این مهار از دست مى رود و آلوده انواع گناهان مى شوند.

امّا با چه وسیله اى مى توان نفس را مهار زد؟ در سخنان دیگرى که از امام(علیه السلام) در غررالحکم و بحارالانوار نقل شده، پاسخ این سخن را مى توان یافت.

در حدیثى، امام «قناعت» را عامل اصلاح نفس مى شمرد و مى فرماید: «اَعْوَنُ شَىْء عَلى صَلاحِ النَّفْسِ الْقَناعَةُ».(2)

در جاى دیگر سخت گرفتن بر نفس را وسیله مهار او مى شمرد و مى فرماید: «إذا صَعِبَتْ عَلَیْکَ نَفْسُکَ فَاصْعَبْ لَها تَذِلُّ لَکَ; هنگامى که نفس بر تو سخت گیرد تو هم (در طعام و استراحت و...) بر او سخت بگیر تا رام تو شود».(3)

#####

1. «منظور» به معناى مهلت داده شده از ریشه «نظر» گرفته شده که دو معنا دارد: نخست توجّه کردن به چیزى است و دوم مهلت دادن.

2. غررالحکم، ح 8984.

3. همان مدرک، ح 4820 .

#####

▲خطبه 238

فی شَأْنِ الْحَکَمَیْنِ وَ ذَمِّ أَهْلِ الشّامِ

از سخنان امام(علیه السلام) است که درباره حکمین و نکوهش شامیان (پیروان معاویه) بیان فرمود.(1)

#####

1. سند خطبه:

نویسنده کتاب مصادر نهج البلاغه در اینجا چنین مى گوید: «ما منابع این خطبه را در ذیل خطبه 26 آورده ایم و در واقع این خطبه فصلى است از نامه اى که امام آن را نوشت و دستور داد براى مردم (در مناطق مختلف) بخوانند» و هنگامى که به گفتار مصادر در ذیل خطبه 26 باز مى گردیم، مى بینیم که در آنجا مى گوید: «این خطبه (خطبه 26) از خطبه هاى طولانى است که مرحوم سیّد رضى تنها بخشى از آن را آورده است و جماعتى از پیشینیان بر سیّد رضى آن را به صورتى که با نقل سیّد رضى تفاوتهایى دارد، ذکر کرده اند از جمله «ابراهیم بن هلال الثقفى» در کتاب الغارات، «ابن قتیبه» در کتاب الامامة و السیاسة، «طبرى» در کتاب المسترشد و «کلینى» در کتاب الرسائل و در ذیل همان مبحث مى گوید: «خطبه 236 که همان خطبه 238 ماست نیز بخشى از این خطبه بوده است و انگیزه نوشتن این نامه این بوده که گروهى از آن حضرت درخواست کردند رأى خود را درباره خلفاى پیشین بیان کند. امام ضمن اینکه به آنها تأکید کرد در فکر وضع کنونى خود باشید که مشکلات مهمى جهان اسلام را تهدید مى کند، این نامه را براى آنها نوشت و در اختیارشان قرار داد». (مصادر نهج البلاغه، ج 1، ص 390)

▲خطبه در یک نگاه

این خطبه در واقع از دو بخش تشکیل یافته است، در بخش اوّل امام شامیان را نکوهش مى کند و آنها افرادى سنگدل و بى ریشه معرفى مى نماید که باید تربیت شوند و همچون افراد قاصر تحت ولایت و قیمومت شخص آگاهى قرار گیرند. آنها نه از مهاجرانند و نه از انصار (که به اصول اسلام آشنا باشند و براى بقاى آن دل بسوزانند).

در بخش دوم به مسئله حکمین اشاره مى کند و مى فرماید: شامیان براى این مسئله عمرو عاص را انتخاب کردند که بهترین کسى بود براى حفظ منافع نامشروعشان و شما ابو موسى اشعرى را براى حکمیّت انتخاب کردید که دورترین افراد از اهداف شما بود. شما مى بایست سینه عمرو عاص را با مشت گره کرده عبدالله بن عباس مى شکستید; نه به وسیله فرد ناتوانى همچون ابوموسى.

#####

▲بخش اوّل

جُفَاةٌ طَغَامٌ، وَ عَبِیدٌ أَقْزَامٌ، جُمِعُوا مِنْ کُلِّ أَوْب، وَ تُلُقِّطُوا مِنْ کُلِّ شَوْب، مِمَّنْ یَنْبَغِی أَنْ یُفَقَّهَ وَ یُؤَدَّبَ، وَ یُعَلَّمَ وَ یُدَرَّبَ، وَ یُوَلَّى عَلَیْهِ، وَ یُؤْخَذَ عَلَى یَدَیْهِ. لَیْسُوا مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الاَْنْصَارِ، وَ لاَ مِنَ الَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدّارَ وَ الاِْیمَانَ.

### ترجمه

آنها افرادى سنگدل، اوباش و بردگانى فرومایه اند که از هر سو گردآورى شده و از گروههاى مختلف و ناهمگون برگرفته شده اند. آنها کسانى هستند که سزاوار است آنان را دین و ادب بیاموزند و تعلیم و تربیت شوند و ولى و قیّمى براى سرپرستى آنها تعیین گردد دستشان را بگیرند آنها نه از مهاجرانند، نه از انصار، نه از کسانى که خانه و زندگى خود را در اختیار مهاجران قرار دادند و نه از جان و دل ایمان را پذیرفته اند.

▲شرح و تفسیر

▲پیروان معاویه

همان گونه در بالا گفتیم امام(علیه السلام) در بخش اوّل این خطبه به معرفى لشکر شام و نکوهش آنها مى پردازد و براى آنها اوصافى ذکر مى کند که خبر از نهایت نادانى و بى خبرى و فرومایگى آنها مى دهد.

در آغاز با ذکر پنج وصف براى آنان مى فرماید: «آنها افرادى سنگدل، اوباش و بردگانى فرومایه اند که از هر سو گردآورى شده و از گروههاى مختلف و ناهمگون برگرفته شده اند»; (جُفَاةٌ(1) طَغَامٌ(2)، وَ عَبِیدٌ أَقْزَامٌ(3)، جُمِعُوا مِنْ کُلِّ أَوْب(4)، وَ تُلُقِّطُوا(5) مِنْ کُلِّ شَوْب(6)).

سپس مى افزاید: «آنها از کسانى هستند که سزاوار است آنان را دین و ادب بیاموزند و تعلیم و تربیت شوند و ولى و قیّمى براى سرپرستى آنها تعیین گردد و دستشان را بگیرند (و از تصرف در اموالشان ممنوع کنند)»; (مِمَّنْ یَنْبَغِی أَنْ یُفَقَّهَ وَ یُؤَدَّبَ، وَ یُعَلَّمَ وَ یُدَرَّبَ(7)، وَ یُوَلَّى عَلَیْهِ، وَ یُؤْخَذَ عَلَى یَدَیْهِ).

در پایان مى افزاید: «آنها نه از مهاجرانند و نه از انصار، نه از کسانى که خانه و زندگى خود را در اختیار مهاجران قرار دادند و از جان و دل ایمان را پذیرفتند»; (لَیْسُوا مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الاَْنْصَارِ، وَ لاَ مِنَ الَّذِینَ تَبَوَّؤُا(8) الدّارَ وَ الاِْیمانَ).

همان گونه که قبلاً هم اشاره شد، این کلام بخشى از نامه اى است که امام(علیه السلام)براى آگاهى مسلمانان از همه حوادثى که در عصر او و قبل از آن گذشته، مکتوب داشته است تا به صورت بخشنامه اى به مناطق مختلف فرستاده شود و درباره معرفى شامیان و طرفداران معاویه که در برابر خلیفه مسلمانان، سر به طغیان برداشته بودند و آتش جنگ صفین را برافروختند، ایراد شده است و نیّات پلید آنها و چگونگى شکل گیرى جمع ایشان را واضح مى سازد.

#####

1. «جفاة» جمع «جافى» به معناى انسان نادان و خشن است.

2. «طغام» جمع «طغامة» به معناى اراذل و اوباش و افراد شرور و بى سر و پاست. واژه «طغام» گاه به معناى مفرد نیز به کار مى رود.

3. «اقزام» جمع «قزم» بر وزن «خشن» به معناى افراد فرومایه و پست است.

4. «أوب» به معناى بخش و ناحیه است.

5. «تلقطوا» از ریشه «تلقّط» به معناى گردآورى چیزى از اینجا و آنجاست.

6. «شوب» به معناى مخلوط کردن چیزى با چیز دیگر است. این واژه معناى اسمى هم دارد; یعنى اشیاى مخلوط شده و در کلام بالا معناى اسمى آن مراد است.

7. «یدرّب» از ریشه «تدریب» به معناى عادت دادن و تمرین نمودن براى فراگرفتن چیزى است.

8. «تبوّؤا» از ریشه «تبوّأ» به معناى سکنى گرفتن در جایى به قصد بقا و دوام از ریشه «بَواء» به معناى تساوى اجزاى مکان آمده است و از آنجا که هرکس بخواهد در مکانى ساکن شود، آن مکان را صاف و هموار مى سازد این واژه به معناى مزبور به کار رفته است.

#####

###

▲نکته

▲ناآگاهى شامیان

آنچه امام(علیه السلام) درباره ناآگاهى و بى خبرى لشکر معاویه بیان فرموده (على رغم اینکه در میان مردم شام افراد باهوش فراوان بودند) از مسائلى است که تاریخ زندگى معاویه نیز آن را تأیید مى کند و از جمله دو داستان معروف زیر است که مسعودى در مروج الذهب آورده است:

نخست اینکه مردى از اهل کوفه سوار بر شترى بود و در حال بازگشت لشگر معاویه از صفین وارد دمشق شد، مردى از دمشقیان دامان او را گرفت و گفت این شتر ماده از من است که در صفین به غارت رفته (در حالى که شتر نر بود). اختلاف آنها بالا گرفت و به نزد معاویه رفتند. مرد دمشقى پنجاه مرد به عنوان شاهد نزد معاویه آورد که شهادت دادند آن شتر ماده از آن اوست. معاویه بر ضد مرد کوفى رأى داد و دستور داد شتر را به مرد شامى دهند، مرد کوفى گفت: معاویه اینها همه شهادت دادند که شتر ماده از آن اوست و شتر من اساساً ماده نیست، نر است. معاویه گفت: این حکمى است که من صادر کرده ام و گذشته است.

هنگامى که جمعیّت متفرق شدند معاویه به سراغ مرد کوفى فرستاد و او را احضار کرد و پرسید که قیمت شتر تو چقدر است. او عددى را بیان کرد. معاویه دو برابر آن را به او داد و به او نیکى و محبّت کرد و گفت: پیام من را به على برسان و بگو من با صد هزار نفر لشگر به مقابله تو مى آیم از کسانى که فرق میان شتر نر و ماده نمى گذارند.

داستان دوم اینکه: مردم شام به قدرى در برابر معاویه تسلیم بودند که هنگامى که مى خواست روز جمعه آنها را به سوى میدان صفین ببرد، اعلام کرد که نماز جمعه را روز چهارشنبه خواهیم خواند (مردم پذیرفتند و روز چهارشنبه نماز با شکوهى به عنوان نماز جمعه بجا آوردند).(1)

این نکته نیز قابل توجّه است که حدیث معروفى از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نقل شده که به عمار فرموده بود: «تَقْتُلُکَ الْفِئَةُ الْباغِیَةُ; گروه ستمکار تو را شهید خواهند کرد». عمّار در لشگر على(علیه السلام) بود و در صفین به دست جنایتکاران لشگر معاویه شربت شهادت نوشید. هنگامى که گروهى فریاد برآورند که این سند زنده اى است بر ستمکارى لشگر معاویه، عمرو و عاص به توجیه حدیث پرداخت گفت: قاتل عمار در حقیقت على است، چرا که او را با خود آورد و در برابر شمشیرها و تیرهاى لشگر ما قرار داد.(2) شگفت اینکه گروهى این توجیه را پذیرفتند.

#####

1. مروج الذهب، ج 2، ص 72 مطابق نقل مرحوم علاّمه امینى در الغدیر، ج 10، ص 195.

2. الغدیر، ج 10، ص 196.

#####

▲بخش دوم

أَلاَ وَ إِنَّ الْقَوْمَ اخْتَارُوا لاَِنْفُسِهِمْ أَقْرَبَ الْقَوْمِ مِمَّا تُحِبُّونَ، وَ إِنَّکُمُ اخْتَرْتُمْ لاَِنْفُسِکُمْ أَقْرَبَ الْقَوْمِ مِمَّا تَکْرَهُونَ. وَ إِنَّمَا عَهْدُکُمْ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَیْس بِالاَْمْسِ یَقُولُ: «إِنَّهَا فِتْنَةٌ، فَقَطِّعُوا أَوْتَارَکُمْ، وَ شِیمُوا سُیُوفَکُمْ». فَإِنْ کَانَ صَادِقاً فَقَدْ أَخْطَأَ بِمَسِیرِهِ، غَیْرَ مُسْتَکْرَه، وَ إِنْ کَانَ کَاذِباً فَقَدْ لَزِمَتْهُ التُّهَمَةُ. فَادْفَعُوا فِی صَدْرِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ، وَ خُذُوا مَهَلَ الاَْیَّامِ، وَ حُوطُوا قَوَاصِیَ الاِْسْلاَمِ. أَلاَ تَرَوْنَ إِلَى بِلاَدِکُمْ تُغْزَى، وَ إِلَى صَفَاتِکُمْ تُرْمَى؟

### ترجمه

آگاه باشید شامیان (در امر حکمیت) براى خویش نزدیک ترین افراد به مقصود و مطلوبشان را انتخاب کرده اند و شما نزدیک ترین افراد را به آنچه از آن ناخشنود هستید براى حکمیّت انتخاب نمودید، شما کار عبد الله بن قیس (ابوموسى اشعرى) را دیروز (در جنگ جمل) به یاد دارید که مى گفت: این واقعه فتنه است بند کمانها را ببرید و شمشیرها را در نیام کنید (و هرگز به سوى این میدان حرکت ننمایید ولى خودش در جنگ صفین شرکت کرده!) اگر او راست مى گوید (که این جنگها فتنه است) پس شرکتش بدون اجبار و با میل خود در این میدان نبرد خطا بود و اگر دروغ مى گوید، پس متهم است (و شخص متهم و دروغگو نباید براى چنین امر مهمى; یعنى حکمیت برگزیده شود. اکنون که بالا بردن قرآن بر نیزه ها شما را فریب داده و کار به مسئله حکمیّت کشیده شده و شما آماده نبرد تا پیروزى با لشگر شام نیستید براى حکمیّت) سینه عمرو عاص را با مشت گره کرده عبدالله بن عباس بکوبید و از فرصت روزگار استفاده نمایید و مرزهاى دوردست اسلام را در اختیار بگیرید. مگر نمى بینید شهرهاى شما مورد هجوم دشمن قرار گرفته و نیروهاى قدرتمند شما هدف تیر دشمن واقع شده است.

▲شرح و تفسیر

▲بهترین و بدترین انتخاب

در بخش گذشته امام(علیه السلام) به معرفى شامیانى که اطراف معاویه را گرفته بودند، پرداخت و آنها را گروهى جاهل و شرور و اوباش معرفى فرمود و در این بخش از خطبه مى فرماید: «با آنکه آنها افرادى نادان و فرومایه هستند در مسائل سیاسى بر شما پیشى گرفته اند. براى مسئله حکمین فردى را انتخاب کرده اند (عمرو عاص) که کاملاً حامى منافع نامشروعشان است و شما فردى را برگزیده اید (ابوموسى اشعرى) که به طور کامل بر ضد مقاصد و منافع شما و مسلمانان گام بر مى دارد. بیایید و این اشتباه بزرگ خود را اصلاح کنید.

مى فرماید: «آگاه باشید شامیان براى خویش نزدیک ترین افراد به مقصود و مطلوبشان را انتخاب کرده اند و شما نزدیک ترین افراد را به آنچه از آن ناخشنود هستید براى حکمیّت انتخاب کرده اید»; (أَلاَ وَ إِنَّ الْقَوْمَ اخْتَارُوا لاَِنْفُسِهِمْ أَقْرَبَ الْقَوْمِ مِمَّا تُحِبُّونَ، وَ إِنَّکُمُ اخْتَرْتُمْ لاَِنْفُسِکُمْ أَقْرَبَ الْقَوْمِ مِمَّا تَکْرَهُونَ).

سپس به معرفى ابو موسى اشعرى پرداخته و بى آنکه اشاره به سوابق شوم او کند انگشت روى آخرین فتنه انگیزى او مى گذارد و مى فرماید: «شما کار عبد الله بن قیس (ابو موسى اشعرى) را دیروز (جنگ جمل) به یاد دارید که مى گفت: این واقعه فتنه است بند کمانها را ببرید و شمشیرها را در نیام کنید (و هرگز به سوى این میدان حرکت ننمایید در حالى که خودش در جنگ صفین شرکت کرد)»; (وَ إِنَّمَا عَهْدُکُمْ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَیْس بِالاَْمْسِ یَقُولُ: «إِنَّهَا فِتْنَةٌ، فَقَطِّعُوا أَوْتَارَکُمْ(1)، وَ شِیمُوا(2) سُیُوفَکُمْ»).

آنگاه در ادامه مى افزاید: «اگر او راست مى گوید (که این جنگها فتنه است) پس شرکتش بدون اجبار و با میل خود در این میدان نبرد خطا بود و اگر دروغ مى گوید، پس متهم است (و شخص متهم و دروغگو نباید براى چنین امر مهمى; یعنى حکمیّت برگزیده شود)»; (فَإِنْ کَانَ صَادِقاً فَقَدْ أَخْطَأَ بِمَسِیرِهِ غَیْرَ مُسْتَکْرَه، وَ إِنْ کَانَ کَاذِباً فَقَدْ لَزِمَتْهُ التُّهَمَةُ).

جالب اینکه طبق روایتى که مرحوم ابن میثم در شرح نهج البلاغه خود آورده از (سوید بن غفله) نقل مى کند که من با ابو موسى اشعرى در کنار فرات در زمان خلافت عثمان بودم، ابوموسى روایتى براى من نقل کرد و گفت: من از رسول خدا شنیدم که مى فرمود: بنى اسرائیل اختلاف کردند و اختلاف همچنان در میان آنها ادامه یافت تا زمانى که دو نفر حکم گمراه (براى حل اختلاف) برگزیدند آنها گمراه شدند و پیروان خود را نیز گمراه کردند و این امر در امت من نیز واقع خواهد شد. در میان آنها اختلافى پیدا مى شود و دو نفر حَکَم، گمراه و گمراه کننده براى حل اختلاف خود انتخاب خواهند کرد. سوید مى گوید: من به ابو موسى گفتم: بترس از اینکه یکى از آن دو تو باشى، او پیراهنش را از تن بیرون آورد و گفت از این کار برائت مى جویم این گونه که پیراهنم را از خود دور کرده ام. (اشاره به اینکه چنین مأموریتى را نخواهم پذیرفت; ولى همان گونه که مى دانیم پذیرفت و پیش بینى معجزه آساى پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به وقوع پیوست).(3)

سرانجام امام بعد از این تجزیه و تحلیل حساب شده، پیشنهاد مفید و سازنده اى به اصحاب خود مى کند و مى فرماید: «(اکنون که بالا بردن قرآن بر نیزه ها شما را فریب داده و کار به مسئله حکمیّت کشیده شده و شما آماده نبرد تا پیروزى با لشگر شام نیستید، براى حکمیّت) سینه عمرو عاص را با مشت گره کرده عبد الله بن عباس بکوبید و از فرصت روزگار استفاده نمایید و مرزهاى دوردست اسلام را در اختیار بگیرید»; (فَادْفَعُوا فِی صَدْرِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ، وَ خُذُوا مَهَلَ الاَْیَّامِ، وَ حُوطُوا قَوَاصِیَ(4) الاِْسْلاَمِ).

در پایان این سخن براى ایجاد انگیزه و تحریک غیرت دینى و انسانى آنها مى فرماید: «مگر نمى بینید شهرهاى شما مورد هجوم دشمن قرار گرفته، نیروهاى قدرتمند شما هدف تیر دشمن واقع شده است»; (أَلاَ تَرَوْنَ إِلَى بِلاَدِکُمْ تُغْزَى وَ إِلَى صَفَاتِکُمْ(6) تُرْمَى؟).

به یقین ابوموسى اشعرى ابله، کسى نبود که بتواند در برابر عمرو بن عاص مکار بایستد و بهترین شخص براى مقابله با او مرد نیرومند و هوشمندى چون ابن عباس بود; ولى توطئه هاى مشترک معاویه و بعضى از اطرافیان خائن امام اجازه این کار را نداد.

نویسنده مصرى (عبدالکریم خطیب) در کتابش به نام (على بن ابى طالب) مى نویسد: امام(علیه السلام) ابن عباس را براى مقابله با عمرو بن عاص آماده کرده بود; ولى اصحاب امام اختلاف کردند، و اشعث بن قیس (منافق) در رأس گروهى بود که با انتخاب ابن عباس مخالف بود و اشعث همان کسى بود که به اتفاق قومش مسئله تحکیم را بر على تحمیل کرد و شکى نیست که او رابطه محکمى با معاویه داشت (و این توطئه به اتفاق طرفین صورت مى گرفت).

مرحوم مغنیه در شرح نهج البلاغه خود بعد از نقل مطلب بالا از کتاب على بن ابى طالب مى نویسند: «آنچه را خطیب در اینجا آورده به طور کامل هماهنگ با چیزى است که طه حسین در کتاب على و بنوه در شرح خطبه 19 نهج البلاغه آورده و مى گوید: اشعث و عمرو بن عاص توطئه بالا بردن قرآنها بر سر نیزه ها و انتخاب حکمین را از پیش طراحى کرده بودند».(7)

مرحوم مغنیه در ادامه این سخن از کتاب خطیب چنین نقل مى کند: «عمرو بن عاص در تمام منافعى که به معاویه از ناحیه مسئله حکمین مى رسید شریک بود، زیرا فرمان حکومت مصر را در دست داشت در حالى که ابن عباس خالصانه در خدمت حکومت اسلامى بود. آیا کسى که براى مطامع مادى کار مى کند با کسى که براى خدا عمل مى کند یکسان است؟ چرا آن گروه از ابن عباس مى ترسیدند؟ آنها از این بیم داشتند که عمرو عاص را از توطئه اى که از پیش آماده شده بود و جز انسان هوشمندى چون ابن عباس متوجّه آن نمى شد باز دارند.(8)

پایان جنگ صفین از طریق توطئه برافراشتن قرآنها برسر نیزه ها در آستانه شکستِ لشکر معاویه و سپس داستان حکمین، یکى از دردناک ترین فرازهاى تاریخ اسلام است و رنج و مصیبتى که امام امیرمؤمنان(علیه السلام) از این ماجرا کشید بى نظیر بود; کارى که توسط گروهى بى ایمان و دنیاپرست و فرومایه انجام گرفت.

ما درباره داستان حکمین و حوادث مربوط به آن ذیل خطبه هاى 125 و 127 و 177 به قدر کافى بحث کرده ایم.

#####

1. «اوتار» جمع «وتر» بر وزن «سفر» به معناى زه کمان است که دو سر کمان را با آن مى بندند و حالت قوسى به آن مى دهد و هنگامى که زه را مى کشند حالت قوسى بیشتر مى شود سپس وقتى زه را رها کردند، چوبه تیر را که به آن تکیه دارد به جلو پرتاب مى کند. و قطع اوتار در عبارت بالا کنایه از این است که اقدام به تیر اندازى نشود.

2. «شیموا» از ریشه «شیم» بر وزن «عیب» به معناى شمشیر را کشیدن و در غلاف کردن گرفته شده است.

3. این روایت را نخست ابن ابى الحدید در جلد 13، صفحه 215 در شرح خطبه مورد بحث آورده و سپس مرحوم ابن میثم و علاّمه شوشترى در شروح خود نیز همین خطبه را آورده اند.

5. «قواصى» جمع «قاصیه» به معناى طرف و ناحیه است و «قواصى الاسلام» اشاره به اطراف عراق و حجاز و مناطق دیگرى است که زیر پوشش حکومت امیر مؤمنان على(علیه السلام) قرار داشت.

6. «صفات» مفرد و در اصل به معناى سنگ صاف است و به صورت کنایه از قوت و قدرت استعمال مى شود و گاه آن را به سرزمین حیات و زندگى تفسیر کرده اند که انسان آن را صاف و منظم مى کند.

7. شرح نهج البلاغه مرحوم مغنیه، ج 3، ص 362.

8. همان مدرک، ص 363.

#####

▲خطبه 239

یَذْکُرُ فیها آلَ مُحَمَّد(صلى الله علیه وآله)

از خطبه هاى امام(علیه السلام) است که در آن درباره (فضائل) خاندان پیغمبر(صلى الله علیه وآله) سخن به میان آورده است.(1)

#####

1. سند خطبه:

در کتاب مصادر نهج البلاغه آمده است که این خطبه قسمتى از خطبه 145 است (طبق شماره ما 147) که با جمله (فبعث الله محمدا صلى الله علیه و آله و سلم) شروع مى شود تا آنجا که مى فرماید: (فالتمسوا ذلک من عند اهله فانهم عیش العلم و موت الجهل) و سیّد رضى(رحمه الله)این قسمت را به صورت جداگانه بیان کرده است. مرحوم کلینى نیز در کتاب کافى این خطبه را به صورتى مفصل تر و با کمى اختلاف در بعضى از کلمات آورده است. در کتاب محاضرات الادباء راغب اصفهانى نیز جمله هاى ذیل این خطبه ذکر شده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 176-177)

▲خطبه در یک نگاه

این خطبه در واقع از یک بخش تشکیل مى شود و به طور کامل از فضائل اهل بیت و جایگاه پرارزش آنها در میان امت اسلامى و درک صحیح آنها از دین و در نتیجه مخالفت نکردن با آنان سخن مى گوید.

#####

هُمْ عَیْشُ الْعِلْمِ، وَ مَوْتُ الْجَهْلِ. یُخْبِرُکُمْ حِلْمُهُمْ عَنْ عِلْمِهِمْ، وَ ظَاهِرُهُمْ عَنْ بَاطِنِهِمْ، وَ صَمْتُهُمْ عَنْ حِکَمِ مَنْطِقِهِمْ، لاَ یُخَالِفُونَ الْحَقَّ وَ لاَ یَخْتَلِفُونَ فِیهِ. وَ هُمْ دَعَائِمُ الاِْسْلاَمِ، وَ وَلاَئِجُ الاِْعْتِصَامِ. بِهِمْ عَادَ الْحَقُّ إِلَى نِصَابِهِ، وَ انْزَاحَ الْبَاطِلُ عَنْ مُقَامِهِ، وَ انْقَطَعَ لِسَانُهُ عَنْ مَنْبِتِهِ. عَقَلُوا الدِّینَ عَقْلَ وِعَایَة وَ رِعَایَة، لاَ عَقْلَ سَمَاع وَ رِوَایَة. فَإِنَّ رُوَاةَ الْعِلْمِ کَثِیرٌ، وَ رُعَاتَهُ قَلِیلٌ.

### ترجمه

آنها (آل محمّد) مایه حیات علم و دانش و مرگ جهل و نادانى هستند. حلم آنها شما را از علمشان آگاه مى سازد و ظاهرشان از باطنشان و سکوتشان از منطق حکیمانه آنها شما را مطلع مى کند. هرگز با حق مخالفت نمى کنند و در آن اختلاف ندارند آنها ارکان اسلامند (و ستون هاى دین) و پناهگاههاى مردم. به وسیله آنان (آل محمّد) حق به اصل و جایگاه مناسب رسید و باطل از جایگاهش کنار رفت و زبان باطل از بن کنده شد. آنها دین را درک کرده اند، درکى توأم با نگهدارى کامل و عمل، نه تنها با شنیدن و روایت کردن، چرا که راویان علم فراوانند و عمل کنندگان آن کم!

▲شرح و تفسیر

▲آل محمد (علیهم السلام) ارکان دین اند

امام(علیه السلام) دوازده فضیلت در این خطبه کوتاه، براى اهل بیت برشمرده که عظمت مقام آنها را به خوبى ثابت مى کند و مخاطبان خویش را به پیروى از آنان وامى دارد. اوصافى که مجموعه فضائل انسانى را در بردارد و شرایط رهبرى را در خود گنجانیده است.

در اوّلین و دومین وصف مى فرماید: «آنها (آل محمد) مایه حیات علم و دانش و مرگ جهل و نادانى هستند»; (هُمْ عَیْشُ الْعِلْمِ، وَ مَوْتُ الْجَهْلِ).

امام(علیه السلام) در این تعبیر علم و جهل را به صورت دو موجود زنده تشبیه کرده است که آل محمّد حیات به علم مى بخشند و جهل را مى میرانند و یا به تعبیرى دیگر روح علم اند و سبب مرگ جهل.

این همان چیزى است که در حدیث معروف پیغمبر اکرم آمده است که مى فرماید: «أهْلُ بَیْتی کَالنُّجُومِ بِأَیُّهُم إقْتَدَیْتُمْ إهْتَدَیْتُمْ; اهل بیت من همچون ستارگان آسمانند (در شبهاى تاریک راهنماى مسافران صحرا و دریا هستند) به هر کدام اقتدا کنید هدایت مى یابید».(1)

در حدیث دیگرى از ابن عباس آمده است که پیغمبر اکرم فرمود: «النُّجُومُ أمانٌ لاَِهْلِ الاَْرْضِ مِنَ الْغَرْقِ وَ أهْلُ بَیْتی أمانٌ لاُِمَّتی مِنَ الاِْخْتِلافِ فَإذا خالَفَتْها قَبیلَةٌ مِنَ الْعَرَبِ اخْتَلَفُوا فَصاروا حِزبَ إِبْلیس; ستارگان امان براى اهل زمین هستند از غرق شدن (در دریا در شبهاى تاریک، زیرا به کمک آنها راه خود را پیدا مى کنند) و اهل بیت من امان امت من از اختلافاتند، هرگاه قبیله اى از عرب با آنها مخالفت کند اختلاف در میان مردم ظاهر مى شود و حزب شیطان خواهند شد».(2)

سپس در ادامه سخن امام به سه وصف دیگر اشاره کرده مى فرماید: «حلم آنها شما را از علمشان آگاه مى سازد و ظاهرشان از باطنشان و سکوتشان از منطق حکیمانه آنها شما را مطلع مى کند»; (یُخْبِرُکُمْ حِلْمُهُمْ عَنْ عِلْمِهِمْ، وَ ظَاهِرُهُمْ عَنْ بَاطِنِهِمْ، وَ صَمْتُهُمْ عَنْ حِکَمِ مَنْطِقِهِمْ).

جمله «یُخْبِرُکُمْ حِلْمُهُمْ عَنْ عِلْمِهِمْ» نشان مى دهد که میان این دو صفت «حلم» و «علم» رابطه نزدیکى برقرار است، زیرا افراد جاهل بردبار نیستند و در برابر حوادث مختلف و سؤالاتى که از آنها مى شود به زودى خشمگین و ناراحت مى شوند; ولى عالمان عمیق در برابر این گونه موضوعات خونسرد و بردبارند. و همچنین رابطه میان ظاهر و باطن را که در غالب موارد که حسن ظاهر و رفتار و کردار دلیل بر حسن باطن است و نیز رابطه سکوت را با منطق حکیمانه روشن مى سازد و تجربه نشان داده آنها که کمتر سخن مى گویند گزیده تر و حساب شده تر حرف مى زنند، چنان که که در حدیث آمده است: «قالَ رَسُولُ اللهِ: إذا رَأَیْتُمُ الْمُؤمِنَ صَمُوتاً فَادْنُوا مِنْهُ فَإنّهُ یُلْقِى الْحِکْمَةَ; هنگامى که فرد با ایمان را خاموش و کم حرف ببینید به او نزدیک شوید که سخنان حکمت آمیز مى گوید».(3)

آنگاه در ششمین و هفتمین اوصاف آنها مى فرماید: «هرگز با حق مخالفت نمى کنند و در آن اختلاف ندارند»; (لاَ یُخَالِفُونَ الْحَقَّ وَ لاَ یَخْتَلِفُونَ فِیهِ).

دلیل آن هم روشن است. آنها از یک سو داراى مقام عصمت و از سوى دیگر احاطه کامل به احکام خدا و وحى الهى و سنّت پیامبر دارند و کسى که چنین باشد نه گامى بر خلاف حق بر مى دارد و نه اختلافى در آن پیدا مى کند.

حدیث معروف نبوى که مى فرماید: «عَلِىٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَهُ وَ عَلى لِسانِهِ وَ الْحَقُّ یَدُورُ حَیْثُ ما دارَ عَلِىٌّ; على با حق و حق با اوست و بر زبان او جارى مى شود و هرگونه على بگردد حق با او مى گردد».

در تعبیر دیگرى از همان حضرت مى خوانیم: «عَلِىٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْقُرآنِ، وَ الْحَقُّ وَ الْقُرآنُ مَعَ عَلىٍّ وَ لَنْ یَفْتَرِقا حَتّى یَرِدا عَلَىَّ الْحَوْضَ; على همراه حق و همراه قرآن است و حق و قرآن همراه على است و هرگز این دو از یکدگر جدا نمى شوند».(4)

مى دانیم امامان معصوم از فرزندان على(علیه السلام) نیز وارثان علم او بودند و به همین دلیل هرگز با حق مخالفت نمى کردند.

در حدیث دیگرى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم: «کِتابَ اللهِ فِیهِ نَبَأُ ما قَبْلِکُمْ وَ خَبَرُ ما بَعْدِکُمْ وَ فَصْلُ ما بَیْنَکُمْ وَ نَحْنُ نَعْلَمُهُ; در کتاب خدا اخبار پیشینیان و خبرهاى آینده و آنچه سبب مى شود که اختلاف را میان شما حل کند، وجود دارد و ما همه آنها را مى دانیم».(5)

با این حال چگونه ممکن است آنها در حق اختلاف کنند، اختلاف نشانه جهل است و کسانى که به همه این امور آگاه اند ممکن نیست اختلافى داشته باشند.

آنگاه به سراغ هشتمین و نهمین اوصاف آنها مى رود و مى فرماید: «آنها ارکان اسلام اند (و ستون هاى دین) و پناهگاههاى مردم»; (وَ هُمْ دَعَائِمُ الاِْسْلاَمِ، وَ وَلاَئِجُ(6) الاِْعْتِصَامِ).

به این ترتیب دین همانند خانه یا خیمه اى است که ستون آن آل محمّدند و همان گونه که اگر ستون خانه و خیمه برداشته شود، همه چیز فرو مى ریزد، اگر آل محمّد را از اسلام کنار بزنیم و اسلام را بدون آنها قرائت کنیم، اصول و فروع آن فرو خواهد ریخت.

در ادامه سخن به بیان سه وصف دیگر (اوصاف دهم تا دوازدهم) پرداخته مى فرماید: «به وسیله آنان (آل محمّد) حق به اصل و جایگاه مناسب رسید و باطل از جایگاهش کنار رفت و زبان باطل از بن کنده شد»; (بِهِمْ عَادَ الْحَقُّ إِلَى نِصَابِهِ(7)، وَ انْزَاحَ(8) الْبَاطِلُ عَنْ مُقَامِهِ، وَ انْقَطَعَ لِسَانُهُ عَنْ مَنْبِتِهِ).

این تعبیر اشاره به انحرافاتى است که بعد از رسول الله مخصوصا در عصر خلیفه سوم روى داد; بیت المال اسلام بازیچه دست گروهى دنیا پرست شد و بنى امیّه که بازماندگان دشمن شماره یک اسلام; یعنى ابوسفیان بودند، مقامات مهم را در حکومت اسلامى در اختیار گرفتند و هرکارى از دستشان ساخته بود کردند و نتیجه آن شورشى بود که بر ضد خلیفه بر پا شد و منجر به کشته شدن خلیفه و دستیاران او(9) در برابر چشم مهاجران و انصار شد بى آنکه از وى دفاع کنند.

ولى هنگامى که امام امیرمؤمنان على(علیه السلام) زمام حکومت را به دست گرفت حق به جایگاه اصلى اش بازگشت و طرفداران باطل کنار زده شدند و دیگر کسى قدرت نداشت که از وضعیت سابق دفاع کند و حقوق توده هاى مستضعف مسلمین را در کام دنیا پرستان جاه طلب و زیاده خواه بریزد.

نه تنها امیرمؤمنان، بلکه همه امامان اهل بیت(علیهم السلام) به حکم داشتن مقام عصمت که با دلایل مختلف از جمله حدیث ثقلین، قابل اثبات است هرگاه قدرت حکومت را به دست مى گرفتند به یقین همین امور رخ مى داد.

در پایان به بیان آخرین وصف مى فرماید: «آنها دین را درک کردند; درکى توأم با نگهدارى کامل و عمل، نه تنها با شنیدن و روایت کردن، چرا که راویان علم فراوانند و عمل کنندگان آن کم»; (عَقَلُوا الدِّینَ عَقْلَ وِعَایَة(10) وَ رِعَایَة، لاَ عَقْلَ سَمَاع وَ رِوَایَة. فَإِنَّ رُوَاةَ الْعِلْمِ کَثِیرٌ، وَ رُعَاتَهُ(11) قَلِیلٌ).

به یقین آگاهى از دین; مانند آگاهى از هر امر دیگر مراتبى دارد: مرحله اوّل شنیدن و نقل الفاظ است مرحله دوم فهم معنا و درک محتواست و مرحله سوم ایمان و یقین عمیقى است که در همه وجود انسان نفوذ کند و او را به عمل وا دارد. اهل بیت پیامبر در اوج مرحله سوم قرار داشتند و به همین دلیل رسول خدا به همه امت تأکید فرمود که بعد از رحلت او در کنار قرآن دست به دامن اهل بیت زنند تا از ضلالت و گمراهى در امان باشند.

#####

1. این حدیث در منابع شیعه و اهل سنّت آمده از جمله ذهبى در میزان الاعتدال، ج 1، ص 82 و ابن حجر در لسان المیزان، ج 1، ص 136.

2. مستدرک حاکم، ج 3، ص 149.

3. بحارالانوار، ج 1، ص 154.

4. مرحوم علاّمه امینى این دو حدیث را با عبارات متفاوت; امّا قریب المعنى از منابع مختلف اهل سنّت مانند: مناقب خوارزمى، فرائد السمطین حموینى، و ربیع الابرار زمخشرى، و الامامة و السیاسة ابن قتیبه و جز آنها نقل کرده است. (الغدیر، ج 3، ص 178 به بعد).

5. کافى، ج 1، ص 61، ح 9.

6. «ولائج» جمع «ولیجه» از ریشه «ولوج» به معناى دخول است و به کسى گفته مى شود که محرم اسرار یا گرداننده کارهاى انسان باشد (ولى از خانواده او نباشد) به طور کلى به هر کسى که از خارج وارد قومى شود و محرم اسرار او شود به او ولیجه مى گویند و با واژه «بطانه» قریب المعنى است.

7. «نصاب» در اصل به معناى محل بازگشت و جایگاه مناسب و ریشه و ابتداى هر چیزى است. سپس به اندازه و مقدار در باب زکات و مانند آن اطلاق شده است.

8. «انزاح» از ریشه «زوح» بر وزن «زوج» در اصل به معناى کوچ کردن از مکان است. سپس در مورد هر چیزى که از جایگاهش کنار برود اطلاق شده است.

9. رجوع کنید به: تاریخ طبرى، ج 3، ص 440-441.

10. این واژه در منابع لغت به این صورت دیده نشد و صحیح آن «وعاء» است که به معناى ظرف براى چیزى است و به نظر مى رسد که نسخه اصلى وعاء بوده که هماهنگ با سماع در جمله بعد است.

11. «رعات» جمع «راعى» به معناى مراعات کننده است.

#####

▲خطبه 240

قالَهُ لِعَبْدِ اللهِ بْنِ الْعَبّاسِ; وَ قَدْ جاءَهُ بِرِسالَة مِنْ عُثْمان، وَ هُوَ مَحصُورٌ یَسْأَلُهُ فیهَا الْخُرُوجَ إلى مالِهِ بِیَنْبُع، لِیُقَلَّ هَتْفَ(1) النّاسِ بِاسْمِهِ خِلافَةً، بَعْدَ أنْ کانَ سَأَلَهُ مِثْلَ ذلِکَ مِنْ قَبْلُ، فَقالَ(علیه السلام):

از سخنان امام(علیه السلام) است که به ابن عباس هنگامى که عثمان در محاصره بود و از ناحیه او نامه اى براى امام آورد که در آن پیشنهاد شده بود که امام از مدینه خارج شود و به ملک خود در ینبع برود تا مردم شعار خلافت به نام او ندهند و این بار دوم بود که عثمان از آن حضرت چنین درخواستى مى کرد امام در پاسخ، این سخن را ایراد فرمود:(2)

#####

1. «هتف» به معناى صدا زدن و فریاد کشیدن است و منظور در اینجا این است که مردم شعار به عنوان خلافت على(علیه السلام) مى دادند بعضى نیز گفته اند: «هتف» به معناى صدایى است که شنیده مى شود و گوینده اش مشخص نیست.

2. سند خطبه:

در کتاب مصادر نهج البلاغه آمده است که ابن عبد ربّه در عقد الفرید قسمتى از سخن را آورده و پس از آن نوشته است که على(علیه السلام) به دنبال این پیغام عثمان از مدینه خارج شد و به ینبُع رفت (ینبع محلى است در نزدیکى مدینه در کنار دریاى احمر که در آن زمان بخشى از آن تعلق به حضرت داشت و آن را وقف نموده بود) ولى پس از مدت کوتاهى عثمان نامه دیگرى به آن حضرت نوشت و مجدداً تقاضا کرد به مدنیه باز گردد (و از وى دفاع کند) نویسنده کتاب مصادر نهج البلاغه سپس مى افزاید: همین مطلب را مبرّد در کتاب کامل و ابن قتیبه در کتاب الامامة و السیاسة آورده اند. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 189)

#####

###

▲خطبه در یک نگاه

محتواى این خطبه روشن است; در سال 35 هجرى هنگامى که مردم عثمان را در خانه اش محاصره کرده بودند و تقاضاى عزل او را از خلافت داشتند، جمعیّت شعار مى دادند که خلافت حق على بن ابى طالب است. عثمان براى اینکه جلوى این شعار را بگیرد مصلحت در این دانست که على(علیه السلام) از چشم مردم مدینه دور شود، لذا چنین پیشنهادى به آن حضرت کرد. و این درحالى بود که قبلا همین پیشنهاد را کرده بود و امام به آن عمل کرد. سپس نامه دیگرى نوشت که امام به مدینه برگردد و از او دفاع کند. امام برگشت باز عثمان پیشنهاد رفتن به ینبع را به آن حضرت داد که امام در این کلام مى فرماید: عثمان مى خواهد من همچون شتر آب کش باشم، هر زمان مصلحتش در آمدن من باشد بیایم و هر زمان در رفتن من باشد بروم.

یَا ابْنَ عَبَّاس، مَا یُرِیدُ عُثْمَانُ إِلاَّ أَنْ یَجْعَلَنِی جَمَلاً نَاضِحاً بِالْغَرْبِ: أَقْبِلْ وَ أَدْبِرْ! بَعَثَ إِلَیَّ أَنْ أَخْرُجَ، ثُمَّ بَعَثَ إِلَیَّ أَنْ أَقْدُمَ، ثُمَّ هُوَ الآْنَ یَبْعَثُ إِلَیَّ أَنْ أَخْرُجَ! وَ اللَّهِ لَقَدْ دَفَعْتُ عَنْهُ حَتَّى خَشِیتُ أَنْ أَکُونَ آثِماً.

### ترجمه

اى ابن عباس، عثمان (با این پیام هاى ضد و نقیض و دور از منطق) مقصودى جز این ندارد که مرا همچون شتر آبکش قرار دهد; گاهى بگوید بیا و گاهى بگوید باز گرد، یکبار عثمان کسى را نزد من فرستاد که از مدینه خارج شوم باز شخصى را نزد من فرستاد که برگردم و هم اکنون فرستاده است که بیرون روم به خدا سوگند من آن قدر از عثمان دفاع کردم که ترسیدم گنهکار باشم!

▲شرح و تفسیر

▲یکى دیگر از اشتباهات عثمان

داستان شورش توده هاى مردم بر ضد عثمان، یکى از داستانهاى اسف انگیز صدر اسلام است. این شورش بر خلاف آنچه متعصبان مى پندارند، امرى کاملا طبیعى بود، زیرا عثمان از یک سو بنى امیّه و خویشاوندان خود را که افراد صالحى نبودند بر پستهاى حساس کشور اسلام گماشت و از سوى دیگر بیت المال مسلمانان را همانند اموال شخصى خود به اطرافیانش به هر تعداد مى خواست مى بخشید در حالى که توده هاى مردم در محرومیت به سر مى بردند.

سر و صداى این دو کار ناشایست همه جا پیچید و سبب شورشى شدید بر ضد عثمان شد، گرچه پرچمدار این شورش گروهى از مصریان و مردم کوفه بودند; ولى مردم مدینه نیز با آنها هم صدا شده و مهاجران و انصار در برابر آن سکوت کردند و هیچ کس جز على(علیه السلام) به دفاع از عثمان برنخاست، زیرا آن حضرت گرچه از معترضان شدید بر اعمال عثمان بود; ولى کشتن او را به مصلحت جامعه اسلامى نمى دانست.

به هر حال، در این ماجرا عثمان چند نامه یا چند پیام ضد و نقیض براى امام فرستاد; نخست از او خواست که از مدینه به سوى سرزمین «ینبع» خارج شود. بار دیگر نامه نوشت که حضرت باز گردد، دفعه سوم نامه نوشت که مجدداً از مدینه خارج شود.

دلیل این دستورهاى ضد و نقیض این بود که در آغاز گمان مى کرد ماندن على(علیه السلام)در مدینه سبب تشویق مردم به عزل او و بیعت با آن حضرت به عنوان خلافت خواهد شد. سپس هنگامى که حضرت از مدینه بیرون رفت، عثمان احساس کرد کسى جز على(علیه السلام)نمى تواند از او دفاع کند و سبب نجات او از دست شورشیان شود، لذا از آن حضرت تقاضاى بازگشت به مدینه را کرد. باز هنگامى که خبرهایى به او رسید که مردم شعار بیعت با امام را سر داده اند، وحشت بر او مستولى شد و بار دیگر تقاضاى خروج آن حضرت را از مدینه کرد و از آنجا که آورنده نامه اخیر، ابن عباس بود امام او را مخاطب ساخته و چنین فرمود: «اى ابن عباس عثمان (با این پیام هاى ضد و نقیض) مقصودى جز این ندارد که مرا همچون شتر آبکش قرار دهد; گاهى بگوید بیا و گاهى بگوید باز گرد»; (یَا ابْنَ عَبَّاس، مَا یُرِیدُ عُثْمَانُ إِلاَّ أَنْ یَجْعَلَنِی جَمَلاً نَاضِحاً(1) بِالْغَرْبِ(2): أَقْبِلْ وَ أَدْبِرْ!).

سپس افزود: «یکبار عثمان کسى را نزد من فرستاد که از مدینه خارج شوم باز شخصى را نزد من فرستاد که برگردم و هم اکنون فرستاده است که بیرون روم»;

(بَعَثَ إِلَیَّ أَنْ أَخْرُجَ، ثُمَّ بَعَثَ إِلَیَّ أَنْ أَقْدُمَ، ثُمَّ هُوَ الاْنَ یَبْعَثُ إِلَیَّ أَنْ أَخْرُجَ!).

این امر نشان مى دهد که فشار مردم به قدرى شدید بود که عثمان کاملاً دستپاچه شده بود و هر ساعت تصمیم تازه اى مى گرفت. غافل از اینکه کار از کار گذشته و دوران حکومتش پایان یافته و مردم هیچ عذرى را از او نمى پذیرند و در این میان با شخصیتى همچون على(علیه السلام) که مقام والایش در پیشگاه خالق و خلق بر کسى پوشیده نیست معامله یک مأمور حلقه به گوش و بى اختیار مى کرد.

جالب اینکه عثمان درباره کس دیگرى چنین دستورهاى ضد و نقیضى را صادر نکرد، زیرا دیگران چنان نقشى را در جامعه اسلامى نداشتند که حضورو غیابشان تأثیرگذار باشد.

سرانجام امام(علیه السلام) در پایانِ این سخن به نکته مهمى اشاره مى کند و آن اینکه نهایت کوشش را براى دفاع از عثمان به خرج داده است. کارى که هیچ کس جز آن حضرت انجام نداد و نمى توانست انجام دهد، مى فرماید: «به خدا سوگند من آن قدر از عثمان دفاع کردم که ترسیدم گنهکار باشم»; (وَ اللَّهِ لَقَدْ دَفَعْتُ عَنْهُ حَتَّى خَشِیتُ أَنْ أَکُونَ آثِماً).

این تعبیر ممکن است اشاره به این باشد که دفاع بیش از حد از کسى که مرتکب آن کارهاى خلاف شده نوعى حمایت از ظلم و خطاست و این کار جایز نیست.

این بهترین تفسیرى است که براى عبارت فوق مى توان گفت، هرچند ابن ابى الحدید و ابن میثم در شرح نهج البلاغه خود دو احتمال دیگر نیز ذکر کرده اند:

نخست اینکه امام مى گوید: به اندازه اى از عثمان دفاع کردم که بر جان خود بیمناکم، زیرا ایستادن در مقابل این همه جمعیّت که بر ضد او قیام کرده اند این گمان را به وجود مى آورد که آنان به من حمله کنند و آسیبى به من برسانند و این خود گناهى است.

دیگر اینکه مى ترسم زیاده روى در دفاع از وى باعث ایجاد اختلاف و کشمکش شود و من ناچار از شدت عمل گردم و کسانى از دست من آزرده شوند و این خود نیز گناه است; ولى روشن است که هیچ یک از این دو احتمال متناسب با تعبیر بالا نیست.

در کتاب العقد الفرید آمده است که ابن عباس مى گوید: عثمان به سراغ من فرستاد و گفت: مشکل پسر عمویت را با من حل کن (منظورش امام امیرالمؤمنین بود) من به او گفتم: پسر عموى من کسى نیست که بتوانم براى او تعیین تکلیف کنم او خودش در باره خود تصمیم مى گیرد حالا بگو چه دوست دارى من به او بگویم؟ عثمان گفت: به او بگو از مدینه بیرون رود و در «ینبع» در کنار مِلک خودش باشد: نه او سبب اندوه من شود و نه من سبب اندوه او. ابن عباس مى گوید: من خدمت على(علیه السلام) رسیدم و پیام عثمان را عرض کردم فرمود: عثمان مى خواهد من شتر آبکش او باشم (گاه مى گوید از مدینه بیرون رو و گاه مى گوید باز گرد) سپس این شعر را انشاد کرد:

فَکَیْفَ بِهِ أنّی أداوی جَراحَهُ *** فَیُدْوى فَلا مَلَّ الدَّواءُ وَ لاَ الدّاءُ

او را چه مى شود من مى خواهم بر زخمهاى او دوا بگذارم تا درمان شود ولى نه دواء فایده اى دارد و نه درد او.

على(علیه السلام) به دنبال این ماجرا (براى پرهیز از هر گونه اتهام) به روستاى ینبع رفت; ولى هنگامى که کار بر عثمان مشکل شد عثمان نامه به حضرت نوشت و تقاضا کرد که به مدینه باز گردد.(3)

این سخن تأییدى است بر آنچه سیّد رضى در کلام بالا آورده است که عثمان بر اثر دست پاچگى در برابر شورش عظیم مردم دستورات ضد و نقیضى در باره آن حضرت صادر کرد.

#####

1. «ناضح» به معناى شتر آب کش است و در اصل از ریشه «نضح» بر وزن «نظم» گرفته شده که به معناى آب پاشى کردن است.

2. «غرب» به معناى دلو بزرگ است.

3. شرح نهج البلاغه مرحوم شوشترى، ج 9، ص 254 (با کمى تلخیص).

#####

▲خطبه 241

یَحُثُّ بِهِ أَصْحابَهُ عَلَى الْجِهادِ

از سخنان امام(علیه السلام) است که در آن یارانش را به جهاد تشویق مى کند.(1)

#####

1. سند خطبه:

آمدى در غرر الحکم بعضى از جمله هاى کلام فوق را به صورت کلمات قصار آورده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 190)

▲خطبه در یک نگاه

همان گونه که از عنوان خطبه روشن شد، هدف امام(علیه السلام) در ذکر این سخن تشویق یارانش به جهاد است; ولى نکات دقیقى را در عبارات کوتاهى بیان فرموده که از عمق تدبیر امام در مسائل مربوط به حکومت و جهاد خبر مى دهد.

#####

وَ اللَّهُ مُسْتَأْدِیکُمْ شُکْرَهُ وَ مُوَرِّثُکُمْ أَمْرَهُ، وَ مُمْهِلُکُمْ فِی مِضْمَار مَحْدُود، لِتَتَنَازَعُوا سَبَقَهُ، فَشُدُّوا عُقَدَ الْمَآزِرِ، وَ اطْوُوا فُضُولَ الْخَوَاصِرِ، وَ لاَ تَجْتَمِعُ عَزِیمَةٌ وَ وَلِیمَةٌ. مَا أَنْقَضَ النَّوْمَ لِعَزَائِمِ الْیَوْمِ، وَ أَمْحَى الظُّلَمَ لِتَذَاکِیرِ الْهِمَمِ!

### ترجمه

خداوند از شما اداى شکر خویش را مى خواهد، و فرمان (حکومت) را به شما سپرده و در این سراى آزمایش و آمادگى، در زمانى محدود به شما فرصت داده، تا براى به دست آوردن جایزه او (بهشت و قرب ذات پاکش) از یکدگر پیشى بگیرید. حال که چنین است کمربندها را محکم ببندید و دامنها را به کمر زنید (و آماده جهاد با دشمن و حفظ حکومت الهى شوید) و (بدانید) گرفتن تصمیمهاى محکم (براى رسیدن به اهداف بزرگ) با خوش گذرانى و سفره هاى رنگین سازگار نیست و چه بسیار که خواب شبانه تصمیمهاى محکم روز را از میان برده و تاریکیها، خاطره همتهاى بلند را از خاطرها محو کرده است.

▲شرح و تفسیر

▲کمربندها را محکم ببندید و آماده جهاد شوید!

در کتاب تمام نهج البلاغه که به منظور گردآورى تتمه و تکمیل خطبه هایى که مرحوم سید رضى در نهج البلاغه آورده، تألیف یافته است تصریح مى کند که امام خطبه مورد بحث را در ایّام صفین بیان فرمود.(1) محتواى خطبه نیز تناسب با این معنا دارد.

به هر حال امام(علیه السلام) نخست با سه جمله کوتاه مخاطبان خود را براى شنیدن پیام جهاد آماده مى سازد و مى فرماید: «خداوند از شما اداى شکر خویش را مى خواهد و فرمان (حکومت) را به شما سپرده و در این سراى آزمایش و آمادگى در زمانى محدود به شما فرصت داده تا براى به دست آوردن جایزه او (بهشت و قرب ذات پاک او) از یکدگر پیشى بگیرید»; (وَ اللهُ مُسْتَأْدِیکُمْ(2) شُکْرَهُ وَ مُوَرِّثُکُمْ أَمْرَهُ، وَ مُمْهِلُکُمْ(3) فِی مِضْمَار(4) مَحْدُود، لِتَتَنَازَعُوا سَبَقَهُ(5)).

گرچه شکر در این عبارت به صورت مطلق ذکر شده، و هماهنگ با اطلاقات شکر در قرآن مجید است; مانند: (وَاشْکُرُوا لِی وَلاَ تَکْفُرُونِ)(6) ولى به نظر مى رسد هدف مولا امیرمؤمنان(علیه السلام) بیشتر بیان شکر نعمت حکومتى است که خدا در عصر آن حضرت به صالحان سپرده بود و جمله دوم (وَ مُوَرِّثُکُمْ اَمْرَهُ) نیز تأکید بر همین معناست، چرا که امر در اینجا نیز به معناى فرمان حکومت است.

از اینجا روشن مى شود که مسئله شکر چگونه تناسب با تشویق به جهاد دارد، زیرا جهادِ خالصانه و شجاعانه است که حکومت صالحان را حفظ مى کند و حفظ نعمت و استفاده از آن مساوى با شکر آن است.

جمله «وَ مُمْهِلُکُمْ فِی مِضْمَار مَحْدُود...» اشاره به همان چیزى است که در سایر خطبه هاى نهج البلاغه آمده است که مى فرماید: «أَلاَ وَ إِنَّ الْیَوْمَ الْمِضْمَارَ وَ غَدَاً السِّبَاقَ وَالسَّبَقَةُ الْجَنَّةُ وَ الْغَایَةُ النَّارُ; بدانید امروز روز آزمایش و آمادگى است و فرداى قیامت میدان مسابقه است و جایزه برندگان این مسابقه بهشت است و سرانجام بازندگان دوزخ».(7)

سپس امام به سراغ ذى المقدمه و نتیجه مى رود و مى فرماید: «حال که چنین است کمربندها را محکم ببندید و دامنها را به کمر زنید (و آماده جهاد با دشمن و حفظ حکومت الهى شوید)»;(فَشُدُّوا عُقَدَ(8) الْمَآزِرِ(9)،وَاطْوُوا(10) فُضُولَ الْخَوَاصِرِ(11)).

این دو تعبیر (کمربند را محکم بستن و دامن به کمر زدن) کنایه از آمادگى کامل براى انجام کار است، زیرا شخصى که کمربند خود را محکم ببندد ستون فقراتش براى انجام کارهاى سنگین قوى تر مى شود و هنگامى که دامنهاى بلند معمول آن زمان را برچیند و زیر کمربند قرار دهد، راه رفتن و حرکت براى او آسان تر مى شود. حتى امروز که دامان بلندى براى مردان وجود ندارد، این کنایه همچنان رایج و معمول است مى گویند: فلان کس دامن همّت به کمر بسته تا این کار را انجام دهد.

جمعى از شارحان این احتمال را نیز بعید ندانسته اند که منظور از جمله (وَ اَطْوُوا فُضُولَ الْخَواصِرِ) ترک پرخورى و تن پرورى است; ولى تفسیر اوّل بسیار مناسب تر است.

آنگاه امام با سه جمله بسیار پرمعنا و فصیح و بلیغ به مخاطبان خود هشدار مى دهد و راه پیروزى را براى آنها روشن مى سازد.

نخست مى فرماید: «و (بدانید) گرفتن تصمیمهاى محکم (براى رسیدن به اهداف بزرگ) با خوش گذرانى و سفره هاى رنگین سازگار نیست»; (و لاَ تَجْتَمِعُ عَزِیمَةٌ وَ وَلِیمَةٌ(12)).

«و چه بسیار که خواب شبانه تصمیمهاى محکم روز را از میان برده»; (مَا أَنْقَضَ النَّوْمَ لِعَزَائِمِ الْیَوْمِ).

«و تاریکیها خاطره همتهاى بلند را از خاطرها محو کرده است»; (وَ أَمْحَى الظُّلَمَ(13) لِتَذَاکِیرِ(14) الْهِمَمِ!).

امام(علیه السلام) در این بیان کوتاه و فشرده و پر محتوا به چند نکته مهم براى پیروزى و موفقیت در زندگى و در مدیریتها اشاره فرموده است.

1. حفظ آمادگیها در هر حال و در هر شرایط یا به تعبیرى که امام فرموده: کمربندها را محکم بستن و دامن به کمر زدن.

2. ترک تن پرورى و خوش گذرانى که نتیجه اى جز سستى و تنبلى ندارد.

3. مبارزه با عوامل فراموشکارى که سبب مى شود انسان گرفتار بى برنامگى و ضعف و زبونى شود.

4. بالا بردن افق همّتها و مبارزه با هر چیزى که همّت را سست و ضعیف مى کند و پایین مى آورد.

هرگاه این اصول چهار گانه مورد توجّه مدیران جوامع اسلامى قرار گیرد، به یقین مى توانند بر همه مشکلات پیروز شوند.

#####

1. تمام نهج البلاغه، ص 465.

2. «مستأدى» به معناى طلب کننده است و از ماده «استأداء» و از ریشه «ادا» به معناى طلب اداى چیزى کردن آمده.

3. «ممهل» به معناى مهلت دهنده است.

4. «مضمار» میدان و محلى است که اسبها را براى مسابقه، با تمرینهاى مختلف آماده و لاغر مى کنند. این واژه به معناى اسم زمان نیز آمده است.

5. «سبق» به معناى مالى است که براى برندگان مسابقه تعیین مى شود.

6. بقره، آیه 152.

7. نهج البلاغه، خطبه 28.

8. «عقد» جمع «عقده» به معناى گره یا وسائلى که چیزى را با آن محکم مى بندند.

9. «مآزر» جمع «مأزر» بر وزن «منبر» به معناى لنگ و روپوش است.

10. «اطووا» یعنى بپیچید از ریشه «طى» به معناى پیچیدن گرفته شده است.

11. «خواصر» جمع «خاصره» به معنى پهلو و تهیگاه است.

12. «ولیمة» طعامى است که براى عروسى تهیه مى شود. سپس به هرگونه طعام که براى دعوت از میهمانان تهیه مى گردد اطلاق شده است و در جمله بالا کنایه از بساط خوشگذرانى است.

13. «ظلم» جمع «ظلمت» به معناى تاریکى است.

14. «تذاکیر» جمع «تذکار» بر وزن «منقار» به معناى یادآورى است.

#####

▲نکته

▲زیانهاى خوشگذرانى و پرخورى

آنچه در خطبه بالا در این زمینه آمد، به صورت گسترده در روایات اسلامى از آن یاد شده است.

در حدیثى از رسول خدا مى خوانیم که فرمود: «لا تُمیتُوا الْقُلُوبَ بِکَثْرَةِ الطَّعامِ وَ الشَّرابِ فَإِنَّ الْقُلُوبَ تَمُوتُ کَالزُّرُوعِ إذا کَثُرَ عَلَیْهَا الْماءُ; دلهاى خود را با فزونى طعام و آب نمیرانید (و پرخورى نکنید) زیرا دل مى میرد همچون زراعتها که آب زیاد بر آن بفرستند».(1)

در حدیث دیگرى از همان حضرت مى خوانیم: «اَلْقَلْبُ یَمُجُّ الْحِکْمَةَ عِنْدَ امْتِلاءِ الْبَطْنِ; دل علم و دانش را از خود بیرون مى کند هنگامى که شکم پر از غذا شود».(2)

نیز در حدیثى از همان حضرت مى خوانیم: «مَنْ قَلَّ أکْلُهُ صَفا فِکْرُهُ; کسى که کمتر غذا بخورد فکرش صاف و نورانى مى شود».(3)

سرانجام در حدیث چهارم از آن حضرت مى خوانیم: «إیّاکُمْ وَ فُضُولَ الْمَطْعَمِ فَإِنَّهُ یَسِمُ الْقَلْبَ بِالْقَسْوَةِ وَ یُبْطِىءُ بِالْجَوارِحِ لِلطّاعَةِ وَ یَصِمُ الْهِمَمَ عَنْ سِماعِ الْمَوْعِظَةِ; از پرخورى بپرهیزید که بر قلب علامت قساوت مى نهد و اعضا را از اطاعت حق باز مى دارد و عقول را از شنیدن موعظه کر مى کند».(4)

امیرمؤمنان على(علیه السلام) نیز در نامه معروف «عثمان بن حنیف» در پاسخ کسانى که مى گفتند: على با این غذاى کم و ساده چگونه مى تواند در مقابل قهرمانان در میدان جنگ بایستد مى فرماید: «أَلاَ وَ إِنَّ الشَّجَرَةَ الْبَرَیَّةَ أَصْلَبُ عُوداً وَ الرَّوَاتِعُ الْخَضِرَةَ أرَقُّ جُلُوداً وَ النَّبَاتَاتِ الْغِدْیَةَ أَقْوَى وَقُوداً; بدانید درختان بیابانى چوبشان محکم تر و درختان سرسبز (که در کنار نهرها مى رویند) پوستشان نازک تر و گیاهان صحرایى آتششان قوى تر و خاموشى آنها دیرتر است».(5)

تعبیر به ولیمه در کلام امام کنایه از هرگونه لذت و خوشگذرانى است و تنها به خوردن و خوراک محدود نمى شود.

شاعر معروف عرب «متنبى» نیز در این زمینه مى گوید:

بِقَدْرِ الْکَدِّ تُکْتَسَبُ الْمَعالی *** وَ مَنْ طَلَبَ الْعُلى سَهَرَ اللّیالی

تَرُومُ الْعِزَّ ثُمَّ تَنامُ لَیْلاً *** یَغُوثُ الْبَحْرَ مَنْ طَلَبَ اللَّئالی

به اندازه کوشش و زحمت افتخارات به دست مى آید و کسى که طالب افتخار و برترى است، باید شب بیدار بماند.

تو عزت مى خواهى سپس تمام شب را تا به صبح مى خوابى در حالى که آنها که طالب لؤلؤ و گوهرند باید در دریا فرو روند.

تاریخ زندگى اقوام مختلف نیز آنچه را در این روایات و خطبه بالا آمده است، تصدیق و تأیید مى کند. اقوامى در دنیا به اوج قدرت رسیدند که سخت کوش و پرتوان بودند; ولى اقوام و افراد خوش گذران و تن پرور همواره عقب افتاده و سر افکنده بودند.

مرحوم سیّد رضى در پایان این خطبه که در واقع پایان مجموع خطب نهج البلاغه است، درود بر پیغمبر اکرم و آلش مى فرستد و بخش خطبه ها را پایان مى دهد و چنین مى گوید:

وَ صَلَّى اللهُ عَلى سَیِّدنا مُحَمَّدِ النَّبِىِّ الاُْمِیِّ وَ عَلى آلِهِ مَصابیحِ الدُّجى وَ الْعُروةِ الْوُثْقى وَ سَلَّمَ تَسلیماً کَثیراً.

درود خدا بر سیّد وسرور ما محمّد پیامبر امى و بر خاندانش چراغهاى روشنى بخش تاریکیها و رشته هاى محکم الهى و سلام فراوان خداوند بر آنها باد.

خدا را شکر مى گوییم که توفیق داد پس از چهارده سال کار مداوم، شرح خطبه هاى نهج البلاغه را که مهم ترین بخش آن و در حدود دو سوم مجموع کتاب شریف نهج البلاغه را تشکیل مى دهد، به پایان آوریم.

پایان خطبه هاى نهج البلاغه

#####

1. بحارالانوار، ج 63، ص 331، ح 7.

2. مجموعه ورام، ج 2، ص 119.

3. غرر الحکم، ح 7402.

4. بحارالانوار، ج 100، ص 27، ح 40.

5. نهج البلاغه، نامه 45.

▲ویژگی های این شرح

1. شرح و تفسیر همه فصول و جمله هاى هر خطبه بر خلاف آنچه در بسیارى از شروح نهج البلاغه آمده که تنها بخشهاى مورد نظر را تفسیر مى کنند.

2. پیوند جمله ها و بخشهاى یک خطبه و ارتباط دقیق منطقى آنها با یکدیگر که در بسیارى از شروح از آن چشم پوشى شده و هر بخشى از خطبه را به طور مستقل و بدون توجّه با پیوندهایى که به قبل و بعد دارد، تفسیر کرده اند.

3. توجه به روح حاکم بر مجموع خطبه و همه بحثها را در محدوده آن قرار دادن و صرف نظر کردن از مطالب حاشیه اى که چندان ارتباط با خطبه ندارد، هرچند چشم گیر و وسوسه انگیز باشد.

4. اصل را در تفسیر جمله ها، بر تأسیسى گذاشتن; یعنى از هر جمله مفهوم مستقلى استفاده نمودن بر خلاف آنچه در بعضى از شروح دیده مى شود که جمله هاى مشابه را فوراً به عنوان تأکید قلمداد مى کنند و تفاوت آنها را از نظر دور مى دارند.

5. اضافه کردن مطالب تکمیلى مربوط به خطبه به صورت جداگانه، تحت عنوان «نکته ها» اعم از مسائل تاریخى، اخلاقى، اجتماعى، عقیدتى و جز آن.

6. ذکر اسناد خطبه با استفاده از کتابهایى که درباره اسناد نهج البلاغه بحث کرده اند.

7. ذکر دورنما و خلاصه اى از هر خطبه در آغاز بحث به عنوان «خطبه در یک نگاه».

8. ترجمه لغات مشکل و پیچیده در پاورقى با ذکر ریشه ها و معناى اصلى و فرعى آن.

9. روان بودن عبارات در ترجمه و به طور کلى تمام آنچه در شرح و نکات آمده و در عین حال رسا بودن و پرهیز از کلمات نامأنوس و پیچیده که تنها در محافل علمى مورد توجّه قرار مى گیرد، بى آنکه سطح مطالب پایین بیاید.

10. توجّه به مطالبى که در شروح مهم آمده است که گاه پذیرش آنها و گاه نقد آنها و گاه تکمیل آنها مورد نظر قرار گرفته است.

11. هدف اصلى از نگارش این شرح این بوده که براى خاص و عام، دانشمندان و افراد عادى، قابل استفاده باشد و هر کس به فراخور استعداد خود بتواند از آن بهره مند گردد.

12. توجّه به مسائل و مخاطبان روز.

این نکته نیز قابل توجّه است که این کتاب به سبب مزایاى مختلفى که دارد به عنوان کتاب برگزیده سال 82 شناخته شد و از آن تقدیر به عمل آمد. * * *

در پایان، ذکر این نکته را لازم مى دانیم که به مفهوم «أللّهُمَّ ما بِنا مِنْ نِعْمَة فَمِنْکَ» هر کارى که مجموعه ما در این زمینه انجام دادند از ما نبود و به لطف خدا بود و امیدواریم مورد رضایت پروردگار و اولیایش وامیرمؤمنان(علیه السلام) و فرزندش حضرت مهدى صاحب الزمان(عجل الله تعالى فرجه الشریف) قرار گرفته باشد و به شکرانه این نعمت که تا اینجا نصیب ما شد همگى پس از فراق از شرح خطبه ها به سجده افتادیم و خدا را بر این نعمت شکر گفتیم.