پيام امام اميرالمؤمنين(ع) جلد 2

اين كتاب شرحى است مهم و جامع و تازه بر نهج البلاغه كه توسط معظم له و با همكارى جمعى از فضلاى حوزه علميه نگاشته شده و در سال 82 به عنوان بهترين كتاب سال برگزيده شد. اين مجموعه به زبان عربى نيز ترجمه و منتشر شده است.
تعداد جلد: فعلا 8 جلد
زبان: فارسى
تعداد صفحات:
قطع: وزيرى
نوع جلد: گالينگور
نوبت چاپ: سوم

پیشگفتار

خطبه بيست و يكم(1)

متن و ترجمه

شرح و تفسير

سبكبار شويد تا به منزل برسيد!

نكته

سرنوشت گرانباران!

خطبه بيست و دوم

بخش اوّل

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

آتش افروزان جنگ جمل

نكته

حزب الله و حزب شيطان

بخش دوم

شرح و تفسير

بهانه جويان رسوا!

بخش سوم

شرح و تفسير

آيا مرا تهديد مى كنيد؟

نكته

مردان شكست ناپذير

خطبه بيست و سوم(1)

بخش اوّل

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

تسليم و رضا در برابر خواست خدا

نكته

تسليم و رضا، همراه تلاش و كوشش

بخش دوم

شرح و تفسير

نكته

مهمترين شرط عمل، اخلاص نيّت است

بخش سوم

شرح و تفسير

سرمايه هاى مردمى

نكته

ارزش نام نيك (لِسان صِدق)

بخش چهارم

شرح و تفسير

خويشاوندان پشت و پناه يكديگرند

نكته

بركات پيوند محكم با خويشاوندان

خطبه بيست و چهارم

متن و ترجمه

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

سازشكار نيستم، وقت شناسم!

نكته

نه سستى و نه سازش!

خطبه بيست و پنجم(1)

بخش اوّل

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

با اين نفاق و سرپيچى شما چه كارى از من ساخته است؟

نكته ها

1 ـ كوفه شهر دوچهره

2 ـ تحليلى از روحيه مردم كوفه و امام

بخش دوم

شرح و تفسير

خرابى كار از كجاست؟

نكته ها

1 ـ بُسر فرمانده خونريز معاويه

2 ـ عوامل پيروزى و شكست ملّت ها

بخش سوم

شرح و تفسير

من از شما خسته شدم!

نكته

بنوفراس بن غَنْم كيانند؟

خطبه بيست و ششم

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

عرب در عصر جاهليت

نكته ها

1 ـ دورنمايى از عصر جاهليّت

2 ـ بدترين خانه ها يا بهترين خانه ها

بخش دوم

شرح و تفسير

صبر جانكاه

نكته ها

1 ـ طوفانهايى كه بعد از پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) رخ داد

2 ـ آيا امام (عليه السلام)با خليفه اول بيعت كرد؟

بخش سوم

شرح و تفسير

معامله رسواى سياسى

نكته ها

1 ـ سياست هاى دنيوى هيچ اصل اخلاقى را به رسميّت نمى شناسد!

2 ـ دين به دنيا فروشان!

3 ـ رابطه پيروزى و پايمردى

خطبه بيست و هفتم

سند خطبه و زمان و مكان ورود آن

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

جهاد درى از درهاى بهشت

نكته ها

1 ـ جهاد، رمز عظمت و سربلندى ملّت ها است

2 ـ آيا جهاد اسلامى فقط دفاعى است؟!

بخش دوم

شرح و تفسير

اگر كسى از اين غصّه بميرد سزاوار است!

نكته ها

1 ـ شكست و پيروزى بى دليل نيست

2 ـ حمايت از اقليت هاى مذهبى

3 ـ غيرت دينى

بخش سوم

شرح و تفسير

آنها در باطل خود متّحدند و شما در حقّتان پراكنده!

نكته ها

1 ـ اين همه سرزنش، براى چيست؟

بخش چهارم

شرح و تفسير

دل مرا خون كرديد!

نكته ها

1 ـ پيروان نالايق، شخصيت پيشوايان را زير سؤال مى برند.

1 ـ پيروان نالايق، شخصيت پيشوايان را زير سؤال مى برند.

2 ـ پاسخ به يك سؤال

3 ـ سؤال ديگر

4 ـ پايان غم انگيز ماجرا

خطبه بيست و هشتم(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

جايگاه دنيا و آخرت از ديدگاه على (عليه السلام)

نكته ها

1 ـ دنيا و آخرت در احاديث اسلامى

2 ـ زيان غير قابل جبران!

بخش دوم

شرح و تفسير

نكته ها

1 ـ كدام زاد و توشه را از اين جهان برگيريم!

2 ـ هواپرستى و آرزوهاى دراز دو دشمن سرسخت سعادت انسان

تكمله

خطبه بيست و نهم(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

نكته

عوامل سستى كوفيان

بخش دوم

شرح و تفسير

نكته ها

1 ـ حقّ گرفتنى است

2 ـ دفاع از وطن

بخش سوم

شرح و تفسير

كارى كرديد كه از شما مأيوسم!

نكته

عوامل اصلى ناكاميها

خطبه سى ام(1)

خطبه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

عوامل قتل عثمان

نكته

عصر طوفانى عثمان!

خطبه سى و يكم(1)

متن و ترجمه

شرح و تفسير

تلاش براى نجات خطاكاران

نكته ها

1 ـ عكس العمل زبير در برابر پيام امام (عليه السلام)

2 ـ خلاصه اى از زندگى طلحه و زبير

امّا زبير

3 ـ شرايط لازم براى امر به معروف و نهى از منكر

خطبه سى و دوم(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

در زمانى هستيم كه ارزشها دگرگون شده!

نكته ها

1 ـ فاسد شدن زمان چه مفهومى دارد؟

2 ـ تأثير دگرگون شدن نظام ارزشى جامعه

بخش دوم

شرح و تفسير

مردم چهار گروهند

نكته

اين چهار گروه خطرناك در هر جامعه اى وجود دارند

بخش سوم

بخش سوم

شرح و تفسير

گروه پنجم ـ مردان خدا

بخش چهارم

شرح و تفسير

از كسانى كه پيش از شما بودند پند گيريد!

كلام سيّد رضى

نكته

دنيا از ديدگاه اولياءالله

خطبه سى و سوم(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

من پرده باطل را مى شكافم!

نكته ها

1 ـ «ذى قار» كجاست؟

2 ـ جاهليت عرب

3 ـ حديث خاصِفُ النَّعل

بخش دوم

شرح و تفسير

قريش از من چه مى خواهد؟!

نكته

حسد سرچشمه نابسامانى هاى اجتماعى

خطبه سى و چهارم(1)

شأن ورود خطبه

خطبه در يك نگاه

بخش اول

شرح و تفسير

نفرين بر شما! چرا از شهادت مى ترسيد؟

نكته

اين همه توبيخ و سرزنش براى چيست؟

بخش دوم

شرح و تفسير

دشمن بيدار است و شما در خواب!

نكته

باز هم عوامل ضعف و شكست

بخش سوم

شرح و تفسير

نكته

آخرين تصميم يك رهبر شجاع!

بخش چهارم

شرح و تفسير

حقّ من بر شما و حقّ شما بر من!

نكته ها

1 ـ حقوق متقابل امام و امّت

2 ـ در كشاكش تعارض حق و مصلحت!

خطبه سى و پنجم(1)

متن و ترجمه

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

نتيجه نافرمانى اين است!

نكته ها

داستان حكميّت

بهره گيرى از آراء اهل نظر

خطبه سى و ششم(1)

متن و ترجمه

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

اتمام حجّت بر خوارج نهروان

نكته

داستان عبرت انگيز خوارج

خطبه سى و هفتم(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اول

شرح و تفسير

در برابر طوفانها پابرجا ايستادم!

بخش دوم

شرح و تفسير

زورمندان ستمگر نزد من ضعيفند!

نكته

حمايت از مظلوم و مبارزه با ظالم

بخش سوم

تفسير

من نخستين مسلمانم

نكته

پيمانى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) با على (عليه السلام)داشت

خطبه سى و هشتم

خطبه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

در شبهات چه بايد كرد؟

نكته

تأثير شبهه در تحريف حقايق

شرح و تفسير

ترس از مرگ بيهوده است

نكته

خطبه سى و نهم(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اول

شرح و تفسير

چرا دست روى دست گذاردم؟!

بخش دوم

شرح و تفسير

با ضعيفانى مثل شما نمى توان در مقابل دشمن ايستاد!

نكته

پيامد سستى در برابر دشمن!

سؤال

خطبه چهلم

خطبه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

نكته ها

1 ـ بلاى تحريف!

2 ـ ضرورت تشكيل حكومت

اشتباه ابن ابى الحديد

خطبه چهل و يكم(1)

خطبه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

نكته

سياستهاى الهى و شيطانى!

خطبه چهل و دوم(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اول

شرح و تفسير

بخش دوم

شرح و تفسير

نكته

آرى، پرونده اعمال با مرگ بسته مى شود

خطبه چهل و سوم(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اول

شرح و تفسير

مرد صلح و جنگ!

نكته

هدف دعوت به صلح و بيعت بود

بخش دوم

شرح و تفسير

نكته

«عثمان» چه كارهايى كرد كه موجب خشم عمومى شد؟

خطبه چهل و چهارم(1)

شأن ورود

متن و ترجمه

شرح و تفسير

بزرگوار فرارى!

نكته ها

1 ـ تاريخچه اسيران بنى ناجيه

2 ـ چرا سختگيرى؟!

خطبه چهل و پنجم(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اول

شرح و تفسير

رحمت بى پايان خدا

بخش دوم

شرح و تفسير

دنيا سراى آرزوها!

نكته

كفاف و عفاف برتر از هر چيز است

خطبه چهل و ششم(1)

خطبه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

خداوندا از رنج سفر به تو پناه مى برم!

نكته

فلسفه دعا

خطبه چهل و هفتم(1)

خطبه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

پيشگويى از آينده كوفه

نكته

دو ديدگاه مختلف درباره كوفه!

خطبه چهل و هشتم(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اول

شرح و تفسير

ستايش چنين خداوندى را سزا است!

بخش دوم

شرح و تفسير

جمع نيرو براى مبارزه با دشمن

چند نكته جالب تاريخى

1 ـ در كاخ كسرى

2 ـ در سرزمين كربلا

3 ـ در سرزمين انبار

4 ـ در كنار دير راهب

5 ـ در شهر رقّه

خطبه چهل و نهم(1)

خطبه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

اى برتر از خيال و قياس و گمان و وهم!

نكته

وجودش آشكار و كُنه ذاتش پنهان است

خطبه پنجاهم(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اول

شرح و تفسير

نكته ها

نكته ها 1ـ ريشه فتنه ها

2ـ سياستهاى شيطانى

خطبه پنجاه و يكم(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اول

شرح و تفسير

به اين حركت ناجوانمردانه پايان دهيد!

نكته ها

1ـ بايد با عزّت و سربلندى زيست

2ـ شستشوى مغزى ساده انديشان

3ـ راه و رسم جوانمردان

خطبه پنجاه و دوم(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اول

شرح و تفسير

نكته

جهان ناپايدار

بخش دوم

شرح و تفسير

هر قدر در اين راه بكوشيد كم است!

بخش سوم

شرح و تفسير

عظمت و گستردگى نعمت هاى الهى

خطبه پنجاه و سوم(1)

متن و ترجمه:

شرح و تفسير

قربانى بايد كامل باشد

نكته

چرا بايد قربانى بى عيب و نقص باشد؟

خطبه پنجاه و چهارم(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اول

شرح و تفسير

راهى جز پيكار با اين گروه ستمگر نيست!

نكته ها

1ـ هجوم بى سابقه و مشتاقانه به امام(عليه السلام)

2ـ بر سر دو راهى جنگ و صلح، و ايمان و كفر!

خطبه پنجاه و پنجم(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اول

شرح و تفسير

خويشتندارى امام(عليه السلام)>از جنگ

خطبه پنجاه و ششم(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

ما در ركاب رسول خدا مخلصانه مى جنگيديم!

نكته ها

1 ـ دومين فتنه در «بصره»!

2 ـ انضباط لشكر، و جهاد مخلصانه

3 ـ ويژگيهاى مسلمانان نخستين

خطبه پنجاه و هفتم(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اول

شرح و تفسير

مراقب باشيد دشمن خطرناكى در راه است!

نكته ها

1 ـ چرا امام نام شخص مورد نظر را نبرده است؟

2ـ چرا معاويه «مهدورالدّم» بود؟

3 ـ تاريخچه اسفبار سبّ و ناسزاگويى به امام (عليه السلام)

4 ـ تقيّه، سپر دفاعى در مقابل دشمن

خطبه پنجاه و هشتم(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اول

شرح و تفسير

نهايت مظلوميت امام (عليه السلام)

خطبه پنجاه و نهم(1)

متن و ترجمه

شرح و تفسير

يك پيشگويى عجيب!

نكته

آيا آگاهى بر غيب ممكن است؟

خطبه شصتم(1)

متن و ترجمه

شرح و تفسير

عاقبت كار خوارج

نكته ها

1 ـ خوارج يك جريان بودند نه يك گروه!

2 ـ سرانجام خوارج به صورت دزدان غارتگرى در آمدند

▲پیشگفتار

نهج البلاغه در دنياى امروز درخشش فوق العاده اى دارد، چرا كه راهگشاى حل بسيارى از معضلات اجتماعى و فردى است و درمان بسيارى از دردهاى جانكاه بشريت در آن نهفته است.

اشعه تابناك نهج البلاغه از مرزهاى جهان اسلامى عبور كرده و در دل غير مسلمين نيز تافته است، به گونه اى كه گاهى آنها سخنانى درباره نهج البلاغه مى گويند كه دل دوستان را تكان مى دهد و اشك شوق را از ديده ها جارى مى سازد!

نويسنده و متفكّر مسيحى عرب زبان «ميخائيل نعيمه» درباره «نهج البلاغه» و «صاحب آن» چنين مى گويد: «اگر على تنها براى اسلام بود چرا بايد يك تن مسيحى در سال 1956 ميلادى به شرح زندگى او و تفحّص و دقّت در وقايع آن بپردازد (اشاره به جرج جرداق نويسنده مسيحى لبنانى و مؤلف كتاب الامام على صوت العدالة الانسانية) و مانند شاعرى شيفته، آن قضاياى دلفريب و حكايات نغز و دلاوريهاى شگفت انگيز را به سروده هاى شاعرانه تغنّى كند، پهلوانى امام نه تنها در ميدان حرب بود، بلكه در روشن بينى و پاكدلى، بلاغت و سحر بيان، اخلاق فاضله، شور ايمان، بلندى همّت، يارى ستمديدگان و نااميدان و متابعت حق و راستى و بالجمله در همه صفات حسنه پهلوان بود.»

جذبه هاى نهج البلاغه چنان است كه ارواح تشنه را با زلال حقيقتش به گونه اى سيراب و مست مى كند كه نشئه شراب طهورش از تمام ذرات وجود انسان آشكار مى شود، گوئى كوثر است و على (عليه السلام) ساقى كوثر در كنارش نشسته و به هر كس به اندازه استعدادش بهره اى مى دهد!

ولى افسوس كه نهج البلاغه على رغم كوششهايى كه در تفسير و تبيين معانى آن از سوى جمعى از دانشمندان بزرگ اسلام شده هنوز نيازمند به شرحهاى بيشتر و عميق ترى است.

بزرگان پيشين در فضاى دنياى خود شروحى جالب ولى معدود بر نهج البلاغه نگاشتند; اما فضاى دنياى امروز شروح تازه تر و گسترده ترى را مى طلبد.

و به همين دليل بعد از پايان تفسير نمونه بر اين شديم كه با بضاعت مزجات در پرتو عنايات مولا اميرمؤمنان (عليه السلام) به شرح تازه اى پيرامون نهج البلاغه دست بزنيم به اميد اين كه براى همگان، دانشمندان، دانش پژوهان و حتى افراد عادى مفيد باشد.

براى اين شرح ويژگيهاى زير در نظر گرفته شده:

1 ـ ترجمه و تفسير تمام جمله ها با بيان روان.

2 ـ تفسير تمام واژه ها و ريشه يابى واژه ها.

3 ـ بيان شأن ورودها و مسائل تاريخى مربوط به خطبه ها و نامه ها.

4 ـ تحليلهاى لازم روى بحثهاى مختلف عقيدتى، اخلاقى، اجتماعى، سياسى و ... .

5 ـ نكات اضافى كه مى تواند مكمل بحثها بوده باشد و خوانندگان را از مراجعه به كتب ديگر بى نياز سازد.

بحمداللّه در اين كار، جمعى از همراهان سابق تفسير نمونه و ياران جديد كمك كردند تا بحثها پربارتر گردد. با تشكر از همه اين عزيران، اميد است با عنايت پروردگار اثر مناسبى تقديم جهان اسلام گردد و ذخيره يوم المعاد باشد.

قم ـ حوزه علميّه

ناصر مكارم شيرازى

13 رجب 1420

مطابق با اوّل آبان 1378

####

▲خطبه بيست و يكم(1)

«و هي كلمة جامعة للعظمة و الحكمة»

##### 1 ـ در كتاب مصادر نهج البلاغه، اين خطبه را از سيد رضى،(رحمه الله) در خصائص صفحه 87، نقل كرده است. و در ذيل خطبه 167 ـ كه اين خطبه، بخشى از آن است ـ مى افزايد: «طبرى»، اين را در كتاب تاريخ خويش در حوادث سنه 35 هجرى قمرى نقل كرده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 371، و جلد 2، صفحه 403).
با مراجعه به تاريخ طبرى، روشن مى شود كه مردم، با على(عليه السلام) در روز جمعه، پنج روز به پايان ذوالحجّة مانده، بيعت كردند و نخستين خطبه اى كه آن حضرت ايراد فرمود، در خطبه 167 است كه اين خطبه جزيى از آن است. تاريخ طبرى، جلد 3، صفحه 457.

▲متن و ترجمه

فَإِنَّ الْغايَةَ أَمَامَكُمْ، وَ إِنَّ وَرَاءَكُمُ السّاعَةَ تَحْدُوكُمْ. تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا، فَإِنَّمَا يُنْتَظَرُ بِأَوَّلِكُمْ آخِرُكُمْ.

قال السَّيد الشَّريف: أقول: إنَّ هذا الكلام لووزن بعد كلام الله سبحانه و بعد كلام رسول الله(صلى الله عليه وآله وسلم) بكلِّ كلام لمال به راجحاً، و برَّز عليه سابقاً فأمّا قوله(عليه السلام): «تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا» فما سمع كلام أقلّ منه مسموعاً و لا أكثر منه محصولا و ما أبعد غورها من كلمة! و أنقع نطفتها من حكمة! و قد نبَّهنا فى كتاب «الْخَصائِصِ» على عظم قدرها و شرف جوهرها.

### ترجمه

بى گمان پايان كار (رستاخيز و قيامت و بهشت و دوزخ) در برابر شما است و عوامل مرگ، پيوسته شما را به پيش مى راند. سبكبار شويد تا به قافله برسيد! چرا كه پيشينيان را براى رسيدن بازماندگان، نگه داشته اند! (و همه، در يك زمان، محشور خواهيد شد).

سيد رضى مى گويد: اگر اين گفتار امام (عليه السلام) پس از سخن خداوند سبحان و پيامبر اسلام، با هر سخنى سنجيده شود، بر آن برترى خواهد داشت و از آن پيشى مى گيرد.

اما گفتار او (عليه السلام): «تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا» كلامى است كه از آن، كوتاه تر و پرمعناتر، كلامى شنيده نشده است. چه سخن ژرف و عميقى و چه جمله پرمعنا و حكمت آميزى است، كه روح تشنه طالبان حكمت را سيراب مى كند! ما در كتاب خصائص درباره اهميت و عظمت اين جمله، بحث كرده ايم.

###

▲شرح و تفسير

▲سبكبار شويد تا به منزل برسيد!

اين كلام، بخشى از خطبه طولانى تر 167 است. همين جمله ها با تفاوت كمى، ضمن آن خطبه آمده است.

از كلام مرحوم سيد رضى، استفاده مى شود، كه امام(عليه السلام) آن را در آغاز خلافت خويش بيان فرموده است، امّا از كتاب مطالب السئول(1) استفاده مى شود كه اين خطبه دنباله خطبه گذشته است و همان مطالب را دنبال مى كند.

اين احتمال نيز وجود دارد كه هر سه خطبه، يكجا از اميرمؤمنان على (عليه السلام)صادر شده و سپس به بخش هاى سه گانه، تقسيم شده است.

به هر حال، اين بخش از خطبه ـ كه چند جمله بيش نيست ـ به گفته سيدرضى، به قدرى پرمحتوا و پرمعنا است كه با هر كلامى، جز كلام خدا و پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) مقايسه شود، بر آن پيشى مى گيرد! و راستى كه چنين است.

اين چه فصاحت و بلاغتى است كه در جمله هايى كوتاه، حقايق چنان بلندى را مطرح مى كند!

حضرت، نخست، مردم را به مسأله معاد و دادگاه بزرگ عدل الهى متوجّه مى سازد و از اين طريق، آنها را متوجّه مسؤوليت هاى بزرگى كه در دوران خلافتش دارند، مى كند و از هر گونه نفاق و دورويى و كارشكنى و اختلاف، برحذر مى دارد و مى فرمايد: پايان كار (رستاخيز، قيامت، بهشت و دوزخ) در برابر شما است و عوامل مرگ، پيوسته شما را به پيش مى راند; (فَإِنَّ الْغايَةَ أَمَامَكُمْ، وَ إِنَّ وَرَاءَكُمُ السّاعَةَ تَحْدُوكُمْ)(2).

تعبير به «اَلْغايَة» (پايان كار) در مورد رستاخيز و بهشت و دوزخ، به خاطر آن است كه زندگى اين جهان، مقدمه اى است براى حيات ابدى در جهان ديگر.

اين كه مى فرمايد: «در پيش روى شما است»; يعنى، شكّ و ترديدى در آن وجود ندارد و هر كه باشى و به هر كجا كه برسى، سرانجامِ كار تو، آنجا است.

و تعبير به «الساعة»، به گفته بعضى از شارحان نهج البلاغه، اشاره به قيامت صغرا، يعنى مرگ است.

اين كه مى گويد: «پشت سر شما است» به خاطر آن است كه عوامل مرگ، پشت سر انسان قرار دارد و انسان را از كودكى به جوانى و از جوانى به پيرى و از پيرى به پايان زندگى مى راند.

بعضى نيز گفته اند كه منظور از «الساعة»، ساعات شب و روز است كه گويا، مانند مأمورى، پشت سر انسان قرار گرفته و او را به سوى پايان زندگى مى راند.

اين دو تفسير، تفاوت چندانى با هم ندارد و نتيجه هر دو، يكى است.

با توجه به اين كه «تَحْدُوكُمْ» از ماده «حدو» به معناى «راندن شتران با آواز مخصوص» است، اين نكته به ذهن مى رسد كه گردش شب و روز و ماه و سال، گرچه انسان را به پايان زندگى نزديك مى كند، امّا چون آميخته با زر و زيورها و سرگرمى هاى دنيا است، غافل كننده است.

در واقع، در اين جمله كوتاه كه در آغاز اين كلام آمده، هم سخن از قيامت كبرا است و هم سخن از قيامت صغرا. و توجه به اين دو، شنونده را آماده پذيرش سخنى كه بعد از آن آمده، مى كند.

حضرت، سپس اين جمله كوتاه، ولى بسيار پرمعنا را بيان مى فرمايد: «سبكبار شويد تا به قافله برسيد; «تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا».

هنگامى كه قافله اى به راه مى افتد و گروهى در آن شركت دارند، با رسيدن به گردنه هاى صعب العبور، گرانباران وامى مانند و از آنجا كه قافله، نمى تواند براى مدّت طولانى، به خاطر يك نفر يا چند نفر توقّف كند، او را رها كرده، خود مى روند. چنين كسى، طعمه خوبى براى دزدان و راهزنان يا گرگان بيابان است، ولى آنها كه سبكبارند، در پيشاپيش قافله حركت مى كنند و زودتر از ديگران به منزل مى رسند.

انسان ها، در زندگى اين جهان، مسافرانى هستند كه بار سفر بسته، به سوى سرمنزل مقصود (زندگى ابدى پس از مرگ) پيش مى روند. آنها كه بار خود را از متاع دنيا سنگين كنند، در فراز و نشيب زندگى مى مانند و طعمه شيطان مى شوند، ولى پارسايان و زاهدان، سبكبال، از تمام فراز و نشيب ها بسرعت مى گذرند و به سعادت جاويدان مى رسند.

در خطبه 204 ـ همان خطبه اى كه بارها و بارها «حضرت على(عليه السلام)» براى اصحابش ايراد مى فرمود ـ نيز مى خوانيم: تَجَهَّزُوا ـ رَحِمَكُمُ اللهُ ـ فَقَدْ نُودِىَ فِيكُمْ بِالرَّحيلِ وَ أقِلُّوا العُرْجَةَ عَلَى الدُّنيا ... فَإِنَّ أَمامَكُمْ عَقَبَةً كَؤُوداً وَ مَنازِلَ مَخُوفَةً مَهُولَةً; خداى، شما را رحمت كند! آماده حركت شديد كه نداى رحيل و كوچ كردن، در ميان شما داده شده است. علاقه به اقامتِ در دنيا را كم كنيد... كه گردنه هاى سخت و دشوار و منزلگاه هاى خوفناك در پيش داريد.

بعضى از شارحان نهج البلاغه، انسان ها را به مسافرانى تشبيه كرده اند كه در يك سفر دريايى، گرفتار گرداب ها و امواج كوه پيكر مى شوند كه اگر كشتى خود را سبك نكنند، غرق شدن آنها حتمى است.

او مى گويد: «گرداب»، امواج زندگى اين دنيا است و «كشتى» قلب انسان است و «حبّ دنيا» آن را سنگين كرده، آماده غرق شدن مى كند.(3)

حضرت دستور بالا را با اين جمله تكميل مى فرمايد: پيشينيان را براى رسيدن بازماندگان، نگه داشتند; «فَإِنَّما يُنْتَظَرُ بِأَوَّلِكُمْ آخِرُكُمْ».

اين جمله، اشاره به اين دارد كه مجموعه جهان بشريّت، در حكم قافله واحدى است كه گروهى در پيشاپيش آن در حركت بوده اند و گروهى در وسط و گروهى در آخر اين قافله اند و همه، يك مسير را طى مى كنند و براى رستاخيز بزرگ به هم ملحق مى شوند.

به تعبير ديگر، قانون مرگ، استثنا بردار نيست و به يقين، در سرنوشت همه انسان ها، رقم زده شده است. بنابراين سرنوشت پيشينيان، هشدارى براى بازماندگان و پيام روشنى براى همه انسان ها است.

##### 1 ـ منهاج البراعة، جلد 3، صفحه 301.
2 ـ «تحدوكم» از مادّه «حَدو» و «حُدى» به معناى راندن شتر همراه با آواز مخصوصى است كه ساربان ها مى خوانند، سپس بر معناى گسترده ترِ «مطلقِ راندن و سوق دادن» اطلاق شده است.
3 ـ معارج نهج البلاغه، محقق بيهقى، صفحه 109.

###

###

▲نكته

▲سرنوشت گرانباران!

مهم ترين عامل بدبختى و شكست گروهى از انسان ها، همان چيزى است كه در اين چند جمله كوتاه به آن اشاره شده است; يعنى، سنگين كردن بار خويش از امورى كه هرگز، در زندگى ساده دنيا، به آن نيازى نيست.

مسافرى را فرض كنيد كه براى سفرى يك روزه، به راه مى افتد. او، مقدار كمى نان و غذا و ميوه، درست به اندازه سفر يك روزه، در دستمالى بسته، به همراه خود مى برد. حال، مسافر ديگرى را فرض كنيد كه ساك هاى متعدّدى، از موادّ مختلف غذايى و نان و آب انواع شيرينى ها و ميوه ها را براى همين سفر يك روزه، بر دوش گرفته و حركت مى كند.

بديهى است كه مسافر نخست، با خاطرى آسوده و بسيار راحت، با گامهايى استوار و سريع، به سوى مقصد مى تازد، در حالى كه مسافر دوم در همان نخستين فراز و نشيب، به نَفَسْ نَفَسْ افتاده، وامى ماند.

اين سرنوشت كسانى است كه اموال فراوان و زرق و برق بسيارِ متاع دنيا را گرد خود فراهم ساخته و شب و روز، در فكر حساب و كتاب و حفظ و نگهدارى آن هستند و چنان مشغولند كه نه تنها به فكر خدا و معاد نيستند، بلكه آرامش دنيا را نيز از دست مى دهند.

در اينجا، بعضى از شارحان نهج البلاغه، داستانى را از سلمان فارسى نقل كرده اند كه شاهد خوبى بر گفتار بالا است. فشرده آن چنين است:

هنگامى كه سلمان فارسى، به عنوان استاندار مداين انتخاب شد، بر چهارپايى كه داشت، سوار شد و به تنهايى، به راه افتاد.

هنگامى كه خبر آمدن او به مداين، در ميان اهل شهر منتشر شد، قشرهاى مختلف مردم، خود را براى استقبال از وى آماده كردند.(1)

مردم بر در دروازه شهر در انتظار بودند. پيرمردى را ديدند كه بر چارپايش سوار است و تنها به شهر مى آيد. سؤال كردند: «اى پيرمرد! در راه، امير ما را نديدى؟» پرسيد: «امير شما كيست؟» گفتند: «امير ما، سلمان فارسى، همان يار رسول خدا است».

گفت: «من امير را نمى شناسم، ولى سلمان منم.»

همه، به احترام او، پياده شدند و مركب هاى خوب را پيش آوردند و از او تقاضا كردند كه بر يكى از آنها سوار شود.

او گفت: «چهارپاى خودم، براى من، از همه اينها بهتر است.»

به اين ترتيب، همه به راه افتادند.

هنگامى كه وارد شهر شدند، گفتند: «بايد در قصرِ استاندارى، اِجلال نزول فرماييد.» سلمان گفت: «من به شما گفتم كه امير نيستم تا در دارالإماره منزل گزينم!»

او دكانى را در بازار انتخاب و از صاحب آن اجاره كرد و همان جا را مركز حكومت و قضاوت خود قرار داد.

وى تنها چيزى كه با خود داشت، زيراندازى كوچك براى نشستن و ظرفى براى وضو گرفتن و عصايى براى راه رفتن بود.

در آن ايام كه سلمان در آنجا حكومت مى كرد، سيل شديدى آمد و بخش عظيمى از شهر را فرا گرفت. فرياد مردم از هر سو بلند شد. گروهى فرياد مى زدند: «فرزندان ما چه شد؟ بر سر خانواده ما چه آمد؟ اموال ما به چه سرنوشتى گرفتار شد؟» سلمان زيرانداز خود را بر دوش گرفت و ظرف آب و عصاى خود را برداشت و بر يك بلندى قرار گرفت و فرمود: «هكَذا يَنْجُو الْمُخَفَّفُونَ يَوْمَ الْقيامَةِ»; اين گونه، سبكباران، در روز قيامت، اهل نجات مى شوند.(2)

بى شك، سلمان ـ كه در جنگ احزاب، براى نجات لشكر اسلام، آن تدبير ويژه را پيشنهاد كرد ـ كسى نبود كه از حال مردم در آن شرايط غافل شود. هدف او از اين كار، اين بوده است كه با روح تجمل پرستى ايرانيان آن روز در پايتخت بزرگ ساسانى مداين، به ستيز برخيزد و به آنها كه غرقِ آن زندگى بسيار پرزرق و برق و اسراف كارانه بودند، هشدار دهد و عواقب شوم اين گونه زندگانى را نشان دهد.

اين، همان است كه مولا على(عليه السلام) در خطبه بالا، در جمله كوتاهى كه دو كلمه بيش نيست، ولى يك دنيا معنا دارد، بيان فرموده است: «تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا»; سبكبار شويد تا به منزل برسيد!

اينك به سراغ كلام «شريف رضى» مى رويم كه بعد از ذكر اين خطبه مى گويد:

اين گفتار امام (عليه السلام) جز سخن خدا و پيامبر اسلام، با هر سخنى سنجيده شود، بر آن، برترى خواهد داشت و از آن پيشى مى گيرد. مخصوصاً جمله «تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا» كلامى است كه از آن كوتاه تر و پرمعناتر، شنيده نشده است. چه سخن ژرف و عميقى! و چه جمله پرمعنا و حكمت آميزى است!

اين كلام، كه روح تشنه طالبان حكمت را سيراب مى كند، در كتاب خصائص درباره اهميت و عظمت اين جمله بحث كرده ايم.

* * *

##### 1 ـ توجه داشته باشيد كه امارت مداين، به معناى امارت بر تمام يا بخش عظيمى از ايران بود و انتخاب سلمان فارسى نيز انتخابى بجا و مناسب بود كه به پذيرش اسلام واقعى از سوى ايرانيان كمك مى كرد.
2 ـ منهاج البراعة، جلد 3، صفحه 304.

####

▲خطبه بيست و دوم

و من خطبة له عليه السلام(1)

حينَ بَلَغَهُ خَبَرُ الناكثين ببيعَتِه

و فيها يذمُّ عملَهم و يلزمهم دمَ عثمانَ و يتهدّدهم بالحرب

##### 1 ـ اين خطبه را، مرحوم «شيخ مفيد» در «ارشاد»، در فصل 22 از كلمات على (عليه السلام) و «كلينى» در «كافى» جلد 5، صفحه 53، كتاب «جهاد» به ضميمه بعضى از خطبه هاى ديگر و مرحوم علامه مجلسى، در بحارالانوار، جلد 32، صفحه 193، به صورت مشروح نقل كرده است.
ابن اثير در نهايه، در چند جا به مناسبت لغات خطبه، آن را ذكر كرده است.
نويسنده، مصادر نهج البلاغه مى افزايد; اين خطبه از خطبه هاى ديگر آن حضرت گرفته شده است. او آن را، مرتبط باخطبه 26 مى داند و در ذيل آن خطبه، آن را با خطبه 172 مربوط مى شمرد. مصادر نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 373.

▲بخش اوّل

أَلاَ و إِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ ذَمَّرَ حِزْبَهُ وَاسْتَجْلَبَ جَلْبَهُ لِيَعُودَ الجَوْرُ إِلَى أَوْطَانِهِ، وَ يَرْجِعَ الْبِاطِلُ إِلَى نِصَابِهِ، وَاللهِ! مَا أَنْكَرُوا عَلَىَّ مُنْكَراً، وَ لاَجَعَلُوا بَيْنِي وَ بَيْنَهُمْ نَصِفاً.

### ترجمه

آگاه باشيد! شيطان، حزب خود را بسيج كرده و سپاهش را گردآورده است تا بار ديگر، ظلم و ستم به وطنش بازگردد و باطل، به جايگاه نخستينش رسد.

به خدا سوگند! هيچ كار خلافى از من سراغ ندارند و انصاف را ميان من و خود، حاكم نكرده اند.

###

###

###

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه ـ همان گونه كه از عنوانش پيدا است ـ به بيعت شكنى طلحه و زبير و سپس به حوادث تلخِ جنگ جمل نظر دارد، و نيز به مسأله خون «عثمان» كه دستاويزى براى جنگ طلبان جمل و بعد از آن، بهانه اى براى آتش افروزان شام گرديد ـ اشاره مى كند و آنها را با تهديدهاى روشنى، مورد ملامت و سرزنش قرار مى دهد. حضرت، در پايان خطبه، به تهديدهايى كه دشمنانش نسبت به او داشتند، پاسخ دندان شكن مى دهد.

اين خطبه، از نظر محتوا، با خطبه 10، 26 و 172 تناسب و شباهت قابل ملاحظه اى دارد و به همين دليل، احتمال دارد كه هر كدام از اين خطبه ها، بخشى از خطبه واحدى بوده كه سيد رضى(رحمه الله) آن را تجزيه كرده و هر كدام را به تناسبى، در جايى نقل كرده است.

جالب اين كه طبق روايتى، عمروبن عاص، روزى به عايشه گفت: «لَوَدَدْتُ أنَّكِ قُتِلْتِ يَومَ الْجَمَلِ!; من، دوست داشتم كه تو، در روز جنگ جمل كشته شده بودى!» عايشه با تعجب پرسيد: «وَلِمَ؟ لا أبا لَكَ!» اى بى اصل و نسب! به چه دليل؟». عمروعاص در پاسخ گفت: «كُنْتِ تَمُوتينَ بِأجَلِكِ وَ تَدخُلينَ الْجَنَّةَ وَ نَجْعَلُكِ أكْبَرَ التَّشْنيعِ عَلى عَلىٍّ;» تو با مرگ خود، از دنيا مى رفتى و داخل بهشت مى شدى و ما، قتل تو را، بزرگ ترين دستاويز براى بدگويى به على قرار مى داديم.»(1)

بعضى از شارحان نهج البلاغه معتقدند كه اين خطبه، از خطبه هاى مربوط به جنگ صفّين است و اشاراتى كه در آن آمده، متوجّه به معاويه است;(2) ولى از عنوانى كه سيد رضى،(رحمه الله) براى آن انتخاب كرده نيز كلام ابن ابى الحديد(3) و غير او، استفاده مى شود كه اين خطبه، هر چند مضامينش با هر دو گروه تناسب دارد، تنها، مربوط به پيمان شكنان جنگ جمل است.

##### 1 ـ علامه مجلسى، اين حديث را از احتجاج طبرسى نقل كرده است. بحارالانوار، جلد 32، صفحه 267، حديث 206.
2 ـ شرح قطب راوندى، جلد 1، صفحه 188.
3 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 1، صفحه 305.

####

▲شرح و تفسير

▲آتش افروزان جنگ جمل

همان گونه كه قبلا اشاره شد، اين خطبه، ناظر به آتش افروزان جنگ جمل، يعنى طلحه و زبير و ياران آنها است. آن دو كه هواى حكومت در سر داشتند و على(عليه السلام)را آماده واگذارى بعضى از مناصب مهم حكومتى به خودشان نديدند، تحت تأثير هواى نفس و وسوسه هاى شيطانى، بيعت خود را با على(عليه السلام) شكستند و گروهى از مردم را پيرامون خود جمع كردند و همسر پيامبر، عايشه را هم با خود همراه نمودند و به عنوان خون خواهىِ عثمان، قيام كردند(1) و «بصره» را ـ كه به جهاتى، براى اين كار آمادگى داشت ـ به عنوان مركز توطئه هاى خود برگزيدند.

امام (عليه السلام) در نخستين فراز اين خطبه، به اين توطئه، اشاره كرده مى فرمايد:

آگاه باشيد! شيطان، حزب خود را بسيج كرده و سپاهش را گرد آورده است تا بار ديگر، ظلم و ستم به وطنش بازگردد و باطلِ، به جايگاه نخستينش رسد»! «أَلا وَ إِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ ذَمَّرَ(2) حِزْبَهُ وَاسْتَجْلَبَ جَلْبَهُ(3) لِيَعُودَ الْجَورُ إلى أوْطانِهِ وَ يَرْجِعَ الْباطِلُ إلى نِصابِهِ(4)».

اين سخن، اشاره به حركت هاى آشوب طلبانه اى است كه بعد از قتل عثمان و بيعت مردم با على(عليه السلام) روى داد. و منظور از حزب شيطان، همان كسانى هستند كه در عصر عثمان به سوءاستفاده از بيت المال و سلطه بر پُست هاى حسّاس كشور اسلامى دست زده بودند و در انتظار خلافت و مقامات ديگر، بعد از عثمان، روز شمارى مى كردند.

امام (عليه السلام) در اين گفتار پرمعنا، هشدار مى دهد كه توطئه هاى شيطانى در حال شكل گرفتن است و هدف همه آنها اين است كه بار ديگر حيف و ميل در بيت المال و جور و ستم در سرزمين اسلام ظاهر و آشكار گردد و امام (عليه السلام) را از اصلاح جامعه اسلامى و مرهم نهادن بر زخم هايى كه در دوران عثمان بر پيكر اسلام و مسلمانان وارد شد، بازدارند.

حضرت سپس در ادامه اين سخن، اين حقيقت را روشن مى سازد كه آنها هيچ دليلى براى مخالفت هاى خود ندارند و تابع هيچ منطقِ روشنى نيستند:

«به خدا سوگند! آنها هيچ كار خلاف و منكرى از من سراغ ندارند، و انصاف را، ميان من و خود، حاكم نكرده اند; «وَاللهِ! مَا أَنْكَرُوا عَلَىَّ مُنْكَراً، وَ لاَجَعَلُوا بَيْنِي وَ بَيْنَهُمْ نَصِفاً»(5).

در اين جمله، امام(عليه السلام) اشاره به طلحه و زبير و گروه پيمان شكنان (ناكثين) مى كند و به طور سربسته، به بهانه واهى آنها اشاره مى فرمايد. بهانه آنها، قتل عثمان بود. حضرت، در جمله هاى بعد، به طور مشروح تر بياناتِ بسيار كوبنده اى درباره آنان فرموده است.

آرى، تمام كتاب هاى تاريخى گواهى مى دهد كه قتل عثمان، چيزى نبود كه به امام(عليه السلام)نسبت داده شود، بلكه كسى كه بيش از همه براى خاموش كردن فتنه در ميان مسلمانان، تلاش و كوشش كرد، امام(عليه السلام) بود.

پيمان شكنان، در اين قضاوت هاى عجولانه خود، هرگز راه انصاف را پيش نگرفتند، بلكه به دروغ و تهمت هاى آشكار متوسّل گشتند. البته اين رفتار، هنگامى كه پاى منافع نامشروع شخصى به ميان آيد، غيرمنتظره نيست و در عصر خود، نمونه هاى آن را فراوان مشاهده مى كنيم كه سردمداران سياست هاى جور و ظلم در جهان، از هيچ دروغ و تهمتى براى رسيدن به منافع نامشروع خويش اِبا ندارند!

##### 1 ـ مسأله خون خواهى عثمان، تنها، دستاويزى براى جنگ افروزان شام نبود; بلكه در جنگ جمل نيز دستاويز طلحه و زبير و عايشه بود تا كار خود را در آتش افروزى جنگ جمل توجيه كنند. مورخ معروف، ابن اثير در كتاب «كامل» مى گويد: هنگامى كه عايشه، از مكه به مدينه مى آمد در وسط راه خبر قتل عثمان و اجتماع مردم بر بيعت على(عليه السلام) را شنيد. بسيار ناراحت شد و گفت: «اى كاش، آسمان بر زمين فرود مى آمد اگر اين كار سر بگيرد.» و سپس دستور داد كه او را به مكه بازگردانند. او مى گفت: «به خدا! عثمان، مظلوم كشته شد! به خدا قسم! من از خون خواهان او خواهم بود.» كسى از حاضران به او گفت: «نخستين كسى كه ضد عثمان سخن گفت، تو بودى! و تو بودى كه نام «نعثل» بر عثمان نهادى! (نعثل، به گفته بعضى يك مردِ يهودىِ ريش بلند بوده است. و به گفته «لسان العرب» اين كلمه، به معناى «پيرمرد احمق» است.) و تو بودى كه مى گفتى نعثل را بكشيد كه كافر شده است»: كامل، جلد 3، صفحه 206.
طبرى، مورّخ معروف، نيز همين معنا را در تاريخ خود آورده است: تاريخ طبرى، جلد 3، صفحه 477.
2 ـ ذَمَّر از ماده «ذمر» به معناى «برانگيختن و تشجيع كردن» است. و گاه گفته شده كه اين كلمه به معناى تحريكِ توأمِ با ملامت و سرزنش است و از همين رو، ذِمْر (بر وزن ذِهْن) به معناى «مرد شجاع و متحرّك» است.
3 ـ «جَلَب» در اصل، به معناى «سوق دادن و جابه جا كردن» است و به افرادى كه به آسانى جمع و جور و گردآورى مى شوند، «جلب» مى گويند. استجلب، در اين جا به معناى «گردآورى كردن» است.
4 ـ «نصاب» از ماده «نصب» در اصل، به معناى «تثبيت چيزى در محلّى» است و لذا به اصل و اساس هر چيزى، «نصاب» گفته مى شود. اطلاق نَصَب بر خستگى و تعب، شايد به اين دليل است كه انسان را در محل خود ساكن مى كند.
5 ـ «نَصِف» (بر وزن اَلِف) و «نِصْف» (بر وزن جسم) هر دو به معناى «انصاف و عدالت و حدّ اعتدال» است. و اين كه به نيمى از هر چيزى، نصف گفته مى شود، به همين دليل است.

###

###

▲نكته

▲حزب الله و حزب شيطان

آن چه در تعبير امام(عليه السلام) در جمله بالا آمده است، اشاره لطيفى است به چيزى كه در قرآن مجيد، در آخر سوره مجادله آمده است. در آنجا، انسان ها را به دو گروه «حزب الله» و «حزب شيطان» تقسيم مى كند و نشانه اصلى حزب الله را، حبّ فى الله (دوست داشتن براى خدا) و بغض فى الله (دشمن داشتن براى خدا) مى شمرد و ضمنِ بيان اين حقيقت كه مؤمنان راستين، هرگز، با دشمنان خدا رابطه مودّت و دوستى برقرار نمى كنند، هر چند نزديك ترين افراد مانند پدر و فرزند و برادرشان باشند، مى فرمايد: (أُولئكَ حِزْبُ اللهِ أَلا إنَّ حِزْبَ اللهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ)(1); اينان، حزب الله اند. آگاه باشيد كه حزب الله پيروز است!

در مقابل اينها گروهى هستند كه براى حفظ منافع خويش، رابطه دوستى با دشمنان خدا برقرار مى كنند و راه نفاق و دورويى را پيش مى گيرند و تكيه بر قدرت و اموال خود مى كنند و در ميان بندگان خدا، تخمِ ظلم و فساد مى پاشند. قرآن درباره آنها مى گويد: (اِسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ فأَنْساهُمْ ذِكْرَاللهِ أُولئكَ حِزْبُ الشَّيْطانِ أَلا إنَّ حِزْبَ الشَّيْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ)(2); شيطان بر آنها چيره شده و ياد خدا را از خاطر آنها برده است. آنها حزب شيطانند. آگاه باشيد حزب شيطان، زيانكار است!

وجود اين دو حزب، مخصوصِ زمان نزول قرآن وعصر پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم) نبوده، بلكه در هر عصر و زمانى، به اَشكالِ مختلف ظاهر مى شوند و به گفته شاعر، اين آب شيرين و شور تا نفخِ صور ادامه دارد. اگر نگاهى به جهان امروز بيفكنيم، بروشنى مى بينيم كه اين دو حزب، در برابر هم صف آرايى كرده اند و همه جا، حزب شيطان، با تكيه بر قدرت و زور و ثروت و نقشه هاى شوم خود، به پاشيدن تخم ظلم و جور و فساد مشغول است و حزب الله نيز با تكيه بر ارزش هاى الهى، حتّى در مواردى ظاهراً با دست خالى، در برابر آنها ايستادگى مى كند.

حزب شيطان، هميشه در انتظار فرصت هاى مناسب است. و يكى از فرصت هاى مناسب براى آنها هنگام نقل و انتقال حكومت ها و پديد آمدن انقلاب ها و تحوّل ها است. نمونه روشنى از اين فرصت طلبى، آغاز حكومت على(عليه السلام) بود. بازماندگان جنود جاهلى كه در عصر عثمان جان گرفته بودند، دست به دست هم دادند تا در برابر بنده خالص و فرزند راستين اسلام، على(عليه السلام) بپاخيزند و آتش ظلم و فساد را كه مى رفت با حكومت آن حضرت خاموش شود، برافروزند و به گفته مولا (عليه السلام) جور و ستم را به وطنش بازگردانند و باطل را به اصل و ريشه اش برسانند.

امام(عليه السلام) در اين لحظات حسّاس از حكومت خود، به مردم با ايمان هشدار مى دهد كه مراقب باشند تا در دامِ لشكرِ شيطان نيفتند و فريب توطئه هاى آنها را نخورند.

ظمناً، از تعبير بالا استفاده مى شود كه ظلم و جور هم وطنى دارد و باطل، ريشه و اساسى. آرى! چنين است. وطنِ جور و ظلم، همان جا است كه لشكر شيطان زندگى مى كند و اساس و اصل باطل، همان اصولى است كه حزب شيطان بدان پاى بند است.

* * *

##### 1 ـ سوره مجادله، آيه 22.
2 ـ سوره مجادله، آيه 19.

####

▲بخش دوم

وَ إِنَّهُمْ لَيَطْلُبُونَ حَقّاً هُمْ تَرَكُوهُ وَ دَماً هُمْ سَفَكُوهُ! فَلَئِنْ كُنْتُ شَريكَهُمْ فيهِ فَإِنَّ لَهُمْ لَنَصيبَهُمْ مِنْهُ وَ لَئِنْ كانُوا وَلُوهُ دُوني فَمَا التَّبِعَةُ إلاّ عِنْدَهُمْ وَ إِنَّ أعْظَمَ حُجَّتِهِمْ لَعَلى أَنْفُسِهِمْ يَرْتَضِعُونَ أُمّاً قَدْ فَطَمَتْ و يُحْيُونَ بِدْعَةً قَدْ أُمِيْتَتْ. ياخَيْبَةَ الدّاعِى! مَنْ دَعا! وَ إِلاَمَ أُجِيبَ! و إِنِّي لَراض بِحُجَّةِ اللهِ عَلَيْهِمْ و عِلْمِهِ فِيهمْ.

### ترجمه

آنها حقّى را از من مطالبه مى كنند كه خود، آن را ترك گفته اند، و انتقام خونى را مى طلبند كه خودشان آن را ريخته اند! اگر (فرضاً) من، در ريختن اين خون (خون عثمان) شريك شان بودم، آنها نيز سهيم بوده اند، و اگر تنها، خودشان، مرتكب اين كار شده اند، مسئوليتش بر گردن خودشان است. (بنابراين) مهم ترين دليل آنها، بر ضدّ خود آنها مى باشد. (آرى) آنها مى خواهند از مادرى شير بنوشند كه شيرش را بريده! و بدعتى را زنده كنند كه مدت ها است مرده است! (آنها، مى خواهند همان حيف و ميل هاى زمان عثمان، تكرار شود و گروهى بر بيت المال اسلام، بناحق، مسلّط باشند! هرگز اين كار در حكومت من تكرار نمى شود; نه مال و نه پُست و مقامى را، بناحق، به كسى نمى بخشم!) اى نوميدى! به سراغ اين دعوت كننده بيا. راستى چه كسى دعوت مى كند و مردم (ناآگاه) چه دعوتى را اجابت مى كنند؟! من، به حجت و علم الهى درباره اين گروه، راضى ام (و حاكم ميان من و آنها خدا است).

* * *

▲شرح و تفسير

▲بهانه جويان رسوا!

امام (عليه السلام) در اين فراز از خطبه اش، آن چه را در فراز قبل، به صورت سربسته گفته بود شرح مى دهد و با دلايلى كوبنده، پيمان شكنان و آتش افروزان جنگ در ميان مسلمانان را محكوم مى كند.

در اين بخش از سخنش، به دستاويز اصلى طلحه و زبير و همراهان آنها ـ يعنى مسأله خون خواهى عثمان ـ اشاره كرده، مى فرمايد:

«آنها، حقّى را از من مطالبه مى كنند كه خود، آن را ترك گفته اند و انتقام خونى را مى طلبند كه خود، آن را ريخته اند»; (وَ إِنَّهُمْ لَيَطْلُبُونَ حَقّاً هُمْ تَرَكُوهُ وَ دَماً هُمْ سَفَكُوهُ).

مورِّخ معروف، طبرى، در تاريخ خود، از يكى از ياران عثمان نقل مى كند كه هنگامى كه (مردم شورشى) عثمان را محاصره كردند، على(عليه السلام) در خيبر بود. زمانى كه بازگشت، عثمان به سراغ حضرت فرستاد و او را به خانه خود دعوت كرد. امام(عليه السلام) وارد بر عثمان شد. عثمان، بعد از حمد و ثناى الهى، اظهار داشت: «من، حقوقى بر تو دارم: حقِّ اسلام و حقِّ اخوت و برادرى و حق خويشاوندى; و اگر اين حقوق هم نباشد، قبل از اسلام، نيز با هم رابطه و پيمان داشتيم.» على(عليه السلام) سخنان او را تصديق كرد و خارج شد و به سراغ خانه طلحه آمد. آنجا از افراد گوناگون، پر بود. امام (عليه السلام) به او فرمود: «اى طلحه! اين چه سر و صدايى است كه به راه انداخته اى؟». طلحه گفت: «حالا اين سخن را مى گويى كه كار از كار گذشته و شرّ و فساد فزونى گرفته؟!» على(عليه السلام) كه سخنان خود را در او مؤثّر نيافت، از نزد او بازگشت و به سراغ بيت المال رفت، فرمود: «درِ آن را بگشاييد!» اما كليد پيدا نشد، لذا فرمود: «در را بشكنيد!» در را شكستند، فرمود: «اموال بيت المال را بيرون بياوريد!» بيرون آوردند و شروع كرد به تقسيم كردن آن در ميان مردم. اين سخن، در شهر پخش شد و به گوش كسانى كه در خانه طلحه جمع شده بودند، رسيد. آنها با شنيدن اين سخن، آهسته آهسته از خانه او خارج شدند تا اين كه فقط طلحه در آنجا باقى ماند.

اين خبر به عثمان رسيد و خوشحال شد; زيرا، توطئه طلحه را بى اثر ديد. هنگامى كه طلحه با چنين وضعى روبه رو شد، به ديدار عثمان آمد. اجازه گرفت و وارد شد. رو به او كرد و گفت: «يا اميرالمؤمنين! أستغفرالله و أتوب إليه! من، كارى مى خواستم انجام بدهم كه خداوند مانع شد و الان از كار خود توبه مى كنم». عثمان به او گفت: «به خدا سوگند! تو، براى توبه نيامده اى! شكست خوردى و اين جا آمدى، خدا از تو انتقام بگيرد.»(1)

طبرى، در جاى ديگر از همان تاريخ خود مى گويد كه: هنگامى كه عثمان را در خانه اش كشتند، مردى به نام «سودان بن حمران» از آنجا خارج شد و مى گفت: «طلحه كجا است؟ ما عثمان را كشتيم».(2)

از اين شواهد و شواهد تاريخى ديگر، به خوبى استفاده مى شود كه طلحه، يكى از گردانندگان اصلى ماجراى قتل عثمان بوده است.

اين جمله عايشه نيز معروف است كه با صراحت دستور قتل عثمان را به مردم داد و گفت: «اُقْتُلُوا نَعْثَلا! قَتَلَ اللهُ نَعْثَلا; نعثل (عثمان) را بكشيد! خدا نعثل را بكشد!» منظور او از نعثل، عثمان بود.

ابن ابى الحديد، در شرح يكى از خطبه هاى نهج البلاغه كه در مورد جنگ جمل سخن مى گويد، تصريح مى كند كه تمام تاريخ نويسان اسلام، اعتراف دارند كه عايشه، از شديدترين دشمنان عثمان بود تا آنجا كه يكى از لباس هاى پيامبر اسلام را در منزل خود آويزان كرده بود و به كسانى كه نزد او مى آمدند، مى گفت: «اين لباس پيامبر است كه هنوز كهنه نشده، ولى عثمان سنّت پيامبر را كهنه كرده است.»

گفته اند كه نخستين كسى كه عثمان را «نعثل» خواند، عايشه بود و مى گفت: «نعثل را بكشيد كه خدا نعثل را بكشد.»(3)

با اين حال، عجيب است كه آنها، به عنوان خون خواهى عثمان، قيام كردند! در عالم سياست (سياستِ منهاى تقوا و پرهيزكارى و ايمان) اين مسائل، عجيب نيست كه افرادى، خودشان، توطئه مى كنند و بعد به عنوان دفاع، در برابر توطئه قيام مى كنند!

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى فرمايد: اگر (فرضاً) من، در ريختن اين خون، شريك شان بوده ام، آنها نيز سهيم بوده اند و اگر تنها، خودشان، مرتكب اين كار شده اند، مسؤوليت آن بر گردن خودشان است; (فَلَئِنْ كُنْتُ شَرْيكَهُمْ فيهِ فَإِنَّ لَهُمْ لَنَصيبَهُمْ مِنْهُ وَ لَئِنْ كانُوا وَلُوهُ دُوْنى فَمَا التَّبِعَةُ إِلاّ عِنْدَهُمْ).

اين سخن، اشاره به اين دارد كه همه مى دانند كه آنها، در قتل عثمان، سهمى داشته اند و به فرض كه مرا هم در اين كار سهيم بدانند (در حالى كه من، نه تنها، سهمى نداشتم، بلكه در خاموش كردن آتش فتنه كوشش فراوان كردم) سهم خودشان غيرقابل انكار است و اگر محرّك اصلى، آنها هستند هم آنها بايد پاسخ گو باشند! با اين حال، چه قدر بى شرمى است كه آنها، قيام و خون عثمان را از من طلب كنند.

حضرت، براى تكميل اين سخن مى فرمايد: «مهم ترين دليل آنها، بر ضد خودشان است، (و هر چه بگويند، مصداق اصلى اش، هستند;(وَ إِنَّ أعْظَمَ حُجَّتِهِمْ لَعَلى أَنْفُسِهِمْ).

آنگاه، از انگيزه اصلى آنها پرده برداشته، مى فرمايد كه: مطلب اصلى، چيز ديگرى است. آنها، مايل بودند اوضاع زمان عثمان ادامه مى يافت و براى اين گروه، امتيازاتى در بيت المال قرار داده مى شد، ولى آن دوران گذشت و ديگر بازنمى گردد:

«آنها، مى خواهند از مادرى شير بنوشند كه شيرش را بريده و بدعتى را زنده كنند كه مدت ها است مرده است; (يَرْتَضِعُونَ اُمّاً قَدْ فَطَمَتْ وَ يُحْيُونَ بِدْعَةً قَدْ أُمِيتَتْ).

در تفسير اين جمله، احتمالات ديگرى نيز داده شده است، از جمله اين كه منظور از «مادرى كه شير خود را قطع كرده» همان سنّت هاى جاهلى و بدعت ها و تعصّب هايى است كه قبل از اسلام وجود داشته كه براى رسيدن به حكومت و يا حمايت از گروه خاصّى، به هر وسيله غيراخلاقى متوسّل مى شدند. اميرمؤمنان على(عليه السلام) در اين جمله مى گويد: «كه آن دوران گذشت و شير آن مادر قطع شد و ديگر جاى توسّل به بهانه هاى واهى و دروغين براى رسيدن به خواسته هاى نامشروع نيست.(4)

اين تفسير، مناسب جمله دوم است كه مى گويد: «آنها مى خواهند بدعت مرده اى را زنده كنند.» و نه جمله نخست و هر دو جمله را به يك معنا دانستن، خلاف ظاهر لفظ است.

بعضى نيز گفته اند كه: منظور اين است كه با ادعاى خون خواهى عثمان، در حقيقت، مى خواهند خاطره حكومت او را زنده كنند، با اين كه اين مدّعيان خون خواهى، خود، از كسانى بودند كه ضد عثمان قيام كردند و سبب قتل او شدند. به اين ترتيب، مى خواهند از مادرى كه شيرش را بريده، بار ديگر شير بنوشند. البته، جمع ميان همه اين معانى نيز ممكن است، هر چند معناى نخست مناسب تر به نظر مى رسد.

حضرت، در ادامه اين سخن، اشاره به نتيجه كار اين گروه و تركيب جمعيّت آنها كرده و با تعبير جالبى، چنين مى فرمايد:

«اى نوميدى! به سراغ اين دعوت كننده بيا! راستى چه كسى دعوت مى كند و مردم (ناآگاه) چه دعوتى را اجابت مى كنند؟!(يا خَيْبَةَ الْدّاعِى! مَنْ دَعا! وَ إِلامَ أُجْيبَ؟)(5)

اين تعبير، در واقع، پيش بينى نتيجه، جنگ جمل از سوى امام(عليه السلام)است. حضرت، عاقبت آنها را، نوميدى و شكست اعلام مى كند; عاقبتِ فرصت طلبانى، كه خود از بانيان قتل عثمان بوده اند، سپس به خون خواهى او برخاسته و در ميان صفوف مسلمانان تفرقه افكنده اند و گروهى، چشم و گوش بسته، به دنبال آنها افتاده و خود را در دنيا و آخرت گرفتار زيانكارى و رسوايى كرده اند.

حضرت، در ادامه اين سخن مى فرمايد: من به حجّت الهى و علم او درباره اين گروه راضى ام (و حاكم ميان من و آنها، خدا است); وَ إِنّي لَراض بِحُجَّةِ اللهِ عَلَيْهِمْ وَ عِلْمِهِ فِيْهِمْ.

ممكن است كه منظور از حجّت الهى، همان دستورى باشد كه درباره ياغيان و متجاوزان در قرآن مجيد آمده است كه مى فرمايد:

(وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤمِنْينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الاُْخْرى فَقاتِلُوا الّتى تَبْغِى حَتّى تَفىءَ إِلىَ أَمْرِ اللهِ)(6).

هر گاه، دو گروه از مؤمنان، با هم به نزاع پردازند، آنها را آشتى دهيد و اگر يكى از آن دو به ديگرى تجاوز كند، با گروه متجاوز پيكار كنيد تا به فرمان خدا بازگردد.

جمله «عِلْمِهِ فيهِمْ» ممكن است اشاره به حديث مشهورى باشد كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم)درباره على(عليه السلام) فرمود: «قاتَلَ النّاكِثينَ وَ الْقاسِطْينَ وَ الْمارِقْينَ;» او، با ناكثين و قاسطين و مارقين، پيكار خواهد كرد». هنگامى كه اُمّ سلمه، درباره اين سه گروه سؤال مى كند، پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)ناكثين را به پيمان شكنان جمل، و قاسطين را به لشكريان شام، و مارقين را به اصحاب نهروان، تفسير مى فرمايد.(7)

روشن است كسى كه راضى به رضاى خدا و آگاه از آينده اين گونه حوادث دردناك و شكست و نوميدى دشمنان باشد، روح او، مملو از رضايت و خشنودى و آرامش خواهد بود.

* * *

##### 1 ـ تاريخ طبرى، جلد 3، صفحه 453.
2 ـ همان جا، صفحه 411.
3 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 215.
4 ـ منهاج البراعة، جلد 3، صفحه 310.
5 ـ «خيبة» به معناى «نوميدى» است. و منظور از «داعى» در اين جا طلحه يا زبير است كه مردم را دعوت به شورش ضد امام(عليه السلام) كردند. تعبير «من دَعا» اشاره اى به تحقير آنها است و جمله «إلامَ أُجيبَ» اشاره به تحقير گروهى است كه چشم و گوش بسته، به دنبال آنها افتادند.
6 ـ سوره حجرات، آيه 9.
7 ـ احقاقُ الحق، جلد 4، صفحه 99، (به نقل از ينابيع المودّة).

####

▲بخش سوم

فَإِنْ أبَوْا أَعْطَيْتُهُمْ حَدَّ السَّيْفِ و كَفى بِهِ شافِياً مِنَ الْباطِلِ وَ ناصِراً لِلْحَقِّ! وَ مِنَ الْعَجَبِ بَعْثُهُمْ إِلَىَّ أَنْ أَبْرُزَ لِلطِّعانِ! وَ أَنْ أَصْبِرَ لِلْجِلادِ! هَبِلَتْهُمُ الْهَبُولُ! لَقَدْ كُنْتُ وَ ما أُهَدَّدُ بِالْحَرْبِ وَلا أُرْهَبُ بِالضَّرْبِ! وَ إِنّي لَعَلى يَقين مِنْ رَبِّي وَ غَيْرِ شُبْهَة مِنْ دِيني.

### ترجمه

اگر آنها از پذيرش حق امتناع كنند، لبه تيز شمشير را به آنها مى بخشم; همان شمشيرى كه بهترين درمان باطل (در برابر زورگويان) و يار و ياور حق (در برابر ستمگران خودكامه) است. راستى عجيب است كه از من خواسته اند در برابر نيزه هاى آنان حاضر شوم و در مقابل شمشيرهايشان شكيبا باشم! (آرى آنها به من اعلان جنگ داده اند!) مادران در سوگ شان به عزا بنشينند! من كسى نبودم كه به نبرد تهديد شوم يا از شمشير و نيزه مرا بترسانند! چرا كه من به پروردگار خويش يقين دارم و در دين و آئين خود، كمترين شكّ و ترديدى ندارم.

▲شرح و تفسير

▲آيا مرا تهديد مى كنيد؟

در بخش گذشته اين خطبه امام(عليه السلام) تكيه بر استدلال منطقى فرموده و آنها را با بيانى روشن و قاطع، اندرز مى دهد تا به اشتباه خويش پى برند و از راه شيطان، بازگردند و به بيعتى كه با امام داشته اند، وفادار مانده، دست از آتش افروزى و جنگ بردارند. در اين بخش ـ كه آخرين بخش اين خطبه است ـ به آنها هشدار مى دهد كه اگر گوش به حرف حساب ندهند، با زبان شمشير، با آنها سخن خواهد گفت، همان شمشيرى كه پاسخ زورگويان و هواپرستان خودمحور است.

مى فرمايد: اگر آنها از پذيرفتن حق سر باز زنند، لبه تيز شمشير را به آنها مى بخشم; (فَإنْ أَبَوْا أَعْطَيْتُهُمْ حَدَّ السَّيْفِ).

همان شمشيرى كه بهترين درمان باطل (در برابر زورگويان منطق نشناس) و يار و ياور حق (در برابر ستمگران خودكامه) است; وَ كَفَى بِهِ شافياً مِنَ الْباطِلِ وَ ناصِراً لِلْحَقِّ!

اين كه مى گويند پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم) در يك دست خود قرآن را گرفته و در دست ديگر شمشير را، بيان يك واقعيت مسلّم در حكومت هاى الهى است. آنها بايد قبل از هر چيز، به مسائل منطقى روى آرند و براى اصلاح فرهنگ جوامعِ فاسد بكوشند و تا آنجا كه در توان دارند، با اندرز و نصيحت و دلايل روشن عقلانى، خطاكاران را از اشتباه بيرون آورند، ولى بديهى است كه هميشه، گروهى وجود دارند كه پرده هاى خودخواهى و هوا پرستى، عقل و وجدان آنها را پوشانده و چيزى جز زبان شمشير را درك نمى كنند.

رهبران حكومت هاى الهى، در برابر اين گونه افراد، متوسّل به زور مى شوند و تكيه بر قدرت مى كنند و قاطعانه، آنها را درهم مى كوبند و اين، آخرين دارو براى درمان بيمارى فكرى و اخلاقى اين گونه افراد است; إِنَّ آخِرَ الدِّواءِ الْكَىُّ، آخرين دواى زخم هاى غيرقابل علاج، داغ كردن و سوزاندن است.(1)

در واقع، جمله «شافياً مِنَ الْباطِلِ» و جمله «ناصِراً لِلْحَقِّ» لازم و ملزوم هم اند; چرا كه درمان باطل، سبب يارى حق و يارى حق، سبب فرونشستن باطل است.

حضرت، در ادامه اين سخن مى افزايد: «عجيب است كه آنها به من اعلان جنگ داده اند و از من خواسته اند كه در برابر نيزه هاى آنان حاضر شوم و در برابر شمشيرهايشان شكيبا باشم!» (با آن كه آنها به خوبى از موقعيت من در جنگ هاى اسلامى آگاه اند و ضرب شست مرا ديده اند كه چگونه در برابر نيرومندترين مردان جنگى دشمنان اسلام، ايستادگى كرده ام); (وَ مِنَ الْعَجَبِ بَعْثُهُمْ إِلَىَّ أَنْ أَبْرُزَ لِلطِّعانِ(2) وَ أَنْ أَصْبِرَ لِلْجِلادِ!)(3)

اين تعبير، به خوبى نشان مى دهد كه گروه پيمان شكنان جنگ جمل، آغاز گران آتش افروزى جنگ بوده اند; چرا كه به امام (عليه السلام)اعلان جنگ كرده اند و بى شرمانه، حضرتش را تهديد به نيزه و شمشير كرده اند.

ابن ابى الحديد، از مورّخ معروف، ابومخنف نقل مى كند كه هنگامى كه فرستادگان على(عليه السلام) از نزد طلحه و زبير و عايشه بازگشتند، حامل پيام اعلان جنگ بودند.(4)

به هر حال اين تهديد نشان مى دهد كه تا چه حد آتش افروزان جنگ جمل، از واقعيت ها، بيگانه بودند و رسيدن به مقام، آن چنان چشم و گوش آنها را بسته بود، كه واقعيت روشنى مانند شجاعت و جنگجويى على(عليه السلام)را ـ كه بارها، در غزوات اسلامى، با چشم خود مشاهده كرده بودند ـ به فراموشى سپردند.

حضرت، در ادامه اين سخن، همان مطلب را با ذكر دليل روشنى تعقيب مى كند، مى فرمايد: «مادران در سوگشان، به عزا بنشينند! من، كسى نبودم كه به نبرد تهديد شوم يا از شمشير و نيزه مرا بترسانند! چرا كه من، به پروردگار خويش، ايمان و يقين دارم و در دين و آئين خود، كمترين شك و ترديدى ندارم; (هَبِلَتْهُمُ الْهَبُولُ! لَقَدْ كُنْتُ وَ ما أُهَدَّدُ بِالْحَرْبِ وَ لا أُرْهَبُ بِالضَّرْبِ! وَ إِنّى لَعلَى يَقْين مِنْ رَبِّي وَ غَيْرِ شُبْهَة مِنْ دينِى).

جمله «هَبِلَتْهُمُ الْهَبُولُ»(5) ـ با توجه به اين كه مفهوم هَبَل، به عزاى فرزند نشستن است ـ اشاره به اين است كه شما، ارزش زنده ماندن را نداريد و بايد بميريد و مادران تان به عزايتان بنشينند كه اين چنين در قضاوت و تدبير خود، گرفتار خطاها و اشتباهات روشن هستيد. شبيه اين جمله در ادبيات عرب، عبارت «ثَكَلَتْهُمُ الثَّواكِلُ» است كه آن نيز به همين معنا است.

به هر حال، امام(عليه السلام) در اين جمله هاى حساب شده و پرمعنا نخست، به سابقه زندگى خود اشاره مى كند و به كنايه مى گويد كه حتّى مشركان عرب مرا به خوبى مى شناختند و هرگز كسى در دوران زندگانى ام مرا به جنگ و مبارزه تهديد نكرد، حال، شما كه اين همه با من بوده ايد و ادّعاى مسلمانى داريد، چرا تهديد مى كنيد؟!

اشاره ديگر حضرت به اين است كه كسى، از جنگ مى ترسد كه از مرگ و شهادت بترسد و كسى از مرگ و شهادت مى ترسد، كه يقين قاطع به پروردگار نداشته باشد و در مسيرى كه مى پيمايد گرفتار شكّ و شبهه گردد; زيرا، آن كس كه به مسير خود ايمان دارد و صاحب يقين و اعتقاد راسخ است، مى داند كه در جنگ با دشمنان حق، هرگز شكستى نيست; بلكه يا پيروزى بر دشمن است و يا شهادت و انجام وظيفه و شتافتن به جوار قرب پروردگار و بهره مندى از حيات ابدى و جاويدان. و اين، همان (إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ) ـ يكى از دو نيكى ـ است كه در آيه شريفه 52 از سوره توبه آمده است! (قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاّ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ); بگو: «آيا درباره ما، جز يكى از دو نيكويى (پيروزى يا شهادت) را انتظار داريد!»

گروهى از مفسّران نهج البلاغه، معتقدند كه جمله «فَإِنّي لَعَلَى يَقْين مِنْ رَبّى» و جمله «وَ غَيْرِ شُبْهَة مِنْ ديْني»، يك مفهوم را مى رساند و تأكيد هم است، ولى حق اين است كه اين دو جمله، از قبيل بيان عام بعد از خاص و ناظر به دو مفهوم است. در نخستين جمله، امام(عليه السلام) اشاره به مقام يقينش مى كند، همان چيزى كه در حديث منسوب به آن حضرت «لَوْ كُشِفَ الْغِطاءُ مَا ازْدَدْتُ يَقيناً»(6) ـ اگر پرده ها كنار برود، هرگز بر ايمان من افزوده نمى شود ـ اوج تجلّى آن است. و جمله دوم به مجموعه دين و وظايف الهى، اشاره مى كند كه راه را در زندگى، براى او روشن ساخته و هرگونه شكّ و ترديد را از پيش پاى او برداشته است، به خصوص اين كه امام(عليه السلام) از پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) شنيده بود كه با ناكثين و قاسطين و مارقين (جنگ افروزان جمل و صفّين و نهروان) پيكار خواهد كرد.(7)

##### 1 ـ اين جمله، يك ضرب المثل معروف عرب است، ولى در روايات اسلامى، از جمله خطبه 168 نهج البلاغه، نيز به آن اشاره شده است.
2 ـ طعان به معناى «ضربه زدن به چيزى» است به طورى كه در آن وارد شود و معمولا در مورد ضربه زدن با نيزه به كار مى رود و گاه به نيش زبان هم «طعن» گفته مى شود; و در اين جا كنايه از جنگ كردن است.
3 ـ «جلاد» از ماده «جلد» به معناى «ضربه زدن بر بدن با تازيانه يا عصا يا شمشير» است و در اينجا باز كنايه از جنگ كردن است.
4 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 1، صفحه 306.
5 ـ هَبول: زنى كه فرزندانش را از دست داده است.
6 ـ شرح ابن ميثم بر صد كلمه انتخابى جاحظ، كلمه 1.
7 ـ در بحث هاى سابق، در همين خطبه، به مدرك آن، اشاره شد.

###

▲نكته

▲مردان شكست ناپذير

در طول تاريخ مبارزات حق و باطل، افراد يا گروههايى را مى بينيم كه در صحنه نبرد، با وجود تفاوت ظاهرى در ميان آنها و رقيبان شان، برترى عجيبى بر آنها پيدا مى كردند. مثلا سربازان اسلام، در ميدان نبرد با لشكر عظيم ساسانيان ـ كه از نظر عدّه، دَه برابر آنها بودند و از نظر امكانات و ساز و برگ جنگى، قابل مقايسه با آنان نبودند ـ پيروز شدند و بظاهر يك مشت افراد پا برهنه و فاقد تجهيزات و تعليمات جنگى، اما روشن از نور تعليمات اسلام و قرآن، افسانه «توازن قوا» را در ميدان نبرد در هم نورديدند.

اين، به خاطر همان منطقِ (قُلْ هَلْ تَرَبَّصُوُنَ بِنا إِلاّ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ) بود كه خود را در ميدان نبرد، در همه حال، پيروز مى ديدند: يا در هم شكستن دشمن و يا نائل شدن به افتخار شهادت، كه هر دو، سعادتى بزرگ و پيروزى عظيم بود.

همين منطق، در جنگ تحميلى عراق عليه ايران اسلامى، عصر و زمان ما، بار ديگر خودش را نشان داد و در حالى كه تمام قدرت هاى بزرگ دنيا، با امكانات خود، به طور ظاهر و پنهان، به تقويت دشمنان اسلام پرداختند، جوانان مؤمن بسيجى و رزمندگان تربيت يافته در مكتب قرآن، تمام محاسبات جنگى آنها را بر هم زدند.

اين همان چيزى است كه امام(عليه السلام) در خطبه بالا به آن اشاره مى فرمايد و به دشمنان دنيا پرستش مى گويد كه مرا، تهديد به جنگ نكنيد! من، از جنگ در راه خدا، نمى ترسم; زيرا، قلب من سرشار از نور يقين است و من، هيچ گونه ترديدى در دين و آئين و مسيرى كه برگزيده ام، ندارم. آرى، من، در هر حال پيروزم و كسى كه پيروز است، چرا ترس و وحشت به خود راه دهد.

اين، همان اصلى است كه مسلمانان، بايد سخت به آن وفادار باشند و اين روحيه را در ميان تمام فرزندان اسلام، زنده كنند كه با زنده شدن اين روحيه، از برترى هاى دشمنان، از نظر ساز و برگ جنگى و فن آورى پيچيده عصر، ترس و وحشتى نخواهد داشت.

* * *

▲خطبه بيست و سوم(1)

و تشتمل على تهذيب الفقراء بالزهد و تأديب الأَغنياءِ بالشَّفَقة

##### 1 ـ بخشى از اين خطبه را، مرحوم كلينى، در كتاب كافى، جلد 5، صفحه 56، از امام حسن مجتبى(عليه السلام)نقل كرده است و بخش هاى ديگرى از آن را ـ طبق گفته مصادر نهج البلاغه ـ نصربن مزاحم، در صفين، و ابن عبد ربّه در عقد الفربد، و زمخشرى در ربيع الأبرار آورده اند.

###

▲بخش اوّل

أمَّا بعد: فَإِنَّ الاَْمْرَ يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ إِلَى الاَْرْضِ كَقَطَراتِ الْمَطَرِ إِلَى كُلِّ نَفْس بِمَا قُسِمَ لَهَا، مِنْ زِيَادَة أَوْ نُقْصَان، فَإذا رَأَى أَحَدُكُمْ لاَِخِيهِ غَفِيرَةً فى أَهْل أَوْ مَال أَوْ نَفْس فَلاَ تَكُونَنَّ لَهُ فِتْنَةً! فَإِنَّ الْمَرْءَ المُسْلِمَ مَا لَمْ يَغْشَ دَنَاءَةً تَظْهَرُ فَيَخْشَعُ لَهَا إِذَا ذُكِرَتْ وَ يُغْرَىَ بِهَا لِئَامُ النَّاسِ، كانَ كَالفالِجِ الْيَاسِرِ الَّذِي يَنْتَظِرُ أَوَّلَ فَوْزَة مِنْ قِدَاحِهِ تُوجِبُ لَهُ المَغْنَمَ، وَ يُرْفَعُ بِها عَنْهُ المَغْرَمُ. وَ كَذْلِكَ الْمَرْءُ الْمُسْلِمُ الْبَرِيءُ مِنَ الْخِيَانَةِ يَنْتَظِرُ مِنَ اللهِ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ: إِمَّا دَاعِىَ اللهِ فَمَا عِنْدَاللهِ خَيْرٌ لَهُ، وَ إِمَّا رِزْقَ اللهِ فَإِذَا هُوَ ذُوْ أَهْل وَ مَـال، وَ مَعَهُ دِينُهُ وَ حَسَبُهُ. وَ إِنَّ الْمَالَ وَ البَنِينَ حَرْثُ الْدُّنْيَا، وَ الْعَمَلَ الصَّالِحَ حَرْثُ الاْخِرَةِ، وَ قَدْ يَجْمَعُهُمَا اللهُ تَعالى لاَِقْوَام.

### ترجمه

امّا بعد (از حمد و ثناى الهى بدانيد! اين خطبه مشتمل بر ترغيب فقرا به زهد و توصيه اغنيا به محبّت و مهربانى است.) مواهب پروردگار، مانند قطره هاى باران، از آسمان به زمين نازل مى شود و به هر كس سهمى زياد يا كم، (مطابق آنچه خداوند مقدّر فرموده) مى رسد. بنابراين هرگاه يكى از شما براى برادر خود برترى اى در همسر و فرزند و مال يا جسم و جان ببيند، نبايد نسبت به او موجب فتنه گردد (و سبب حسادت و كينه و عداوت و يا يأس و سوءظن به پروردگار شود); زيرا، هر گاه مسلمان به عمل زشتى كه از آشكار شدنش شرمنده مى شود و افراد پَست، آن را وسيله هتك حرمتش قرار مى دهند، دست نيالايد، به مسابقه دهنده ماهرى مى ماند كه منتظر است در همان دور نخست، پيروز شود و سود وافرى ببرد، بى آن كه زيانى ببيند. نيز، مسلمانى كه از خيانت به دور است، در انتظار يكى از دو خوبى از سوى خدا است: يا فرا رسيدن دعوت الهى است (كه عمر او را به نيكنامى و حُسن عاقبت پايان مى دهد) و در اين حال، آنچه را خداوند از پاداش هاى نيك فراهم ساخته، براى او بهتر است، و يا سرانجام، در همين دنيا، خداوند، روزى او را وسيع مى كند و صاحب همسر و فرزند (و مال فراوان) مى شود، در عين اين كه دين و شخصيت خود را حفظ كرده است; ولى (بدانيد فرق ميان اين دو، بسيار است).

مال و فرزندان، كشت و زراعت اين جهانند و عمل صالح و نيك، كشت آخرت است، اما گاهى خداوند، هر دو را براى گروهى جمع مى كند. (و آنان را از نعمت هاى دنيا و آخرت، هر دو، بهره مند مى سازد).

▲خطبه در يك نگاه

در نخستين بخش از اين خطبه، امام، اشاره به تقسيم رزق و روزى در ميان مردم، بر اساس يك تدبير الهى كرده و سپس توصيه مى كند كه اگر كسى، بر ديگرى برترى داشت، نبايد مورد كينه و حسد قرار گيرد (و هرگاه، صاحب مال و ثروتى شد، نبايد مغرور گردد و دين و ايمان خود را فداى ثروت كند). و آن گاه مردم را به اخلاصِ در نيّت و پاكىِ عمل و پرهيز از هر گونه ريا و خودنمايى، دعوت مى كند.

در بخش سوم از اين خطبه، به پاره اى از مسائل مهم اجتماعى، از جمله استحكام بخشيدن به پيوندهاى خويشاوندى و تعاون و همكارى در ميان خويشاوندان و اهل يك قبيله، براى مبارزه با مشكلات هم، اشاره مى فرمايد و روى اين مسأله تأكيد مى كند كه انسان، نبايد خويشاوندان و نزديكان خود را با بخل و امساك از دست دهد; چرا كه در مشكلات، تنها مى ماند و گرفتار زيان هاى غيرقابل جبرانى خواهد شد.

###

###

###

▲شرح و تفسير

▲تسليم و رضا در برابر خواست خدا

در اين خطبه، امام(عليه السلام) اشاره به مسأله مهمّى مى كند كه تأثير عميقى در تهذيب نفوس و آرامش فرد و جامعه دارد و آن اين است كه بى شك، زندگى اجتماعى بشر، منشأ بركات عظيمى است; به طورى كه مى توان گفت قسمت عمده پيروزى هاى مهمى كه در مسائل علمى و صنعتى و اجتماعى و غير آن، نصيب انسان ها شده، در پرتو همين زندگى اجتماعى است. در كنار اين بركات، مشكلات مهمّى نيز وجود دارد كه اگر حل نشود، ممكن است تمام آثار مثبت را بر باد دهد.

از جمله اين كه در ميان انسان ها، به هر دليل، تفاوت هايى از نظر استعداد و شرايط جسمى و روحى و فردى و اجتماعى وجود دارد و همين ها منشأ تفاوت هاى زيادى در امكانات مادى و مالى مى گردد. اين جا است كه افراد عقب مانده، گرفتار واكنش هاى گوناگون منفى مى شوند و يا سعى مى كنند كه خود را به آب و آتش بزنند و از حلال و حرام چشم بپوشند و در مسابقه اى كه پايانش معلوم نيست، با افراد پيشرو در جهات مادى، شركت كنند و يا به كلّى مأيوس شده و دست از فعّاليت بردارند و به انزوا كشيده شوند و يا آتش حسد، در دل آنها زبانه بكشد و نسبت به گروه نخست گرفتار كينه و انتقام جويى شوند.

از سوى ديگر، گروهى كه بهره زيادى دارند، آنها نيز ممكن است به خودبينى و خود بزرگ نگرى و كبر و غرور و طغيان و مفاسد عظيم ديگرى كه با كمى دقّت آشكار مى گردد، مبتلا شوند.

در آيات و روايات اسلامى، براى پيشگيرى از اين مفاسد، همگان را به يك واقعيت توجه داده اند و آن اين كه تمام اين كم و زيادها، مطابق با برنامه حكيمانه اى است كه از سوى خداوند بزرگ براى بندگانش تنظيم شده و چيز بى حسابى نيست.

ممكن است كه اسرار اين تقسيم بندى، بر ما بندگان، در بسيارى از موارد مكتوم باشد; ولى همين كه بدانيم خداوند حكيم و رحمان و رحيم، آن را تنظيم كرده و راضى به آن شويم، چهره مسائل به كلّى، عوض مى شود و آرامش عميقى، روح و جسم ما را فرا مى گيرد و تمام آن عواقب منفى و نامطلوب، از بين مى رود.

به همين دليل، مسأله رضا و تسليم مخصوصاً نسبت به رزق و روزى، در آيات و روايات، اسلامى، به طور گسترده، مورد بحث و تأكيد قرار گرفته است.

با توجه به اين مقدمه فشرده، به تفسير خطبه باز مى گرديم و مى گوئيم كه امام(عليه السلام)نيز در بخش نخستين اين خطبه، براى تهذيب نفوس و پايان دادن به قسمت مهمّى از مفاسد اجتماعى، دقيقاً، به سراغ همين معنا مى رود و چنين مى فرمايد:

«اما بعد (از حمد و ثناى الهى، بدانيد!) مواهب پروردگار، مانند قطره هاى باران، از آسمان به زمين نازل مى شود و به هر كس، سهمى، زياد يا كم (مطابق آن چه خداوند مقدّر فرموده) مى رسد; (أمَّا بَعْدُ: فَإِنَّ الاَْمْرَ يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ إِلَى الاَْرْضِ كَقَطَراتِ الْمَطَرِ إِلَى كُلِّ نَفْس بِمَا قُسِمَ لَهَا، مِنْ زِيَادَة أَوْ نُقْصَان).

تشبيه به دانه هاى باران، تشبيه بسيار جالبى است; چرا كه دانه هاى لطيف باران، به فرمان الهى، به صورت هاى متفاوتى، در زمين هاى مختلف نازل مى شود. ارزاق الهى نيز از آسمان جود و رحمتش بر زمين حيات بشرى نازل مى گردد و كاملا با هم متفاوت است. در بعضى از زمين ها آن قدر مى بارد كه نهرهاى عظيم جارى مى شود و در بعضى، در تمام سال، مقدار ناچيزى مى بارد.

حضرت، سپس در يك نتيجه گيرى روشن، چنين مى فرمايد:

«بنابراين، هرگاه يكى از شما، براى برادر خود، نوعى برترى در همسر و فرزند و مال يا جسم و جان ببيند، نبايد نسبت به او، موجب فتنه گردد» (و سبب حسد و كينه و عداوت و يا يأس و سوءظن به پروردگار شود); (فَإذا رَأَى أَحَدُكُمْ لاَِخِيهِ غَفِيرَةً(1) فى أَهْل أَوْ مَال أَوْ نَفْس، فَلاَ تَكُونَنَّ لَهُ فِتْنَةً).

غفيرة، با توجه به اين كه از ماده «غفر» به معناى «پوشاندن» گرفته شده ـ و به همين دليل، به موهايى كه پشت سر يا گوش را مى پوشاند، «غفيرة» مى گويند و بر عفو الهى كه گناهان را مى پوشاند، غفران اطلاق مى شود ـ ممكن است بيانگر اين نكته باشد كه اموال و ثروت هاى جهان، معمولا غافل كننده است و حتّى عيوب خود انسان را از نظرش مى پوشاند، هر چند در اينجا، غفيرة را، معمولا به معناى مال زياد و فراوان گفته اند.

ضمناً، بايد توجه داشت كه فتنه، در اين جا به معناى امتحان نيست، هر چند در بسيارى از موارد، به اين معنا آمده، بلكه منظور، چيزى است كه مايه فريب و فساد گردد و آن، واكنش ها و صفات منفى است كه در بسيارى از افراد تهيدست، در مقابل صاحبان مال و ثروت پيدا مى شود، مانند كينه توزى و حسد و عداوت و نفرت.

سپس امام(عليه السلام) براى دلدارى افراد تهيدست صابر و شاكر، مطلب مستدلّى به اين صورت بيان فرموده است:

«زيرا، هر گاه مسلمان، به عمل زشتى كه از آشكار شدنش شرمنده مى شود و افراد پَست، آن را وسيله هتك حرمت او قرار مى دهند، دست نيالايد، به مسابقه دهنده ماهرى مى ماند كه منتظر است در همان دور نخست، پيروز شود و سود وافرى ببرد، بى آن كه زيانى ببيند; (فَإِنَّ الْمَرْءَ المُسْلِمَ مَا لَمْ يَغْشَ دَنَاءَةً تَظْهَرُ فَيَخْشَعُ لَهَا إِذَا ذُكِرَتْ وَ يُغْرَىَ بِهَا لِئَامُ النَّاسِ، كانَ كَالفالِجِ(2) الْيَاسِرِ(3)الَّذِي يَنْتَظِرُ أَوَّلَ فَوْزَة مِنْ قِدَاحِهِ(4) تُوجِبُ لَهُ الْمَغْنَمَ، وَ يُرْفَعُ بها عَنْهُ الْمَغْرَمُ).

نيز، مسلمانى كه از خيانت به دور است، در انتظار يكى از دو خوبى از سوى خدا است: يا فرا رسيدن دعوت الهى است (كه عمر او را به نيك نامى و حسن عاقبت پايان مى دهد) و در اين حال، آن چه را خداوند از پاداش هاى نيك فراهم ساخته، براى او بهتر است، و يا سرانجام، در همين دنيا، خداوند، رزق او را وسيع مى كند و صاحب همسر و فرزند (و مال فراوان) در عين اين كه دين و شخصيت خود را حفظ كرده است; (وَ كَذْلِكَ الْمَرْءُ الْمُسْلِمُ الْبَرِيءُ مِنَ الْخِيَانَةِ يَنْتَظِرُ مِنَ اللهِ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ: إِمَّا دَاعِىَ اللهِ فَمَا عِنْدَاللهِ خَيْرٌ لَهُ، وَ إِمَّا رِزْقَ اللهِ فَإِذَا هُوَ ذُوْ أَهْل وَ مَال، وَ مَعَهُ دِينُهُ وَ حَسَبُهُ).

ولى (بدانيد فرق ميان اين دو بسيار است). مال و فرزندان، كشت و زراعت اين جهانند، و عمل صالح و نيك، كشتِ آخرت است; (وَ إِنَّ الْمَالَ وَ البَنِينَ حَرْثُ الدُّنْيَا، وَ الْعَمَلَ الصَّالِحَ حَرْثُ الاْخِرَةِ).

«امّا گاهى خداوند، هر دو را براى گروهى جمع مى كند» (و از نعمتهاى دنيا و آخرت هر دو، بهره مند مى سازد); (وَ قَدْ يَجْمَعُهُمَا اللهُ تَعالى لاَِقْوَام).

در واقع، امام(عليه السلام) در اين تحليلِ دلنشين و دلپذيرش، اين حقيقت را بيان مى كند كه مسأله مهم در زندگى و سرنوشت انسان، آن است كه آلوده به زشتى ها و پستى ها نشود، همان زشتى هايى كه سبب سرافكندگى و شرمندگى او مى گردد او را بر سر زبان ها مى اندازد و شخصيتش را در نظر مردم، پائين مى آورد.

بنابراين، هر گاه انسان، پاك باشد و پاك زندگى كند، يكى از دو سرنوشت عالى، در انتظار اوست: يا عمر را به نيك نامى پايان مى دهد و به سوى رحمت الهى و پاداش هاى بى مانند او مى شتابد، و يا در بخش ديگرى از عمرش، مشمول مواهب مادّى اين جهان مى گردد و صاحب هر دو بخش از نعمت هاى الهى مى شود.

نكته مهمى كه در اين جا فكر جمعى از مفسّران نهج البلاغه را به خود معطوف داشته، اين است كه امام(عليه السلام) چنين فرد مؤمنى را كه در هر حال، پيروز و خوشبخت و مشمول لطف و رحمت الهى است، تشبيه به «فالج ياسر» كرده است و بعضى چنين پنداشته اند كه اين تعبير، به معناى قمارباز ماهرى است كه در نخستين دور قمار، برنده مى شود و آن گاه اين سؤال مطرح شده كه چه گونه امام(عليه السلام)مؤمنانِ صاحب رضا و تسليم در برابر قسمت پروردگار را، تشبيه به چنين كسى مى كند كه آلوده گناه بزرگى از گناهان كبيره است؟

با دقّت در تعبيرات و كلماتى كه امام(عليه السلام) به كار برده يعنى، (كلمه هاى «قداح»، «فوزة»، «مغنم» و «مغوم») روشن مى شود كه مقصود از «ياسر» قمار باز نيست; بلكه اشاره به نوع خاصى از بخت آزمايى است كه به سود فقرا، در ميان عرب انجام مى شده است. توضيح اين كه بعضى از شارحان نهج البلاغه، از زمخشرى در كشّاف، چنين نقل كرده اند كه عرب (هنگام بخت آزمايى)، ده چوبه تير داشت، هر كدام، نامى مخصوص به خود گرفته بود. شترى خريدارى مى كردند و آن را سر مى بريدند و به ده قسمت تقسيم مى كردند، سپس اين تيرهاى ده گانه را در كيسه اى مى ريختند و آن را به هم مخلوط مى كردند و يك نفر از ميان آنها ـ كه مورد اعتماد بود ـ دست مى كرد و يكى يكى، آنها را بيرون مى آورد. هفت چوبه تير كه هر كدام اسم خاصى داشت، به ترتيب، يك سهم و دو سهم و سه سهم ... تا هفت سهم برنده مى شدند ـ سهم برترين، مُعَلّى نام داشت ـ و آن سر چوبه ديگر، هيچ كدام سهمى نداشت; بلكه هر كس كه چوبه به نام او مى افتاد، مى بايست پول شتر را بپردازد، سپس، برندگان، سهام خود را به فقرا مى دادند و چيزى از آن نمى خوردند و به اين كار افتخار مى كردند.(5)

درست است كه اين كار از نظر شرعى جايز نيست، ولى هرگز، زنندگىِ قمار را در مقام تشبيه ندارد. امام(عليه السلام) در واقع، مى فرمايد كه مؤمنانِ صاحب رضا و تسليم، شبيه كسى هستند كه در بخت آزمايى، در همان مرحله نخست، سهم مُعَلّى را مى برد، برترين سود نصيب او مى شود و هيچ هزينه و خسارتى هم ندارد.

تعبير به «قِداح» به معنى چوبه هاى تير، و تعبير به «أوّل فوزة» و نيز رسيدن به غنيمت بزرگ و نجات از خسران، همه، مناسب همين معنا است; زيرا، در قمار، معمولا چنان نيست كه در همان مرحله نخست، كسى برنده شود و بعد بازى را فوراً قطع كند و به هيچ وجه ادامه ندهد، بلكه قمار، در جلسه اى طولانى و با برد و باخت هاى مختلف، انجام مى شود و سرانجامش از ابتداى كار، معلوم نيست.

ما انكار نمى كنيم كه ممكن است كلمه «ميسر» مفهوم وسيعى داشته باشد كه اين نوع بخت آزمايى ها را شامل شود، ولى بايد توجّه داشت كه قمار، به معناى واقعى كلمه، با اين نوع بخت آزمايى، بسيار متفاوت است، به خصوص اين كه در قرآن مجيد، از اين نوع بخت آزمايى، به «اَزلام» ياد شده است و نه «ميسر» هر چند از همه، مذمّت به عمل آمده است.(6)

##### 1 ـ «غفيرة» از ماده «غفر» به معناى «ستر و پوشش» است و به همين جهت، بر آمرزش و پوشاندن گناهان، غفران اطلاق مى گردد. و به مال فراوان نيز به خاطر اين كه بخش وسيعى از زندگى را زير پوشش خود قرار مى دهد و گاه عيوب را نيز مى پوشاند، «غفيره» مى گويند.
2 ـ «فالج»، از ماده «فلج» است و به گفته مقائيس اللغة، دو معنا دارد: يكى «پيروزى و غلبه» است و ديگرى، «فاصله ميان دو چيز مساوى». در صحاح اللغة نيز به معنى «ظفر و پيروزى» تفسير شده و در اين خطبه نيز به همين معنا است.
3 ـ ياسر، از ماده «يسر» به معناى «آسانى و سهولت» است و ميسره و يسار ـ به گفته راغب در مفردات ـ به معناى «غنا و ثروتمندى» است و از آنجا كه در قمار و بخت آزمايى، افراد، به آسانى پول هايى را به دست مى آورند يا از دست مى دهند، «ميسر» به آن اطلاق شده است. واژه «ياسر» در خطبه مورد بحث، به معناى «برنده بخت آزمايى» است.
4 ـ «قداح» جمع «قِدْح» (بر وزن فِعْل) و به معناى «چوبه تير» است، قبل از آن كه آن را بتراشند و پيكانش را نصب كنند و در اصل، به معناى «وارد كردن شكست و عيب در چيزى» است و از آنجا كه چوبه تير، معمولا، چنين اثرى را دارد، به آن «قِدْح» مى گويند.
5 ـ شرح نهج البلاغه، محقق خويى، جلد 3، صفحه 319. (با كمى تلخيص). در ضمن، در كتاب معارج نهج البلاغه ـ كه يكى از قديمى ترين شروح اين كتاب است، اشاره كوتاهى به مطلب شده است. معارج نهج البلاغه، صفحه 110.
6 ـ به آيه 90 سوره مائده و تفسير آن، مراجعه شود: (تفسير نمونه، جلد 5، صفحه 68).

###

▲نكته

▲تسليم و رضا، همراه تلاش و كوشش

درست است كه روح رضا و تسليم در برابر قسمت الهى، مخصوصاً در زمينه منافع مادّى، به انسان آرامش مى بخشد و آدمى را از مسابقه هاى حرص آلود مال و ثروت و آلوده شدن به انواع محرّمات، باز مى دارد و جلوى كينه توزى و حسد را مى گيرد، ولى ممكن است گفته شود كه اعتقاد به چنين تقسيمى در مورد ارزاق و بهره هاى مادّى، روح تلاش و كوشش را در انسانها خاموش مى كند و هر كس، به بهانه اين كه «روزى ها»، پيشاپيش، تقسيم شده و قابل تغيير نيست از فعّاليّت هاى بيشتر، خوددارى مى كند و اين امر، باعث عقب ماندگى در امور اقتصادى و پيشرفت هاى مادّى و مبارزه با فقر مى شود.

ولى با توجّه به دو نكته، اين اشكال، برطرف مى شود: نخست، اين كه اين گونه تعليمات اسلامى و توصيه هاى اخلاقى، در واقع، شبيه ترمزى است در برابر حركت شتاب آلود انسان ها به سوى مادّى گرى.

به تعبير ديگر، مردم، از درون وجود خود، انگيزه هاى فراوانى براى حركت به سوى مادّيات و گسترش زندگى اقتصادى دارند، و اگر عواملى آنها را كنترل نكند، چنان شتاب مى گيرند كه تمام حدّ و مرزهاى اخلاقى را شكسته و به سوى حرص و تكاثر و مسابقه در ثروت اندوزى مى تازند.

اين، همان چيزى است كه در سخنان على بن الحسين(عليه السلام) به طرز لطيفى، بيان شده است. ايشان مى فرمايد: «مَعاشِرَ أَصْحابي! أُوصيكُمْ بِالاْخِرَةِ وَ لَسْتُ أُوْصَيْكُمْ بِالدُّنْيا! فَإِنَّكُمْ بِها مُستَوصُونَ وَ عَلَيْها حَريْصُونُ وَ بِها مُتَمَسِّكُونْ»; ياران من! من شما را به جهان آخرت توصيه مى كنم و درباره دنيا، سفارش نمى كنم; چرا كه شما، نسبت به آن سفارش شده ايد و برآن حريص هستيد و به آن چنگ زده ايد.(1)

ديگر اين كه براى نتيجه گيرى كامل در مورد تعليمات اسلام، بايد آيات و روايات مختلف را در كنار هم گذاشت; زيرا، هرگز، در مسائل بنيادى، با يك حديث و يا يك آيه، نمى توان داورى نهايى كرد. در مورد تلاش هاى مادّى براى كسب روزى بيشتر، از يك سو، روايات رضا و تسليم در برابر مقدّرات الهى را داريم و از سوى ديگر، آيات و رواياتِ سعى و كوشش و تلاش را از مجموعه آنها به خوبى استفاده مى شود كه نه سستى و تنبلى در اين راه صحيح است و نه حركت حرص آلود و آميخته با گناه كه نتيجه چشم پوشى از مقدّرات الهى و توكّل به ذات پاك او است.

به تعبير ديگر، درست است كه روزى، از سوى خداوند، قسمت شده، ولى مشروط به شرطى است و آن شرط، سعى و كوششِ آميخته به متانت و حفظ اصول اخلاق و تقوا است، و به گفته شاعر:

رزق، هر چند بى گمان، برسد *** شرط عقل است جُستن از درها

گرچه كس بى اَجل نخواهد مرد *** تو، نرو در دهانِ اَژدرها(2)

اين سخن را، با حديث لطيفى درباره اهمّيت مقام رضا و تسليم، از پيغمبر اكرم، پايان مى دهيم. حضرت فرمود: «روز قيامت كه مى شود، خداوند، به گروهى از امّت من، بال و پر مى دهد كه از قبرها، به سوى بهشت پرواز كنند و در فضاى بهشت، آزاد باشند و هرگونه كه مى خواهند، متنعّم گردند. فرشتگان، از آنها مى پرسند! «آيا شما حساب رسى الهى را ديديد؟» مى گويند: «نه». دوباره مى پرسند: «آيا از صراط گذشتيد؟» آنها در جواب مى گويند: «صراطى را مشاهده نكرديم.» باز سؤال مى كنند: «آيا جهنّم را ديديد؟» و آنها در جواب مى گويند: «چيزى را نديديم».

مى گويند: «شما، از كدامين امّت هستيد؟» مى گويند: «از امّت محمد(صلى الله عليه وآله وسلم)». فرشتگان مى گويند: شما را به خدا سوگند! بگوييد كه اَعمال شما، در دنيا، چه بوده (كه اين همه مقام پيدا كرده ايد؟) آنها پاسخ مى دهند: «دو خصلت، در ما بود كه خداوند به فضل و رحمتش ما را به اين درجه رساند.» و سؤال مى كنند: «اين دو خصلت چه بود؟» و آنها مى گويند: «كُنّا إِذا خَلَوْنا نَسْتَحي أنْ نَعْصيه وَ نَرْضى بِالْيَسيرِ مِمّا قُسِّمَ لَنا; ما، در خلوت نيز، حيا مى كرديم كه معصيت خدا كنيم و به مقدار كمى كه از دنيا قسمت ما بود، راضى بوديم.» فرشتگان مى گويند: «حَقُّ لَكُمْ هذا; اين مقامِ والا، حق شما است.»(3)

* * *

##### 1 ـ بحارالانوار، جلد 75، صفحه 147.
2 ـ گلستان سعدى، باب سوم (فضيلت قناعت).
3 ـ مسكن الفؤاد (به نقل از بحارالانوار، جلد 100، صفحه 25).

▲بخش دوم

فَاحْذَرُوا مِنَ اللهِ ما حَذَّرَكُمْ مِنْ نَفْسِهِ، وَاخْشَوْهُ خَشْيَةً لَيْسَتْ بِتَعْذير! وَاعْمَلُوا في غَيْرِ رياء وَلاسُمْعَة، فَإِنَّهُ مَنْ يَعْمَلْ لِغَيَرِ اللهِ يَكِلْهُ اللهُ لِمَنْ عَمِلَ لَهُ. نَسْأَلُ اللهَ مَنازِلَ الشُّهَداءِ وَ مُعايَشَةَ السُّعَداءِ وَ مُرافَقَةَ الأْنْبياءِ.

### ترجمه

### راه وصول به مقامات صالحان

از خدا بترسيد آن گونه كه شما را از خويش برحذر داشته است! و صادقانه، از او خشيت داشته باشيد، به طورى كه نيازى به عذرخواهى هاى واهى نباشد! اَعمال خود را از ريا و سُمعه، پاك كنيد! چرا كه هر كس، كارى براى غير خدا انجام دهد، خداوند، او را به همان كس وامى گذارد (تا پاداشش را از او بگيرد).

از خدا تقاضا مى كنيم كه درجات شهيدان و زندگى سعادتمندان و همنشينى پيامبران را، به ما عنايت فرمايد!

▲شرح و تفسير

امام(عليه السلام) در ادامه اين خطبه، چند توصيه اخلاقى مى كند كه تكميلى براى بحث هاى پيشين است. نخست مى فرمايد: از خداوند بترسيد، آن گونه كه شما را از خويش برحذر داشته است; (فَاحْذَرُوا مِنَ اللهِ ما حَذَّرَكُمْ مِنْ نَفْسِهِ).

اين تعبير، ممكن است اشاره به آيه شريفه (فَليَحْذَرِ الَّذينَ يُخالِفُونَ عَنْ أمرِهِ أَنْ تُصيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصيبَهُمْ عَذابٌ أَليمٌ); «آنان كه فرمان او را مخالفت مى كنند، بايد بترسند از اين كه فتنه اى دامن شان را بگيرد، يا عذابى دردناك به آنها برسد».(1)

يا اشاره باشد به آيه (وَ يُحَذِّرُكُمُ اللهُ نَفْسَهُ و إلَى اللهِ الْمَصيرُ); «خداوند، شما را از (نافرمانى) خود بر حذر مى دارد! و بازگشت به سوى خدا است.»(2)

حضرت در توصيه ديگرى مى فرمايد: «صادقانه، از خدا بترسيد، ترسى آميخته با توجّه به عظمت خدا! به طورى كه نيازى به عذرخواهى هاى واهى نباشد; (وَاخْشَوْهُ خَشْيَةً لَيْسَتْ بِتَعْذير!)(3)

چرا كه او، از اسرار درون هر كس، آگاه است و عذرهاى واقعى را از عذرهاى بيهوده و نابجا، به خوبى، مى شناسد. قابل توجّه اين كه در جمله سابق، سخن از «حذر» در برابر ذات پاك خداوند بود و در اينجا، سخن از خشيت است. لغت شناسان گفته اند كه خشيت، به ترسِ آميخته با درك عظمت گفته مى شود، به همين دليل، در قرآن مى خوانيم: (إنّما يَخْشَى اللهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ); «از ميان بندگان خدا، تنها، علما و دانشمندان، از او مى ترسند»(4).

ولى «حذر» در جايى گفته مى شود كه انسان به عنوان پيشگيرى در مقابل خطر قطعى و يا احتمالى، خود را كنار كشد.

حضرت در سومين توصيه، اشاره به اخلاص نيّت كرده و مى فرمايد: «اعمال خود را از ريا و سُمعه، پاك كنيد! چرا كه هر كس، كارى براى غير خدا انجام دهد، خداوند، او را به همان كس واگذارد; (وَ اعْمَلُوا في غَيْرِ رياء وَ لاسُمْعَة، فإنَّهُ مَنْ يَعْمَلْ لِغَيْرِ اللهِ يَكِلْهُ اللهُ لِمَنْ عَمِلَ لَهُ).

آرى، تنها، ترس از خدا و ترس گناه، كافى نيست; بلكه اَعمال صالحى بايد داشت كه خالى از هر گونه ريا و سُمعه باشد. ريا، به معناى خودنمايى كردن و اَعمال نيك خويش را به رخ ديگران كشيدن و براى جلب توجه اين و آن كار كردن، است. و سُمعه، آن است كه عملى را به خاطر خدا انجام داده، ولى سعى مى كند كه آن را به گوش ديگران برساند و از اين طريق، جلب توجه آنها كند و اگر خودش، اين كار را نكند باز خوشحال مى شود كه ديگران بشنوند و از او تعريف و تمجيد كنند.

معروفِ ميان دانشمندان، اين است كه سُمعه، موجب بطلان عمل نمى شود، ولى به هر حال، از نظر اخلاقى، باعث انحطاط روحى انسان، و چه بسا، باعث بر باد رفتن ثواب و پاداش عمل است.

امام(عليه السلام) در اين عبارت، براى نفى ريا و سُمعه و نهى از آن، به دليل لطيفى توسّل جسته، مى فرمايد كه خداوند، تنها، عملى را مى پسندد كه خالص باشد و فقط براى ذات پاك او، انجام گيرد و اگر غير خدا را در آن شريك كند، خداوند، او را به سراغ همان شريك مى فرستد تا پاداش عملش را از او گيرد و بديهى است او هم قادر بر پاداش نيست.

اين، مضمون حديث قدسى معروفى است كه از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم)نقل شده كه خداوند متعال مى فرمايد: (أَنَا خَيرُ شريك وَ مَنْ أشْرَكَ مَعي شَريكاً في عَمَلِهِ، فَهُوَ لِشَريكي دُوني; لاَِنّي لاأَقْبَلُ إلاّ مَا خَلَصَ لي)(5); «من، بهترين شريكم، هر كس كه در عملش، ديگرى را با من شريك كند، آن عمل را، به شريكم وامى گذارم; چرا كه من، جز عمل خالص نمى پذيرم.

در پايان اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) مى فرمايد: «از خدا تقاضا مى كنيم كه درجات شهيدان و زندگى سعادت مندان و همنشينى پيامبران را، به ما عنايت فرمايد! (نَسْأَلُ اللهَ مَنازِلَ الشُّهَداءِ و مُعايَشَةَ السُّعَداءِ وَ مُرافَقَةَ الاَْنبياءِ).

در حقيقت، امام(عليه السلام) اين سخن را به اين منظور بيان مى كند كه ارزش هاى اصيل الهى شناخته شود وديگران نيز به او اقتدا كنند. آن ارزش ها، ارزش شهادت و ارزش سعادت و نيز همنشينى با پيامبران است و به يقين، هيچ يك از اينها را، بى حساب به كسى نمى دهند. قرآن مجيد مى گويد: (و مَنْ يُطِعِ اللهَ و الرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذينَ أنْعَمَ اللهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبيّينَ وَ الصِّدّيقينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصّالِحينَ وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفيقاً* ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللهِ وَ كَفى بِاللهِ عَليماً); كسانى كه خدا و پيامبر را اطاعت كنند، (در قيامت) همنشين كسانى خواهند بود كه خداوند نعمت خويش را بر آنان تمام كرده، از پيامبران و صدّيقان و شهدا و صالحان. و آنها رفيق هاى خوبى هستند. اين، موهبتى است از ناحيه خدا و همين بس كه او (از حال بندگان و نيّات و اعمال شان) آگاه است.(6)

مراحل سه گانه اى كه در كلام امام(عليه السلام) آمده ـ يعنى، شهادت و سعادت و همنشينى پيامبران ـ مى تواند علّت و معلول هم باشد; چرا كه شهادت، سبب سعادت و سعادت، سبب همنشينى با پيامبران مى گردد.

و نيز، اين سخن، ممكن است اشاره اى لطيف به حوادث آينده و شهادت امام(عليه السلام) بوده باشد.

##### 1 ـ سوره نور، آيه 63.
2 ـ سوره آل عمران، آيه 28.
3 ـ «تعذير» از ماده «عذر» است و در اين جا به معناى «نداشتن عذر صحيح و مناسب» است.
4 ـ سوره فاطر، آيه 28.
5 ـ منهاج البراعة، جلد 3، صفحه 324، همين مضمون از امام صادق(عليه السلام) در بحارالانوار، جلد 67، صفحه 243 نقل شده است.
6 ـ سوره نساء، آيه 69 ـ 70.

###

###

▲نكته

▲مهمترين شرط عمل، اخلاص نيّت است

شرك و بت پرستى شاخه هايى دارد. يكى از مهم ترين آنها، ريا و سُمعه است. ريا، از ماده «رؤيت» به معناى «تظاهر و خودنمايى و نشان دادن عمل خويش به ديگران» است; يعنى هدف فرد رياكار، اين است كه با تظاهر به عبادت و كارهاى نيك نظر مردم را به سوى خود جلب كند. چنين كسى، در حقيقت، مشرك است; زيرا، عزّت و آبرو و عظمت خود را به دست مردم مى داند و نه خدا، لذا اعمال خويش را به انگيزه جلب نظر مردم انجام مى دهد.

براى سُمعه، دو تفسير ذكر شده است: نخست اين كه سُمعه، عبارت است از اين كه انسان، كارى براى خدا و به انگيزه الهى انجام دهد و سپس اين فكر براى او پيدا شود كه آن را به گوش ديگران برساند و از اين طريق، كسب اعتبار كند.

اين، همان چيزى است كه به اعتقاد فقها موجب بطلان عمل نمى شود; چرا كه بعد از انجام عمل، حاصل شده، ولى ثواب آن را كم مى كند يا از بين مى برد.

ديگر اين كه از همان آغازكار، انگيزه اش اين است كه مردم، آن را بشنوند و از او به نيكى ياد كنند. اين كار، با ريا هيچ تفاوتى ندارد، جز اين كه به هنگام ريا، عمل را براى آن به جا مى آورد كه مردم ببينند و در سُمعه، براى آن به جا مى آورد كه مردم بشنوند. به اين ترتيب، در هيچ كدام انگيزه الهى نيست.

بديهى است كه سُمعه، به اين معنا، موجب بطلان عمل مى شود; چرا كه خلوص نيّت را از ميان مى برد.

در فراز بالا از نهج البلاغه، هر دو معنا، امكان پذير است.

به هر حال، ريا و سُمعه، بزرگ ترين آفت اَعمال عبادى و الهى است و از آنجا كه نفوذ ريا و سُمعه در اعمال انسانى، بسيار باريك و پيچيده است، در آيات و روايات، مكرّر، نسبت به آن هشدار داده شده است.

مهم ترين مفسده اين عمل، آن است كه روح توحيد را از بين مى برد و انسان را در درّه شرك و دوگانه پرستى پرتاب مى كند; چرا كه توحيد اَفعالىِ خدا، به ما مى گويد كه همه چيز، به دست خدا است و ثواب و پاداش و آبرو و حيثيت و احترام و شخصيت و رزق و روزى، همه، به اراده او است ولى رياكاران، با آلوده كردن اَعمال عبادى و كارهاى نيك الهى، اين امور را از ديگرى مى طلبند و اين، يك شرك آشكار است. در روايات مى خوانيم كه در روز قيامت (كه اسرار درون آشكار مى گردد) رياكاران را مخاطب قرار داده و به آنها گفته مى شود: «يا كافرُ! يا فاجرُ! يا غادرُ! يا خاسرُ! حَبَطَ عَمَلُكَ و بَطَلَ أجْرُكَ، فلا خَلاصَ لَكَ الْيومَ; اى كافر! اى فاسق! اى پيمان شكن! اى زيانكار! عمل تو باطل شد و اجر تو بر باد رفت و امروز، راه نجاتى براى تو نيست».(1)

اين، از يك سو، از سوى ديگر، ريا و سُمعه، سرچشمه انواع نابسامانى هاى اجتماعى است. مردم رياكار تنها، به ظاهر عمل مى پردازند و به باطن عمل و درون آن، اهميّتى نمى دهند. آنها، ظاهرى آراسته و درونى فاسد دارند. سازمانهاى اجتماعى آنها تنها، ظاهرى دارد و از واقعيّت و آن چه منبع و خير و بركت جامعه است، در آن خبرى نيست. افكار و كارهاى آنها، همه، سطحى است و فاقد عمق و ريشه است. هدف آنها، بيشتر، كميّت است و كيفيت، مخصوصاً در آنجا كه به چشم نمى خورد، براى آنها اهميّتى ندارد.

بديهى است كه چنين جوامعى، رو به سقوط و انحطاط مى روند و سرنوشت آنها سرنوشت شومى است.

در دنياى مادى امروز، كشورهايى كه به برنامه ها و طرح هاى صنعتى و كشاورزى و اقتصادى خود اهميّت ريشه اى مى دهند، و به اصطلاح مخلصانه براى جامعه خود كار مى كنند و محصولات آنها از نظر ظاهر و باطن، سالم است، پيشرفت هاى چشمگير كرده اند در حالى كه مؤسّسات رياكار، هيچ گونه اعتبارى ندارند.

درباره ريا و سُمعه، مطالب بسيارى است كه در بحث هاى مناسب آينده، به خواست خدا مطرح خواهد شد.

* * *

##### 1 ـ وسائل الشّيعة، جلد 1، صفحه 50.

▲بخش سوم

أَيُّهَا النّاسُ إِنَّهُ لاَيَسْتَغْنِي الرَّجُلُ ـ و إِنْ كَانَ ذَا مَال ـ عَنْ عِتْرَتِهِ، وَ دِفَاعِهِمْ عَنْهُ بِأَيْدِيهِمْ وَ أَلسِنَتِهِمْ وَ هُمْ أَعْظَمُ النَّاسِ حَيْطَةً مِنْ وَرَائِهِ وَ أَلَمُّهُمْ لِشَعَثِهِ وَ أَعْطَفُهُمْ عَلَيْهِ عِنْدَ نَازِلَة إِذا نَزَلَتْ بِهِ. وَ لِسَانُ الصِّدْقِ يَجْعَلُهُ اللهُ لِلْمَرْءِ في النَّاسِ خَيْرٌ لَهُ مِنَ المَالِ يَرِثُهُ غَيْرُهُ.

### ترجمه

اى مردم! انسان، هر چند ثروتمند باشد، از اقوام و بستگان خود، بى نياز نيست كه از وى، با دست و زبان دفاع كنند. آنها در واقع، بزرگ ترين گروهى هستند كه از او پشتيبانى مى كنند و پريشانى و مشكلات را از ميان مى برند و به هنگام بروز حوادثِ سخت، نسبت به او، از همه، مهربان ترند و نام نيكى كه خداوند (در سايه نيكوكارى و محبّت) به انسان عطا مى كند، از ثروتى كه به هر حال، براى ديگران به ارث مى گذارد بهتر است، (كه اين، ثروتى است معنوى و ماندگار، و آن جيفه اى مادّى و فرّار).

###

###

▲شرح و تفسير

▲سرمايه هاى مردمى

از آنجا كه در بخش هاى قبلى اين خطبه، امام(عليه السلام) توصيه هايى به افراد تنگدست كرده بود كه وضع زندگى آنها، سبب انحراف از موازين اخلاق و اطاعت فرمان خدا نشود، در اين بخش، به وضع اغنيا و افراد پردرآمد پرداخته و دستورهاى لازم را به آنها مى دهد، تا تعادلى در اركان جامعه برقرار شود.

نخست، به تشويق آنان براى كمك به بستگان و خويشاوندان و نيازمندان پرداخته و با دليلى روشن، آنها را به گذشت از بخشى از ثروت هاى خود ترغيب مى كند، مى فرمايد: «اى مردم! انسان هر چند ثروتمند باشد از اقوام و بستگان خود بى نياز نيست كه از وى با دست و زبان دفاع كنند; (أَيُّهَا النّاسُ إِنَّهُ لاَيَسْتَغْنِي الرَّجُلُ ـ وَ إِنْ كَانَ ذَا مَال ـ عَنْ عِتْرَتِهِ(1)، وَ دِفَاعِهِمْ عَنْهُ بِأَيْدِيهِمْ وَ أَلسِنَتِهِمْ).

آنها در واقع، بزرگ ترين گروهى هستند كه از او پشتيبانى مى كنند و پريشانى و مشكلات او را از ميان مى برند و به هنگام بروز حوادث سخت، نسبت به او، از همه، مهربان ترند; (وَ هُمْ أَعْظَمُ النَّاسِ حَيْطَةً(2) مِنْ وَرَائِهِ وَ أَلَمُّهُمْ(3)لِشَعَثِهِ(4) وَ أَعْطَفُهُمْ عَلَيْهِ عِنْدَ نَازِلَة إِذا نَزَلَتْ بِهِ).

آرى، زندگى فراز و نشيب هايى دارد و حوداث تلخ و ناگوار و گاه طوفان هاى سخت، كه هيچ انسانى، به تنهايى، توانايى ايستادگى در برابر آن را ندارد. عقل و درايت ايجاب مى كند كه انسان، در حال سلامت و آرامش، به فكر آن روزها باشد. حال، چه كسب بهتر از بستگان و خويشاوندان انسان است كه از او، در چنين حالاتى، حمايت كنند؟ ولى آيا بدون نيكى به آنها و حمايت مالى و معنوى و ابراز مراتب محبّت و دوستى نسبت به آنان، مى تواند حمايت شان را براى چنين روزهايى جلب كند؟ به يقين، نه. پس چه بهتر كه هر انسانى، با بذلِ بخشى از امكانات مادّى خود، پيوندهاى محبّت و دوستى با خويشاوندان خويش را محكم سازد تا در برابر حوادث و طوفان هاى سخت تنها نماند.

درست است كه نيكى به ديگران، نيز آثارى را دارد كه أَلإنسانُ عَبيدُ الإحسانِ، ولى بى شك، بستگان انسان، نسبت به اين امر، اولويت دارند، علاوه بر اين، زمينه هاى محبّت، در آنها، آماده تر است.

اين نكته قابل توجّه است كه اگر اين دستور اجرا شود، در حقيقت، در تمام سطح جامعه، با محروميت ها، مبارزه خواهد شد; زيرا، در هر قبيله و فاميلى، معمولا افراد متمكّنى وجود دارند كه اگر آنها به خويشاوندان خود برسند، مشكلات در سطح عموم حل خواهد شد. به خصوص اين كه هم شناخت انسان نسبت به افراد محروم فاميل خود بيشتر است و هم پذيرش آنها بر آنان گواراتر.

امام(عليه السلام) در نامه اى به امام حسن مجتبى(عليه السلام) سخن جامعى در اين زمينه بيان فرموده، و فايده توجّه به اقوام و بستگان را چنين شرح مى دهد: «وَ أكْرِم عَشيرَتَكَ! فَإنَّهُم جَناحُكَ الّذى بِه تَطيرُ وَ أَصْلُكَ الّذي اِلَيْهِ تَصيرُ وَ يَدُكَ الّتي بها تَصُولُ; قبيله و بستگانت را گرامى دار! زيرا آنها، بال و پر تو هستند كه به وسيله آن، پرواز مى كنى، و اصل و ريشه ات هستند كه به آن، باز مى گردى، و دست و بازوى تو هستند كه با آن، به دشمن حمله مى كنى»(5).

حضرت سپس به سراغ دليل لطيف ديگرى مى رود و افراد متمكّن را از اين طريق، به انجام كمك هاى مالى نسبت به همه، ترغيب مى كند. او مى فرمايد: «نام نيكى كه خداوند (در سايه نيكوكارى و محبّت) به انسان عطا مى كند، از ثروتى كه به هر حال، براى ديگران به ارث مى گذارد، بهتر است (كه اين ثروتى است معنوى و ماندگار، و آن جيفه اى مادّى و فرّار); (وَ لِسانُ الصِّدْقِ يَجْعَلُهُ اللهُ لِلْمَرْءِ فِى النّاسِ خَيْرٌ لَهُ مِنَ المالِ يَرِثُهُ غَيْرُهُ).

و به تعبير ديگر:

نام نيكى گر بماند زآدمى *** بِه كزو مانَد سراى زرنگار

اشاره به اين كه مال و ثروت، به هر صورت چيزى نيست كه با انسان، در قبر و قيامت وارد شود، بايد بگذارد و بُگذرد و بى شك بعد از مرگ او، به دست وارثان مى افتد و صاحب اصلى معمولا فراموش مى شود، ولى يك چيز ممكن است بعد از مرگ انسان، براى او بماند و آن، نام نيك و ذكر خير است كه هر وقت مَردم، اسم او را مى شنوند، رحمت خدا را براى او تقاضا مى كنند و بر او درود مى فرستند.

اين يك سرمايه جاودان معنوى و مادّى است كه يكى از طُرُق مهم كسب آن، انفاق در راه خدا و بذل و بخشش و احسان و نيكوكارى نسبت به بندگان حق است.

در واقع، در مجموع اين سخن از دو طريق، اغنيا بر كمك به نيازمندان و جامعه تشويق شده اند: يكى به دست آوردن اَعوان و انصارى كه در طول زندگى و در حوادث تلخ و دردناك، به يارى او مى شتابند و ديگر، يارانى كه بعد از مرگ، آمرزش و شادى روح او را از خدا طلب مى كنند. و چه افتخارى از اين بالاتر كه انسان، بتواند با متاع زودگذر دنيا، هر دو سرمايه را به دست آورد.

##### 1 ـ «عِترت» به گفته ارباب لغت، به معناى اصل و اساس چيزى است و گاه گفته اند اين واژه، از عِتْر (بر وزن فِطر) به معناى «مرزنگوش» كه گياه پرشاخ و برگ و معطّرى است گرفته شده و اشاره به شاخ و برگ هاى يك فاميل است. بعضى نيز گفته اند كه عترت، تنها به فرزندان گفته مى شود. و لذا عترت رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)فرزندان فاطمه(عليها السلام) هستند و حديث معروف «إنّي تاركٌ فيكُمُ الثَّقَلَينِ كِتابَ اللهِ وَ عِتْرَتي» را اشاره به همان مى دانند. (لسان العرب، صحاح و مقائيس اللغة).
2 ـ «حيطة» اسم مصدر از ماده «حوط» و به معناى «احاطه كردن» است. و حيطه، در اين جا، به معناى «حفظ و نگهدارى» آمده است. و بعضى گفته اند كه: حيطه به فتح حاء، به معناى «مراقبت كردن» و به كسر حاء، به معناى «حفظ كردن» است.
3 ـ «اَلَمّ» از ماده «لمم» به معناى «جمع كردن و اصلاح كردن» است.
4 ـ شَعَث به معناى «پراكندگى و پريشانى» است.
5 ـ پايان نامه 3.

###

▲نكته

▲ارزش نام نيك (لِسان صِدق)

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) نام نيك را به عنوان يك سرمايه معنوى ماندگار، توصيف مى كند و برترى آن را بر اموالى كه به ارث مى ماند، روشن مى سازد.

قرآن مجيد نيز براى اين مسأله، اهميّت بسيارى قائل است. ابراهيم خليل كه دعاهايش، براى همگان، آموزنده است، به پيشگاه خدا عرضه مى دارد: (وَ اجْعَلْ لى لِسانَ صِدْق فِي الآخِرينَ); براى من، در ميان امّت هاى آينده، زبان صدق (و ذكر خيرى) قرار ده(1).

خداوند در جايى ديگر، بعد از اشاره به گروهى از پيامبران الهى، مى فرمايد: (وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدق عَليّاً); ما، براى آنها، نام نيك و مقام برجسته (در ميان همه امّت ها) قرار داديم.(2)

لسان، در اين گونه موارد، به معناى يادى است كه از انسان مى شود و هنگامى كه آن را به «صدق» اضافه كنيم، معناى نام نيك و ذكر خير و خاطره خوب در ميان مردم را مى دهد.

بى شك، اين، يك مسأله تشريفاتى و ساده نيست و آثار زيادى براى فرد و جامعه دارد: نخست اين كه افتخارى است ماندگار، در حالى كه اموال و ثروت هاى مادّى، در همان نسل نخست، تقسيم مى شود و در حقيقت، از ميان مى رود.

ديگر اين كه ذكر خير و ياد نيك، در مورد انبيا و اولياءالله، سبب فرستادن درود، و در افراد عادى، موجب طلب آمرزش بندگان خدا مى شود و بى شك، همه اينها اثر عميق معنوى دارد.

سوم اين كه موجب مى شود كه مردم، از آنها تأثير نيكو بگيرند و به آنان، اقتدا كنند و ارزش ها، در جامعه، زنده شود و ضدّ ارزش ها، در جامعه، بميرد و به مقتضاى روايت معروف «مَن سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً كان لَهُ مِثلُ أَجرِ مَنْ عَمِلَ بِها(3); هر كس، سنّت حسنه اى از خود بگذارد همانند ثواب و پاداش كسانى كه به آن عمل مى كنند، براى او ثبت مى شود.»

چهارم اين كه براى بازماندگان، نسل اندر نسل، مايه آبرو و حيثيت و شخصيّت است و بسيارى از افراد عادى را مى شناسيم كه بسبب ارتباط شان با شخصيت هايى كه همه جا ذكر خير آنها بر زبان ها است، آبرو و حيثيت كسب كرده اند.

اينها بخشى از آثار معنوى فردى و اجتماعىِ لسان صدق و ذكر خير است و به يقين، انسان مى تواند به خاطر آثار معنوى آن، با قصد قربت، اقدام به امورى كند كه مايه ذكر خير او است.

* * *

##### 1 ـ سوره شعرا، آيه 84.
2 ـ سوره مريم، آيه 50.
3 ـ اين مضمون در روايات بسيارى نقل شده است، براى آگاهى از آن، به باب 16 از ابواب امر به معروف و نهى از منكر، از كتاب وسائل الشيعة، جلد 11، مراجعه شود.

####

▲بخش چهارم

و منها: أَلاَ لاَيَعْدِلَنَّ أَحَدُكُمْ عَنِ الْقَرَابَةِ يَرَى بِهَا الْخَصَاصَةَ أَنْ يَسُدَّهَا بِالَّذِي لايَزِيدُهُ إِنْ أَمْسَكَهُ وَ لاَيَنْقُصُهُ إِنْ أَهْلَكَهُ; وَ مَنْ يَقْبِضْ يَدَهُ عَنْ عَشِيرَتِهِ، فَإِنَّمَا تُقْبَضُ مِنْهُ عَنْهُمْ يَدٌ وَاحِدَةٌ وَ تُقْبَضُ مِنْهُمْ عَنْهُ أَيْد كَثِيرَةٌ، وَ مَنْ تَلِنْ حَاشِيَتُهُ يَسْتَدِمْ مِنْ قَوْمِهِ الْمَوَدَّةَ.

### ترجمه

در ادامه همان خطبه آمده: آگاه باشيد! هيچ يك از شما، نبايد از بستگان نيازمند خود، رويگردان شود و از آنان، چيزى را دريغ دارد; كه نگه داشتنش مايه فزونى نيست و از بين رفتنش، كمبودى براى او نمى آورد. آن كس كه دستِ دهنده خويش را از بستگانش بازدارد، تنها يك دست را از آنها بازداشته، و در مقابل، آنان، دست هاى بسيارى را از كمك كردن به او، باز مى دارند. و آن كس كه نسبت به بستگانش، متواضع و نرمخو و پرمحبّت باشد، دوستى آنان را، براى خود، هميشگى خواهد ساخت.

▲شرح و تفسير

▲خويشاوندان پشت و پناه يكديگرند

در آخرين بخش اين خطبه، بار ديگر، امام(عليه السلام) مردم ـ به خصوص افراد متمكّن را ـ به كمك كردن نسبت به بستگان و خويشاوندان، تشويق و ترغيب مى كند، و با سه تعبير مختلف، بر اين مسأله تأكيد مى نهد.

نخست مى فرمايد:

«آگاه باشيد! هيچ يك از شما، نبايد از بستگان نيازمند خود رويگردان شود و از آنان، چيزى را دريغ دارد; كه نگه داشتنش مايه فزونى نيست و از بين رفتنش كمبودى براى او نمى آورد»; أَلاَ لاَيَعْدِلَنَّ أَحَدُكُمْ عَنِ الْقَرَابَةِ يَرَى بِهَا الْخَصَاصَةَ(1) أَنْ يَسُدَّهَا بِالَّذِي لايَزِيدُهُ إِنْ أَمْسَكَهُ وَ لاَيَنْقُصُهُ إِنْ أَهْلَكَهُ.

اين تعبير، ممكن است كه اشاره به يكى از اين دو معنا باشد: يا اشاره به جنبه معنوى اين كار باشد كه محروم ساختن بستگان از امكاناتى كه در اختيار دارد، بركت را از مال و زندگى انسان برمى چيند و مايه فزونى مال و ثروت او نمى شود و بر عكس، كمك كردن به آنان، بركات الهى را به دنبال دارد و نقيصه ظاهرى، به زودى، به لطف پروردگار، جبران مى شود.

و يا اشاره به جنبه ظاهرى و مادّى اين كار است; چرا كه مشكلات بستگان و خويشاوندان، به هر حال، به انسان منتقل مى شود و فكر او را آزار مى دهد و روح او را به خود مشغول مى دارد و آبرو و حيثيت او را به خطر مى اندازد و در مجموع، مشكلات زندگيش را بيشتر مى كند، پس چه بهتر كه به يارى آنها بشتابد كه هم ثواب آخرت و هم بركات دنيوى و ذكر خير و آبرو و شخصيت و آرامش خاطر براى خود كسب كند.

در حديث آمده است كه على(عليه السلام) فرمود: «اَلْبَرَكَةُ فى مال مَنْ آتى الزَّكاةَ وَ واسَى الْمُؤمنينَ وَ وَصَلَ الاَْقْرَبينَ; بركت، در مال كسى است كه زكات بدهد و با مؤمنان، مواسات كند و نسبت به نزديكان، صله رحم به جا آورد»(2).

حضرت، در بيان دوم مى فرمايد كه: چرا انسان، از كمك كردن به عشيره و بستگانش، چشم بپوشد، در حالى كه زيان و خسران بزرگى دامن او را مى گيرد؟!

آن كس كه دستِ دهنده خويش را از بستگانش، بازدارد تنها، يك دست را از آنها بازداشته و در مقابل، آنان دست هاى بسيارى از كمك كردن به او، بازمى دارند; «وَ مَنْ يَقْبِضْ يَدَهُ عَنْ عَشِيرَتِهِ، فَإِنَّمَا تُقْبَضُ مِنْهُ عَنْهُمْ يَدٌ وَاحِدَةٌ وَ تُقْبَضُ مِنْهُمْ عَنْهُ أَيْد كَثِيرَةٌ».

هيچ عاقلى، دست به چنين كارى نمى زند و حاضر نمى شود كه سود بزرگى را از خود، به خاطر از دست دادن منافع كوچكى، دور كند.

حضرت در سومين و آخرين تعبير به نكته ديگرى اشاره كرده، مى فرمايد:

آن كس كه نسبت به بستگانش متواضع و نرمخو و پرمحبّت باشد، دوستى آنان را براى خود هميشگى خواهد ساخت; (وَ مَنْ تَلِنْ حَاشِيَتُهُ يَسْتَدِمْ مِنْ قَوْمِهِ الْمَوَدَّةَ).

بسيار ديده ايم كه از ميان يك فاميل يا قبيله، فرد يا افرادى، متمكّن مى شوند و به خاطر تكبّر وبخل، از همه بستگان خود فاصله مى گيرند و دوستانِ ديروزشان، مبدّل به دشمنان امروز مى شوند، در حالى كه اگر به شكرانه دين نعمت ها، فروتنى و سخاوت را در برنامه خود قرار مى دادند، نه تنها از محبت شان كاسته نمى شد، بلكه فزونى مى يافت.

اين موضوع، قابل توجّه است كه تعبير به «حاشيه» در جمله بالا، تاب دو معنا را دارد: نخست اين كه اشاره به صفات و روحيات خود انسان باشد ـ كه در تفسير بالا آمد ـ و ديگر اين كه اشاره به اطرافيان و كارگزاران بوده باشد. بنابراين، تفسيرِ مفهومِ جمله، چنين مى شود كه كسى كه اطرافيان او، نسبت به مردم، خوش برخورد و متواضع و پرمحبّت اند، دوستى اقوام دور و نزديكش را، همواره، به او جلب مى كنند.

بسيار ديده ايم كسانى، خودشان، آدم هاى خوبى هستند، ولى بر اثر خشونت اطرافيان و سوء برخوردشان با مردم، همه، از اطرافشان پراكنده شده اند.

##### 1 ـ «خصاصه»، به گفته مقائيس اللغة، در اصل به معناى شكاف و ثلمه است و به همين مناسبت، به معناى فقر و بى نوايى و نيازمندى و اختلال حال، به كار مى رود; زيرا، اين امور، در واقع شكافى در زندگى انسان ايجاد مى كند.
2 ـ بحارالانوار، جلد 74، صفحه 413.

▲نكته

▲بركات پيوند محكم با خويشاوندان

گرچه در آيات و روايات، مسأله صله رحم و برقرار ساختن رابطه صحيح با خويشاوندان به عنوان يك وظيفه الهى و انسانى، مطرح شده كه بايد با انگيزه هاى الهى، به سراغ آن رفت، ولى بى شك، انجام اين وظيفه الهى و انسانى، بركات فراوانى از نظر ظاهر نيز دربردارد كه در فرازهاى اخير اين خطبه، با تعبيرات بسيار پرمعنا و زيبايى، به آن اشاره شده است.

مهم اين است كه انسان، بتواند اين پيوند را محكم كند و با كارهاى اشتباه موجب قطع آن نشود. انسان، بايد هنگام نعمت و آرامش به آنها نيكى كند، تا در هنگام بروز مصيبت و ظهور بحران ها و طوفان ها، به حمايت او برخيزند. حقيقت، اين است كه غلبه بر بسيارى از مشكلات زندگى، كار يك فرد نيست و حمايت گروه يا گروه هايى را مى طلبد. حال، چه كسى بهتر از اقوام و بستگان و خويشاوندان هستند كه هم يكديگر را به خوبى مى شناسند و هم پيوندِ خون و عاطفه، آنها را به هم مربوط ساخته است؟! امّا افسوس كه بسيارى از افراد، همين كه به نوايى رسيدند، همه اين مسائل را فراموش كرده و از آنان فاصله مى گيرند و اين ذخاير روز بيچارگى را، از دست داده و سنگر خود را در برابر حوادث سخت، در هم مى شكنند. تعبيرات لطيفى كه در روايات آمده است، دقيقاً ناظر به همين معانى است.

در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «صِلَةُ الرَّحِمِ وَ حُسْنُ الْجِوارِ، يُعَمِّرانِ الدّيارَ وَ يَزيدانِ فِي الاَْعْمارِ; صله رحم و پيوند با خويشاوندان و نيكى با همسايگان، خانه و شهرها را آباد و عمرها را زياد مى كند»(1).

در حديث ديگرى از امام باقر(عليه السلام) مى خوانيم كه فرمود: «صِلَةُ الاَْرحامِ وَ حُسنُ الْجِوارِ، زيادَةً فِي الاَْموالِ; صله رحم و نيكى با همسايگان، سرمايه ها را فزونى مى بخشد(2)».

در روايت ديگرى از همان امام همام(عليه السلام) چنين آمده است: «صِلَةُ الأَرْحامِ تُزَكَّي الاَْعمالُ و تُنْجِى الأَموالُ و تُرْفَعُ الْبَلْوى وَ تُيَسَّرُ الْحِسابُ وَ تُنْسى فِي الاْجَلِ; صله رحم، اَعمال انسان را پربار مى كند و اَموال او را نمو مى دهد و بلاها را برطرف ساخته و حساب قيامت را آسان مى كند و مرگ را به تأخير مى اندازد.»(3)

در مقابل، قطع رحم و بريدن پيوندهاى خويشاوندى، آثار دردناكى در زندگى انسان، در دنيا، و مجازات سختى در آخرت براى او دارد.

اين سخن را با حديث ديگرى از رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) پايان مى دهيم، در اين حديث آمده است: «أَخْبَرَني جبْرئيلُ إنَّ ريحَ الْجَنَّةَ تُوجَدُ مِنْ مَسيرةِ أَلْفِ عام ما يَجِدُها عاقٌّ وَ لاقاطِعُ رَحِم وَلاشَيْخُ زان; جبرئيل، به من خبر داد كه بوى بهشت، از هزار سال راه، به مشام مى رسد، ولى سه گروه، آن را احساس نمى كنند: كسى كه عاق (پدر و مادر) باشد و كسى كه رابطه خويش را با خويشاوندان قطع كند و پيرمردى كه زنا كند.»(4)

تعبير فوق، بسيار پرمعنا است و مفهومش اين است كه اين سه گروه، نه تنها، وارد بهشت نمى شوند، بلكه نزديك آن نيز هرگز نخواهند شد.

ممكن است سؤال شود كه منظور از صله رحم چيست؟ منظور اين است كه پيوندِ محبّت، برقرار باشد و در مشكلات، به يارى هم بشتابند و از حال هم غافل نشوند و در شرايط مختلف، به مقتضاى آن شرايط، عمل كنند. حتّى گاه مى شود با يك سلام و يك تلفن، بخشى از تكليف صله رحم انجام مى گيرد.

در حديثى از اميرمؤمنان على(عليه السلام)مى خوانيم كه فرمود: «صِلُوا أرحامَكُمْ وَ لَو بِالتَّسليمِ; صله رحم را به جا بياوريد، هر چند با يك سلام كردن باشد».(5)

در زمينه صله رحم و اهمّيت و آثار مادّى و معنوى آن، مطالب ديگرى در موارد مناسب آن، در آينده، به خواست خدا، خواهد آمد.

در انتهاى اين خطبه مرحوم سيّد رضى، توضيحى دارد. او در اين توضيح، چنين مى فرمايد: «الغفيرة هاهنا، الزيادة و الكثرة; من قولهم للجمع الكثير: الجم الغفير، و الجماء الغفير. و يروى «عفوة من أهل أو مال» و العفوة: الخيار من الشىء. يقال: «أكلت عفوة الطعام.» أى: خياره. و ما أحسن المعنى الَّذي أراده(عليه السلام) بقوله: «و من يقبض يده عن عشيرته... .» الى تمام الكلام; فان الممسك خيره عن عشيرته انما يمسك نفع يد واحدة، فاذا احتاج الى نصرتهم، و اضطر الى مرافدتهم، قعدوا عن نصره، و تثاقلوا عن صوته، فمنع ترافد الايدي الكثيرة، و تناهض الاقدام الجمة.

اَلْغَفيرَة; در اينجا، به معناى «مِن أَهْل أَوْ مال» بوده است. و عَفْوَة، به معناى «نمونه خوب از ميان يك جنس كه انتخاب شود»، است. چنان كه گفته مى شود: «أَكَلْتُ عَفْوَةَ الطّعامِ»، يعنى، قسمت هاى خوب غذا را خوردم.

و چه عالى است مطلبى كه امام (عليه السلام) در جمله: «وَ مَنْ يَقْبِضْ يَدَهُ عَنْ عَشْيِرَتِهِ» تا آخر سخن، ايراد كرده است! زيرا كسى كه نيكى هاى خود را از بستگانش قطع كند، تنها، يك ياور از آنها گرفته است، ولى هنگامى كه نياز و احتياج شديد به يارى آنان داشت، آنها، به نداى او پاسخ نمى گويند، پس او، خود را، از ياوران بسيارى محروم ساخته است.

* * *

##### 1 ـ بحارالانوار، جلد 71، صفحه 120.
2 ـ بحارالانوار، جلد 71، صفحه 97.
3 ـ بحارالانوار، جلد 71، صفحه 111.
4 ـ معانى الاخبار، بنا به نقل از بحارالانوار، جلد 71، صفحه 95، حديث 26.
5 ـ اصول كافى، (بنابر نقل بحارالانوار، جلد 71، صفحه 126).

▲خطبه بيست و چهارم

و هى كلمة جامعة له، فيها تسويغ قتال المخالف،

و الدعوة إلى طاعة الله، و الترقي فيها لضمان الفوز

اين، از سخنان جامعى است كه امام، ايراد فرموده و در آن، اجازه جنگ با مخالفان و دعوت به اطاعت از فرمان الهى و تضمين نجات و پيروزى براى رهروان اين راه، آمده است.

▲متن و ترجمه

وَ لَعَمْرِي! مَا عَلَيَّ مِنْ قِتَالِ مَنْ خَالَفَ الْحَقَّ وَ خَابَطَ الْغَيَّ، مِنْ إِدْهَان وَلا إِيهَان. فَاتَّقُوا اللهَ، عِبَادَاللهِ! وَ فِرُّوا إِلَى اللهِ مِنَ اللهِ، وَ امْضُوا فِي الَّذِي نَهَجَهُ لَكُمْ، وَ قُومُوا بِمَا عَصَبَهُ بِكُمْ، فَعَلىٌّ ضَامِنٌ لِفَلْجِكُمْ آجِلا، إِنْ لَمْ تُمْنَحُوهُ عَاجِلا.

### ترجمه

به جان خودم سوگند! در مبارزه با دشمنان حق، با آنان كه در گمراهى غوطهورند، هيچ گونه مُجامله و مدارا نمى كنم و سستى به خرج نمى دهم. پس اى بندگان خدا، تقوا پيشه كنيد! و از خدا، به سوى او فرار كنيد! و از همان راهى كه خداوند براى شما معيّن كرده است، برويد! و به وظايفى كه براى شما مقرّر داشته، قيام كنيد! كه اگر چنين كنيد، على، ضامن پيروزى شما است. و اگر امروز به آن نرسيد، به آن خواهيد رسيد.

▲خطبه در يك نگاه

امام، در اين خطبه، مخالفان حق را به شدّت تهديد مى كند و از عزم راسخ خود نسبت به جنگ و ستيز با آنان پرده برمى دارد و آنها را از هر گونه سازش سياسى و معامله كردن بر سر حق و عدالت، مأيوس مى كند. سپس پيروان خود را با چندين اندرز و توصيه مهم براى همراهى با او در اين راه، آماده مى سازد.

بعضى معتقدند كه اين، در واقع، پاسخى است به كسانى كه به آن حضرت خرده مى گرفتند كه چرا با مخالفانش، سازش نمى كند و با پرداختن رشوه و... آنها را به تسليم وانمى دارد. امام، با اين سخن، روشن مى كند كه او اهل اين گونه معاملات نيست.(1)

##### 1 ـ مفتاح السعادة فى شرح نهج البلاغه، جلد، صفحه 112.

▲شرح و تفسير

▲سازشكار نيستم، وقت شناسم!

امام، در نخستين جمله هاى اين خطبه، عزم راسخ خود را در پيكار با مخالفان حق، آشكار مى سازد و مى فرمايد: «به جان خودم سوگند! در مبارزه با مخالفان حق و آنان كه در گمراهى غوطهورند، هيچ گونه مُجامله و مدارا نمى كنم و سستى به خرج نمى دهم; وَ لَعَمْرِي(1)! مَا عَلَيَّ مِنْ قِتَالِ مَنْ خَالَفَ الْحَقَّ وَ خَابَطَ(2)الْغَيَّ، مِنْ إِدْهَان(3) وَلاَ إِيهَان(4).»

به نظر مى رسد كه فرق ميان اين دو تعبير: «خالَفَ الحقَّ» و «خابَطَ الغىَّ» در اينجاست كه جمله نخست، اشاره به كسى است كه آگاهانه راه خلاف حق را مى پويد و جمله دوم، نظر به كسى دارد كه از روى جهل و نادانى و اشتباه و بدون تأمّل و مطالعه، در گمراهى غوطهور مى شود.

و تعبير به اِدهان (مجامله و مداهنه) و اِيهان (سست كردن) اشاره به اين است كه سبب دست برداشتن از مبارزه، يكى از اين دو علّت است: يا سازشكارى و مداهنه با دشمن و يا ضعف و ناتوانى را بر خويش هموار كردن، و چون هيچ يك از اين دو عامل، در وجود على (عليه السلام) راه ندارد، بنابراين، مبارزه او با مخالفان حق، قطعى و آشتى ناپذير است.

همين معنا، به صورت ديگرى، در سخنان امام آمده است. در يك جا، به عنوان يك روش كلّى درباره پيشواى مسلمانان مى فرمايد: «لا يُقيمُ أمْرُ اللهِ سُبْحانَهُ اِلاّ مَنْ لايُصانِعُ وَ لايُضارِعُ وَ لايَتَّبِعُ الْمَطامِعَ; فرمان خداوند سبحان را، تنها كسى مى تواند اجرا كند كه نه سازشكار باشد و نه به روش اهل باطل عمل كند و نه پيرو فرمان طمع باشد».(5)

و در جاى ديگر درباره شخص خويش مى فرمايد:

«وَ أَيْمُ اللهِ! لَقَدْ كُنتُ مِن ساقَتِها حَتّى تَوَلَّتْ بِحَذافيرِها وَ اسْتَوْسَقَتْ في قِيادِها، ما ضَعُفْتُ وَ لاجَبُنْتُ وَ لاخُنْتُ وَ لاوَهَنْتُ; به خدا سوگند! من به دنبال اين لشكر (لشكر پيامبر اسلام) بودم، آنها را به پيشروى تشويق مى كردم تا باطل، به طور كامل، عقب نشينى كرد و همه مردم، تحت رهبرى اسلام درآمدند و در اين راه، هرگز ناتوان نشدم و ترس مرا فرانگرفت و خيانت نكردم و سستى، در من، راه نيافت.»(6)

حضرت، سپس در تعقيب سخنش، مردم را به چند موضوع مهم سفارش مى كند:

نخست، به تقوا و پرهيزكارى، گوشزدشان مى كند و مى فرمايد: «اى بندگان خدا! تقواى الهى پيشه كنيد! (فَاتَّقُوا اللهَ! عِبادَ اللهِ!)

تقوا ـ كه همان حالت خداترسى باطنى و جهت گيرى معنوى و درونى در مخالفت با گناه و توجّه به طاعت پروردگار است ـ سرچشمه اصلى تمام نيكى ها و خوبى ها است و به همين دليل، در همه جا، به عنوان مقدمه اى براى ساير توصيه هاى مهم اخلاقى و اجتماعى و دينى، بر آن تأكيد مى شود.

حضرت، در توصيه دوم مى فرمايد: «از خدا، به سوى او فرار كنيد! (از غضب و سخط او به سوى رحمت، و از عصيانش، به سوى اطاعت، و از عذابش، به سوى ثواب، و از نغمتش به سوى نعمت) (وَ فِرُّوا اِلَى اللهِ مِنَ اللهِ).

اين تعبير، اشاره لطيفى به مسأله توحيد افعالى است; چرا كه انسان، هر مشكلى در اين جهان پيدا مى كند، از ناحيه اَعمال او و آثارى است كه خدا، براى آن اَعمال قرار داده است. پس، مشكلاتش، به يك معنا، از سوى او است و مجازاتى است از ناحيه او، لذا انسان، براى حلّ اين مشكلات، راهى جز اين ندارد كه به سوى او فرار كند; زيرا «لامُؤَثِّرَ فِى الوُجودِ اِلاّ الله» و هر خير و بركت و نجاتى كه هست، از ناحيه او است.

قرآن مجيد نيز درباره گروهى از گنهكاران كه مشمول سخط و غضب الهى واقع شده بودند، مى فرمايد: (وَظَنُّوا أَنْ لامَلْجَأ مِنَ اللهِ اِلاّ اِلَيْهِ); دانستند كه پناهگاهى از خدا، جز به سوى او نيست.(7)

اين نكته، جالب است كه انسان، در زندگى معمولى، هنگامى كه از كسى يا چيزى وحشت مى كند، به شخص ديگرى يا چيز ديگرى پناه مى برد، ولى در مورد خداوند، چنين نيست! هنگامى كه در عذاب و كيفرش بترسد، بايد به خود او پناه ببرد; مگر قادر رحيم و مهربانى، جز او، پيدا مى شود؟!

اين، درسى است كه توحيد افعالى به ما داده و هر حركت و بركتى را، از سوى خداوند، معرّفى كرده است.

خداوند، داراى اَسما و صفاتى است كه ما را دعوت مى كند كه در همه حال و در هر شرايطى، به او پناه بريم. اگر از خشم و غضبش ترسان بوديم، به عفو و رحمتش پناه مى بريم و اگر از عدالتش بيمناك شديم، به فضل و كَرَمش پناهنده مى شويم.

به هر حال، به نظر مى رسد كه اين جمله، از سوره ذاريات اقتباس شده كه از زبان پيامبر اسلام فرمود: (فَفَرُّوا اِلَى اللهِ اِنّى لَكُمْ مِنْهُ نَذيرٌ مُبينٌ); «پس به سوى خدا بگريزيد! كه من، از سوى او، براى شما بيم دهنده آشكارى هستم».(8)

حضرت، در سومين توصيه مى فرمايد: «از همان راهى كه خداوند، براى شما معيّن كرده است برويد». (وَ امْضُوا فِى الَّذى نَهَجَهُ لَكُمْ).

و در چهارمين و آخرين توصيه، مى افزايد: «به وظايفى كه براى شما مقرّر داشته، قيام كنيد; (وَ قُومُوا عَصَبَهُ(9) بِكُمْ).

در واقع، در اينجا، امام، يك برنامه منظّم چهار ماده اى را براى سعادت و نجات پيروان خود، تنظيم فرموده است. در نخستين مرحله، روح تقوا و خداترسى را در آنها زنده مى كند. اين امر، سبب حركتى به سوى خدا مى گردد و مسأله «فرار از خدا به سوى خدا» مطرح مى شود. چون اين حركت، آغاز شد، بايد در مسير ايمان و عقيده، در آن راهى گام نهد كه خدا، براى او مقرّر داشته است و در مرحله عمل ـ كه مرحله چهارم است ـ به تكاليف و وظايفى قيام كند كه او مقرّر كرده است.

ممكن است كه گفته شود اين سفارش هاى چهارگانه كه با «فاء تفريع» آغاز شده ـ چه ارتباطى با صدر خطبه دارد كه سخن از تصميم قطعى بر مبارزه با مخالفان حق مى گويد؟

جواب اين سؤال، روشن است; چرا كه براى مبارزه با اين گروه منحرف و ستمگر، يارانى شجاع و باايمان و مصمّم لازم است. گويا، امام، مى خواهد با اين سخن، آنها را بسازد و آماده قيام كند.

جالب توجه است كه امام، در جمله بالا، از تكاليف، تعبير به «ما عَصَبَهُ بِكُمْ» (امورى را كه به شما پيوند داد و مربوط ساخت) مى كند; مفهوم اين سخن آن است كه وظايف الهى، چيزى نيست كه انسان بتواند نسبت به آن بى تفاوت باشد، بلكه آن، بارى بر دوش و طوقى است بر گردن و دِينى است بر ذمّه او.

قابل توجه اين كه در آيات و روايات مختلف، همه اين تعبيرات، وارد شده، و همگى نشان مى دهد كه انسان، وقتى آزاد مى شود كه اين وظايف را ادا كند.

حضرت، در پايان خطبه، براى بالا بردن روحيه اصحاب و يارانش در اين نبرد سرنوشت ساز، پيروزى را براى آنها تضمين مى كند; همان پيروزى قطعى و تخلّف ناپذيرى كه اگر در اين جهان، به سراغشان نيايد، در جهان ديگر، آن را در آغوش خواهند گرفت. مى فرمايد: «اگر چنين كنيد، على، ضامن پيروزى شما است. و اگر امروز به آن نرسيد، در آينده، به آن خواهيد رسيد; «فَعَلىٌّ ضامِنٌ لِفَلْجِكُمْ(10) آجِلا اِنْ لَمْ تُمْنَحُوهُ عاجِلا».

اين، همان منطق قوى و نيرومند قرآن مجيد است كه به پيروان خود، اين حقيقت را مى آموزد كه در پيكار با دشمنان و در صحنه جهاد، هميشه، پيروز هستيد; اگر دشمن را درهم بشكنيد، پيروزيد و اگر شهيد راه خدا شويد، باز هم پيروز هستيد. (قُل هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إلاّ إحدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَ نَحْنُ نَتَربَّصُ بِكُمْ أنْ يُصيبَكُمُ اللهُ بِعذاب مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدينَا فَتَرَبَّصُوا اِنّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ); بگو: آيا درباره ما، جز يكى از دو نيكى (يا پيروزى در نبرد و يا شهادت) را انتظار داريد؟ ولى ما براى شما (يكى از دو شكست را) انتظار داريم: يا عذابى از سوى خداوند (در جهان ديگر) به شما برسد و يا (در اين جهان) به دست ما مجازات شويد. اكنون كه چنين است، شما انتظار بكشيد، ما هم با شما انتظار مى كشيم(11).

روشن است سربازانى كه خود را در هر حال پيروز مى دانند و دشمن را محكوم به شكست، از چنان روحيه بالايى بهره مندند كه از هيچ خطرى، ترسى به دل راه نمى دهند و در برابر هيچ مشكلى، خم به ابرو نمى آورند.

به گفته بعضى از دانشمندان بيگانه، عامل اصلى پيروزى مسلمانان در ميدان نبرد، با وجود نابرابرى فاحش نسبت به قواى دشمن، ايمان به همين اصل بوده است. در جهان امروز نيز بايد همين اصل اسلامى، زنده شود، تا مسلمانان، در برابر انبوه دشمنان، زانو نزنند و از هر ميدانى، سربلند و پيروز درآيند.

گفتنى است كه اين روحيه، جز در سايه ايمان قوى و نيرومند و تقوا و خداترسى، حاصل نمى شود.

##### 1 ـ «لَعَمرى» و «عَمْر» و «عُمْر» و «عُمُر»، به معناى «مدّت زندگى»، است و به هنگام قسم، عَمْر (به فتح عين) گفته مى شود در اينجا، «لعمرى»، مبتدأ و خبرش، محذوف است و در اصل: «لعمرى قسمى» (به عمرم سوگند ـ كه ما، در فارسى، «به جانم سوگند» مى گوئيم) است. در مجمع البحرين، در اينجا سؤالى مطرح مى كند و آن اين كه چه گونه اين جمله، در قرآن به كار رفته و به غير خداوند، سوگند ياد شده است در حالى كه قسم، تنها، به ذات پاك خداوند ياد مى شود؟ و در پاسخ مى گويد: كه اين قسم، حقيقى نيست، بلكه صورت قسم است و يا اين كه در تقدير چنين است: «بواهب عُمرى و عُمرك»; يعنى، سوگند به كسى كه عُمر و جان، به من و تو بخشيده است.
2 ـ «خابط» از مادّه «خبط» به معناى «زدن» يا «زدن نامنظّم» است. اين واژه، در مورد شتر، هنگامى كه نامنظم راه مى رود، به كار مى رود.
3 ـ «اِدهان» از مادّه «دهن» به معناى «روغن» گرفته شده است. بنابراين، «اِدهان»، به معناى «روغن مالى» است و به صورت كنايه، در مورد مجامله و سازشكارى به كار مى رود.
4 ـ «اِيهان» از مادّه «وهن» به معناى «ضعف و سستى» است، خواه در خلقت باشد، يا در اخلاق. و «ايهان» و «توهين» به معناى «سست كردن» است.
5 ـ كلمات قصار، كلمه 110.
6 ـ خطبه 104.
7 ـ سوره توبه، آيه 118.
8 ـ سوره ذاريات، آيه 151.
9 ـ «عَصَبَ» از ماده «عصب» است و همان رشته هايى است كه عضلات و استخوانها را به هم پيوند مى دهد. و اين واژه، به معناى «بستن» نيز به كار مى رود.
10 ـ «تفسير فلج» در ذيل خطبه 23 آمد.
11 ـ سوره توبه، آيه 52.

###

###

▲نكته

▲نه سستى و نه سازش!

يكى از تفاوت هاى عمده در بين سياست هاى الهى و معمولى، همين است كه سياستمداران دنياطلب، براى رسيدن به اهداف شخصى، از هيچ كارى، اِبا ندارند و بسيار مى شود كه بر سر اصول انسانى و منافع جامعه، معامله مى كنند و اصول را زير پا مى گذارند و حق و عدالت را ناديده مى گيرند، تا موقعيت سياسى و اجتماعى خود را حفظ كنند، در حالى كه سياستمداران الهى، هرگز اهل چنين معامله هايى نبودند. آنها گاه، موقعيّت خويش را به خطر مى انداختند، به خاطر اين كه اصول، محفوظ بماند و حق و عدالت، ضايع نشود.

اين مسأله، در زندگى پيغمبر اكرم و اميرمؤمنان على ـ صلوات الله عليهما ـ آشكار است. افراد زيادى را در تاريخ مى شناسيم كه به سياست على(عليه السلام)خرده مى گرفتند و خرده گيرى آنها نيز عمدتاً از همين جا سرچشمه مى گيرد. آنها، پيشنهاد مى كردند كه مثلا على(عليه السلام)بيت المال را براى جلب نظر مخالفان، ناعادلانه تقسيم كند، يا اين كه حكومت شام را به دست معاويه بسپارد، امّا اين كه معاويه با مردم چه مى كند و در جريان حكومت او، چه اصولى قربانى مى شود، براى آنها مطرح نبود! يا اين كه پيشنهاد عبدالرحمان بن عوف را در ماجراى شوراى شش نفره عمر، بپذيرد و يا به پيشنهادهاى طلحه و زبير، براى واگذارى پُست هاى مهم كشور اسلام به آنها، تن در دهد!

اين خرده گيران، به پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم) خرده مى گرفتند كه مصلحت اين است كه افراد تهيدست و پابرهنه را از اطراف خود دور كند. آنها مى گفتند كه هر چند، قلب آنها، مالامال از ايمان به خدا است، ولى مصلحت اين است كه ثروتمندان خودخواه را گرد خود جمع آورد و با نيروى آنها، بر دشمن بتازد، هر چند آنها، ايمان و تقواى درستى نداشته باشند!

اختلاف اين دو ديدگاه (سياست الهى و سياست آلوده با هوا و هوس) و نيز اختلاف مصلحت با واقعيت، هميشه، عنوانِ خرده گيرى هاى گروهى از دنياطلبان نسبت به انبيا و اولياى الهى بوده است.

على(عليه السلام) در اين خطبه كوتاه و پرمعنا، مسير سياست خود را به وضوح ترسيم مى كند و با صراحت مى گويد كه من، از آن گروه سازشكار و صاحب مداهنه و مجامله نيستم كه با مخالفانِ حق و عدالت، از درِ سازش درآيم; بلكه ابزار سياست من، تقوا و فرار به سوى خدا و قدم برداشتن در مسيرى كه او مشخّص ساخته و انجام تكليفى كه او براى ما تعيين كرده است، مى باشد.

درباره اين مسأله، باز هم در موارد ديگر، سخن خواهيم گفت.

* * *

####

▲خطبه بيست و پنجم(1)

و قد تواترت عليه الأخبار باستيلاءِ أصحاب معاوية على البلاد، و قدم عليه عاملاه على اليمن ـ و هما عبيدالله بن عباس و سعيد بن نَمْران ـ لمّا غلب عليهما بُسْربن أبى أَرْطاة فقام(عليه السلام) على المنبر ضجراً بتثاقل أَصحابه عن الجهاد، و مخالفتهم له في الرأي، فقال:

مرحوم سيّد رضى در آغاز اين خطبه مى گويد: اخبار متواترى از گوشه و كنار به امام(عليه السلام) رسيد كه اصحاب معاويه، بر پاره اى از بلاد استيلا يافته اند و عبيدالله بن عباس و سعيد بن نمران، فرمانداران امام(عليه السلام) در يمن، پس از غلبه بُسْربن اَبى اَرْطَارة بر آنجا، نزد امام(عليه السلام) بازگشتند. امام (عليه السلام) براى توبيخ و سرزنش اصحابش به خاطر مسامحه در جهاد و تخلّف از دستوراتش، بر منبر ايستاد و اين سخن را ايراد فرمود.

##### 1 ـ در مصادر «نهج البلاغه»، آمده است كه قبل از مرحوم سيّد رضى، مسعودى در مروج الذهب، اين خطبه را با مختصر تفاوتى، آورده است. سپس مى گويد كه عقد الفريد و ابن عساكر در تاريخ دمشق نيز به آن اشاره كرده اند.

▲بخش اوّل

مَا هِيَ إِلاَّ الْكُوفَةُ، أَقْبِضُهَا وَ أَبْسُطُهَا، إنْ لَمْ تَكُوني إِلاَّ أَنْتِ، تَهُبُّ أَعَاصِيرُكِ، فَقَبَّحَكِ اَللهُ! و تمثّل بقول الشاعر:

لَعَمْرُ أَبِيِكَ الْخَيْرِ يَا عَمْرُو إِنَّني *** عَلَى وَضَر مِنْ ذَاالاِْنَاءِ قَليِل

### ترجمه

براى حكومت من، جز كوفه كه آن را جمع مى كنم و يا مى گشايم، باقى نمانده. اى كوفه! اگر تنها تو (سرمايه من در برابر دشمن) باشى، آن هم با اين همه طوفان ها كه دارى، چهره ات زشت باد (و اى كاش تو هم نبودى)!

سپس امام (عليه السلام) به گفته شاعر تمثّل جست كه مى گويد:

به جان پدر نيكوكارت ـ اى عمرو! ـ سوگند! كه من، تنها، سهم اندكى از آن پيمانه دارم.

(اين كلام، اشاره به اين دارد كه بر اثر نافرمانى و عصيان مردم كوفه و عراق، توان من در حكومت و مبارزه با دشمن، كاهش يافته است.)

▲خطبه در يك نگاه

بعضى از شارحان نهج البلاغه، مانند ابن ابى الحديد، عقيده دارند كه اين خطبه را على (عليه السلام) بعد از صفين و موضوع حكمين و پايان يافتن كار خوارج، ايراد فرمود و از خطبه هاى آخرِ عمرِ شريفِ آن حضرت است.(1)

از آن چه مرحوم سيّد رضى، در آغاز اين خطبه نوشته نيز به خوبى استفاده مى شود كه امام، اين خطبه را، زمانى ايراد فرمود كه اخبار زيادى درباره غلبه اصحاب معاويه بر بلاد اسلامى، به او رسيده است. و در همين حال، نمايندگان آن حضرت در يمن، خدمتش رسيدند و از غلبه بُسر (فرمانده لشكر معاويه) بر آن منطقه حسّاس، سخن گفتند.

مرحوم ابن ميثم، درباره سبب صدور اين خطبه چنين مى گويد: گروهى، در شهر صنعا، از پيروان عثمان بودند و كشته شدن او را بسيار مهم جلوه مى دادند و بيعت شان با على (عليه السلام)از روى مكر و حيله بود. در آن موقع، فرماندار شهر صنعا، از سوى على (عليه السلام)، عبيدالله بن عباس، و فرمانده نظامى آن شهر، سعيد بن نَمْران، بود. هنگامى كه محمد بن ابى بكر(فرماندار آن حضرت در مصر) كشته شد، حملات شاميان به مناطق تحت نفوذ آن حضرت، زياد شد.

طرفداران عثمان ـ كه در يمن بودند ـ سر برآورده و مردم را به خونخواهى او دعوت كردند. عبيدالله بن عباس، به مخالفت آنها، برخاست و دستور داد آنها را به زندان بيندازند. آنها، از درون زندان، به يارانى كه در لشكر داشتند، نامه نوشتند تا سعيدبن نمران را عزل كنند و آشكارا به مخالفت برخيزند. آنها چنين كردند و گروه زيادى از مردم يمن، به آنان پيوستند و از پرداخت زكات خوددارى كردند.

عبيدالله و سعيد، نامه اى به امام نوشتند و جريان را بازگو كردند. امام، نامه اى به اهل يمن و لشكر آنجا نوشت و آنها را تهديد كرد و به وظايف الهى شان، آشنا فرمود. آنها، در پاسخ گفتند كه ما مطيع تو هستيم مشروط بر اين كه اين دو نفر، عزل شوند. سپس (اين منافقان) به معاويه نامه نوشتند و جريان را براى او شرح دادند.

معاويه، بُسربن اَرطاة را ـ كه مرد سنگدل و خونخوارى بود ـ به سوى آنان فرستاد. او، در مسير خود به سوى مكه، داوود و سليمان، فرزندان عبيدالله بن عباس، را كشت و در طايف نيز داماد او، عبدالله، را به شهادت رساند، سپس به صنعا رسيد در حالى كه عبيدالله و سعيد از آنجا خارج شده بودند و عبدالله بن عمرو ثقفى را جانشين خود كرده بودند. بُسر، با لشكريان خود، به صنعا حمله كرد و صنعا ـ مركز يمن ـ را گرفت و عبدالله را به شهادت رسانيد.

هنگامى كه عبيدالله بن عباس و سعيد، در كوفه بر امام وارد شدند، حضرت، آنهارا به خاطر ترك موضع خود، ملامت كرد. سپس بر منبر برخاست و اين خطبه را ايراد فرمود.(2)

در مجموع، اين خطبه، زمانى ايراد شد كه غارتگران شام، حملات خود را به بخش هاى مختلف جهان اسلام، افزايش داده بودند و لشكر امام، در مبارزه با آنها، سستى به خرج مى داد و امام، از اين مسأله، سخت ناراحت بود و اين خطبه را ايراد فرمود.

در آغاز اين خطبه، امام، از كمبود افراد مطيع و فرمانبردار، شكايت مى كند و در بخش ديگرى، واقعه دردناك حمله بُسر به يمن و عوامل پيشرفت و پيروزى او را شرح مى دهد و در بخش آخر، شكايت به درگاه خدا مى برد و به افراد سست و منافق و عصيانگر كه در لشكرش بودند، نفرين مى فرستد.

##### 1 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، پايان خطبه.
2 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ميثم البحرانى، جلد 2، صفحه 18.

###

###

▲شرح و تفسير

▲با اين نفاق و سرپيچى شما چه كارى از من ساخته است؟

با توجه به آن چه در شأن ورود اين خطبه و حال و هواى حاكم بر آن گفته شد، تفسيرِ نخستين جمله هاى امام در اين خطبه، روشن است. او مى فرمايد: «بر اثر سرپيچى و نافرمانى و سستى و نفاق مردم، چيزى براى حكومت من، جز كوفه كه آن را جمع مى كنم و يا مى گشايم، باقى نمانده; (ماهِىَ (1) اِلاَّ الْكُوفَةُ، أَقْبِضُها وَ أَبْسُطُها).

چرا و به چه دليل، لشكريان امام در عراق و ساير مناطق، به اين و ضع دردناك كشيده شده بودند؟

اين، علل و اسبابى دارد كه در نكته ها، شرح آن خواهد آمد.

مسأله مهم اينجا ست كه بزرگمردى مانند على، با آن همه شجاعت و با آن همه تدبير، كارش در برابر دشمنان اسلام، به خاطر نداشتن نيروى مخلص و وفادار و شجاع و مصمّم، به چنين روزى بيفتد كه تمام علاقه مندان به حق و عدالت و قرآن و اسلام را در ناراحتى شديد فرو مى برد.

جمله «أقبضها و أبسطها» كه از قبض و بسط گرفته شده، اشاره به حاكميت و فرمانروايى است و با اين تعبير، امام نشان مى دهد كه مناطق ديگر، در كفّ با كفايت آن حضرت نبود، هر چند ظاهراً جزو قلمرو حكومت او محسوب مى شد.

حضرت، سپس در ادامه اين سخن مى فرمايد: «اى كوفه! اگر تنها تو (سرمايه من در برابر دشمن) باشى، آن هم با اين همه طوفان هايى كه دارى، چهره ات زشت باد! (و اى كاش تو هم نبودى); «اِنْ لَمْ تَكُونِى اِلاّ أنْتِ، تَهُبُّ أَعاصِيرُكِ(2)، فَقَبّحَكِ اللهُ!»

اشاره به اين كه كوفه هم كه قلمرو اصلى امام بود، خالى از طوفان هاى اختلاف و تمرّد و نفاق نبود، به طورى كه امام نمى توانست روى مردم آنجا نيز حساب كند.

و چقدر سخت مى گذرد بر كسى كه كوهى از علم و حكمت و تدبير و ايمان و شجاعت است، امّا به خاطر نداشتن ياران باوفا، چنين ناله مى زند.

حضرت، سپس به گفته شاعر معروف، تمثّل مى جويد كه مى گفت:

لَعَمْرُ أَبْيِكَ الْخَيْرِ يا عمْرُو إِنَّنى *** عَلى وَضَر ـ مِنْ ذَالإِنَاءِ ـ قَليل

«به جان پدر نيكوكارت ـ اى عمرو! ـ سوگند! كه من، تنها، سهم اندكى از آن پيمانه دارم».

«وَضَر» خواه به معناى «چربى باقيمانده در ظرف يا دست» باشد و خواه به معناى «قطرات كمى از آب كه به ديوار ظرف بعد از خالى كردن باقى مى ماند» و خواه به معناى «بوى باقيمانده در ظرف از طعام»، اشاره به اين است كه كوفه و مردم آن در برابر جهان پهناور اسلام در آن روز، ذرّه ناچيزى بودند و هيچ پيشوايى، تنها با كمك امثال آنها نمى توانست كشور پهناور اسلام را حفظ و شرّ گرگانِ خونخوارِ آدم نما را از آن دفع كند.

##### 1 ـ ضمير «هى» به حكومت يا مملكت بازمى گردد و مفهوم جمله چنين است: «ما الحكومةُ و المملكةُ التى تحتَ سيطرتى الاّ الكوفه».
2 ـ «أعاصر» جمع «أعصار» به معناى «گرد باد» است و به طوفان هاى اجتماعى نيز «أعاصر» ـ به طور كنايه گفته مى شود. در جمله بالا به معناى ناآرامى هايى است كه غالباً، در طول تاريخ، بر كوفه حاكم بود.

###

###

▲نكته ها

▲1 ـ كوفه شهر دوچهره

اين شهر، از شهرهاى معروف تاريخ اسلام است كه كانون حوادث بسيار زيادى بوده است و تاريخ اسلام، در جهاتى، با نام آن آميخته شده.

در اين كه چرا اين شهر، به عنوان كوفه ناميده شده، بعضى معتقدند به خاطر آن است كه شكل دائره مانند دارد و عرب، به شن زار مدوّر، «كوفان» مى گويد. و بعضى مى گويند به خاطر اجتماع مردم در آنجا بود; زيرا، يكى از معانى اين واژه، اجتماع است. البته، وجه تسميه هاى ديگرى نيز براى آن ذكر شده است.

گفته مى شود كه: اين آبادى، در سنه هفدهِ هجرى، در عصر خليفه دوم، به صورت شهر در آمد و بعضى، تاريخ آن را، كمى بعد از آن، نوشتند. اين شهر، به عنوان بزرگ ترين شهر عراق، «قُبَّةُ الاِسلام» و محل هجرت مسلمانان شناخته مى شد و سعد بن ابى وقّاص، آن را بنا كرد.

بعضى گفته اند علت بناى اين شهر، اين بود كه سعد بن ابى وقّاص، بعد از فتح عراق و غلبه بر لشكر ساسانيان، در مدائن فرود آمد و چند تن را به مدينه فرستاد تا مژده اين فتوحات را به خليفه دوم برسانند. خليفه، فرستادگان سعد را رنگ پريده و بيمارگونه ديد. هنگامى كه علت را جويا شد، سبب اين تغيير حال را، بدى آب و هواى شهرهاى عراق ذكر كردند. خليفه دستور داد سرزمينى را براى اقامت لشكر در نظر بگيرد كه با مزاج آنان سازگار باشد. سعد، آنجا را انتخاب كرد و در آغاز، مانند بصره، خانه ها را با نى ساختند. چيزى نگذشت كه آتش سوزى در گرفت و سوخت. سپس آنجا را با خشت ساختند. سعد، مسلمانان را، ميان توقّف در مدائن يا در كوفه، مخيّر كرد. گروهى، راه كوفه را پيش گرفتند و پس از مدتى سلامت خود را بازيافتند.(1)

در مدح و ذم كوفه، روايات زيادى داريم و به نظر مى رسد كه اين روايات، ناظر به ادوار مختلف كوفه و مردمى است كه در آن سرزمين مى زيستند.

در بعضى از روايات، جمله «و طور سينين»،(2) در آيه شريفه به كوفه تفسير شده است. در حديثى ديگر، از امام صادق (عليه السلام) آمده است: «اَلْكُوفةُ رَوْضَةٌ مِنْ رِيْاضِ الْجَنَّةِ; كوفه، باغى از باغهاى بهشت است». و در ذيل همين روايت آمده كه قبر نوح و ابراهيم و قبور سيصد و هفتاد پيامبر و ششصد وصى و قبر سيد الأوصياء، على(عليه السلام)، در كوفه است.

در حديث ديگرى نيز از امام صادق (عليه السلام)آمده است: «اِنّهُ لَيْسَ بَلَدٌ مِنَ الْبُلْدانِ وَ مِصْرٌ مِنَ اَلاَْمْصارِ، اَكْثَرَ مُحِبَّاً لَنا مِنْ أَهْلِ الْكُوْفَةِ; هيچ شهرى از شهرها، بيش از مردم كوفه، دوستدار ما اهل بيت نيستند».(3)

ولى مى دانيم دوران هايى بر كوفه گذشت كه دشمنان اسلام و به خصوص دشمنان اهل بيت، بر آن چيره شدند و آن شهر، عملا، مبدّل به يكى از كانون هاى ضدّ اسلام و ضدّ اهل بيت شد.

##### 1 ـ معجم البلدان، ماده «كوفه»; تاريخ كامل، جلد 2، صفحه 527; لغتنامه دهخدا، ماده «كوفه».
2 ـ سوره تين، آيه 2.
3 ـ سفينة البحار، ماده «كوفه».

###

###

▲2 ـ تحليلى از روحيه مردم كوفه و امام

مى دانيم يكى از مشكلات حكومت على (عليه السلام)مردم عراق و اهل كوفه بودند كه حالت سركشى و تمرّد داشتند و بارها، على (عليه السلام)در خطبه هاى نهج البلاغه، از اين امر، اظهار ناراحتى و شكايت مى كند، در حالى كه يكى از عوامل مهم پيروزى معاويه در كارهايش، مردم شام و روح فرمانبردارى آنان بود.

بعضى از مورّخان، اين موضوع را به صورت مثبت ارزيابى كرده و مى گويند كه علت عصيان اهل عراق و اطاعت اهل شام، اين بود كه اهل عراق، صاحب نظر و زيرك بودند و در عيوب اُمَرا و رؤساى خود، تفحّص مى كردند و كارهاى آنها را به نقد مى كشيدند، برخلاف اهل شام كه افرادى كودن و كم هوش، و در بررسى مسائل، جامد بودند و از جريان هاى پشت پرده، پرسوجو نمى كردند.(1)

ولى به گفته مرحوم مغنيه، اين سخن، يك پندار بى اساس بيش نيست. اهل عراق، چه ايرادى مى توانستند نسبت به حكومت عادلانه على (عليه السلام)بگيرند. كه آن همه كارشكنى و نفاق به خرج دادند؟! (اين، چه هوش و كياستى است كه افراد را وادار به اختلاف و عصيان كند و نتيجه اش ذلّت و زبونى در برابر دشمن و سلطه آنان گردد؟!) صحيح، همان است كه تاريخ نويسانِ (قديم و جديد)، غالباً نوشته اند. از جمله به گفته طه حسين، در كتاب عَلىٌّ وَ بَنُوه دستگاه معاويه، با مكر و حيله كار مى كرد و دين و فكر مردم را با پول مى خريد (و براى حفظ موقعيت خويش، هر كارى را روا مى دانست) در حالى كه على (عليه السلام)اهل اين گونه زد و بندهاى سياسى نبود و حق و عدالت و دين را بر همه چيز ترجيح مى داد. بى جهت، چيزى به كسى نمى بخشيد و اطاعت مردم را با مال خريدارى نمى كرد.

شاهد گوياى اين سخن، گفتار خود امام (عليه السلام)است كه در برابر پيشنهادهاى بعضى از اطرافيان مى فرمود: «أَتَأمُرُونى أَنْ أَطْلُبَ النَّصْرَ بِالْجَورِ فيمَنْ وُلِّيتُ عَلَيهِ؟! وَاللهِ لا أَطُورُ بِهِ ما سَمَرَ سَمَيرٌ وَ ما أَمَّ نَجْمٌ فِىْ السَّماءِ نَجْماً; آيا به من توصيه مى كنيد كه براى پيروزى خود، از جور و ستم در حق كسانى كه بر آنها حكومت مى كنم استمداد جويم (و اموال بيت المال را بناحق، به اين و آن بدهم؟) به خدا سوگند! تا جان در تن دارم و شب و روز برقرار است و ستارگان آسمان در پى هم طلوع و غروب مى كنند، هرگز دست به چنين كارى نمى زنم.»(2)

حضرت به كسانى كه سياست آن حضرت را با سياست معاويه مقايسه مى كردند، مى فرمايد: «وَاللهِ! ما مُعاويَةُ بِأدْهَى مِنّْى لكِنَّهُ يَغْدِرُ وَ يَفْجُرُ وَ لَوْلا كِراهِيةُ الْغَدْرِ لَكُنْتُ مِنْ أَدْهَى الْنّاسِ; به خدا سوگند! معاويه، از من سياستمدارتر نيست، امّا او (براى پيشبرد اهداف شخصى خود)، نيرنگ مى زند و مرتكب انواع گناه مى شود و اگر از خدعه و نيرنگ بيزار نبودم، من، از سياستمدارترين مردم بودم.»(3)

اين، همان مطلبى است كه در عصر و زمان ما نيز فراوان به چشم مى خورد كه بعضى از مردم، در تحليل هاى اجتماعى خود، افراد نيرنگ باز و حيله گر و بى بند و بار را كه براى پيشبرد هدف هاى شخصى و حفظ موقعيّت خود، به هر وسيله اى متشبِّث مى شوند، افرادى زيرك و باهوش و لايق و سياستمدارى كاردان مى شمرند; در حالى كه افراد آگاه و با ايمان و مدير و مدبّر را كه سعى دارند در سايه ضوابط و اُصول و دستورهاى شرع و وجدان قدم بردارند، افرادى نالايق و فاقد مديريت مى پندارند! اين اشتباه بزرگ، بدبختانه، هنوز وجود دارد و سرچشمه مفاسد عظيم اجتماعى و سياسى است و چه خون هاى پاكى كه به خاطر اين اشتباه، در طول تاريخ، بر زمين ريخته شده است!

به هر حال، واقعيت، چيز ديگرى است. مردم عراق و مخصوصاً بافت جمعيّت كوفه، از گروه هاى مختلف با فرهنگ هاى متفاوت تشكيل شده بودند و سياست هاى زمان عثمان، آنان را به سوى زَرْق و برق دنيا كشيده بود و سنّت نادرست آن عصر (تقسيم بى دليل بيت المال به اين افراد) عادت زشتى براى آنها شده بود و بسيارى از سران قبايل، در انتظار گرفتن حق و حساب هاى سياسى و رشوه بودند و به همين دليل، معاويه، بسيارى از سران قبايل و شخصيت هاى عراق را، با پول هاى كلان، خريد و يكى بعد از ديگرى، به او پيوستند در حالى كه مردم شام، از اين موج فاسد و خطرناك، نسبتاً دور بودند.

اضافه بر اين، روحيات مردم عراق و شام متفاوت بود. شاميان، بيشتر، اهل عمل بودند در حالى كه عراقى ها، بيشتر، اهل سخن. شامى ها، انضباط اجتماعى را بهتر پذيرا مى شدند، در حالى كه عراقى ها، كمتر به انضباط تن مى دادند.

روح وفادارى، در شاميان بيشتر بود در حالى كه بىوفايى و پيمان شكنى، از ويژگى هاى مردم عراق و مخصوصاً كوفه محسوب مى شد.

البتّه اين سخن، شامل مردم عراق، در عصر و زمان ما و يا حتّى عصر و زمان هاى بعد از على (عليه السلام)و امام حسن و امام حسين(عليهما السلام)نمى شود و به همين دليل در روايات معصومان، ستايش هاى قابل ملاحظه اى از اهل عراق و كوفه ديده مى شود و هيچ مانعى ندارد كه مردم يك مرز و بوم، در دوره اى از تاريخ خود، داراى صفات منفى، و در عصر ديگر، داراى اوصاف مثبت باشند.

* * *

##### 1 ـ ابن ابى الحديد، اين سخن را، از جاحظ نقل كرده است. (شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 1، صفحه 343).
2 ـ نهج البلاغه، خطبه 126.
3 ـ نهج البلاغه، خطبه 200.

####

▲بخش دوم

ثمّ قال (عليه السلام):

أُنْبِئْتُ بُسْراً قَدِ اطَّلَعَ الْيَمَنَ وَ إِنِّي ـ وَاللهِ! ـ لاََظُنُّ أنَّ هؤُلاءِ الْقَوْمَ سَيُدَالُونَ مِنْكُمْ بِاجْتِماعِهمْ عَلَى بَاطِلِهمْ، وَ تَفَرُّقِكُمْ عَنْ حَقِّكُمْ، وَ بِمَعْصِيَتِكُمْ إِمَامَكُمْ فِي الحَقِّ، وَ طَاعَتِهِمْ إِمَامَهُمْ فِي الْبَاطِلِ وَ بِأَدَائِهِمُ الاَْمَانَةَ إِلَى صَاحِبِهِمْ وَ خِيَانَتِكُمْ، وَ بِصَلاَحِهِمْ في بِلاَدِهِمْ وَ فَسَادِكُمْ، فَلَوِ ائْتَمَنْتُ أَحَدَكُمْ عَلَى قَعْب، لَخَشِيْتُ أَنْ يَذْهَبَ بِعِلاَقَتِهِ.

### ترجمه

سپس چنين فرمود:

به من خبر رسيده كه بُسر (بن اَرطاة) بر يمن، تسلّط يافته است. به خدا سوگند! يقين دارم كه اين گروه (ستمگر و خونخوار) به زودى، بر همه شما مسلّط مى شوند و حكومت را از شما خواهند گرفت، به خاطر اين كه، آنها، در امر باطل خود، متّحدند و شما، در امر حق خود، پراكنده ايد. شما، از پيشواى خود، در امر حق، نافرمانى مى كنيد، در حالى كه آنها، در امر باطل، مطيع فرمان پيشواى خويش اند. آنها، نسبت به رئيس خود، اداى امانت مى كنند، در حالى كه شما، خيانت مى كنيد. آنها، در اصلاح شهرها و ديار خود مى كوشند، در حالى كه شما، مشغول فساديد (به اين ترتيب، آنها، داراى اتحاد و انضباط و امانت و اصلاح در بلاد خويش اند و شما در تمام اينها، عكس آنها هستيد. من، چگونه مى توانم به شما اعتماد كنم، در حالى كه اگر قدحى را به رسم امانت به يكى از شما بسپارم، از آن بيم دارم كه دسته، يا بندِ آن قدح را بربايد.)

###

###

###

▲شرح و تفسير

▲خرابى كار از كجاست؟

در بخش دوم اين خطبه، امام، اشاره به داستان بُسر بن اَرْطاة، جنايتكار مشهور شام و غلبه او بر يمن مى كند و سپس به سرنوشت مردم عراق اشاره كرده و آينده تاريك آنها را، با ذكر علل و عوامل دقيق آن، باز مى گويد.

بعضى از شارحان نهج البلاغه، نوشته اند كه معاويه، بُسر بن ارطاة را كه مردى خونريز و مفسد فِى الارض و آدمكش و غارتگر بود، مأموريت داد و با گروه عظيم مسلّحى، به سوى مدينه فرستاد و گفت: «هر جا كه مى رسى، شيعيان على را تحت فشار قرار داده و دل هاى آنها را مملوّ از ترس و وحشت كن. هنگامى كه وارد مدينه شدى، مردم آن شهر را، چنان بترسان كه مرگ را با چشم خود ببينند چرا كه آنها به پيامبر پناه دادند و به يارى اش برخاستند و پدرم ابوسفيان را شكست دادند».

سپس از طه حسين، نويسنده معروف مصرى، نقل مى كند كه بسر دستور معاويه را دقيقاً اجرا كرد. و حتّى از خود، خشونت بيشترى بر آن افزود و در ريختن خون ها و غارت اموال و غصب حقوق و هتك حرمت ها، چيزى فرو نگذارد تا به مدينه آمد و مصائب عظيمى را به بار آورد كه همه، با چشم خود ديدند. او، آنها را مجبور به بيعت با معاويه كرد و... بُسر، سپس به سوى يمن آمد و با خونريزى بسيار، رعب و وحشتى در آنجا حاكم ساخت، سپس براى معاويه بيعت گرفت و دو فرزند خردسال عبيدالله بن عباس (حاكم يمن) را سر بريد.(1)

ابن اثير مى افزايد: اين دو كودك، در نزد مردى از صحرانشينان بنى كنانه بودند. هنگامى كه بُسر مى خواست آنها را به قتل برساند، مرد كنانى گفت: «اينها كه گناهى ندارند، چرا آنها را مى كشى؟ اگر مى خواهى آنها را به قتل برسانى، پس مرا هم به قتل برسان (كه شاهد اين ننگ نباشم كه در حفظ امانت، كوتاهى كرده ام.) بُسر از اين شرمنده نشد، او را هم كشت.(2)

به هر حال، اين اخبار دردناك، به اميرالمؤمنين(عليه السلام) رسيد و شديداً ناراحت شد و در اين فراز از خطبه فرمود: «به من خبر رسيده كه بُسر (بن أرطاة) بر يمن، تسلّط يافته است. به خدا سوگند! يقين دارم كه اين گروه (ستمگر و خونخوار) به زودى، بر همه شما مسلّط مى شوند و حكومت را از شما خواهند گرفت; (أُنْبِئْتُ بُسْراً قَدِ اطَّلَعَ(3) الْيَمَنَ وَ إِنِّي ـ وَاللهِ! لاََظُنُّ أَنَّ هؤُلاءِ الْقَوْمَ سَيُدَالُونَ(4) مِنْكُمْ);

سپس حضرت، به علل اين مطلب پرداخته و روى چهار موضوع بسيار مهم كه هميشه عامل پيروزى است، انگشت مى گذارد.

نخست اين كه مى فرمايد: «آنها، در امر باطل خود، متّحدند و شما، در امر حقّتان، پراكنده ايد; (بِاجْتِماعِهمْ عَلَى بَاطِلِهمْ، وَ تَفَرُّقِكُمْ عَنْ حَقِّكُمْ).

اتّحاد، همه جا، مايه پيروزى است به خصوص اگر طرفداران حق، متّحد باشند، امّا چه دردناك است كه طرفداران حق، پراكنده باشند و حاميان باطل، متّحد! با اين كه باطل، سرچشمه پراكندگى، و حق، كانونِ وحدت و اتّحاد است.

آرى، براى پيروزى، در هر كار اجتماعى، قبل از هر چيز، اتفاق و وحدت لازم است و پراكندگى و اختلاف، سمّ مهلك و كشنده اى است.

ديگر اين كه «شما، از پيشواى خود، در امر حق، اطاعت نمى كنيد در حالى كه آنها، در امر باطل، مطيع فرمان پيشواى خويش اند; (وَ بِمَعْصِيَتِكُمْ إِمَامَكُمْ فِي الْحَقِّ، وَ طَاعَتِهِمْ إِمَامَهُمْ فِي الْبَاطِلِ).

آرى، انضباط و اطاعت حساب شده، همه جا، از شرايط اصلى پيروزى است. هيچ سپاه و لشكرى و هيچ قوم و ملّتى، بدون انضباط و اطاعت از فرمانده خود، به جايى نمى رسد و به همين دليل، در مديريت امروز، براى مسأله انضباط، اهميّت فوق العاده اى قائل اند.

سوم اين كه آنها، نسبت به رييس خود، اداى امانت مى كنند، در حالى كه شما، خيانت مى كنيد; (وَ بِأَدَائِهِمُ الاَْمَانَةَ إِلَى صَاحِبِهِمْ وَ خِيَانَتِكُمْ).

امانت دارى آنان، سبب مى شود كه نيروها و تداركات و سرمايه ها و امكاناتشان ضدّ مخالفشان، بسيج شود، ولى خيانت شما، همه چيز را بر باد مى دهد. يك گروه فاقد امكانات و تجهيزاتِ لازم، سرنوشت شان، چيزى جز شكست نيست.

بعضى از شارحان نهج البلاغه، «امانت» را در اينجا، به معناى «بيعت» گرفته اند، ولى تفسيرى كه در بالا آمد، با توجه به جمله هايى كه در ادامه خطبه مى آيد، صحيح تر به نظر مى رسد، به علاوه بيعت، اگر به معناى اطاعت باشد، در بالا ذكر شده است و نيازى به تكرار نيست.

چهارم اين كه، آنها، «در اصلاح شهرها و ديار خود مى كوشند، در حالى كه شما، مشغول فساد هستيد، (وَ بِصَلاَحِهِمْ في بِلاَدِهِمْ وَ فَسَادِكُمْ).

به اين ترتيب، آنها، داراى اتحاد و انضباط و امانت و اصلاح در بلاد خويش اند و شما، پراكنده و نافرمان و خيانتكار و مفسد هستيد و بسيار طبيعى است كه چنان افرادى، بر چنين افرادى، پيشى گيرند و پيروز شوند.

مديريت و تدبير و حاكميت، هر قدر حساب شده و قوى باشد، با وجود چنين افرادى، به نتيجه نمى رسد; چرا كه بازوان مدير و حاكم، مردم اند.

آرى، حق، با ضعف و ناتوانى و فساد يارانش، ضعيف مى شود. و باطل، با قوّت و قدرت و اتحاد اعوانش، قوى مى گردد.

حضرت، سپس براى تكميل سخنان خود مى افزايد: «من، چگونه مى توانم به شما اعتماد كنم در حالى كه اگر من، قدحى را به رسم امانت، به يكى از شما بسپارم، از آن بيم دارم كه دسته، يابند آن قدح را بربايد! (فَلَوِ ائْتَمَنْتُ أَحَدَكُمْ عَلَى قَعْب(5)، لَخَشِيْتُ أَنْ يَذْهَبَ بِعِلاَقَتِهِ(6)).

كسانى كه در موضوعاتى تا اين حد كوچك و كم ارزش، قابل اعتماد نباشند، در مهم ترين پست هاى حكومت اسلامى و مسأله جنگ و صلح و بيت المال و مانند آن، چگونه ممكن است مورد اعتماد قرار بگيرند؟!

##### 1 ـ فى ظلال نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 177.
2 ـ كامل ابن اثير، جلد 3، صفحه 383، تاريخ طبرى، جلد 4، صفحات 106 و 108.
3 ـ «اطّلع» از ماده «طلع» و در اصل، به معناى «نگريستن از بالا» است و سپس به عنوان كنايه، در معناى غلبه يا پيروزى ناگهانى، به كار رفته است. و ماده «طلوع»، به معناى ظهور و بروز است.
4 ـ «يدالون» (فعل مضارع مجهول از باب افعال) از مادّه «دوله» به معناى «انتقال از جايى به جاى ديگر» است. و مال و ثروت را، از اين جهت، دولت مى گويند كه در ميان مردم، دست به دست مى شود. و حكومت را نيز به همين دليل، دولت مى گويند كه هر چند روزى، در دست كسى است. بنابراين، جمله «يُدالون مِنكم» مفهومش اين است كه حكومت، از شما گرفته مى شود، به خاطر ضعف و ناتوانى و پراكندگى و اختلافتان.
5 ـ «قعب» به گفته بعضى از ارباب لغت به معناى «قدح چوبى» و به گفته بعضى ديگر، «قدح بزرگ ضخيم» است.
6 ـ «علاقه»، اين واژه اگر به فتح عين استعمال شود، به معناى «پيوندهاى معنوى» است و اگر به كسر عين استعمال شود، به همين معنا يا به معناى «پيوندهاى مادّى»، است. و در جمله بالا، به معناى «دسته يا بندى است كه ظرف را به آن آويزان مى كردند».

###

###

▲نكته ها

▲1 ـ بُسر فرمانده خونريز معاويه

مورّخان اسلام، در اين نكته اتّفاق نظر دارند كه معاويه، براى پيشبرد اهداف خود، از مهره هايى استفاده مى كرد كه هيچ گونه شباهتى با صحابه و ياران پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) نداشتند. از جمله آنها، «بُسر بن اَرطاة» بود كه به گفته ابن ابى الحديد، مردى سنگدل، و خشن و خونريز و كاملا بى رحم بود. معاويه، هنگامى كه باخبر شد كه گروهى از مردم يمن، سر به شورش برداشته اند و نامه دوستانه اى براى او نوشته اند، بُسر را احضار كرد و به او دستور داد از راه حجاز و مدينه و مكّه، به سوى يمن برود و به او گفت: به هر جا وارد شدى، كه از پيروان على (عليه السلام) هستند، با خشونت تمام، با آنها، صحبت كن، به طورى كه بدانند راهى جز تسليم نيست.

سپس، از خشونت زبانى، خوددارى كن و آنها را به بيعت با من دعوت كن! هر كس نپذيرفت، او را به قتل برسان و شيعيان على (عليه السلام) را هر كجا يافتى، از دم شمشير بگذران!».

او، دستور معاويه را، دقيقاً، اجرا كرد. هنگامى كه وارد مدينه شد، خطبه اى خواند و دشنام بسيارى به مردم مدينه داد و آنها را تهديد كرد و داستان كشته شدن عثمان را به خاطر آنان آورد و همه را مقصّر شمرد و آن قدر تهديد كرد كه همه مردم با شناختى كه از او داشتند، در وحشت عظيمى فرو رفتند. سپس مردم را به بيعت با معاويه دعوت كرد. گروهى، با او بيعت كردند. او، خانه هاى بسيارى را سوزاند و حتى به اصحاب پيامبر نيز رحم نكرد و گفت: اگر با معاويه بيعت نكنند، قطعاً، كشته مى شوند. و به اين ترتيب، بر مدينه مسلّط شد و سپس به مكه آمد و آنها را تهديد كرد و از مخالفت برحذر داشت و گفت: «اگر از در خلاف درآييد، ريشه هاى شما را قطع مى كنم و خانه ها را ويران و اموالتان را غارت خواهم كرد.» در طائف نيز همين كار را انجام داد.

از آنجا به نجران آمد. مسيحيان نجران را نيز شديداً تهديد كرد و گفت: «اگر خلافى از شما به من رسد، كارى مى كنم كه نسل شما، قطع شود و خانه ها و زمين هاى كشاورزيتان، ويران گردد.»

او، همين برنامه را ادامه داد تا به صنعا رسيد و همانطور كه در سابق اشاره كرديم، از طريقِ ارعاب و تهديد و كشتار وسيع و وحشتناك، بر صنعا و يمن مسلّط شد.

هنگامى كه خبر به على (عليه السلام) رسيد، جارية بن قدامه سعدى را، با دو هزار نفر، به سوى يمن فرستاد.

مردم يمن كه به على (عليه السلام) وفادار مانده بودند، با ورود جارية و سربازانش، قوّت قلب پيدا كرده و بضدّ طرفداران معاويه قيام كردند. آنها از شهرها گريخته، به كوه ها پناه بردند. شيعيان على (عليه السلام) آنها را تعقيب و جمع آنان را متلاشى كردند و در تعقيب بُسر حركت كردند. بُسر كه جان خود و يارانش را در خطر ديد، هر روز از جايى به جاى ديگر فرار مى كرد و به هر جا كه مى رسيد، مردمى كه اعمال اين مرد خونخوار را ديده بودند، ضدّ او مى شوريدند. سرانجام، توانست از چنگ مردم بگريزد و خود را به معاويه برساند و باصطلاح پيروزى هاى خود را براى او شرح دهد و گفته مى شود كه او، در اين ماجرا، سى هزار نفر را به قتل رساند و گروهى را به آتش كشيد و سوزاند.

در حديثى آمده است كه على (عليه السلام) بُسر را با اين عبارت نفرين كرد: «خداوندا! اين مرد دينش، را به دنيا فروخته و بى حرمتى، فراوان كرده و اطاعت مخلوق گنهكارى را، بر اطاعت تو، مقدّم داشته است. خداوندا! او را نميران جز اين كه عقل را از او بگيرى (و رسواى خاص و عام كنى.) و لحظه اى، رحمت خود را نصيب او نكن ...!

چيزى نگذشت كه بُسر حالت وسواس شبيه جنون پيدا كرد و عقل خود را از دست داد. پيوسته، هذيان مى گفت و مرتّب مى گفت شمشيرى به من بدهيد كه من افراد را با آن بكشم. مردم، يك شمشير چوبى به او دادند و مشك باد كرده اى نزد او مى گذاردند و او، با آن شمشير چوبى، آن قدر بر آن مى زد تا بيهوش مى شد. حتّى بعضى گفته اند كه در آخر عمر، به قدرى عقل خود را از دست داده بود كه قاذورات مى خورد و وقتى هم كه دست او را مى بستند، باز خود را بر قاذورات مى افكند و مى خورد و با همين حال از دنيا رفت.(1)

مسعودى، در مروج الذهب، بعد از نقل اين داستان مى افزايد كه بُسر به مردم مى گفت: «شما مرا از خوردن قاذورات منع مى كنيد در حالى كه دو فرزند ابن عباس ـ كه مظلومانه به دست من كشته شدند ـ اينها را به خورد من مى دهند.»(2)

##### 1 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحات 3 ـ 18; و منهاج البراعة، جلد 3، صفحه 360; و الغدير، جلد 11، صفحه 19.
2 ـ «مروج الذهب»، جلد 3، صفحه 163; (بحث ذكر ايّام الوليد بن عبد الملك).

▲2 ـ عوامل پيروزى و شكست ملّت ها

امام (عليه السلام) در اين خطبه، در عبارات كوتاه و بسيار پرمعنايى، عوامل پيروزى و شكست اقوام و ملت ها را بيان فرموده كه نه تنها، در مورد ماجراى مردم عراق و حجاز و يمن و داستان بُسر بن اَرطاة، صادق است كه در هر عصر و زمانى، مى تواند معتبر باشد.

نخست، از «وحدت كلمه» سخن مى گويد كه سبب تقويت نيروها و انسجام و همبستگى و كارآيى آنها است. وحدت كلمه، همان چيزى است كه از مهم ترين عوامل پيروزى سربازان اسلام در عصر پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) بر دشمنان نيرومند و مجهّز بود و همان چيزى است كه آثار آن را در عصر و زمان خود، در ميان اقوام و ملت ها مى بينيم. گروه هاى اندكى را مى بينيم كه در سايه انسجام و اتّحاد، بر دشمنان خود كه بسيار از آنها فزون تر بودند، امّا نفاق و پراكندگى بر آنها حاكم بود، پيروز شدند. قرآن مجيد، وحدت كلمه مسلمانان را، يكى از معجزات پيامبر اسلام معرّفى كرده است(1) و وحدت مسلمانان را كه در سايه ايمان، در عصر پيامبر، به وجود آمد، از نعم بزرگ الهى دانسته(2) و اختلاف و پراكندگى و نفاق را هم رديفِ عذاب هاىِ زمينى و آسمانى مى شمرد.(3)

حضرت، مسأله انضباط و تمركز رهبرى و مديريت را به عنوان عامل ديگرى ذكر مى كند كه آن نيز، مكمّل اصل اتحاد و همبستگى است. در عصر خود، انقلاب هايى را ديديم كه پيروز شدند و انقلاب هاى ديگرى به شكست انجاميدند. و دليل واقعى آن پيروزى، وحدت رهبرى، و دليل اين شكست، تعدّد و پراكندگى مراكز تصميم گيرى بود.

حضرت، مسأله امانت را، سومين عامل شمرده است. بى شك، هيچ قوم و ملّتى، روى سعادت و پيروزى رانخواهد ديد، مگر اين كه امكاناتش را به خوبى حفظ كند و از آنها حداكثر استفاده را نمايد. و اين امر، ممكن نيست، مگر اين كه آحاد مردم، امانتدار باشند و در حفظ امكانات اجتماعى خود، بكوشند.

و بالأخره، حضرت، چهارمين عامل پيروزى را، اصلاح طلبىِ فرد فرد جامعه ذكر مى كند. به تعبيرى ديگر، تا مردم، مصالح جامعه را در نظر نگيرند و منافع شخصى خود را فداى آن نكنند و در اصلاح اجتماع خويش نكوشند، هرگز بر مشكلات پيروز نمى شوند و در چنگال دشمن، ضعيف و زبون و ناتوان خواهند بود. آنهايى كه فساد جامعه را به قيمت منافع خود مى خرند، هم جامعه را ويران مى كنند و هم خانه خود را.

* * *

##### 1 ـ هُوَ الَّذى اَيَّدَكَ بِنَصْرِه وَ بِالْمُؤْمِنينَ * وَ اَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ اَنْفَقْتَ ما فِى الاَْرْضِ جَميعاً ما اَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلكِنَّ اللهَ اَلَّفَ بَيْنَهُمْ (سوره انفال، آيات 62 ـ 63).
2 ـ وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللهِ عَلَيْكُمْ اِذْ كُنْتُمْ اَعْداءً فَاَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَاَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِه اِخْواناً (سوره آل عمران، آيه 103).
3 ـ قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى اَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ اَوْ مِنْ تَحْتِ اَرْجُلِكُمْ اَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً (سوره انعام، آيه 65).

▲بخش سوم

اَللَّهُمَّ إِنِّي قَدْ مَلِلْتُهُمْ وَ مَلُّوني وَ سَئِمْتُهُمْ وَسَئِمُوني(1)، فَأَبْدِلِني بِهِمْ خَيْراً مِنْهُمْ، وَ أَبْدِلْهُمْ بِي شَرَّاً مِنِّى! اللَّهُمَّ مِثْ(2) قُلُوبَهُمْ كَمَا يُمَاثُ الْمِلْحُ فِي الْمَاءِ، أَمَا ـ وَاللهِ! ـ لَوَدِدْتُ أَنَّ لِي بِكُمْ أَلْفَ فَارِس مِنْ بَنِي فِرَاسِ بْنِ غَنْم.

هُنَالِكَ، لَوْ دَعَوْتَ، أَتَاكَ مِنْهُمْ *** فَوَارِسُ مِثْلُ أَرْمِيَةِ الْحَمِيمِ

ثّم نزل (عليه السلام) من االمنبر.

### ترجمه

خداوندا! من، از آنها خسته شده ام و آنها نيز از من (كه هماهنگى با نيّات شومشان ندارم) خسته شده اند. من، از آنان ملول گشته ام، و آنان نيز از من، ملول گشته اند، پس، به جاى آنان، افرادى بهتر، به من عنايت فرما! و به جاى من، شخص بدى را بر سر آنها مسلّط فرما. خداوندا! دل هاى آنها را (از غم و اندوه) ذوب كن آن گونه كه نمك در آب ذوب مى شود! بدانيد ـ به خدا سوگند ـ دوست داشتم به جاى شما، يك هزار مرد سوار از قبيله بنى فراس بن غنم (كه شجاع و وفادارند) مى داشتم (سپس امام در وصف آنان به اين شعر متمثّل مى شود).

هُنَالِكَ، لَوْ دَعَوْتَ، أَتَاكَ مِنْهُمْ *** فَوَارِسُ مِثْلُ أَرْمِيَةِ الْحَمِيمِ

اگر آنها را بخوانى، سوارانى مانند ابرهاى تابستانى، (سريع و تندرو) به سوى تومى آيند.

سپس امام (خطبه را پايان داد) و از منبر فرود آمد.

##### 1 ـ «سئمتهم» از مادّه «سأم» است و به معناى «ملالت و افسردگى و زدگى از چيزى» است.
2 ـ «مِث» از مادّه «ميث» است و در اصل، به معناى «حل شدن چيزى در آب» است و بر بارش باران كه خاك زمين را در خود حل مى كند، نيز اطلاق شده و به حوادث تلخ و دردناك كه عقل و هوش انسان را مى گيرد و قلب او را فشار مى دهد نيز گفته شده است.

####

▲شرح و تفسير

▲من از شما خسته شدم!

در سومين و آخرين فراز اين خطبه، امام، با قلبى مملوّ از غم و اندوه، روى به درگاه خدا مى آورد. و آنها را نفرين مى كند، ولى نفرينى بيدار كننده و هشدار دهنده براى كسانى كه هنوز جرقّه اى از بيدارى وجدان در آنان وجود دارد، باشد كه از اين طريق، به آنها آگاهى دهد و آن گمگشتگان وادى ضلالت را، به راه خدا آورد; چرا كه نفرين هاى امام هم اندرز و موعظه و درس بيدارى است.

حضرت، مى فرمايد: «خداوندا! (از بس نصيحت كردم و اندرز دادم و آه گرم من در آهن سردِ دل آنها اثر نگذاشت) از آنها خسته شده ام و آنها نيز از من (كه هماهنگى با نيّات شوم و اخلاق زشتشان ندارم) خسته شده اند. من، از آنان ملول گشته ام و آنان نيز از من، ملول شده اند; (أَللَّهُمَّ إِنِّي قَدْ مَلِلْتُهُمْ وَ مَلُّوني وَ سَئِمْتُهُمْ وَسَئِمُوني(1)).

روشن است، هنگامى كه ميان رهبر و پيروانش، هماهنگى در اهداف و اخلاق و نيّات نباشد، اين مشكل عظيم، بروز مى كند كه پيشوايى عادل و آگاه و شجاع، در برابر پيروانى دنياپرست و زبون و ناتوان و جاهل قرار بگيرد و اندرزهاى او سودى نبخشد، و اين سبب مى شود كه هم پيشوا از آنها خسته شود و هم پيروان از آن پيشوا. به گفته سعدى:

«صد چندان كه دانا را از نادان نفرت است، نادان را از دانا وحشت.

گر ملولى ز ما تُرُش منشين *** كه تو هم در ميان ما تلخى!»

و اگر پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) توانست رهبرى اقوام جاهلى را بر عهده بگيرد، به اين دليل بود كه آنها، تربيتش را پذيرفتند و خُلق و خُوى او را در خود زنده كردند. به همين دليل، پيامبرانى كه اين توفيق نصيبشان نشد، از پيروان خود، ملول گشتند و پيروان هم، وجود آنها را تحمّل نكردند.

فراموش نكرده ايم كه قوم لوط، سر تا پا آلوده، از آن پيامبر بزرگ، به جرم پاكدامنى اش ابراز تنفّر كردند و گفتند: «لوط و پيروانش را از شهر و ديار خود بيرون كنيد كه اينها، مردمى هستند كه پاكدامنى را مى طلبند (و با ما همصدا نيستند.»(2)

حضرت، سپس آنها را چنين نفرين مى كند:

خداوندا! به جاى آنان، افرادى بهتر به من عنايت فرما و به جاى من، بدتر از من، بر سر آنها مسلّط فرما! (فَأَبْدِلِني بِهِمْ خَيْراً مِنْهُمْ، وَ أَبْدِلْهُمْ بِي شَرَّاً مِنِّى!)

چرا كه نه آنها، پيروانى شايسته براى اين پيشوا هستند و نه من، پيشوايى مناسب براى آنها، و حكمت پروردگار ايجاب مى كند، اكنون كه آنها از كوره آزمايش، رو سياه به در آمدند، اين نعمت الهى از آنها گرفته شود و در فقدانش، گرفتارِ انواعِ درد و رنج شوند.

و چه زود، اين نفرين امام در حق آنها، تحقُّق يافت، بنى اميّه، با مأموران خونخوار و سنگدل و جانى، بر آنان مسلّط شدند و چنان كردند كه در تاريخ، بى نظير و يا كم نظير است.

و از عجايب اين كه در تواريخ اسلامى آمده است: در همان زمان كه امام، اين نفرين ها، را كرد (يا بافاصله كمى) حجّاج بن يوسف ـ آن جنايتكار بى نظير تاريخ ـ متولّد شد،(3) البته پيش از به قدرت رسيدن حجّاج نيز، مردم عراق و كوفه، كفّاره جرايم خود را مى دادند، ولى در عصر حكومت حجّاج، به اوج خود رسيد.

بديهى است كه منظور از جمله (أبدِلْهُمْ بى شَرّاً مِنِّى) اين نيست كه من بدم و از من بدتر را بر آنها مسلّط كن، بلكه اين، تعبيرى است كه در مقايسه خوبِ مطلق با بد مطلق نيز گفته مى شود. در سوره فرقان بعد از اشاره به عذاب هاى بسيار دردناك دوزخ مى فرمايد: (قُلْ أذالِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الّتى وُعِدَ المُتّقونَ); بگو: آيا اين (عذاب هاى دردناك) بهتر است يا بهشت جاويدان كه به پرهيزگاران وعده داده شده است؟».

و به تعبير ديگر، نه كوفيان و مردم عراق، در آن عصر، خوب بودند كه امام بهتر از آنها را از خدا بخواهد و نه امام ـ العياذ بالله ـ بد بود كه خداوند، بدتر از او را بر آنها مسلّط كند و در اين گونه موارد، صيغه اَفعلِ تفضيل، مفهوم معمول خود را از دست مى دهد و براى مقايسه دو چيز متضاد ذكر مى شود.

اين نفرين امام، در حقيقت، شبيه نفرينى است كه در قرآن مجيد، از پيامبر بزرگ الهى، نوح، نقل شده است: «رَبِّ لاتَذَرْ عَلَى الاَْرْضِ مِنَ الْكافِرينَ دَيّاراً; پروردگارا! هيچ يك از كافران را بر روى زمين، باقى مگذار!».(4)

حضرت، سپس به نفرين خود چنين ادامه مى دهد:

«خداوندا! دل هاى آنها را ذوب كن آن گونه كه نمك در آب ذوب مى شود; «اللَّهُمَّ مِثْ قُلُوبَهُمْ كَمَا يُمَاثُ الْمِلْحُ فِي الْمَاءِ.»

اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور از ذوب شدن قلب، هجوم انبوه غم و اندوه ها بر دل باشد، به شكلى كه عواطف انسان را سخت جريحه دار كند، بگونه اى كه از آن تعبير شود به اين كه: قلب آب شده است.

شبيه به اين معنا در خطبه 27 (خطبه جهاد) نيز آمده است كه امام(عليه السلام) مى فرمايد: وَاللهِ، يُميتُ الْقَلْبَ وَ يَجْلِبُ الْهَمَّ مِنْ اجْتِماعِ هؤْلاءِ الْقَوْمِ عَلى باطِلِهمْ وَ تَفَرُّقِكُمْ عَنْ حَقِّكُمْ; به خدا سوگند! اين جريان، قلب انسان را مى ميراند و اندوه و غم به بار مى آورد كه آنها در مسير باطل خويش، متّحدند و شما، در راه حق، پراكنده و متفرّق.

بديهى است كه منظور از آب شدن دل ها، ضايع شدن عقل و هوش و درايت است. در واقع، مفهوم جمله، اين است كه عقل و هوش را به خاطر نافرمانى ها و نفاق و دورويى و كوتاهى و كارشكنى، از آنها بگير تا در زندگى، حيران و سرگردان شوند. اين تعبير، در آيات و رواياتِ فراوانى آمده است كه قلب، به معناى عقل و درايت و يا كانون عقل و درايت است. از جمله، در آيه 25 سوره انعام مى خوانيم: «وَ جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنّةً أنْ يَفْقَهُوهُ; ما، بر قلب هاى آنها، پرده ها افكنديم تا آن (قرآن) را درك نكنند».

در حقيقت، يكى از بزرگ ترين مجازات هاى الهى ـ كه در قرآن مجيد و روايات، نسبت به افراد سركش و منافق به آن اشاره شده ـ همين مجازات است كه انسان، حقايق را آن چنان كه هست، نبيند و نشنود و درك نكند و در بيراهه ها، سرگردان و هلاك شود.

سپس امام(عليه السلام) در آخرين جمله هاى اين خطبه، آرزو مى كند كه اى كاش، به جاى انبوه لشكريانِ ضعيف و ناتوان، افراد كمى از قبيله بنى فراس ـ كه به شجاعت و وفادارى معروف بودند ـ مى داشت، او مى فرمايد: «آگاه باشيد! به خدا سوگند! دوست داشتم به جاى شما، يك هزار مرد سوار از قبيله بنى فراس بن غنم (كه شجاع و وفادارند) مى داشتم». (تا با كمك آنان، دشمنان حق و عدالت را بر سر جاى خود مى نشاندم); (أَمَا ـ وَاللهِ! لَوَدِدْتُ أَنَّ لِي بِكُمْ أَلْفَ فَارِس مِنْ بَنِي فِرَاسِ بْنِ غَنْم).

سپس امام (عليه السلام) به اين شعر در وصف آنان متمثّل مى شود:

هُنَالِكَ، لَوْدَعَوْتَ أَتَاكَ مِنْهُمْ *** فَوَارِسُ مِثْلُ أَرْمِيَةِ الْحَمِيمِ

معناى شعر اين است كه اگر آنها را بخوانى، سوارانى مانند ابرهاى تابستانى، (سريع و تند)، به سوى تو مى آيند! و به گفته شاعر فارسى زبان:

چو آن ابر سريع السّيرِ كمْ آب *** پى دشمن كشى بى صبر و بى تاب

سپس امام (عليه السلام) (خطبه را پايان داد) و از منبر فرود آمد; (ثُمَ نَزَلَ (عليه السلام) من المنبر).

«قال السيد الشريف: أقول: «ألارمية» جمعُ «رمى» و هو السحابُ والحميمُ، هاهنا، وقتُ الصيفِ. و إِنَّما خَصَّ الشاعرُ سحابُ الصيف بالذكر لأنّه أَشَدُّ جُفولا و اسرعُ خفوفاً; لأنّه لا ماءَ فيه. وَ إِنَّما يكونُ السحابُ ثقيل السير لامتلائه بالماء، و ذلك لايكون في الأكثر إلا زمان الشتاء، و إنما أراد الشاعر وصفهم بالسرعة إذا دُعوا، و الإغاثة إذا استغيثوا، والدليل على ذالك قوله: «هنالك، لو دعوت، أتاك منهم.»

مرحوم سيّد رضى، در تفسير شعر بالا و تعبير «أرمِيَةِ الْحَميمِ» چنين مى گويد:

أرميَةِ جمع رَمى (بر وزن شَقى) به معناى «ابر» است. و حميم، در اينجا، به معناى «وقت تابستان» است. و اين كه شاعر، در اينجا، روى ابرهاى تابستانى تكيه كرده، به خاطر آن است كه آنها سريع تر و سبكبارترند; چرا كه آب چندانى همراه ندارند، ولى ابرهايى كه پرآبند، آهسته تر حركت مى كنند و اين، غالباً در فصل زمستان است. و منظور شاعر، اين بوده كه آنها را توصيف به سرعت در هنگام فراخوانى و فريادرسى و هنگام طلب فريادرس بكند. و شاهد آن، مصرع نخست آن بيت شعر است.

##### 1 ـ توجه داشته باشيد كه «ملّ ملالا» به معناى «خسته و زده شدن از كسى يا چيزى» است، نه «خسته كردن كسى را»، و «سئم سآمة» نيز مترادف با آن است و همان معنا را مى بخشد; (به مفردات و صحاح و لسان العرب) مراجعه شود.
2 ـ سوره اعراف، آيه 82.
3 ـ منهاج البراعه، جلد 3، صفحه 358، مسعودى ـ از مورّخان مشهور ـ تصريح مى كند كه حجاج، در سال 41 متولد و در سال 95 در سنّ 54 سالگى، به جهنّم واصل شد.
4 ـ سوره نوح، آيه 26.

###

###

###

▲نكته

▲بنوفراس بن غَنْم كيانند؟

ابن ابى الحديد، در شرح نهج البلاغه خود درباره آنها مى نويسد: آنها، يكى از قبايل عرب بودند كه به شجاعت اشتهار داشتند. يكى از سران معروف آنها، شجاع مشهور، ربيعة بن مكدّم بود كه در حيات و مرگش حامى زنان و كودكان بود و مى گويند: او، تنها كسى است كه بعد از مرگ خود نيز به حمايت مظلومان برخاست. داستان اين حمايت، چنين است كه گروهى از سواران بنى سليم به او حمله كردند، در حالى كه جمعى از زنان و كودكان، با او بودند و او، تنها، مدافع آنان بود. او، به مقابله برخاست. دشمنان، تيرى به سوى او رها كردند كه بر قلبش نشست و مى خواست به زمين سقوط كند، ولى نيزه خود را به زمين زد و بر آن تكيه كرد و تا مدّتى بر بالاى مركب بى حركت ماند و به زنان و كودكان اشاره كرد كه هر چه سريع تر خود را به قبيله برسانند. بنى سليم كه از شجاعت او در هراس بودند، به گمان اين كه هنوز زنده است، نزديك نيامدند. كم كم از عدم تحرّك او، نسبت به حيات وى، ظنين شدند. يكى از آنان، تيرى به اسب او پرتاب كرد، اسب به زمين افتاد و معلوم شد كه مدتى قبل از آن، جان داده است، ولى اين، در حالى بود كه زنان و كودكان، خود را به قبيله رسانده بودند و از اسارت دشمنان، جان سالم به در برده بودند.(1)

در كتاب بلوغ الادب، نيز آمده است كه هر نفر از شجاعان اين قبيله، با ده نفر از مردان شجاع قبايل ديگر، برابرى داشته است و آنها شجاع ترين قبايل عرب محسوب مى شدند.(2)

جالب اين كه سربازان امام (عليه السلام) در كوفه، بالغ بر ده ها هزار نفر، بلكه به روايتى، يكصد هزار نفر(3) بودند ولى امام (عليه السلام) آرزو مى كند همه آنها، تبديل به يك هزار نفر از شجاعان قبيله بنى فراس شوند و اين نشان مى دهد كه تا چه حدّ، لشكر كوفه، بى استقامت و بى كفايت بودند و تا چه حدّ، مردان قبيله بنى فراس، شجاع و پراستقامت. آنها، علاوه بر شجاعت ذاتى، در سايه ايمان به اسلام، شجاعت بيشترى يافتند.

همان گونه كه قرآن مى گويد: (كَمْ مِنْ فِئَة قَليلَة غَلَبَتْ فِئَةً كَثيرَةً بِاِذْنِ اللهِ(4)).

چه بسيار گروه هايى كه به فرمان خدا، بر گروه هاى عظيمى پيروز شدند.

* * *

##### 1 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 1، صفحه 341.
2 ـ بلوغ الادب، جلد 2، صفحه 125.
3 ـ همان مأخذ.
4 ـ سوره بقره، آيه شريفه 249.

####

▲خطبه بيست و ششم

و من خطبة له عليه السّلام

و فيها يصف العرب قبل البعثة ثمّ يصف حاله قبل البيعة له

امام (عليه السلام) در اين خطبه حال اعراب و چگونگى حيات و معيشت آنان را در پيش از بعثت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) بيان مى دارد. آنگاه به شرح حال خويش در سالهاى قبل از بيعت مسلمين با وى، مى پردازد.

▲خطبه در يك نگاه

در اين كه انگيزه امام از ايراد اين خطبه (يا به تعبير ديگر، نگارش اين نامه چه بوده است)، بعضى از محقّقان، معتقدند كه بعد از اشغال مصر از سوى عمّال معاويه و شهادت محمد بن ابى بكر، گروهى، از آن حضرت خواستند تا نظر خود را نسبت به خلفاى گذشته، بيان فرمايند. حضرت، در پاسخ فرمود: «آيا حالا، موقع اين سؤال است؟ مگر خبر نداريد كه مصر اشغال شده و شيعيان مرا كشته اند (چرا مسائل واجب و حياتى را رها كرده، به مسائلى كه وقت براى آن بسيار است، خود را مشغول كرده ايد)؟» سپس فرمود: «من، نامه اى به دست شما مى دهم كه پاسخ سؤالات شما در آن است، ولى از شما مى خواهم كه حقوق از دست رفته مرا حفظ كنيد.(1)

گاه، تصوّر مى شود كه ذيل اين خطبه كه دعوت به جهاد مى كند، منافات با اين سخن دارد و نشان مى دهد كه اين كلام، قبل از جنگ صفّين از آن حضرت صادر شده است; ولى ممكن است كه اين سخن، اشاره به جنگى باشد كه حضرت، قبل از شهادت خود، مردم را براى آن آماده مى ساخت، هر چند حادثه دردناك شهادت ايشان، مانع از اقدام به آن جنگ شد.

به هر حال، اين خطبه، از سه بخش تشكيل شده است: بخش نخست، به وضع عرب در عصر جاهليت و در آستانه بعثت پيغمبر اكرم اشاره مى كند و نشان مى دهد كه آنها گرفتار چه بدبختى ها و مشكلات عظيمى بودند كه به بركت ظهور پيامبر اسلام، از آن رهايى يافتند.

در بخش دوم، به حوادث بعد از رحلت پيامبر اشاره مى كند كه چگونه حقِّ مسلَّمِ آن حضرت، يعنى خلافت را از وى گرفتند و او را تنها گذاشتند و امام (عليه السلام)(براى حفظ اسلام و قرآن) سكوت كرد، در حالى كه سخت نگران و ناراحت بود.

در بخش سوم، به داستان بيعت مشروط عمرو بن عاص با معاويه اشاره مى كند كه به آن همه صدمات جانى و مالى و اخلاقى بر مسلمانان منجر شد و در پايان خطبه، دستور مى دهد كه براى كوتاه كردن دست آن گروه ظالم و ستمگر، آماده نبرد شوند.

* * *

##### 1 ـ مصادر نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 390.

####

▲بخش اوّل

اِنَّ اللهَ بَعَثَ مُحَمّداً،(صلى الله عليه وآله وسلم) نَذيراً لِلْعالَمينَ وَ أَميناً عَلَى التَّنْزيلِ، وَ أَنْتُمْ ـ مَعْشَرَ الْعَرَبِ! ـ عَلى شرِّ دين وَ فى شرِّ دار، مُنيخُونَ بَيْنَ حِجارَة خُشْن وَ حَيَّات صُمٍّ، تَشرَبُونَ الكَدِرَ وَ تَأكُلُونَ الْجَشِبَ، وَ تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَ تَقْطَعُونَ أرْحامَكُمْ، أَلاَْصْنامُ فيكُمْ مَنْصُوبَةٌ وَ الآثامُ بِكُمْ مَعْصُوبَةٌ.

### ترجمه

خداوند، محمد(صلى الله عليه وآله وسلم)، را به رسالت مبعوث كرد، تا جهانيان را بيم دهد و امين آيات او باشد در حالى كه شما جمعيت عرب، بدترين آئين را داشتيد و در بدترين سرزمين ها و در ميان سنگ هاى خشن و مارهاى فاقد شنوايى (كه از هيچ چيز نمى ترسيدند و خطرشان بسيار زياد بود) زندگى مى كرديد و آب هاى آلوده مى نوشيديد و غذاهاى بسيار ناگوار مى خورديد و پيوسته خون هم را مى ريختيد و پيوند با خويشان را قطع مى كرديد (و دختران را زنده به گور مى كرديد و پسران خود را به قتل مى رسانديد) بت ها، در ميان شما، برپا بود و گناهان، سراسر وجودتان را فراگرفته بود.

###

###

▲شرح و تفسير

▲عرب در عصر جاهليت

در اين بخش از خطبه، امام (عليه السلام) به سراغ وضع عرب جاهلى مى رود و ترسيم بسيار گويايى از زندگى آنها، در چهار بُعدِ فكرى و عاطفى و اقتصادى و اجتماعى، ارائه مى دهد كه اگر تمام كتاب هايى را كه درباره وضع عرب جاهلى نوشته شده است، بررسى كنيم، چيزى بيش از آن چه در اين خلاصه آمده، در آنها نخواهيم يافت.

انتخاب اين بحث، در آغاز خطبه، ظاهراً به اين دليل است كه امام (عليه السلام)مى خواهد گذشته قبل از اسلام مردم را، به خاطرشان بياورد تا آن را با وضعى كه بعد از بعثت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) پيدا كردند، مقايسه كنند و قدر و ارزش آن را بشناسند و اين سرمايه گران بها را با اختلافات و پراكندگى ها و پيروى از هوا و هوس، از دست ندهند، چرا كه ارزش نعمت ها، تنها، در مقايسه با فقدان آنها روشن و آشكار مى شود.

حضرت، در آغاز مى فرمايد: «خداوند، محمد(صلى الله عليه وآله وسلم)، را به رسالت مبعوث كرد تا جهانيان را بيم دهد (و از كيفر الهى كه در انتظار طاغيان و منحرفان از راه حق و عدالت است، بترساند) و او را امين بر آيات كتاب خود قرار دهد; (إِنَّ اللهَ بَعَثَ مُحَمّداً(صلى الله عليه وآله وسلم)، نَذيراً لِلْعالَمينَ وَ أَميناً عَلَى التَّنْزيلِ.)

قابل توجه اين كه امام (عليه السلام) در اين جمله، فقط، بر «نذير (بيم دهنده) بودن» پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) تكيه كرد، با اين كه مى دانيم آن حضرت، هم بشير است و هم نذير، همان گونه كه در قرآن مجيد، كراراً، اين دو صفت، كنار هم قرار گرفته اند: «(يا أَيُّهَا النَّبِىُّ إِنّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذيراً); اى پيامبر! ما، تو را به عنوان گواه و بشارت دهنده و بيم دهنده فرستاديم».(1) و آيات ديگر(2).

ولى از آنجا كه انگيزه حركت به سوى انجام دادن وظايف و پرهيز از تخلفات، غالباً، مجازات ها است، بيشتر روى عنوان نذير تكيه مى شود. به همين دليل، در بسيارى از آيات قرآن، در مورد پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) و ساير انبياء روى عنوان نذير تكيه شده است و در هيچ مورد، به تنهايى تكيه بر عنوان بشير (بشارت دهنده) ديده نمى شود.

در قوانين دنياى امروز نيز ضامن اجرا، هميشه، نوعى مجازات و كيفر است و بسيار كم، از مسائل تشويقى به عنوان ضامن اجرا استفاده مى شود. به هر حال، هدف نهايى از انذار، احساس مسؤوليت در برابر وظايف و تكاليفى است كه بر عهده انسان قرار دارد.

اين نكته را نبايد فراموش كرد كه نذير بودن پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) براى تمام مردم جهان است و اين، به خوبى نشان مى دهد كه دين اسلام، دين جهانى و جاودانى است چرا كه «عالمين» مفهوم گسترده اى دارد كه همه افراد بشر را، در هر مكان و هر زمان، شامل مى شود.

تعبير «أَميناً عَلَى التَّنْزيلِ»، اشاره ضمنى به مقام عصمت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)دارد كه او، امانت كتاب الهى را به خوبى حفظ مى كند و بدون كمترين تغيير، به تمام مردم عالم مى رساند.

حضرت، سپس به شرح حال عرب، در زمان جاهليت، ضمن ده جمله كوتاه و پرمعنا ـ كه اشاره به چهار محور مى كند ـ پرداخته، چنين مى فرمايد:

«اين، در حالى بود كه شما جمعيّت عرب، بدترين دين و آئين را داشتيد; (وَ أَنْتُمْ ـ مَعْشَرَ الْعَرَبِ! ـ عَلى شرِّ دين)

چه آئينى بدتر از بت پرستى؟ انسان عاقل و هوشيار، قطعه سنگ و يا چوبى را با دست خود بتراشد و در برابر آن سجده كند و مقدرات خود را به دست او بداند و در مشكلات و گرفتارى ها به آن پناه برد؟ يا بت هايى از خرما بسازد و در برابر آن سجده كند و سپس در قحط سالى، آن را بخورد؟!

اضافه بر اين انحراف بزرگ، آئين آنها، مملوّ از خرافات و عقايد احمقانه و دور از منطق بود كه در كتاب هاى تاريخ عرب جاهلى، مشروحاً آمده و در بحث نكات، اشاره اى به آن خواهد شد. اين، در بُعد عقايد و افكار.

و بعد، امام (عليه السلام) به وضع رقّت بار زندگى اقتصادى آنها اشاره كرده مى فرمايد:

«شما، در بدترين خانه و سرزمين و در ميان سنگ هاى خشن و مارهاى فاقد شنوايى (كه از هيچ چيز نمى ترسيدند و خطرشان بسيار زياد بود) زندگى مى كرديد و آب هاى آلوده مى نوشيديد و غذاهاى بسيار ناگوار مى خورديد; (وَ فى شرِّ دار مُنيخُونَ(3) بَيْنَ حِجارَة خُشن وَ حَيَّات صُمٍّ، تُشرَبُونَ الكَدِرَ وَ تَأكُلُونَ الْجَشِبَ(4)).

تعبير به «شرّدار، (بدترين خانه)»، در مورد محل سكونت اعراب جاهلى، با اين كه بسيارى از آنان، (مخصوصاً مخاطبان على (عليه السلام) در اين خطبه) در مكه يا مدينه مى زيستند، ممكن است بدين جهت باشد كه اين دو شهر، چهره معنوى خود را به كلى از دست داده بودند و به كانون بت پرستى و شرارت و فساد، مبدّل شده بودند.

طوفان شن و بادهاى سوزان و بيابان هاى خشك و بى آب و علف، آنها را احاطه كرده بود. اگر مختصر آبى در اعماق چاه هاى كم آب يا غديرهايى (= آبگيرهايى) كه باقيمانده باران و رگبار را در خود جاى داده بود، پيدا مى شد، آن قدر بر اثر وزش باد و يا دخالت افراد، آلوده مى شد كه انسان، از نوشيدن آن تنفر داشت، ولى آنها، به حكم اجبار، مى نوشيدند. غذا و خوراك آنها، چيزى بهتر از اين نبود.

يكى از شارحان نهج البلاغه نقل مى كند كه از عربى پرسيدند: «أىُّ الْحَيوانات تَأكُلونَ فِى الْباديةِ؟ شما از چه حيواناتى در بيابان استفاده مى كنيد؟».

او در جواب گفت: «تأكُلُ كُلَّ ما دَبَّ و دَرَجَ إلاّ اُمَّ جُبَينِ; ما، هر موجودى را كه بجنبد و روى زمين حركت كند، مى خوريم، مگر امّ جُبَين را.(5)

تعبير به «حَيّات صَمٍّ (مارهاى كر)» يا به خاطر آن است كه ناشنوايى آنان سبب جسارت شديد آنان بوده، يا زهر خطرناك ترى داشته اند.

در بخش سوم ـ كه به وضع رقت بار اجتماعى و ناامنى آنها اشاره شده ـ امام(عليه السلام)مى فرمايد: «شما، پيوسته، خون هم را مى ريختيد (نه تنها بر دشمن رحم نمى كرديد كه بر خودتان نيز ترحّم نداشتيد); وَ تَسفِكُونَ دِماءَكُمْ».

تعبير به فعل مضارع در «تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ» مانند جمله هاى ديگر اين فراز، دليل بر استمرار اين نابسامانى ها در ميان آنان است. در واقع، خونريزى آنها، نياز به دليل روشنى نداشت و با كوچك ترين بهانه، شمشيرها را مى كشيدند و به جان هم مى افتادند و روزها، بلكه گاهى ماه ها و سال ها، با بهانه كوچكى، جنگ را ادامه مى دادند. مطالعه جنگ هاى معروف فجار ـ كه بعداً به آن اشاره خواهد شد ـ نشان مى دهد كه چگونه آن مردم جاهل و بى خبر، با اندك چيزى، به جان هم مى افتادند و خون هم را مى ريختند.

حضرت، سپس در چهارمين قسمت، اشاره به وضع وحشتناك عاطفى آنان كرده مى فرمايد: «شما، پيوند خويشاوندى خود را پيوسته قطع مى كرديد; (وَ تَقْطَعُونَ أَرْحامَكُمْ.)

اين جمله، در واقع، به مسأله «وئاد» يعنى، كشتن و زير خاك كردن دختران اشاره دارد، چرا كه آنها، دختر را مايه ننگ و بدبختى مى پنداشتند و آن كس كه صاحب دختر مى شد، گاه، از شدّت سرافكندگى، تا مدتى از قوم و قبيله خود، فرار مى كرد، همان گونه كه در دو آيه 58 و 59 سوره نحل آمده است:

«(«وَ إذا بُشِّرَ أحَدُهُمْ بِالاُْنْثى ظَلَّ وَجَهُهُ مُسْوَدّاً وَ هُوَ كَظيمٌ * يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ ما بُشِّرَبِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُون أَمْ يَدُسُّهُ فِى التُّرابِ أَلاَ سَاءَ مايَحْكُمُونَ); هنگامى كه به يكى از آنها بشارت دهند كه دختر نصيب تو شده، صورتش (از فرط ناراحتى)، سياه مى شود و به شدّت خشمگين مى گردد. به خاطر بشارت بدى كه به او داده شده، از قوم و قبيله خود متوارى مى گردد (و نمى داند) آيا او را با قبول ننگ نگهدارد يا در خاك پنهانش كند؟ چه بد حكم مى كنند!»

گاه، در كشتن فرزندان، به دختران قناعت نمى كردند و پسران خود را كه سرمايه زندگى شان محسوب مى شد، به خاطر ترس از فقر، مى كشتند. به همين دليل، قرآن مجيد، آنها را از اين كار نهى مى كند و در آيه 31 سوره اسراء مى فرمايد: «(وَ لاََتَقْتُلُوا أوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاق نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ اِيّاكُمْ); فرزندان خود را از ترس فقر به قتل نرسانيد; (زيرا) ما آنها و شما را روزى مى دهيم.

حتّى گاه، پدر، فرزند را به بهانه كوچكى مى كشت و گاه پسر، پدر را و برادران، برادر را. قطع رحم، در شكل بسيار وحشتناكى، در ميان آنها حكمفرما بود.

در پايان اين سخن، با ذكر دو جمله، مفاسد معنوى و مادى اجتماع آنها را خلاصه مى فرمايد و مى گويد: «بتها، در ميان شما، برپا بود و گناهان، سراسر وجودتان را فراگرفته بود; أَلاَْصْنامُ فيكُمْ مَنْصُوبَةٌ وَ الاْثامُ بِكُمْ مَعْصُوبَةٌ».

تعبير «منصوبة» گويا، اشاره به اين نكته است كه آنها، نه تنها از بت پرستى شرم نداشتند، بلكه به آن افتخار مى كردند و در گوشه و كنار جامعه خود، بت ها را برپا داشته بودند.

معصوبة، از مادّه «عصب» (رشته اى كه استخوان ها و عضلات را به هم پيوند مى دهد) گرفته شده و در اينجا، اشاره است به انواع گناهانى مانند خونريزى و آدم كشى و قطع رحم و تجاوز به نواميس و غارت اموال و آلودگى به قمار و شراب و فحشاء و... كه تمام وجود عرب جاهلى را فرا گرفته بود.

به اين ترتيب، امام (عليه السلام)در اين جمله هاى كوتاه، اشاره به انحرافات عقيدتى و اخلاقى و مشكلات اقتصادى و عاطفى جامعه آنها كرده و انحطاط آنها را در اين چهار محور بيان مى فرمايد كه هر كدام، داستانِ مفصّل و ويژه اى دارد.

##### 1 ـ سوره احزاب، آيه 45.
2 ـ مانند 28 سبأ، و 24 فاطر، و 8 فتح، و 119 بقره.
3 ـ «منيخون» از ماده «نوخ» به معناى «خواباندن شتر» است. بديهى است كسانى كه شترهاى خود را در ميان سنگ هاى خشن بخوابانند، محل استراحت خودشان نيز همان جا خواهد بود.
4 ـ «جَشِبَ» (بر وزن خَشِنَ) به همان معناى «خشن و ناصاف و ناگوارا» است.
5 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ميثم، جلد 2، صفحه 24; در اين كه ضبط واژه «امّ جبين» چگونه است، بعضى، آن را با دو «ياء» و بعضى، با «باء و ياء» (امّ حبين) بعضى، با «جيم» (امّ جبين) نوشته اند. و در اين كه اين حيوان، چه حيوانى است، نيز در ميان دانشمندان گفت و گو است. بعضى، آن را حيوانى شبيه آفتاب پرست (نوعى از مارمولك ها) دانسته اند. و تنفّر عرب بيابانى از آن، شايد به خاطر مسموميتى بوده كه از خوردن آن حاصل مى شده است.

▲نكته ها

▲1 ـ دورنمايى از عصر جاهليّت

بحث درباره دوران جاهليت و مسايل مختلف مربوط به آن، از مباحثى است كه براى شناخت اسلام و عظمت پيامبر، بسيار لازم است. دانشمندان و موّرخان اسلام، سعى كردند كه تمام مسائل مربوط به آن دوران را جمع آورى كنند. ما، در شرح خطبه دوم نيز اشاراتى به اين مسأله داشتيم، ولى از آنجا كه امام(عليه السلام)در فراز نخست خطبه مورد بحث، اشارات پرمعنايى به آن موضوع كرده است، لازم است نكات تازه اى را در زمينه محورهاى چهارگانه اى كه امام (عليه السلام)در اين فراز مورد توجه قرار داده است، يادآور شويم:

(الف): در مورد اعتقادات خرافى آنها، سخن بسيار است. بت پرستى، بر تمام جامعه آنها حاكم بود، اعم از بت هايى كه همه قبايل به آن احترام مى گذاشتند و در خانه كعبه نصب شده بود و بت هاى قبيلگى و بت هاى خانوادگى، بت هايى كه به اشكال مختلف ساخته بودند و بت هايى كه بدون شكل بودند و مثلا قطعه سنگى، آن را تشكيل مى داد.

فرشتگان را، دختران خدا مى پنداشتند، در حالى كه خودشان از دختر شديداً متنفّر بودند.

قيامت را انكار مى كردند و بسيارى از آنها، براى انجام هر كار مهمّى، با بت ها، مشورت مى كردند.

طريق مشورت آنها با بت ها، اين بود كه چوبه هاى تيرى را كه روى آنها «افعلْ» و «لاتفعل» نوشته بودند، زبان بت مى انگاشتند و آنها را در كيسه اى ريخته، به هم مى زدند و يكى را بيرون مى آوردند و آن را، به عنوان فرمان بت، واجب العمل مى پنداشتند.

اعتقادات آنها به خرافاتى مانند، غول هاى بيابانى و پرنده هاى شوم و مبارك و امور ديگرى از اين قبيل، سايه شومى بر افكار آنها افكنده بود.

(ب): در محور دوم، يعنى وضع دردناك اقتصادى آنها، همين بس كه نه تنها دختران، بلكه پسران را كه سرمايه زندگى آنها محسوب مى شد، از ترس فقر، به زير خاك مى كردند. درآمد بسيارى از آنها، از طريق غارتگرى و چپاول اموال ديگران و غافله ها بود. پاهاى برهنه اندام نيمه عريان بسيارى از آنان، از فقر اقتصادى حاكم بر آنها حكايت مى كرد و اگر يكى از آنها صاحب لباس ساده اى مى شد، افتخار مى كرد كه لباسى دارد كه هم تابستانه است و هم بهاره و هم زمستانه!

مَنْ يَكُ ذابَت فَهذا بَتّى *** مُقَيِّظ مَصَيِّف مُشَتٍّ!

(ج): در مورد وضع عاطفى آنها همين بس كه آنها بر هيچ كس و هيچ چيز رحم نمى كردند و به گفته ابن خلدون، به خاطر طبيعت توّحشى اى كه داشتند، آن چنان تمايل به غارتگرى و فساد داشتند كه هر چيزى را كه به دستشان مى افتاد، غارت مى كردند و از اين كار خود لذّت مى بردند آنها، رزق خود را در سايه نيزه هايشان مى دانستند و حدّ و مرزى براى غارت اموال قائل نبودند.

نقل مى كنند يكى از آنها از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) توصيف بهشت و نعمت هاى بهشتى را شنيد. پرسيد آيا در آنجا جنگ و خونريزى وجود دارد و هنگامى كه جواب منفى شنيد، گفت: «اِذَنْ لاخَيْرَ فيها; بنابراين فايده اى ندارد».

در بعضى از تواريخ آمده است كه در ميان اعراب جاهلى، يك هزار و هفتصد جنگ رخ داد كه بعضى از آنها يكصد سال يا بيشتر ادامه داشت و نسل هاى متعددى آمدند و رفتند و آتش جنگ همچنان زبانه مى كشيد. و چه بسا اين جنگ هاى طولانى، به بهانه هاى واهى و بى ارزش رخ مى داد.

عرب جاهلى، معتقد بود كه خون را جز خون نمى شويد، بلكه گاهى بابت يك موضوع كوچكى چندين برابر انتقام مى گرفتند.

در بعضى از تواريخ آمده است كه مردى به نام شَنْفَرى به خاطر اهانتى كه از طرف فردى كه از قبيله موسوم به «سلامان»، به او شد، با خود عهد كرد كه يكصد نفر را از آنان به قتل برساند. نود و نه نفر را كشت و فرار كرد و همچنان در فكر نفر صدم بود كه از دنيا رفت. تصادفاً، جمجمه او به فردى از همان قبيله اصابت كرد و او را از پاى در آورد. اهل قبيله او گفتند: «او، به عهدش وفا كرد و انتقام خود را گرفت».(1)

ممكن است كه بعضى از اين داستان ها، مبالغه آميز باشد، ولى به هر حال، نشان مى دهد كه آنها در چنان شرايطى زندگى مى كردند كه اين گونه داستان ها، متناسب حالشان بود.

(د): در بُعد مفاسد اجتماعى نيز وضع بسيار اسفناكى داشتند. زندگى آنها آميخته با شراب بود تا آنجا كه لفظ «تجارت» در عرف آنها در معناى «شراب فروشى» تفسير مى شد. شجاعت را به معناى آدم كشى، و غيرت و عفت را به معناى پنهان كردن نوزادان دختر در زير خاك تفسير مى كردند. آنها، به سه چيز عشق مىورزيدند: زن و شراب و جنگ.

يكى از شعراى آنها مى گويد:

اذا متُّ فادْفِنّى الى جنبِ كرمة *** تروّى عَطامى بعد موتى عروقها

و لاتدفنّنى فى الفلات فاِنَّنى *** أخافُ اذا مامِتُّ أَلاّ أذوقها

هنگامى كه مُردم، مرا، در كنار درخت انگورى دفن كنيد، تا ريشه هاى آن استخوان مرا (از شرابش) سيراب كند!

مرا، هرگز در بيابان دفن نكنيد; از اين مى ترسم كه بعد از مردن، آن را بچشم!

آنها معتقد بودند كه بايد دوستان و هم پيمانان خود را يارى كنند، خواه حق بگويند يا باطل.

قمار، در ميان آنها، چنان گسترش يافته بود كه گاه، زنانِ خود را در قمار مى باختند.

زنان آلوده، در ميان آنها به قدرى زياد بود و آشكارا افراد را به سوى خود دعوت مى كردند كه گروهى از آنها، بر در خانه خود، پرچمى نصب مى كردند تا مردان هوسباز را به سوى خود بكشانند. اينها را، ذوات الاعلام (زنان صاحب پرچم) مى ناميدند.

و از اين گونه مفاسد، در ميان آنها، بسيار بود كه ذكر همه آنها به طول مى انجامد.(2)

آرى، عرب جاهلى، چنين بود و خداوند به بركت اسلام، آنها را نجات داد. نه تنها از خرافات و بت پرستى و عقايد منحط رهايى يافتند، بلكه وضع اجتماعى و اقتصادى و عاطفى آنها نيز دگرگون شد و از اين انسان هاى نيمه وحشى، افرادى ساخته شد كه نمونه اتمّ انسانيت بودند، همانند ابوذرها و مقدادها و عمارها و بلال ها.

عظمت رسالت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)در همين مقايسه، روشن مى شود. مشاهده ظهور آثار جاهليت در عصر و زمان ما، در اشكال و سيع تر و وحشتناك تر ـ به خاطر جدا شدن از تعليمات انبيا، مخصوصاً تعليمات پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) ـ گواه ديگرى بر عظمت رسالت آنها است.

##### 1 ـ آلوسى، در بلوغ الادب، داستان شنفرى (شاعر معروف جاهلى) را به صورت گسترده آورده است و آنچه در بالا آمد، خلاصه اى از آن بود. (بلوغ الادب، جلد 2، صفحه 145).
2 ـ براى آگاهى بيشتر مى توانيد به كتاب هاى بلوغ الادب و اسلام وجاهليت و تاريخ الكامل، (جلد 1) و سيد المرسلين و شرح علامه خويى بر نهج البلاغه، مراجعه كنيد.

###

###

▲2 ـ بدترين خانه ها يا بهترين خانه ها

نكته قابل توجه اين كه در خطبه مورد بحث، محل زندگى عرب جاهلى را بدترين خانه ها و سرزمين توصيف فرموده، در حالى كه در توصيف همان عصر و زمان، در خطبه دوم تعبير به «خيرُ دار و شَرُّ جيران; بهترين خانه با بدترين همسايگان» آمده است و با توجه به اين كه سرزمين مكه، در هر دو عبارت، مورد توجه بوده، تضادى به نظر مى رسد، امّا كمى دقّت، نشان مى دهد كه هيچ تضادى در ميان اين دو نيست. سرزمين مكّه، ذاتاً، كانون بهترين خانه، يعنى خانه كعبه بود، ولى بالعرض، تمام اين سرزمين مقدّس و حتى خانه خدا، آلوده به شرك بت پرستى و مفاسد اخلاقى شده بود. بنابراين، از يك نظر، بهترين خانه بود و از نظر ديگر، بدترين خانه.

* * *

▲بخش دوم

فَنَظَرْتُ فَإِذَا لَيْسَ لِي مُعِينٌ إِلاَّ أَهْلُ بَيْتِي، فَضَنِنْتُ بِهِمْ عَنِ المَوْتِ، وَ أَغْضَيْتُ عَلَى القَذَى، وَ شَرِبْتُ عَلَى الشَّجَا، وَ صَبَرْتُ عَلى أَخْذِ الْكَظَمِ، وَ عَلى أَمَرَّ مِنْ طَعْمِ الْعَلْقَمِ.

### ترجمه

من، نگاه كردم و ديدم (براى گرفتن حق خود و مسلمانان) يار و ياورى جز خاندانم ندارم (به همين دليل، قيام نكردم; چرا كه) به مرگِ آنان راضى نشدم و اين، در حالى بود كه چشم، بر خاشاك فرو بستم و با گلويى كه استخوان در آن گير كرده بود (جرعه تلخ حوادث را) نوشيدم و بر نوشيدن اين جرعه ـ كه تلخ تر از حَنَظْل بود ـ شكيابى كردم.

▲شرح و تفسير

▲صبر جانكاه

امام (عليه السلام)در اين فراز از خطبه، به حوادثى كه بعد از رحلت پيامبر اسلام واقع شد، مخصوصاً، داستان خلافت، اشاره كوتاه و پرمعنايى مى كند و دليل قيام نكردن خود را براى گرفتن حق مسلّم خويش، يعنى خلافت رسول الله ـ كه در واقع حق مسلمانان بود ـ بيان مى كند، مى فرمايد: «من، نگاه كردم و ديدم (براى گرفتن حق خود و مسلمانان) يار و ياورى جز خاندانم ندارم; فَنَظَرْتُ فَإِذَا لَيْسَ لِي مُعِينٌ إِلاَّ أَهْلُ بَيْتِي».

واضح است كه قيام در مقابل آن گروه متشكّل ـ كه به شهادت تواريخ، قبل از رحلت پيامبر اسلام، براى نيل به خلافت، برنامه ريزى كرده بودند ـ به اتّكاى چند نفر و ياورانى معدود و محدود، با هيچ منطقى سازگار نبود; زيرا چنين قيامى نه تنها به نتيجه نمى رسيد، بلكه سبب مى شد گروهى از بهترين افراد خاندان پيامبر نيز كشته شوند و به علاوه، ممكن بود اين درگيرى، سبب شود كه شكافى در ميان مسلمانان ايجاد گردد و منافقان ـ كه در انتظار چنين حوادثى بعد از رحلت پيامبر بودند ـ از آن بهره گرفته، موجوديت اسلام را به خطر بيندازند. به همين دليل، امام، سكوت دردآلود را، بر قيامى كه اين همه خطر داشت، ترجيح داد.

به همين دليل، امام، در ادامه سخن خويش مى فرمايد: «من قيام نكردم; چرا كه به مرگِ آنان راضى نشدم و اين، در حالى بود كه چشم بر خاشاك فرو بستم و با گلويى كه استخوان در آن گير كرده بود (جرعه تلخ حوادث را) نوشيدم و بر نوشيدن اين جرعه ـ كه تلخ تر از حَنَظْل بود ـ شكيابى كردم; وَ أَغْضَيْتُ(1) عَلَى القَذى(2)، وَ شَرِبْتُ عَلَى الشَّجَا(3)، وَ صَبَرْتُ عَلَى أَخْذِ الْكَظَمِ(4)، وَ عَلى أَمَرَّ مِنْ طَعْمِ الْعَلْقَمِ(5).

##### 1 ـ «أَغْضَيْتُ» از مادّه «غضى» و به معناى «نزديك كردن پلك هاى چشم به هم» و به تعبير ديگر «چشم فرو بستن» است. به همين جهت شب هاى تاريك و ظلمانى را، ليالى غاضيه مى گويند.
2 ـ «قذى» (بر وزن قضا) به گفته مقاييس، مفهومى بر خلاف صفا و خلوص دارد و به همين جهت، به شىء آلوده اى كه در آب بيفتد و آن را خراب كند، «قذى» مى گويند و نيز به چيزهايى كه در چشم مى افتد و چشم را ناراحت مى كند، «قذى» گفته مى شود.
3 ـ «شجا» از مادّه «شجو» به معناى «سختى و شدت و اندوه و غم» است. اين تعبير، در مواردى كه چيزى گلوگير انسان مى شود نيز به كار مى رود.
4 ـ «كَظَم» (بر وزن غَضَب) از مادّه «كظم» است. به گفته راغب در مفردات، اين كلمه، در اصل، به معناى «محل خروج تنفس» است و كظوم، به معناى «حبس نفس و سكوت» آمده است. اين مادّه به معناى «بستن دهان مشك بعد از پر كردن از آب» نيز به كار رفته است و در خطبه بالا، اشاره به اين است كه با اين كه دشمن، گلوى مرا گرفته بود و مى فشرد، من شكيبايى كردم.
5 ـ «علقم» به گفته مجمع البحرين، درختى است بسيار تلخ كه به آن حنظل نيز گفته مى شود و عَلْقَمه، به معناى «تلخى» آمده است.

####

▲نكته ها

▲1 ـ طوفانهايى كه بعد از پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) رخ داد

اين تعبيرات، همانند تعبيراتى است كه در خطبه سوم، خطبه شقشقيّه آمده است، بلكه از آن شديدتر است و نشان مى دهد كه على (عليه السلام) در آن دوران 25 ساله اى كه او را از تصدّى خلافت پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) باز داشته بودند، ساعت ها و روزهاى بسيار تلخ و دردناكى را مى گذارند. نه به خاطر اين كه در رأس حكومت نيست، چرا كه خودش، صريحاً، بى اعتنايى خويش را به اين امر، در خطبه هاى متعدّد بيان كرده و روشن ساخته است كه اين مقام، تنها، يك مسؤوليت الهى است، نه وسيله اى براى افتخار و مباهات، بلكه براى اين، شديداً، ناراحت بود كه مى ديد، مردم، تدريجاً از روح اسلام دور مى شوند و بسيارى از سُنَن جاهلى، زنده مى شود و سرانجام همان شد كه تاريخ نشان داد; يعنى معاويه به حكومت رسيد و خلافت رسول الله را به نوعى سلطنت خودكامه پر زرق و موروثى تبديل كرد و بعد از او يزيد و يارانش بر آن تخت نشستند. و مرتكب اعمالى شدند كه در بدترين حكومت هاى خودكامه كم نظير است.

تعبيرات پرمعناى امام (عليه السلام) در اين جمله ها، نشان مى دهد كه چگونه تبليغات گسترده و شديد سردمداران حكومت، از يك سو، و تهديد و اِرعاب مردم، از سوى ديگر، امام (عليه السلام) را كه شايسته ترين فرد براى خلافت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) بود و از سوى پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) نيز براى همين منصب تعيين شده بود، به انزوا كشاند تا آنجا كه جز اهل بيتش، كسى، به عنوان يار و ياور، براى او باقى نمانده بود! در حديث معروفى كه مورخان نقل كرده اند، مى خوانيم كه على (عليه السلام) مى فرمود: «لَو وَجَدْتُ أَربَعينَ ذَوِى عَزم لَقاتَلْتُ; اگر چهل نفر از افراد بااراده و مصمّم مى يافتم، همراهِ آنها، پيكار مى كردم (و اجازه نمى دادم حكومت اسلامى را از مسيرى كه پيامبر (عليه السلام)تعيين كرده بود، منحرف سازند).(1)»

و نيز اين تعبيرات نشان مى دهد كه حاميان خلافت، حتى از كشتن اهل بيت امام(عليه السلام) نيز اِبا نداشتند چرا كه مى فرمايد: «فَضَنَنْتُ بِهم عَنِ الْمَوتِ; من، دريغ داشتم كه آنان را به كام مرگ بفرستم.» و اين، به راستى عجيب و وحشتناك است! هر چند اين گونه مسائل مهم اخلاقى، در عالم سياست و حكومت، شگفت انگيز نيست!

اين احتمال نيز وجود دارد كه حاميان متعصّب خلافت، منتظر بهانه اى بودند تا فرزندان امام (عليه السلام) را كه احتمال جانشينى آنان را در آينده مى دادند، از ميان بردارند تا كسى براى تصدّىِ پُست خلافت، از اهل بيت باقى نماند.

اما اين كه اين دوران، تا اين حد در كام امام (عليه السلام) تلخ و ناگوار بود و در حقيقت، سخت ترين روزهاى عمر امام (عليه السلام) همين ايام بود كه در گوشه خانه نشسته و ناظر اَعمالِ بى رويه اى بود كه به نام حكومت اسلامى انجام مى گرفت، اعمالى مانند تحريف عقايد و اشتباه در فهم احكام اسلام و ارتكاب انواع تبعيضات و بى عدالتى ها و سرانجام، تبديل حكومت اسلامى به سلطنت خودكامه اى، همانند سلطنت فرعون و قيصر و كسرا.

پاسخ اين سؤال را، بايد در نامه 62 نهج البلاغه، يافت. آنجا، امام مى فرمايد: «به خدا سوگند! من، هرگز باور نمى كردم و به خاطرم خطور نمى كرد كه عرب، بعد از پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) امر امامت و رهبرى را از اهل بيت او بگرداند و آن را بعد از حضرتش، از من دور سازد! تنها چيزى كه مرا ناراحت كرد، اجتماع مردم اطراف فلان شخص بود كه با او بيعت كردند (كسى كه من، او را شايسته اين مقام نمى ديدم و مشكلات عظيم جامعه اسلامى را در دوران حكومت وى، بوضوح پيش بينى مى كردم). من، دست روى دست گذاشتم و از بيعت خوددارى كردم. (نه توان مخالفت بود و نه جاى همكارى) تا اين كه با چشم خود ديدم گروهى از اسلام بازگشته و مى خواهند دين محمد (صلى الله عليه وآله وسلم) را نابود سازند. (اينجا بود) ترسيدم اگر اسلام و اهل آن را يارى نكنم، شاهد شكاف در بنيان نيرومند اسلام يا محو آن بوده باشم كه مصيبتش براى من، از رها ساختن خلافت و حكومت، بسيار سنگين تر بود... لذا، براى دفع اين حوادث، به پا خاستم تا باطل از ميان رفت و دين اسلام از خطر (خطر منافقان و دشمنان اسلام) رهايى يافت ...; فَنَهَضْتُ فى تِلْكَ الاَْحداثِ حَتّى زاحَ الْباطِلُ وَ زَهَقَ وَ اطْمَأَنَّ الدّينُ وَ تَنَهْنَهَ.»

اين تعبيرات، نشان مى دهد كه امام (عليه السلام) در آن دوران در ميان دو مسأله ناگوار گرفتار بود: در يك سو، از دست رفتن حقِّ مسلّم خودش و مسلمانان را مشاهده مى كرد، حقّى كه با از بين رفتنش، انحرافات عجيبى پيدا شد، و از سوى ديگر، توطئه شديد منافقان و دشمنان اسلام را مى ديد كه براى نابودى و محو اسلام، كمر بسته بودند و سوگند خورده بودند. و امام (عليه السلام) بر اساس قاعده منطقى و عقلانى و شرعىِ اهمّ و مهم، به يارى اسلام شتافت و در برابر مشكل نخست، دندان بر جگر گذاشت و ناراحتى ها را تحمّل كرد.

##### 1 ـ اين روايت را، نصر بن مزاحم، از آن حضرت نقل كرده است; شرح نهج البلاغه، ابن ميثم، جلد 2، صفحه 26; و شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 22.

###

###

###

▲2 ـ آيا امام (عليه السلام)با خليفه اول بيعت كرد؟

در اين كه موضع على (عليه السلام) در برابر خليفه نخست و تصميمى كه در سقيفه بنى ساعده گرفته شد، چه بوده است، در ميان مورّخان و محدّثان، گفتوگو است. دانشمندان و علماى شيعه و اهل سنت، در اين مسأله، اتفاق نظر ندارند. شارح بحرانى مى گويد: غالبِ علماى شيعه را عقيده بر اين است كه على (عليه السلام) از بيعت با خليفه نخست خوددارى كرد و گروهى از بنى هاشم نيز در اين مسأله با او هم صدا بودند، ولى سرانجام، گروهى آمدند و آنها را به اجبار، نزد ابوبكر بردند و امام (عليه السلام) و ساير بنى هاشم، از روى اكراه، بيعت كردند.

مطابق قول ديگر، اميرمؤمنان على (عليه السلام) در خانه ماند و بيرون نيامد. آنها نيز چون احساس كردند كه او، تنها است و اقدامى ضد آنان نمى كند، از آن حضرت، صرف نظر كردند.

در اينجا نظر ديگرى است كه غالب محدّثان اهل سنّت طرفدار آن هستند و آن اين كه امام (عليه السلام) شش ماه از بيعت خوددارى كرد تا فاطمه زهرا (عليها السلام)بانوى اسلام، ديده از جهان بربست. بعد از آن آمد و از روى اختيار، بيعت كرد.

مرحوم شرف الدّين در المراجعات، در اينجا، تحليل جالبى دارد. خلاصه آن، اين است كه امام (عليه السلام) مى خواست از يك سو، حقِّ مسلّم خود را در خلافت و نص و وصيت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) را محترم بشمارد و از سوى ديگر، به منافقان و بدانديشان ـ كه براى محو اسلام، در كمين نشسته بودند و اختلافات مهاجران و انصار نيز، زمينه را براى قدرت نمايى آنان فراهم مى ساخت، ـ مجالِ عرضِ اندام ندهد. به همين دليل، مدتى از بيعت خوددارى كرد تا مسأله نخست، يعنى (مقامِ خلافت و امامت او)، تثبيت گردد و سپس براى حفظ اسلام و دفع شرّ منافقان، اقدام به بيعت كرد تا مسأله دوم روى ندهد.(1)

در بعضى از فرازهاى نهج البلاغه نيز اشاره اى به اين معنا ديده مى شود.(2)

باز، در ذيل خطبه ها و نامه هاى متناسب با اين بحث، در اين زمينه سخن خواهيم گفت، ان شاءالله تعالى.

* * *

##### 1 ـ المراجعات، نامه 84.
2 ـ نهج البلاغه، نامه 62.

####

▲بخش سوم

وَ منها: وَ لَمْ يُبَايِعْ حَتَّى شَرَطَ أَنْ يُؤْتِيهِ عَلَى الْبَيْعَةِ ثَمَناً، فَلاَ ظَفِرَتْ يَدُ الْبايِعِ، وَ خَزِيَتْ أَمَانَةُ الْمُبْتَاعِ، فَخُذُوا لِلْحَرْبِ أُهْبَتَهَا، وَ أَعِدُّوا لَهَا عُدَّتَهَا فَقَدْ شَبَّ لَظَاهَا، وَ عَلاَ سَنَاهَا، وَاسْتَشْعِرُوا الصَّبْرَ فَإِنَّهُ أَدْعَى إِلَى النَّصْرِ.

### ترجمه

و در ادامه آمده:

او (عمروعاص) ـ با معاويه ـ بيعت نكرد تا اين كه بر او شرط كرد كه در برابر آن، بهايى دريافت كند. (در اين معامله شوم)، دست فروشنده، به پيروزى نرسد! و سرمايه خريدار به رسوايى منتهى شود!

(اكنون كه آنها روى بلاد مسلمانان و حكومت بر مسلمانان، اين چنين معامله مى كنند) آماده پيكار شويد و ساز و برگ جنگ را فراهم سازيد! كه آتش جنگ، زبانه كشيده و شعله هاى آن بالا گرفته است. و صبر و استقامت را شعار خود سازيد! كه بيش از هر چيز، پيروزى را به سوى شما فرا مى خواند.

▲شرح و تفسير

▲معامله رسواى سياسى

در بخش سوم اين خطبه، امام (عليه السلام) ضمن اشاره به ماجراى رسواى معامله عمروعاص با معاويه، بر سر بيعت كردن با او و نتيجه آن مى فرمايد: سپس مسلمانان را به آماده شدن براى پيكار با پيمان شكنان دعوت مى كند. مى فرمايد: «او (با معاويه) بيعت نكرد تا اين كه بر او شرط كرد كه در برابر آن، بهايى دريافت كند; وَ لَمْ يُبَايِعْ حَتَّى شَرَطَ أَنْ يُؤْتِيهِ عَلَى الْبَيْعَةِ ثَمَناً».

مورّخان، آورده اند كه امام (عليه السلام) بعد از پيروزى در جنگ جمل، وارد كوفه شد و آن را مقرّ حكومت خود قرار داد و جرير بن عبدالله بجلى را براى گرفتن بيعت از معاويه، به شام فرستاد. معاويه كه مايل نبود با امام (عليه السلام) بيعت كند، در اين باره، به مشورت پرداخت. برادرش، عتبة بن ابى سفيان، به او گفت: «در اين كار، از عمروعاص كمك بگير! چرا كه مى دانى مردى است بسيار هوشمند و صاحب نظر. ولى او، كسى بود كه زير بار حكم عثمان در حيات او نرفت و طبيعى است كه تسليم تو نخواهد شد، مگر اين كه بهاى قابل ملاحظه اى براى او قرار دهى كه دين خود را به تو بفروشد و اين كار را خواهد كرد، چرا كه او مرد دنياپرستى است».

معاويه، نامه اى براى عمروعاص نوشت و از وى در اين باره كمك خواست و او را به شام دعوت كرد. عمرو، در اين باره، با فرزندانش به مشورت پرداخت. يكى از فرزندان او به نام عبدالله، او را از دخالت در اين گونه كارها و حاشيه نشينى معاويه برحذر داشت، ولى فرزند ديگرش به نام محمد، او را تشويق كرد كه به شام رود و به معاويه ملحق شود.

پس از ورود عمروبن عاص به شام، معاويه، در مجلسى به او چنين گفت: «يا أَباعبدِالله! أَدعُوكَ اِلَى الْجِهادِ هذَا الرَّجُلِ الَّذى عَصَى اللهَ وَ شَقَّ عَصَى الْمُسلِمينَ وَ قَتَلَ الْخَليفَةَ وَ أَظْهَرَ الْفِتْنَةَ وَ فَرَّقَ الْجَماعَةَ وَ قَطَعَ الرَّحِمَ»!

اى اباعبدالله (كنيه عمروبن عاص است) من، از تو دعوت مى كنم كه با اين مرد كه به نافرمانى خدا برخاسته و وحدت مسلمانان را به اختلاف مبدل كرده و خليفه را كشته و فتنه را آشكار ساخته و جمع مردم را به پراكندگى كشانده و قطع رحم كرده است،(1) پيكار كنى».

عمرو ـ كه از دروغ پردازى هاى او آگاه و باخبر بود و مى دانست هيچ يك از اين تعبيرات درباره على (عليه السلام) صادق نيست ـ رو به او كرد و گفت: «منظورت از اين شخص چه كسى است؟» معاويه گفت: «منظورم، على است.» عمروبن عاص گفت: «وَ اللهِ! ما أنْتَ و علىُّ بِجَمْلَى بَعير لَيْسَ لَكَ هِجْرَتُهُ وَ لاسابِقَتُهُ وَ لاصُحْبَتُهُ وَ لاجِهادُهُ و لافقْهُهُ و لاعلْمُهُ. وَ وَاللهِ! اِنَّ لَهُ مَعَ ذلِكَ لَحْظاً فِى الْحَرْبِ لَيْسَ لاَِحد غَيرَهُ; به خدا سوگند! اى معاويه! تو، با على، هرگز برابر نيستى; نه افتخار او را در هجرت با پيامبر دارى و نه سابقه او را در اسلام و نه همنشينى اش با رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) را و نه جهادش را و نه فقهش را و نه علمش را. افزون بر اين، به خدا سوگند! او، بهره وافرى در جنگ دارد كه هيچ كس به پاى او نمى رسد ـ سپس اضافه كرد ـ با اين حال و با تمام خطراتى كه در اين كار است، اگر من، با تو بيعت كنم كه با او بجنگم، چه پاداشى براى من قرار خواهى داد؟» معاويه گفت: «هر چه خودت بگويى!» عمرو گفت: «بعد از پيروزى، حكومت مصر را به من واگذار كن» معاويه تأملى كرد و گفت: «من، خوش ندارم كه عرب درباره تو بگويند به خاطر اغراض دنيوى، با من بيعت كردى.» عمروبن عاص گفت: «اين حرف ها را كنار بگذار! (مطلب همين است كه من مى گويم بايد حكومت مصر را به من واگذار كنى). معاويه، سرانجام، بعد از مشورت با برادرش در برابر پيشنهاد عمرو تسليم شد و اين قرار داد را با او امضا كرد.(2)

اين نكته قابل توجه است كه اصرار عمروبن عاص بر حكومت مصر ـ گذشته از اين كه مصر، يكى از مراكز مهم دنياى آن روز و پايگاه قدرت و ثروت محسوب مى شد ـ به اين خاطر بود كه او، مصر را در عصر خليفه دوم، فتح كرده بود و از نزديك زيبايى ها و درآمد سرشار و مواهب مادّى مصر را مشاهده كرده بود; زيرا، در تمام مدت خلافت عمر، او، والى مصر بود و بعد از او نيز چهار سال، در زمان عثمان، بر آن سرزمين حكومت مى كرد تا اين كه عثمان او را معزول كرد.

به هر حال، امام (عليه السلام) در ادامه اين سخن مى فرمايد: «در اين معامله شوم، دست فروشنده به پيروزى نرسد! و سرمايه خريدار، به رسوايى منتهى شود!

(فَلاَ ظَفِرَتْ يَدُ الْمُبايِعِ، وَ خَزِيَتْ أَمَانَةُ الْمُبْتَاعِ)!(3)

در حقيقت، اين سخن، نفرينى است بر ضد اين خريدار و اين فروشنده. درست است كه معاويه، به گفته خود عمل كرد و حكومت مصر را به او سپرد، ولى اين حكومت، چند سالى بيشتر دوام پيدا نكرد و اجل، به عمروبن عاص مهلت نداد. به علاوه، سخنانى كه از او، در پايان عمر نقل شده، نشان مى دهد كه از پايان كار خود بيمناك بود و آن رضايت باطنى و درونى كه لازمه پيروزى است، هرگز نصيب او نشد.(4)

نيز معاويه اگر چه با اين كار خود، پايه هاى حكومتش را محكم كرد، ولى مى دانيم سرانجام، اين حكومت، به رسوايى كشيد. تمام چهره هاى محبوب صحابه، از مهاجران و انصار و افراد خوشنام و پرهيزكار، از اطراف او پراكنده شدند و بازماندگان دشمنان اسلام و سردمداران جاهليت عرب، اطراف او را گرفتند و حكومت خودكامه اى كه پايه هايش بر قتل و ارعاب و تهديد و هتك محرمات استوار بود، براى او باقى ماند.

اين احتمال نيز وجود دارد كه جمله بالا، نفرين نباشد، بلكه جمله خبريه باشد; يعنى، اشاره به اين واقعيت است كه فروختن دين به دنيا، هرگز، قرين با پيروزى نيست، و هم فروشنده زيان مى كند و هم خريدار رسوا مى شود، به اين مطلب، در آيات قرآن اشاره شده است، آنجا كه مى فرمايد: «أُولئِكَ الَّذينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَمارَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ(5); آنها، كسانى هستند كه هدايت را به گمراهى فروختند و اين تجارت آنها، سودى نداده و هدايت نيافتند.»

و در جايى ديگر مى فرمايد: «أوُلئِكَ الَّذينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالاْخِرَةِ فَلايُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْصَرُونَ(6); آنها، كسانى هستند كه آخرت را به زندگى دنيا فروختند، از اين رو، عذاب آنان، تخفيف داده نمى شود و كسى آنان را يارى نخواهد كرد».

تعبير به امانت، در كلام امام (عليه السلام) كه ناظر به حكومت مصر و حقوق مسلمانان آن ديار است، اشاره به اين حقيقت است كه حكومت بر انسان ها، يك امانت الهى است و تنها بايد در دست پاكان و صالحان باشد تا به نفع مردم جريان يابد و آنها كه آن را وسيله كامجويى و منافع شخصى و هوسرانى خويش مى سازند، در حقيقت، خائنان به اين امانت الهى هستند و كارشان به رسوايى مى كشد. به همين دليل، بسيارى از مفسران، در تفسير آيه (اِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الاَْماناتِ اِلى أَهْلِها)(7) حكومت و ولايت را، به عنوانِ تنها مصداق يا يك مصداق روشن از امانت الهى شمرده اند.

در ادامه اين سخن امام (عليه السلام) مى فرمايد: «اكنون كه چنين است و حاكمان شام، براى تحكيمِ پايه هاى قدرت خود، روى بلاد مسلمانان، بى رحمانه معامله مى كنند و رشوه هاى بسيار به هم مى دهند) شما آماده پيكار شويد و ساز و برگ جنگ را فراهم سازيد! كه (با اين اَعمال حاكمانِ شام) آتش جنگ زبانه كشيده و شعله هاى آن بالا گرفته است; «فَخُذُوا لِلْحَرْبِ أُهْبَتَهَا(8)، وَ أَعِدُّوا لَهَا عُدَّتَهَا فَقَدْ شَبَّ(9)لَظَاهَا(10)، وَ عَلاَ سَنَاهَا(11).»

اين تعبير، نشان مى دهد كه امام، تمام راه هاى مسالمت آميز را براى پايان دادن به مخالفت نفاق افكنان، مخصوصاً، حاكمان شام به كار گرفته بود و چون هيچ كدام سودى نبخشيد و روز به روز توطئه ها شديدتر و پيچيده تر مى شد، دستور آماده شدن براى جنگ داد; چرا كه شعله هاى آن از سوى دشمن، بالا گرفته بود و نشانه هاى آن نمايان گشته بود.

تاريخ اسلام نيز گواهى مى دهد كه دشمنان امام و گروه نفاق افكن، به سرعت، خود را براى جنگ آماده مى كردند و نامه هايى كه براى طلحه و زبير و ديگران نوشتند، نيز گواه اين معنا است.

حضرت، سرانجام سخن خود را با اشاره به مهم ترين عوامل پيروزى، پايان مى دهد و مى فرمايد: «صبر و استقامت را شعار خود سازيد! كه بيش از هر چيز، پيروزى را به سوى شما فرامى خواند; وَاسْتَشْعِرُوا الصَّبْرَ فَإِنَّهُ أَدْعَى إِلَى النَّصْرِ.»

با توجه به اين كه استشعار را از مادّه «ش ع ر» به معناى لباس زيرين (در برابر دثار به معنى لباس روئين) است، اين حقيقت، روشن مى شود كه صبر و استقامت، بايد در درون جان، جاى گيرد و روح انسان را در برابر حوادث سخت، زير بال و پر خويش جاى دهد.

##### 1 ـ اشاره به رابطه خويشاوندى عثمان با بنى هاشم است.
2 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 61 به بعد.
3 ـ «مبتاع» به معناى «خريدار و پذيرنده بيع» است و در اينجا، اشاره به معاويه دارد در برابر بايع و فروشنده كه عمروبن عاص بود.
4 ـ به أسد الغابة فى معرفة الصحابه، (حالات عمروبن عاص) مراجعه شود.
5 ـ سوره بقره، آيه شريفه 16.
6 ـ سوره بقره، آيه 86.
7 ـ سوره نساء، آيه 58.
8 ـ «أُهْبَة» (بر وزن لقمه) به معناى «آمادگى» است و «تأهُّب»، به معناى آماده شدن براى كارى است و «إهاب»، (بر وزن كتاب) به معناى «پوستى» است كه هنوز دبّاغى نشده و آماده براى دباغى است.
9 ـ شبّ، از مادّه «شبب»، شباب به معناى جوانى است. اين ماده، در مورد افروختن آتش نيز به كار مى رود كه تناسبى با برافروخته شدن شعله هاى آتش جوانى دارد.
10 ـ «لَظا» به گفته راغب در مفردات، به معناى شعله خالص آتش است و گاه، به خود آتش نيز گفته مى شود.
11 ـ «سنا» به گفته مقائيس، به معناى سيراب كردن است، و علو و ارتفاع در معناى آن نهفته است. و در جمله مورد بحث، اشاره به برخاستن شعله هاى آتش جنگ دارد.

###

###

▲نكته ها

▲1 ـ سياست هاى دنيوى هيچ اصل اخلاقى را به رسميّت نمى شناسد!

جمله «اَلْمُلْكُ عَقيمٌ; حكومت فرزند ندارد»، به عنوان يك ضرب المثل، براى همه شناخته شده است.

آن جمله، اين حقيقت را بيان مى كند كه در جهان سياست مادى ـ كه بر اساس ارزش هاى دنيوى و خودخواهى و هوسرانى بنا شده ـ خويشاوندى و حتى زن و فرزند و پدر و مادر مطرح نيست و ممكن است همه چيز در اين راه قربانى شود; چرا كه از نظر اين دسته از سياستمداران، بالاترين ارزش، حفظ موقعيّت خويش است، نه چيز ديگر. با اين فرهنگ، طبيعى است كه همه چيز فداى آن شود.

جمله «فَضَنِنْتُ بِهِمْ عَنِ الْمَوتِ; من ناخوش داشتم كه اهل بيت خود را تسليم مرگ كنم»، نشان مى دهد كه مدافعان خلافت، چنان در كار خود مصمم بودند كه اگر امام براى گرفتن حق خويش به كمك بنى هاشم قيام مى كرد، حاضر بودند همه آنان را از دم تيغ بگذرانند و اين، راستى، مايه شگفتى است.

حديث معروف نبوى كه مى گويد: «حُبُّكَ للشَّئِ يُعمى وَ يَصَمْ; علاقه شديد تو به چيزى، چشم و گوش را كور و كر مى كند،(1) در مورد علاقه به جاه و مقام، از همه جا، صادق تر است و آن چه در خطبه بالا آمد، نمونه اى از آن محسوب مى شود.

تاريخ، پر است از شرح حال كسانى كه به خاطر علاقه شديد به جان و مال، چنان كور و كر شدند كه بديهى ترين مسائل را به دست فراموشى سپردند.

##### 1 ـ بحارالانوار، جلد 74، صفحه 165.

▲2 ـ دين به دنيا فروشان!

فروختن دين و ارزش هاى معنوى و الهى به منافع سست مادّى، يكى از فروع و شاخه هاى بحثى است كه در نكته نخست آمد و نمونه اى از آن، عمروعاص است و در خطبه بالا، مورد توجه قرار گرفته است كه براى به دست آوردن حكومت چند روزه در كشور مصر، دين و ايمان خود را فروخت و در پايان عمر نيز طبق نقل مورّخان، از كار خود سخت پشيمان بود، ولى بدبختانه راهى براى بازگشت وجود نداشت.

قرآن مجيد، در آيات بسيارى، اين موضوع را به عنوان يكى از عوامل عمده انحراف، مخصوصاً، براى عالمان دنياپرست ذكر كرده است. از جمله در مورد گروهى از عالمان بنى اسرائيل ـ كه قبل از ظهور اسلام، پيشگويى هاى تورات را درباره اين پيامبر بزرگ آشكارا بيان مى كردند و نشانه هاى او را كه در كتاب آسمانى شان بود برمى شمردند، امّا هنگامى كه آن حضرت ظهور كرد و منافع مادّى آنان به خطر افتاد سعى در اخفا يا تحريف آن كردند ـ اين معنا را، با صراحت، بيان مى كند و در آيه 187 آل عمران مى فرمايد: «وَ إِذْ أَخَذَ اللهُ ميثاقَ الَّذينَ أُوتُوْا الكِتابَ لِتُبَيِّنُنَّهُ لِلنّاسِ وَ لاتَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ و اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلا فَبِئْسَ ما يَشْتَرُونَ; به خاطر بياوريد هنگامى را كه خدا از كسانى كه كتاب (آسمانى) به آنها داده شده، پيمان گرفت كه آن را براى مردم آشكار سازيد و كتمان نكنيد، ولى آنها، آن را پشت سرافكندند و به بهاى اندكى فروختند و چه بد متاعى در برابر آن خريدارى مى كنند.»

روشن است كه قرآن، آنها را به خاطر بهاى اندك ملامت نمى كند، بلكه منظور اين است كه متاع مادّى ـ هر چند برترين مقام و مهم ترين مال باشد ـ در برابر آن، اندك است: «فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِى الاَْخِرَةِ اِلاّ قَليلٌ; متاع زندگى دنيا، در برابر آخرت (و ارزش هاى معنوى)، جز اندكى بيش نيست».(1)

به طور كلّى، تمام كسانى كه اطاعت مخلوق را بر رضاى خالق مقدم مى دارند و منافع نامشروع را بر اطاعت خدا مقدم مى شمرند و براى نيل به مقتضاى هواى نفس، حكم خدا را زير پا مى گذارند، در زمره دين به دنيافروشانند. تنها كسانى كه در هر كار و در هر چيز رضاى خدا را مى طلبند و تمام خواسته هاى نفس را تحت الشعاع آن قرار مى دهند، از اين گروه خارج هستند. آنها، همان حزب الله اند كه حتّى پدر و مادر و بستگان نااهل، در برابر رضاى حق، نزد آنها، ارزشى ندارند(2).

##### 1 ـ سوره توبه، آيه 38.

##### 2 ـ مضمون آيه 22، از سوره مجادله.

###

###

###

▲3 ـ رابطه پيروزى و پايمردى

اگر پيروزى، عوامل مختلفى داشته باشد ـ كه دارد ـ يكى از عمده ترين و مهم ترين اسباب آن، صبر و استقامت است. ارتباط اين دو با هم، آن چنان روشن است كه اُدباى معروف، از قديم، صبر و ظفر را در كنار هم قرار مى دادند. در قرآن مجيد، اين حقيقت، به روشنى بيان شده است تا آنجا كه در مورد پيروزى سپاه اسلام، حتّى در آنجا كه تفاوت فاحشى از نظر عِدّه و عُدّه با سپاه دشمن داشته باشد، سبب آن را صبر و استقامت مى شمرد و مى فرمايد: (إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِاْئَتَيْنِ وَ اِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِاْئَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً(1)); «هر گاه، بيست نفر از شما، صاحب صبر و استقامت باشند، بر دويست نفر غلبه مى كنند و اگر صد نفر باشند، بر هزار نفر.»

به همين دليل، در غزوات اسلامى ـ كه غالباً، نابرابرى نفوس و تجهيزات جنگى وجود داشت و موازنه قوا از اين نظر، به نفع دشمن بود ـ مسلمانان در سايه صبر و استقامت، بر دشمنان خود پيروز مى شدند، صبر و استقامتى كه برخاسته از ايمان به خدا و اعتقاد به معاد بود.

در خطبه مورد بحث نيز امام (عليه السلام) روى اين مسأله تكيه فرموده و با صراحت مى گويد: (وَ اسْتَشْعِرُوا وَ الصَّبْرَ فَاِنَّهُ أَدْعَى إِلَى النَّصْرِ); «صبر و استقامت را شعار خويش سازيد! بيش از هر چيز، پيروزى را به سوى شما فرامى خواند.»

در اين زمينه، سخن بسيار است كه در ذيل خطبه هاى مناسب و كلمات ديگر مولا على (عليه السلام) در نهج البلاغه خواهد آمد.

اين نكته قابل ملاحظه است كه «شعار، چه به معناى لباس زيرين باشد و چه به معناى علامت و نشانه، هر دو، مايه پيروزى است; چرا كه در صورت نخست، كنايه از نفوذ استقامت در روح و جان انسان است و در صورت دوم، هميشه دشمن از افرادِ پراستقامت وحشت دارد.»

* * *

#####
1 ـ سوره انفال، آيه 65.

▲خطبه بيست و هفتم

و من خطبة له عليه السّلام

وَ قَدْ قالَها يَسْتَنْهِضُ بِها النّاسَ حينَ وَرَدَ خبرُ غزوِ الانبار بجيشِ معاويةِ فَلم ينهَضُوا. وَ فيها يَذْكَرَ فضلَ الجهادِ وَ يَسْتنهض الناسَ وَ يَذْكَرُ علْمِهِ بالحَربِ وَ يلقىِ عليهِمْ التبعةَ لَعَدِمْ طاعَتِه.

امام، اين خطبه را زمانى ايراد فرمود كه خبر حمله لشكر معاويه به شهر (مرزىِ) انبار به آن حضرت رسيد، ولى مردم براى جهاد حركت نكردند.

امام (عليه السلام) اين خطبه را ايراد فرمود; فضيلت جهاد را در آن برمى شمرد و مردم را به قيام (در برابر غارتگران شام) تشويق مى كند، و نيز آگاهى خود را به فنون و مديريت جنگ بيان مى دارد و مسؤوليت را متوجه مردمى مى سازد كه از وى اطاعت نكردند.

▲سند خطبه و زمان و مكان ورود آن

اين خطبه، به گفته ابن ابى الحديد، از خطبه هاى مشهور امام على (عليه السلام)است كه (علاوه بر مرحوم سيد رضى) بسيارى از محقّقان و محدثان، آن را در كتاب هاى خود آورده اند، از جمله مبرّد در ابتداى كامل (با مقدارى تفاوت) ذكر كرده و در ابتداى آن مى نويسد: به على (عليه السلام)خبر دادند كه گروهى از لشكر معاويه، به شهر انبار (يكى از شهرهاى مرزى عراق) وارد شده اند و فرماندار آن حضرت را ـ كه حسان بن حسان نام داشت ـ كشته اند.

امام(عليه السلام) خشمگين شد و حركت كرد به گونه اى كه عبايش به روى زمين كشيده مى شد تا به نخيله (لشكرگاهى در نزديكى كوفه) رسيد و مردم به دنبال حضرتش حركت كردند. امام (عليه السلام) روى بلندى قرار گرفت و حمد و ثناى الهى را به جاى آورد و درود بر پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) فرستاد و سپس اين خطبه را ايراد كرد.(1)

مرحوم كلينى، در كتاب كافى، در بحث جهاد نيز آن را آورده است.(2)

نويسنده مصادر نهج البلاغه، اين خطبه را از ده منبع معروفِ قبل از مرحوم سيد رضى، نقل كرده است، از جمله البيان و التبيين جاحظ، عيون الاخبار ابن قتيبه، الاخبارالطوال دينورى، غارات ثقفى، عقد الفريد ابن عبدربّه، أغانى ابوالفرج اصفهانى،...(3).

همان گونه كه در بالا آمد، امام، اين خطبه را در نخيله و در زمانى ايراد فرمود كه به آن حضرت خبر دادند كه سفيان بن عوف غامدى ـ كه در متن خطبه، از او، به «اخو غامد» تعبير شده ـ به مرزهاى عراق حمله كرد و نماينده على (عليه السلام)، حسان بن حسان، و گروه ديگرى را به شهادت رساند و اموال زيادى را غارت و خانه هاى بسيارى را ويران كرد و بدون اين كه مقاومت مهمّى در برابر او بشود، به شام برگشت.

سفيان بن عوف، مى گويد معاويه مرا احضار كرد و گفت: «تو را با لشكر انبوهى به جانب فرات مى فرستم. هنگامى كه به سرزمين هيت (شهرى است در كنار فرات بالاتر از انبار) رسيدى، اگر لشكرى يافتى، به آنها حمله كن و الاّ شهر انبار را مورد هجوم قرار بده! اگر در آنجا سپاهى نبود، به مدائن هجوم ببر! سپس به شام برگرد. زنهار! به كوفه نزديك مشو! و بدان كه حمله به انبار و مدائن، حمله به كوفه است; زيرا، اين كار، قلب عراقيان را مى لرزاند و دوستان ما را خوشحال مى كند. در اين سفر، به هر كس برخوردى كه حكومت مرا قبول نداشت، بكش! و همه قريه هايى را كه سر راه تو قرار دارد، ويران ساز و اموال آنان را غارت كن; زيرا، غارت اموال مانند كشتن افراد، براى مخالفان ما، دردناك است.»

سفيان، اين دستور را اجرا كرد، هنگامى كه به شهر انبار رسيد، حسان بن حسان بكرى، با گروهى به مقابله او برخاست و در آغاز، حمله شاميان را دفع كرد، ولى چون لشكر شام، بسيار زياد بود و حسان ديد قدرت درهم شكستن آنها را ندارد، آماده پيكار تا مرز شهادت شد. از اسب پياده شد و آيه 23 سوره احزاب را خواندكه مضونش اين است: «بعضى از مؤمنان راستين، شربت شهادت نوشيدند و بعضى منتظرند; مِنَ الْمُؤْمِنيِنَ رِجالٌ صَدَقُوا ماعاهَدُوا اللهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ». سپس گفت: «آن كس كه خود را آماده شهادت نكرده، در هنگامى كه ما به مبارزه مشغوليم و دشمن نمى تواند فراريان را تعقيب كند، از شهر بيرون رود و آنها كه آم

اده شهادت اند، با ما بمانند. گروه زيادى رفتند، او، با سى مرد پياده، به مبارزه برخاست، تا همگى به افتخار شهادت نائل شدند.(4)

اين حادثه تكان دهنده، قلب امام (عليه السلام) را سخت آزرده ساخت و خطبه بالا را كه بيانگر سوز درونى مولا و خشم فراوان او از كوتاهى مردم در امر جهاد با دشمنان اسلام است، بيان فرمود.

##### 1 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 75.
2 ـ كافى، جلد 5، صفحه 4.
3 ـ مصادر نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 397.
4 ـ اقتباس از شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحات 85 ـ 87.

###

###

▲خطبه در يك نگاه

همان گونه كه قبلا اشاره شد، اين خطبه ـ كه به خطبه جهاد معروف است ـ از مشهورترين خطبه هاى مولا اميرمؤمنان، محسوب مى شود و تمام خطبه، بر محور جهاد دور مى زند.

در بخش نخستين آن، اهمّيّت جهاد و آثار مهمّ آن، با بيان بسيار گويا و زيبا، تشريح و نيز پيامدهاى ترك جهاد براى امّت ها، تبيين شده است.

در بخش ديگرى، مردم كوفه را سخت ملامت مى كند، سپس از حادثه دردناك حمله «سفيان غامدى» به شهر مرزى «انبار» و شهادت «حسان ابن حسان» نماينده شجاع و باوفاى امام ـ و ساير ويرانگرى هاى او و لشكر شام خبر مى دهد.

در بخش سوم، باز، سرزنش ها را متوجه مردمِ سستِ عراق در آن عصر و زمان، مى سازد و آنها را سخت ملامت مى كند.

در آخرين بخش، آمادگى كامل خود را براى جهاد با دشمنِ خونخوار و بى رحم و سوابق گذشته خويش را در امر جهاد، بيان مى دارد.

در مجموع، روح حماسىِ فوق العاده اى، بر غلبه، حاكم است كه هر شنونده اى را سخت تحت تأثير قرار مى دهد.

جالب اين كه شارح معروف نهج البلاغه، «ابن ابى الحديد»، در يكى از سخنان خود مى گويد كه: بسيارى از گويندگان، درباره اهمّيّت جهاد و تشويق به آن، سخن گفته اند، امّا همه آنها، خميرمايه سخن خود را از كلام على (عليه السلام)گرفته اند.

سپس به خطبه معروف «ابن نباته» درباره جهاد اشاره مى كند و آن را در برابر خطبه مولا على (عليه السلام) مانند شمشير چوبين، در برابر شمشير پولادين برمى شمرد و آنها را قابل مقايسه نمى داند.(1)

* * *

##### 1 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 80.

####

▲بخش اوّل

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ الْجِهَادَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ، فَتَحَهُ اللهُ لِخَاصَّةِ أَوْلِيَائِهِ، وَ هُوَ لِباسُ التَّقْوَى وَ دِرْعُ اللهِ الْحَصِينَةُ، وَ جُنَّتُهُ الْوَثِيقَةُ، فَمَنْ تَرَكَهُ رَغْبَةً عَنْهُ أَلْبَسَهُ اللهُ ثَوْبَ الذُّلِّ، وَ شَمِلَهُ البَلاَءُ، وَ دُيِّثَ بِالصَّغَارِ وَ الْقَمَاءَةِ، وَ ضُرِبَ عَلَى قَلْبِهِ بِالاِْسْهَابِ، وَ أُدِيلَ الحَقُّ مِنْهُ بِتَضْيِيعِ الْجِهَادِ، وَسِيْمَ الْخَسْفَ، وَ مُنِعَ النَّصَفَ.

### ترجمه

اما بعد (از حمد و ثناى الهى بدانيد) جهاد درى از درهاى بهشت است كه خداوند آن را به روى دوستان (خاص خود) گشوده است، و آن لباس تقوى، زره محكم خداوند و سپر مطمئن او است. هر كس آن را از روى بى اعتنايى (نه به خاطر عذر) ترك كند خدا لباس ذلّت و خوارى در اندام او مى پوشاند، بلا از هر سو او را احاطه مى كند و گرفتار حقارت و پستى مى شود، عقل و فهم او تباه مى گردد و به خاطر تضييع جهاد حق از او گرفته مى شود، در راه نابودى پيش مى رود و از عدالت محروم مى گردد!

▲شرح و تفسير

▲جهاد درى از درهاى بهشت

در اين جمله هاى كوتاه كه در نخستين فراز اين خطبه آمده است فلسفه جهاد و آثار پربركت آن در پنج جمله پرمعنا بيان گرديده و سپس آثار شوم ترك جهاد، در هفت جمله ديگر تشريح شده است.

در نخستين جمله درباره اهمّيت جهاد مى فرمايد:

«امّا بعد (از حمد و ثناى الهى)، جهاد درى از درهاى بهشت است; «أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ الْجِهَادَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ».

بديهى است براى وصول به رحمت و رضوان خداوند و بهشت برين، اسباب مختلفى وجود دارد كه در احاديث، به عنوانِ «درهاى بهشت» معرفى شده كه يكى از مهم ترين آنها، جهاد است. به همين دليل، در حديثى از امام صادق (عليه السلام)مى خوانيم كه پيغمبر فرمود: «لِلجَنَّةِ بابٌ يُقالُ لَهُ: «بابُ الْمُجاهِدينَ». يَمْضُونَ اِلَيهِ فَاِذا هُوَ مَفتُوحٌ وَ هُمْ مُتَقَلِّدوُنَ بِسُيوفِهِمْ، وَ الْجَمْعُ فِى الْمَوقِفِ، وَ الْمَلائِكَةُ تُرَحِّبُ بِهِمْ; بهشت، درى دارد به نام «باب المجاهدين» كه آنان، به سوى آن حركت مى كنند و در را در برابر خود باز مى بينند در حالى كه شمشيرها را به كمر بسته اند. اين، در حالى است كه ساير مردم، در موقفِ حساب ايستاده اند و در انتظار حساب اند، (امّا مجاهدان، بدون حساب، به سوى بهشت مى روند و در آستانه بهشت)، فرشتگان، به آنان تبريك مى گويند».(1)

مى دانيم كه جهاد در اسلام، دو شعبه دارد: جهاد با دشمن بيرون و جهادِ با نفس اماره.

نخستين جهاد را، «جهاد اصغر» و دومى را «جهاد اكبر» مى گويند، امّا هر دو، درى از درهاى بهشت محسوب مى شود. بدون جهاد اكبر، كسى، به لقاء الله نمى رسد و بدون جهاد اصغر، سربلندى در دنيا و آخرت، حاصل نمى گردد.

در دومين جمله مى فرمايد: «خداوند، آن در را به روى دوستان خاصّ خود گشوده است; فَتَحَهُ اللهُ لِخاصَّةِ أَوْلِيائِهِ».

درست است كه جهاد با دشمنِ برون و درون، وظيفه همه مسلمانان است، ولى تنها، اولياى خاصّ الهى مى توانند اين دو طريق را با نيّت خالص و تا آخرين مرحله، بپيمايند و ديگران گاه با نياتى آلوده و انتظار غنيمت و يا كسب نام و شهرت و يا امثال آن، در اين ميدان گام مى نهند و تا آخرين مرحله پيش نمى روند. تنها، خاصّان اولياءالله هستند كه جهاد را، با خلوص نيّت، تا آخرين مرحله پيش مى برند. آنها هستند كه در برابر تمام مشكلات جهاد اكبر و اصغر، شكيبايى به خرج مى دهند و در برابر تمام شدائد اين راه، مى ايستند و شياطينِ جن و انس را با پايمردى خود، به زانو در مى آورند.

بنابراين، جاى اين اشكال كه «چرا امام فرموده است: خداوند، باب جهاد را به روى خاصّان اوليائش گشوده، در حالى كه مى دانيم وظيفه همه مسلمانان است؟ باقى نمى ماند».

از اين جمله، اين نكته نيز استفاده مى شود كه اگر كسى از عهده جهاد اكبر و اصغر، هر دو، به خوبى برآيد از خاصّانِ اولياءالله خواهد بود.

در سومين و چهارمين و پنجمين توصيف درباره جهاد، مى فرمايد: «و آن، لباس تقوا، زره محكم خداوند و سپر مطمئن او است; «وَ هُوَ لِباسُ التَّقْوَى وَ دِرْعُ اللهِ الْحَصِينَةُ، وَ جُنَّتُهُ الْوَثِيقَةُ».

مى دانيم لباس، هم مايه زينت و زيبايى انسان است و هم حافظ بدن او از گرما و سرما و آفات ديگرى كه در صورت عريان بودن بر بدن او وارد مى شود. جهاد نيز مايه آبرو و عزّت و سربلندى اقوام و ملّت ها و پيشگيرى از انواع آفات است همان گونه كه در ادامه اين خطبه، با تعبيرديگرى بيان شده است. اندام برهنه، زشت و بدن نما و كاملا آسيب پذير است. قوم و ملّتى كه جهاد را ترك كنند، ذليل و سر به زير و آسيب پذير خواهند بود.

امّا چرا «لباس» در اينجا، به «تقوا» اضافه شده؟ ممكن است از اين نظر باشد كه حفظ اصول تقوا، بدون امنيت ممكن نيست، همان گونه كه امنيت، بدون جهاد حاصل نمى شود.

اين احتمال نيز در تفسير جمله بالا وجود دارد كه اشاره به آيه 26، سوره اعراف، دارد كه بعد از ذكر لباس ظاهر به عنوان يك نعمت الهى مى فرمايد: (وَ لِباسُ التَّقْوى ذالِكَ خَيْرٌ; لباس تقوا از لباس ظاهر هم بهتر و كار سازتر است.

بنابراين، منظور اين است كه لباس تقوا كه در قرآن به آن اشاره شده، مصداق كاملش همان جهاد است كه از تمام جوانب، جامعه را در امن و امان قرار مى دهد،(2) و مايه حسن و زيبايى است.

حضرت، در جمله بعد، جهاد را به «زره محكم» و در جمله سوم، به «سپر مطمئن» تشبيه كرده است كه هر دو، از وسائل دفاعى در جنگ است همان گونه كه در نبردهاى قديم، كسانى كه زره در تن و سپر در دست نداشتند از ضربات دشمن در امان نبودند، قوم و ملّتى كه جهاد را ترك كند در برابر ضربات دشمن بسيار ناتوان و آسيب پذير خواهد بود.

اين تعبير، ممكن است اشاره به اين حقيقت باشد كه مقصود از جهاد، هجوم بردن بر ديگران و توسعه طلبى و غصب اموال و تحميل عقيده نيست، زيرا معتقديم كه منطق اسلام و قرآن، آن قدر نيرومند است كه بدون نياز به شمشير، پيش مى رود.

بنابراين جهاد، براى حفظ جامعه اسلامى و از بين بردن موانع راه تبليغ و موانع آزادى بيان تشريع شده است.

در جنگ هاى امروز، گرچه سپرها و زره هاى سابق كنار گذاشته شده، ولى وسائل ديگرى كه بسيار كامل تر از آن، مانند زره پوش ها و نفربرها و سنگرهاى بسيار محكم است، جانشين آن گرديده است و نيز در برابر حملات شيميايى، لباس هاى مخصوصى تهيه شده است كه انسان ها را در برابر چنين تهاجمى، حفظ كند.

اين نكته نيز قابل توجه است كه آنچه در تفسير اين جمله ها درباره جهاد اصغر (دشمن خارجى) گفته شد، در مورد جهاد اكبر (جهاد با نفس) نيز صادق است; زيرا اگر جهاد با نفس نباشد، قلب و جان انسان در برابر تهاجم شيطان، سخت آسيب پذير خواهد بود.

سپس امام (عليه السلام) به جنبه هاى منفى ترك جهاد پرداخته و به هفت نكته، در عبارات كوتاه و پرمعنا، اشاره مى فرمايد كه هر كدام از آنها، اشاره به يكى از پيامدهاى منفى جهاد دارد:

نخست اين كه هر كس، آن را از روى بى اعتنايى ترك گويد، خداوند لباس ذلّت و خوارى بر تنش مى پوشاند. (و همان گونه كه لباس، بر تمام بدن احاطه مى كند، ذلّت و خوارى، تمام زندگى او را فرا مى گيرد); فَمَنْ تَرَكَهُ رَغْبَةً عَنْهُ أَلْبَسَهُ اللهُ ثَوْبَ الذُّلِّ.

تعبير به «رغبةً عَنْهُ» اشاره به اين است كه افرادى، بر اثر عذر و ناتوانى و بيمارى و نقص عضو، قادر به جهاد نيستند، از اين حكم مستثنايند، همان گونه كه در آيات قرآن نيز به آن اشاره شده است.(3)

دوم اين كه: بلا، از هر سو، او را احاطه مى كند; (وَ شَمِلَهُ الْبَلاءُ).

چرا كه چنين شخص يا جامعه اى، به خانه يا شهر بى دفايى مى ماند كه حيوانات درنده و موجودات موذى، از هر سو، به آن هجوم مى آورند و براحتى در آن وارد مى شوند. آرى، ديوار پولادين جهاد است كه جلو اين گونه بلاها را مى گيرد و انسان هاى درنده خو و موذى را، دور مى سازد.

سوم اين كه: «چنين كسى، گرفتار حقارت و پستى مى گردد; وَ دُيِّثَ(4)بِالصَّغَارِ(5) وَ الْقَمَاءَةِ(6).

چرا حقير و پست نشود، در حالى كه سرمايه عظمت و سربلندى، يعنى جهاد را، از كف داده و تهى دست باقى مانده است؟

درست است كه اين جمله، با جمله نخست، قريب المعنى است، ولى تفاوت ظريفى با آن دارد. در آنجا، سخن از ذلّت است و در اينجا، سخن از حقارت و پستى. اين دو مفهوم، مختلفند ولى لازم و ملزوم هم. چهارمين مصيبتى كه دامن ترك كننده جهاد را مى گيرد اين است كه «عقل و فهم او تباه مى شود; وَ ضُرِبَ عَلَى قَلْبِهِ بِالاِْسْهَابِ(7)».

افراد ضعيف و ناتوان و مغلوب و شكست خورده، دائماً، گرفتار توهّم اند و ارزيابى واقعيات، آنچنان كه هست براى آنها مشكل است. وحشت از دشمن، سبب مى شود كه گرفتار كابوسى از تخيّلات هولناك گردند، يا اين كه براى پيروزى، دست به دامن خرافات بزنند و به جاى جستوجوى پيروزى در سايه شمشيرها در ميدان نبرد، مثلا به ساحران و جادوگران پناه ببرند. اين طور افراد، در طول تاريخ، نمونه هاى متعددى دارد. روشن است كه تنها، افراد ضعيف و ناتوان، به اين امور خرافى پناه مى برند، ولى مجاهدان شجاع، از اين موهومات، بيگانه اند.

پنجم اين كه «به خاطر ضايع كردن جهاد، حق، از او گرفته مى شود; وَ أُدِيْلَ(8)الْحَقُّ مِنْهُ بِتَضْيِيعِ الْجِهَادِ»، چرا كه ـ همان گونه كه در ضرب المثل معروف آمده است ـ حق، گرفتنى است و نه دادنى. زورگويان جهانخوار و غاصبانِ طغيانگر هرگز حق را به صاحبان حق نسپرده اند، بلكه بايد قوى شد و حقّ خويش را از چنگال آنها گرفت.

در كلمات مبارك امام (عليه السلام) در خطبه 29 آمده است كه: (لايُدرَكُ الحَقُّ اِلاّ بِالْجِدِّ; حق، جز با تلاش به دست نمى آيد.

ششم اين كه: «چنين كسى، به راه محو و نابودى كشانده مى شود; وَ سِيْمَ الْخَسْفَ». با توجه به اين كه خَسفْ و خسوف، به محو شدن نور ماه گفته مى شود و نيز فرو رفتن و ناپديد شدن در زمين، و «سيم» از مادّه «سوم» به معناى «دنبال چيزى حركت كردن» آمده است، مفهوم جمله، چنين مى شود كه تاركان جهاد، در واقع، در طريق محو و نابودى خويش گام برمى دارند. و در طول تاريخ، كراراً، ديده شده كه اقوام و ملّت هايى بر اثر سستى در جهاد، خود و كشورشان از صفحه جهان محو شدند.(9)

هفتم اين كه «از عدالت محروم مى گردد; (وَ مُنِعَ النَّصَفَ)(10)

دليل اين معنا، روشن است; زيرا، طرفداران عدالت، غالباً، در اقليتند. اگر در اقليّت كمى نباشند، از نظر كيفيّت و قدرت، در اقليت هستند. به همين دليل، سلطه گرانِ سودپرست، تا آنجا كه به اصطلاح، كاردشان ببرد، پيش مى روند و حقوق ملت هاى مظلوم را پايمال مى كنند و پيوسته بر مال و جاه و جلال خود مى افزايند.

ملت هاى مظلوم و ستمديده، تنها، در سايه جهاد مى توانند عدالت اجتماعى را تحقّق بخشند و از فشار ظلم و ستم آنان برهند.

به اين ترتيب، مى بينيم كه امام، در اين چند خط از خطبه، چه حقايق مهمى را درباره آثار بزرگ جهاد در سرنوشت جوامع انسانى، بيان كرده و ترسيمى بسيار منطقى از مسأله جهاد و فلسفه آن را نشان داده است.

اين تحليل ها، نشان مى دهد كه جهاد، نه تنها به خاطر پاداش هاى معنوى سراى ديگر، بلكه به خاطر ارزش هايى كه در همين زندگى دنيوى مى آفريند، بايد مطلوب همه باشد. چه كسى است كه طالب ذلّت و تحقير و پَستى و غصب حقوق، و سرانجام، محو از صفحه روزگار شدن باشد؟ اگر با اين امور مخالفيم، پس بايد دامن همّت بر كمر زنيم و به پا خيزيم و جهاد كنيم و همين نتايج گرانبها است كه تحمّل مشكلات جهاد را بر ما آسان مى سازد، مانند تحمّلِ تلخىِ داروى شفابخش.

##### 1 ـ كافى، جلد 5، صفحه 2، كتاب الجهاد، باب فضل الجهاد، حديث 2.
2 ـ توجه داشته باشيد كه در تفسير نخست، اضافه «لباس التّقوى» از قبيل اضافه لاميه است و در تفسير دوم اضافه بيانى.
3 ـ سوره توبه، آيه 91 ـ 92.
4 ـ دُيّث، از مادّه «ديث» به معناى «خوار و ذليل و رام» است و افراد بى غيرت و بى اعتنا به وضع عفت خانواده خود را، از اين جهت، «ديوث» گفته اند كه تن به عمل ذليلانه و حقارت آفرين مى دهند.
5 ـ صغار، در اينجا، به معناى «ذلت و پستى» است.
6 ـ قماءة، نيز به معناى «كوچكى و ذلت» آمده است.
7 ـ اسهاب، به معناى «كم عقلى و پرحرفى» است و در خطبه بالا، اشاره به همان معناى نخست است.
8 ـ أديل، از مادّه «دولة» به گفته مقاييس، به دو معنا آمده: يكى «تحول و جابه جايى» و ديگر «ضعف و سستى»، در اين جا به همان معناى نخست است.
9 ـ جمعى از شارحان نهج البلاغه، اين جمله را به معناى «به ذلت كشانده شدن» تفسير كرده اند كه در واقع، از قبيل تكرار و تأكيد نسبت به جمله هاى گذشته مى شود، ولى آنچه را در متن آوردم، ضمن اين كه با متون لغت كاملا سازگار است، معناى جديدى را در بردارد كه مانع از تكرار خواهد بود. و به همين دليل، مناسب تر است.
10 ـ نصف و انصاف، از يك ريشه است و به معناى «عدالت» است.

###

###

###

▲نكته ها

▲1 ـ جهاد، رمز عظمت و سربلندى ملّت ها است

درباره جهاد، سخن بسيار زياد است و با توجه به اين كه امام (عليه السلام)در خطبه هاى نهج البلاغه كراراً به اين مسأله مهم اشاره فرموده. ما هم مجال زيادى داريم كه در اين باره، بحث هاى زيادى داشته باشيم. آن چه را در اينجا به عنوان يك اصل اساسى بايد يادآور شويم، اين است كه جهاد، قانون حيات و زندگى است و هر موجود زنده اى، تا زمانى به زندگى خود ادامه مى دهد كه مشغول جهاد است و آن روز كه جهاد را رها كند، مرگ او آغاز مى شود.

گياهان، با آفات گوناگونى روبه رو هستند و براى زنده ماندن خود با آنها پيكار مى كنند. ريشه هاى درختان، براى به دست آوردن آب و آذوقه، دائماً، در اعماق زمين در حركتند. و هرگاه با موانع سختى، مانند يك قطعه سنگ روبه رو شوند، سعى مى كنند كه آن را بشكنند و پيش بروند و اگر قدرت شكستن آن را نداشته باشند، آن را دور مى زنند و به راه خود ادامه مى دهند. انواع جانداران براى زنده ماندن با موانع حيات خود پيكار مى كنند. پرندگانى را مى شناسيم كه براى مبارزه كردن با محيط، اقدام به مهاجرت هاى طولانى كرده و گاه، فاصله قطب شمال تا جنوب را طى مى كنند.

در درون بدن انسان، در مسير گردش خون او، يك صحنه بزرگى از جهاد ديده مى شود. سربازان مدافع تن ـ كه «گلبول هاى سفيد» ناميده مى شوند ـ در تمام طول عمر انسان، مشغول پيكار با دشمنان خارجى، يعنى ميكروب ها و ويروس هايى هستند كه از طريق آب و غذا و هوا و خراش هاى پوست بدن، وارد اين كشور مى شوند. اين سربازان مدافع و سخت كوش، از طريق الهام آفرينش، با انواع جنگ هاى فيزيكى و شيميايى، آشنا هستند و دشمن را با وسائل مختلف، درهم مى كوبند و سلامت انسان را تأمين مى كنند.

اگر به سببى از اسباب، اين نيروى دفاعى از كار بيفتد، در زمان بسيار كوتاهى انواع بيمارى ها، به سراغ انسان مى رود. بيمارى بسيار خطرناك «ايدز»، چيزى جز از كار افتادن اين نيروى دفاعى نيست. و به همين دليل، مبتلايان به اين بيمارى وحشتناك، در زمان كوتاهى، مورد تهاجم بيمارى هاى سخت و سنگينى قرار مى گيرند.

كوتاه سخن اين كه جهاد، رمز حيات و ضامن سعادت و سبب پيروزى و موفقيّت و عامل سربلندى و عزت است، امّا جهادى كه در مسير حق و عدالت قرا گيرد كه غير از آن، تجاوز است و ظلم و جنايت.

به همين دليل، در آيات قرآن مجيد و روايات و از جمله در خطبه بالا، اهمّيتى به جهاد داده شده است كه به كم تر چيزى داده شده، به خصوص اگر جهاد را به معناى گسترده و در مورد جهاد با دشمن درون و بيرون تفسير كنيم كه تمام برنامه هاى الهى و دينى را فرا مى گيرد. در حديث پرمعنايى از رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) در اهميّت جهاد مى خوانيم: «مَنْ تَرَكَ الْجِهادَ أَلْبَسَهُ اللهُ ذُلاّ فى نَفْسِهِ وَ فَقْراً فى مَعيشَتِهِ وَ مَحْقاً فى دينِهِ; كسى كه جهاد را ترك كند، خداوند، لباس ذلّت بر او مى پوشاند و در زندگى مادّى نيز گرفتار فقر و تنگدستى مى شود و دين او بر باد مى رود.(1)»

از اين حديث، به خوبى، استفاده مى شود كه ترك جهاد، هم زندگى معنوى انسان را به خطر مى افكند و هم زندگى مادّى او را.

در حديث ديگرى، از امام صادق (عليه السلام) مى خوانيم كه اين جمله را از پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) نقل فرمود: «إِغْزُوا تُورِثُوا أَبْنائَكُمْ مَجْداً; پيكار كنيد تا براى فرزندان خود، مجد و عظمت به ارث بگذاريد.(2)»

در كلمات قصار نهج البلاغه، در آنجا كه فلسفه احكام را بيان مى فرمايد، مى خوانيم: وَ الْجِهادُ عِزّاً لِلاِْسْلامِ;(3) خداوند، جهاد را، سبب عزت و سربلندى اسلام و (مسلمانان) قرار داده است.

در زمينه جهاد، مطالب فراوان ديگرى نيز هست كه در ذيل خطبه هاى مختلف نهج البلاغه، به خواست خدا، مطرح خواهد شد.

##### 1 ـ بحارالانوار، جلد 98، صفحه 9.
2 ـ اصول كافى، جلد 5، صفحه 8.
3 ـ كلمات قصار، كلمه 252.

###

###

▲2 ـ آيا جهاد اسلامى فقط دفاعى است؟!

سال ها است كه اين سؤال در ميان دانشمندان اسلام مطرح است. گروهى، سعى دارند كه تمام غزوات زمان پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) را در شكل دفاعى توجيه كنند، تا مبادا، اسلام، متهم شود كه با زور شمشير مى خواهد تعليمات خود را به كرسى بنشاند! يا به تعبيرى ديگر، مبادا اسلام را به كشور گشايى و توسعه طلبى نظامى متهم سازند!

در مقابل، افرادى اصرار دارند كه غزوات اسلامى را، به دو دسته تقسيم كنند و بگويند كه بخشى تهاجمى بوده و بخشى دفاعى و حتّى اين دو بخش را براى مسلمانان امروز نيز ثابت مى شمارند و معتقدند كه اسلام، وظيفه دارد اقوامى را كه در فشارند و تحت سيطره ظالمانند، آزاد سازد و اين در واقع، نوعى تهاجم است و نيز وظيفه دارد كه راه را براى تبليغات منطقى خود بگشايد و موانع را، هر چند با توسل به قدرت نظامى باشد، از سر راه بردارد و اين، نوع ديگرى از تهاجم است.

در اينجا، نظر سومى وجود دارد و آن اين كه طبيعت جنگ در اسلام، طبيعت دفاعى است، ولى گاه مسائل دفاعى، تهاجم را ضرورى مى سازد.

مثلا، همان مسأله دفاع از مظلومان در بند، يا به تعبير امروز، مداخله بشردوستانه، گرچه در ظاهر شكل تهاجمى دارد، امّا در واقع دفاع از گروهى است كه تحت ستم واقع شده اند و جزيى از جامعه بزرگ انسانى هستند و دفاع از آنها، بر ساير انسان هاى متعهّد و مؤمن لازم است.

نيز، تهاجم در مورد دوم ـ يعنى گشودن راه براى آزادى تبليغات منطقى ـ نيز نوعى دفاع در مقابل موانع است; يعنى، اگر دشمن، مانعى بر سر راه ايجاد كند، اسلام، اجازه درگيرى را با او مى دهد.

تعبيراتى كه در جمله هاى نخستين اين خطبه ديده مى شود، همه، دليل روشنى بر دفاعى بودن طبيعت جهاد است; چرا كه در يك جا، جهاد به لباس، و در جاى ديگر به زره، و در جاى سوم به سپر تشبيه شده است و مى دانيم كه اين هر سه، در واقع از وسايل دفاعى است.

در جمله هاى آينده نيز اشارات لطيفى به جملات تهاجمى كه در واقع، جنبه دفاعى دارد، به چشم مى خورد از جمله اين كه مى فرمايد: (قُلْتُ لَكُمْ: اِغْزُوهُمْ قَبْلَ أَنْ يَغْزُوكُمْ); من به شما گفتم: پيش از آن كه آنان به شما حمله كنند، شما به آنها حمله كنيد، (يعنى حمله براى پيشگيرى از حملات دشمن).

اين قانون كلى، تنها يك استثناء مى تواند داشته باشد و آن، پيكار و مبارزه است براى محو بت پرستى; چرا كه اسلام بت پرستى را بزرگترين خطر براى جامعه انسانى، از نظر معنوى و مادّى، مى داند و اجازه مى دهد كه براى از بين بردن بت پرستى ـ در صورتى كه تبليغات منطقى مؤثر نيفتد ـ دست به جهاد ببرند.

شك نيست كه ممكن است جهانخواران و دولت هاى زورگو و ستمگر، از مسأله دفاع از مظلومان يا مبارزه با انحطاط فرهنگى و فكرى، به عنوان وسيله اى براى سرپوش گذاشتن بر اهداف تجاوز طلبانه خود استفاده كنند، ولى هرگز ارزش اين مفاهيم كاسته نمى شود. سوء استفاده از عناوين و مفاهيم مقدّس، چيزى است كه هميشه در جهان بوده است.

براى توضيح بيشتر درباره اهداف جهاد در اسلام، مى توانيد به تفسير نمونه، جلد دوم، ذيل آيه 193 سوره بقره، مراجعه فرماييد.

* * *

####

▲بخش دوم

أَلاَ وَ إِنِّي قَدْ دَعَوْتُكُمْ إِلَى قِتَالِ هؤُلاَءِ الْقَوْمِ لَيْلا وَ نَهَاراً، وَ سِرّاً وَ إِعْلاَناً وَ قُلْتُ لَكُمُ: اغْزُوهُمْ قَبْلَ أَنْ يَغْزُوكُمْ، فَوَ اللهِ! مَا غُزِيَ قَوْمٌ قَطُّ في عُقْرِ دَارِهِمْ إِلاَّ ذَلُّوا. فَتَوَاكَلْتُمْ وَ تَخَاذَلتُمْ حَتَّى شُنَّتْ عَلَيْكُمُ الْغَارَاتُ وَ مُلِكَتْ عَلَيْكُمُ الاَْوْطَانُ. وَ هذَا أَخُو غَامِد وَ قَدْ وَرَدَتْ خَيلُهُ الاَْنْبَارَ وَ قَدْ قَتَلَ حَسَّانَ بْنَ حَسَّانَ الْبَكْرِيَّ وَ أَزَالَ خَيْلَكُمْ عَنْ مَسَالِحِهَا، وَ لَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ كَانَ يَدْخُلُ عَلَى الْمَرْأَةِ الْمُسْلِمَةِ، وَ الاُْخْرَى الْمُعَاهَدَةِ فَيَنْتَزِعُ حِجْلَهَا وَ قُلْبَهَا وَ قَلاَئِدَهَا وَ رُعُثَهَا، ما تَمْتَنِعُ مِنْهُ إِلاَّ بِالاِْسْتِرْجَاعِ وَ الاِْسْتِرْحَامِ ثُمَّ انْصَرَفُوا وافِرينَ مَانَالَ رَجُلا مِنْهُمْ كَلْمٌ، وَلاَ أُرِيقَ لَهُمْ دَمٌ، فَلَوْ أَنَّ امْرَأً مُسْلِماً مَاتَ مِن بَعْدِ هَذا أَسَفاً مَا كَانَ بِهِ مَلُوماً، بَلْ كَانَ بِهِ عِنْدِي جَدِيراً.

### ترجمه

آگاه باشيد! من، شب و روز، پنهان و آشكار، شما را به مبارزه با اين گروه (معاويه و حاكمان شام) فرا خواندم و گفتم پيش از آن كه آنها با شما نبرد كنند، با آنان بجنگيد (و به استقبال آنها به بيرون مرزها برويد) به خدا سوگند! هر زمان، قوم و ملّتى در درون خانه اش، مورد هجوم دشمن قرار گرفته، ذليل و خوار شده است، امّا شما، هر كدام، مسؤوليت را به گردن ديگرى انداختيد و دست از يارى هم برداشتيد تا آن كه مورد هجوم پى درپى دشمن واقع شديد و سرزمين هايتان از دست رفت. (اكنون بشنويد يكى از فرماندهان لشكر غارتگر شام) اخو غامد (سفيان بن عوف ـ از قبيله بنى غامد ـ) به شهر انبار، حمله كرده و لشكر او، وارد آن شهر شده اند و حسّان بن حسّان بكرى (فرماندار و نماينده من) را كشته و مرزبانان شما را از آن سرزمين بيرون رانده است. به من خبر رسيده است كه يكى از آنها، به خانه زن مسلمان و زن غير مسلمان ديگرى كه در پناه اسلام جان و مالش محفوظ بوده، وارد شده و خلخال و دستبند و گردن بندها و گوشواره هاى آنان را از تنشان بيرون آورده است، در حالى كه هيچ وسيله اى براى دفاع از خود، جز گريه و زارى و التماس نداشته اند! آنها (بعد از اين همه جنايات)، با غنائم فراوانى، به شهر و ديار خود بازگشته اند بى آن كه حتى يك نفر از آنان آسيب ببيند يا خونى از آنها ريخته شود. اگر به خاطر اين حادثه (بسيار دردناك)، مسلمانى از شدّت تأسّف و اندوه بميرد، ملامتى بر او نيست، بلكه به نظر من، سزاوار است.

▲شرح و تفسير

▲اگر كسى از اين غصّه بميرد سزاوار است!

در اين فراز از خطبه امام (عليه السلام) بعد از ذكر آن مقدّمه كوتاه و بسيار پرمعنا و پرمحتوا، وارد ذى المقدمه مى شود و انگشت روى يك نمونه بارز از پيامدهاى شوم ترك جهاد گذارده، مى فرمايد: «آگاه باشيد! من شب و روز، پنهان و آشكار شما را به مبارزه با اين گروه (معاويه و حاكمان شام) فرا خواندم و گفتم پيش از آن كه آنها با شما نبرد كنند، با آنان بجنگيد; أَلاَ وَ إِنِّي قَدْ دَعَوْتُكُمْ إِلَى قِتَالِ هؤُلاَءِ الْقَوْمِ لَيْلا وَ نَهَاراً، وَ سِرّاً وَ إِعْلاَناً وَ قُلْتُ لَكُمُ: اغْزُوهُمْ قَبْلَ أَنْ يَغْزُوكُمْ».

گفتم كه در طبيعت اين گروه ظالم و ستمگر، تجاوزگرى نهفته است و هر زمان كه فرصت پيدا كنند، از كشتن بى گناهان و اسير كردن زن و فرزند و غارت كردن اموالتان، دريغ نمىورزند، پس عقل و شرع به شما اجازه مى دهد كه توطئه هاى آنها را در نطفه خفه كنيد و قدرت آنان را قبل از تهاجمشان در هم بشكنيد و آتش فتنه را بدين وسيله خاموش كنيد.

حضرت، سپس به استدلال مهم و روشنى در اين زمينه پرداخته و مى فرمايد: «به خدا سوگند! هر زمان، قوم و ملّتى، در درون خانه اش، مورد هجوم دشمن قرار گرفته، ذليل و خوار شده است; «فَوَاللهِ! مَا غُزِيَ قَوْمٌ قَطُّ في عُقْرِ(1) دَارِهِمْ إِلاَّ ذَلُّوا.» روشن است آنهايى كه در درون خانه خود، مورد تهاجم دشمن قرار مى گيرند، به آسانى روحيه خود را از دست مى دهند و احساس شكست مى كنند و همين امر، به شكست آنها مى انجامد.

از سوى ديگر مهاجم، هيچ گاه رعايت حفظ مصالح خانه و كاشانه و شهر و ديار قومى را كه مورد هجوم واقع شده اند نمى كند، مى زند و مى كوبد و ويران مى كند و پيش مى آيد، ولى صاحب خانه ناچار است اين امور را رعايت كند، چرا كه سرمايه هاى او را تشكيل مى دهد و همين گونه ملاحظات، فعّاليت آنها را محدود مى كند و اى بسا منجر به شكست مى شود.

هنگامى كه جمعيّتى در خانه خود مورد هجوم قرار مى گيرد، زن و فرزندان و كودكان در لابه لاى جنگجويان قرار مى گيرند. مهاجم، بى پروا خون مى ريزد و پيش مى آيد، ولى صاحب خانه، مجبور به رعايت مسائل انسانى مربوط به خويش است. اين امر نيز كار او را به كندى مى كشاند.

مجموع اين امور و امورى ديگر، دليل بر شكست قومى است كه در خانه خود مورد تهاجم قرار گيرند. به همين دليل، در غزوات اسلامى، هميشه (جز در بعضى از موارد استثنايى كه شرايط خاصى وجود داشته، مانند جنگ احزاب) دستور داده مى شد كه جنگجويان، به خارج شهر و به استقبال دشمن بروند.

سپس امام (عليه السلام)به عنوان نتيجه گيرى مى فرمايد: «ولى شما، هر كدام، مسؤوليت را به گردن ديگرى انداختيد و دست از يارى هم برداشتيد تا آنجا كه مورد هجوم پى درپى دشمن واقع شديد و سرزمين هايتان از دست رفت; (فَتَوَاكَلْتُمْ(2) وَ تَخَاذَلْتُمْ حَتَّى شُنَّتْ(3) عَلَيْكُمُ الْغَارَاتُ وَ مُلِكَتْ عَلَيْكُمُ الاَْوْطَانُ).

تواكل، در اصل واگذارى هر كس كار خود را به ديگرى است. و به تعبيرى ديگر، مفهومش اين است كه هر كس مسؤوليت را از خود سلب كند و برعهده ديگرى بگذارد و در نتيجه ميدان خالى شود. تخاذل، اين است كه هر كسى از يارى ديگرى چشم بپوشد و او را به حال خود رها سازد، در نتيجه، رشته اتّحاد گسيخته شود و دشمن، بى آن كه احساس رادع و مانعى كند، حملهور شود و اين يكى از بدترين و زشت ترين صفات در جوامع بشرى است كه افراد، مسؤوليت ها را از خود سلب كرده به گردن ديگران بيندازند و هر كس به كار خويش پردازد و اگر برادر يا برادرانش مورد تهاجم قرار گيرند، آنها را تنها بگذارد. و نتيجه اين كار، همان است كه مولا در سخن بالا فرموده است; يعنى دشمن جسور مى شود و پى در پى حمله مى كند و شهرها و آبادى ها يكى بعد از ديگرى، در برابر او سقوط مى كند.

سپس امام (عليه السلام) به عنوان بيان يك شاهد زنده عينى، به شرح ماجراى دردناك حمله اخوغامد، (سفيان بن عوف غامدى) پرداخته، چنين مى فرمايد:

(اكنون بشنويد يكى از فرماندهان لشكر غارتگر شام) اخوغامد، به شهر انبار حمله كرده و لشكريان او وارد آن شهر شده اند، حسّان بن حسّان بكرى، (فرماندار و نماينده من) را كشته و سربازان و مرزبانان شما را از آن سرزمين بيرون رانده است; (وَ هذَا أَخُو غَامِد وَ قَدْ وَرَدَتْ خَيلُهُ الاَْنْبَارَ وَ قَدْ قَتَلَ حَسَّانَ بْنَ حَسَّانَ الْبَكْرِيَّ وَ أَزَالَ خَيْلَكُمْ عَنْ مَسَالِحِهَا).

با توجه به اين كه «مسالح» جمع «مسلحه» به معناى «مرزى» است ـ به خاطر اين كه در آنجا اسلحه جمع آورى مى كنند و مرزداران به وسيله آن به پاسدراى مى پردازند ـ روشن مى شود كه شهر انبار، در نزديكى مرز عراق و شام بوده و اخوغامد به آن حملهور گرديده و تعبير «أَزالَ خَيْلَكُمْ عَنْ مَسالِحِها»، نشان مى دهد كه بدون مقاومت مهمّى از مرز گذشته است. شرح اين ماجرا، در آغاز خطبه گذشت.

سپس امام (عليه السلام) از ميان جنايات اخوغامد و لشكر غارتگرش، انگشت روى نقطه حسّاس و بسيار دردناكى گذاشته و مى فرمايد:

به من خبر رسيده است كه يكى از آنها، به خانه زن مسلمان و زن غير مسلمان ديگرى كه در پناه اسلام جان و مالش محفوظ بوده، وارد شده و خلخال و دستبند و گردن بندها و گوشواره هاى آنان را از تنشان بيرون آورده است، در حالى كه هيچ وسيله اى براى دفاع از خود، جز گريه و زارى و التماس نداشته اند! وَ لَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ كَانَ يَدْخُلُ عَلَى الْمَرْأَةِ الْمُسْلِمَةِ، وَ الاُْخْرَى الْمُعَاهَدَةِ فَيَنْتَزِعُ حِجْلَهَا(4) وَ قُلْبَهَا(5) وَ قَلاَئِدَهَا(6) وَ رُعُثَهَا(7)، ما تَمْتَنِعُ مِنْهُ إِلاَّ بِالاِْسْتِرْجَاعِ وَ الاِْسْتِرْحَامِ.

اشاره به اين كه احدى از مسلمانان آنجا به دفاع اين زن مسلمان و زن غير مسلمانى كه در پناه اسلام بوده، برنخاسته است! گويى، خاك مرگ بر سر همه آنها پاشيده بوده اند كه چنين ننگ آشكارى را براى خود پذيرفته اند، هم اموالشان به يغما رفته و هم نواميسشان مورد تعرّض قرار گرفته و هم پناهندگانشان مورد ظلم و ستم واقع شده اند.

اين نكته قابل توجه است كه واژه «استرجاع» در كلمات مفسران نهج البلاغه، به دو معنا تفسير شده: نخست به «گريه و زارى كه توأم با هق هق و رفت و آمد صدا در گلو» است و ديگر گفتن كلمه (إِنّا للهِِ وَ إِنّا اِلَيْه راجِعُونَ) كه معمولا در مصائب سخت كه كارى از دست انسان ساخته نيست، گفته مى شود.

حضرت، سپس مى افزايد: «آنها بعد از اين همه جنايات، با غنائم فراوانى به شهر و ديار خود بازگشته اند بى آن كه حتّى يك نفر از آنان آسيب ببيند يا قطره خونى از آنها ريخته شود; ثُمَّ انْصَرَفُوا وَافِرينَ مَانَالَ رَجُلا مِنْهُمْ كَلْمٌ،(8) وَلاَ أُرِيقَ لَهُمْ دَمٌ.

و در نتيجه گيرى نهايى اين جمله كوبنده را بيان مى فرمايد كه «اگر به خاطر اين حادثه (بسيار دردناك) مسلمانى از شدت تأسف و اندوه بميرد، ملامتى بر او نيست، بلكه به نظر من سزاوار است; (فَلَوْ أَنَّ امْرَأً مُسْلِماً مَاتَ مِن بَعْدِ هَذا أَسَفاً مَا كَانَ بِهِ مَلُوماً، بَلْ كَانَ بِهِ عِنْدِي جَدِيراً).

امام (عليه السلام) در اين بيان گويا از مطلبى كه اعماق او را مى سوزاند، پرده برمى گيرد و آن اين كه چرا مسلمان با ايمان، آن قدر در برابر حوادث، سستى به خرج دهد كه دشمن، بدون هيچ رادع و مانعى، به سرزمين او حمله كند اموال او را به غارت برد، حتى متعرّض نواميس او شود و بدون كمترين ضايعات، با دست پُر، به خانه خود برگردد؟! آرى هيچ مسلمان غيرتمندى نمى تواند چنين حادثه دردناكى را تحمّل كند و اگر كسى از غصه و اندوه بميرد، جاى سرزنش نيست.

جالب اين كه تجاوز به حريم و گرفتن زينت آلات زنان مسلمان و غير مسلمان و هتك احترام آنها در يك رديف شمرده شده و اين نشان مى دهد كه اوّلا اسلام، تا چه حدّ براى نواميس مردم اهمّيّت قائل است و ثانياً، تا چه اندازه خود را متعهد به دفاع از اقليت هايى كه در پناه اسلام زندگى مى كنند مى داند. به هر حال مقصود امام (عليه السلام)بيان عمق فاجعه اى است كه انجام شده است.

بديهى است اين سخن، ويژه ديروز و زمان هاى گذشته و حمله لشكر معاويه به شهر انبار نبوده و نيست، بلكه يك قاعده كلّى است كه در زندگى مسلمانان امروز و فردا نيز صادق است. گويى امام (عليه السلام)مسلمانان امروز را كه مورد تهاجم شرق و غرب غارتگر قرار گرفته و اموال و نواميس شان را به خطر انداخته اند و در دفاع از خود در برابر اين خونخواران و غارتگران، سستى به خرج مى دهند، مخاطب ساخته و همين سخنان را براى آنها بازگو مى كند كه اگر مرد مسلمانى، از تجاوز دژخيمان به سرزمين هاى مقدّس اسلامى و تجاوز به قبله نخست آنها و غارت منابع و اموال و هتك نواميس و اعراضشان، از اندوه و غصه بميرد، در خور سرزنش نخواهد بود.

##### 1 ـ «عُقْر» (بر وزن ظُهر) به معناى «اساس و ريشه هر چيزى» است. و اين كه به پى كردن شتر، عَقْر (بر وزن ضرب) گفته مى شود، به خاطر اين است كه اساس و ريشه آن را مى زنند، به طورى كه شتر تعادل خود را از دست مى دهد و به روى زمين مى افتد.
2 ـ «تواكلتم» از مادّه «وكل» به معناى اين است كه دو يا چند نفر، هر كدام، كار خود را به هم موكول كنند.
3 ـ «شُنَّتْ» از مادّه «شنن» به معناى «خشكى و كهنگى» است، سپس در هر موردى كه آب يا مانند آن به صورت پراكنده و از هر طرف فرو ريزد، اطلاق شده است، همانند مشك كهنه اى كه پاره شود و آب درون آن، متفرق و پراكنده گردد. جمله (شُنَّتْ عَلَيْكُمُ الْغاراتُ) اشاره به حملات پراكنده و پى در پى مى باشد كه از سوى غارتگران شام به نواحى مختلف عراق صورت مى گرفت.
4 ـ «حِجْل» (بر وزن فعل) و «حَجْل» (بر وزن فَصل) به معناى «خلخال، همان زينتى كه زن هاى عرب در مچ پا مى كردند و حجله ـ كه صحيح آن حَجْلَه (بر وزن عجله) است ـ به معناى اطاق مخصوص عروس است كه آن را زينت مى كنند و مى آرايند.
5 ـ «قُلْب» (بر وزن قفل) به معناى «دستبند» و در اصل، از مادّه «قلب»، به معناى «دگرگونى» گرفته شده است. اين، شايد به اين دليل باشد كه دستبند، در دست انسان دائماً در حركت است.
6 ـ «قلائد» جمع «قِلادة» (بر وزن اجاره) به معناى «گردنبند» است و به هر چيزى كه چيز ديگرى را احاطه كند، اطلاق مى شود.
7 ـ «رُعُث» (بر وزن شتر) جمع «رَعْث» (بر وزن رأس) به معناى «گوشواره» است.
8 ـ كلم، به معناى «زخم و جراحت» است.

###

###

###

▲نكته ها

▲1 ـ شكست و پيروزى بى دليل نيست

در اين بخش از خطبه، امام (عليه السلام) با آن فكر نافذ و روح بلند و ممارست مستمر در مسائل مربوط به جنگ و پيروزى و شكست، انگشت روى چند عامل مهم گذارده كه سزاوار است همه فرزندان مكتبى امام، به آن توجه كنند. او مى فرمايد: يكى از عوامل مهم شكست، حالت انفعالى به خود گرفتن و اجازه تهاجم به دشمن دادن است، تا آنجا كه وارد خانه آنها شود. اين، يك واقعيت غير قابل انكار است و دلايل آن را به هنگام تفسير خطبه شرح داديم.

عامل ديگر، تواكل، به معناى «مسؤوليت را به گردن هم انداختن» است. اگر در اجتماع، هر كسى وظيفه خود را به خوبى انجام دهد و گناه خود را به گردن ديگرى نيندازد و سهم خويش را در مسؤوليت ها بپذيرد، ناكامى و شكست، كمتر واقع مى شود. بدبختى از آنجا شروع مى شود كه هر كس از زير بار مسؤوليت خود فرار كند و ديگرى را مقصّر بشمارد، در چنين جامعه اى همه مقصرند و همه گنهكار و شكست آنها در برابر دشمنان غير منتظره نيست.

عامل سوم، تخاذل است و آن اين كه هر كسى كه گرفتار حادثه اى مى شود، ديگران، حادثه را مربوط به خود او بدانند و به ياريش نشتابند. اگر حمله به اين شهر مى شود، مردم شهرهاى ديگر به يارى شهر مورد تهاجم نشتابند. بديهى است در حادثه متقابل نيز اهل شهر دوم به يارى شهر نخست نخواهند آمد و نيز محلات يك شهر، همه به صورت واحدهاى جداگانه درمى آيند و با اين تجزيه پيروزى دشمن مهاجم مسلّم است.

ولى اگر حالت انفعالى مبدّل به حالت تهاجمى شود و مسلمانان بر دشمنان پيشى بگيرند و هر كدام سهم خود را در مسؤوليت اجتماعى و دفاع از كيان اسلام و كشورهاى اسلامى برعهده بگيرند و هر گاه بخشى از كشور عظيم اسلام مورد تهاجم واقع شود همه كشورهاى اسلامى، يكپارچه برخيزند و به يارى بشتابند، به يقين پيروزى با آنها خواهد بود.

در خطبه 166 نيز به بخشى از اين مطلب اشاره شده است: (أَيُّهَا النّاسُ! لَو لَمْ تَتَخاذَلُوا عَنْ نَصْرِ الْحَقِّ وَ لَمْ تَهِنُوا عَنْ تَوهينِ الْباطِلِ لَمْ يَطْمَعَ فيكُمْ مَنْ لَيْسَ مِثلَكُمْ وَ لَمْ يَقْوَ مَنْ قَوِىَ عَلَيْكُمْ); اى مردم! اگر دست از حمايت هم در يارى حق برنمى داشتيد و در تصعيف باطل، سستى نمى كرديد، هيچ گاه، آنان كه در پايه شما نيستند، در شكست شما طمع نمى كردند و هيچ نيرومندى، بر شما غالب نمى شد.

▲2 ـ حمايت از اقليت هاى مذهبى

ممكن است بعضى تصور كنند كه مسأله احترام به اقليت هاى مذهبى كه در پناه اسلام، جان و مالشان محفوظ شمرده شده و نيز حمايت از آنها، تنها يك شعار است، ولى توجه به مسائل مربوط به آنها در فقه اسلامى و تعبيراتى مانند تعبير امام(عليه السلام)در اين خطبه، نشان مى دهد كه اسلام، دقيقاً خود را حامى آنها مى شمرد و مادام كه دست به پيمان شكنى و اَعمالى بر ضد اسلام نزده اند، جان و مال و حيثيت و آزدى شان، محفوظ است.

در اين فراز خطبه، امام (عليه السلام) شديداً از اين مسأله ناراحت است كه چرا غارتگران شام، زيور آلات زنان يهودى يا نصرانى را كه در پناه اسلام مى زيسته اند، به يغما برده اند حتّى آنها را در كنار زنان مسلمان قرار مى دهد و نسبت به هر دو، شديداً اظهار نگرانى و ناراحتى مى كند كه چرا حرمت آنها شكسته شده و زيور آلاتشان غارت گرديده؟! و مردم عراق را به خاطر سستى و تنبلى در برابر اين غارتگران، شديداً، ملامت و سرزنش مى كند.

▲3 ـ غيرت دينى

منظور از غيرت دينى، اين است كه انسان، در برابر تخلّفاتى كه از مسير حق و عدالت و احكام الهى مى شود، خاموش ننشيند و بى تفاوت از كنار آنها نگذرد بلكه تخلّف، هر چه شديدتر باشد، جوش و خروش او بيشتر گردد. كسانى كه خونسرد و بى رمق، از مقابل اين امور مى گذرند، فاقد غيرت دينى هستند.

قرآن مجيد، درباره بعضى از جنگجويان باايمان كه فاقد وسائل لازم براى شركت در ميدان جنگ بودند، مى فرمايد: (وَ لاعَلَى الَّذينَ اِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لاَأَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوا وَ أَعْيُنُهُمْ تَفيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاّ يَجِدُوا مايُنْفِقُونَ)(1); بر كسانى كه وقتى نزد تو آمدند كه آنها را بر مركبى (براى ميدان جهاد) سوار كنى و تو گفتى كه: «مركبى كه شما را بر آن سوار كنم، ندارم.» و آنها از نزد تو بازگشتند در حالى كه چشمانشان از اندوه، اشكبار بود، ايرادى نيست; چرا كه چيزى كه در راه انفاق كنند، نداشتند.

اين، چه عاملى است كه فردى را كه ابزار و وسايل جهاد را نمى يابد چنان منقلب مى كند كه بى اختيار مانند ابر بهار، اشك بريزد؟ (توجه داشته باشيد «تفيض»، در اينجا به معناى «فرو ريختن فراوان» است); آن چيزى جز غيرت دينى نيست.

در خطبه مورد بحث نيز به يكى از مظاهر آن ـ كه در بالاترين حدّ قرار دارد ـ اشاره شده است. حضرت مى فرمايد: «اگر مسلمانى، به خاطر اين حادثه (بسيار دردناك) از شدّت تأسّف بميرد، جاى سرزنش ندارد، بلكه به نظر من سزاوار است.»

غيرت دينى، عامل بسيار مهمّى براى دفاع از حريم قوانين اسلام و احياى معروف و از ميان بردن منكر است.

جالب اين كه در حديثى از امام صادق (عليه السلام) آمده است كه خداوند، دو فرشته را براى عذاب قومى مأمور كرد. هنگامى كه آنها به سراغ اين مأموريت خود رفتند، مردى به ظاهر نورانى را كه آثار پارسايى و صلاح از او آشكار بود ديدند كه در حال تضرّع و زارى به درگاه خدا است. يكى از آن دو، به ديگرى گفت: «اين مرد، دعا كننده را ديدى؟» ديگرى گفت: آرى، ولى من مأموريتم را انجام مى دهم» دومى گفت: من، هيچ كارى نمى كنم، تا به پيشگاه خدا، پروردگارم بازگردم (و دستور جديدى بگيرم) هنگامى كه به پيشگاه خداوند عرضه داشت كه «پروردگارا! من به آن شهر كه رسيدم، يكى از بندگان تو را ديدم كه در حال دعا و تضرّع است.» دستور آمد كه برو و مأموريتت را انجام ده (و شهر را زيرورو كنيد); فأِنَّ ذلِكَ رجُلٌ لَمْ يَتَغيَّرْ وَجْهُهُ غَضَباً لى قَطُّ; او مردى است كه هرگز، چهره اش از خشم در راه من، متغيّر و برافروخته نشده است (و ذره اى غيرت دينى نداشته).(2)

* * *

##### 1 ـ سوره توبه، آيه 92.
2 ـ بحارالانوار، جلد 97، صفحه 89، حديث 60.

####

▲بخش سوم

فَيَا عَجَباً! عَجَباً ـ وَ اللهِ ـ يُمِيتُ القَلْبَ وَ يَجْلِبُ الْهَمَّ مِنِ اجْتِمَاعِ هؤُلاَءِ القَوْمِ عَلَى بَاطِلِهمْ، وَ تَفَرُّقِكُمْ عَنْ حَقِّكُمْ! فَقُبْحاً لَكُمْ وَ تَرَحاً، حِينَ صِرْتُمْ غَرَضاً يُرمَى: يُغَارُ عَلَيْكُمْ وَ لاَتُغِيُرونَ وَ تُغْزَوْنَ وَ لاَتَغْزُونَ، وَ يُعْصَى اللهُ وَ تَرْضَوْنَ! فَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِالسَّيْرِ إِلَيْهِمْ فِي أَيَّامِ الحَرِّ قُلْتُمْ: هذِهِ حَمَارَّةُ الْقَيْظِ; أَمْهِلْنَا يُسَبَّخُ عَنَّا الحَرُّ. وَ إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِالسَّيْرِ إِلَيْهِمْ فِى الشِّتَاءِ، قُلْتُمْ: «هذِهِ صَبَارَّةُ الْقُرِّ، أَمْهِلْنَا يَنْسَلِخْ عَنَّا الْبَرْدُ! كُلُّ هذا فِراراً مِنَ الْحَرِّ وَ الْقُرِّ. فَإِذَا كُنْتُمْ مِنَ الحَرِّ وَ القُرِّ تَفِرُّونَ; فَأَنْتُمْ ـ وَ اللهِ ـ مِنَ السَّيْفِ أَفَرُّ!

### ترجمه

شگفتا، شگفتا! به خدا سوگند قلب را مى ميراند و غم و اندوه را (به روح انسان) سرازير مى كند كه آنها (شاميان غارتگر) در مسير باطل خود، چنين متّحدند و شما، در طريق حقّتان، اين گونه پراكنده و متفرّق! روى شما زشت باد! و همواره غم و اندوه قرينتان باشد! چرا كه (آنچنان سستى و پراكندگى به دشمن نشان داديد كه) هدف تيرها قرار گرفتيد، پى درپى به شما حمله مى كنند و شما به حمله متقابل دست نمى زنيد! با شما مى جنگند و شما با آنها پيكار نمى كنيد! آشكارا، معصيت خدا مى شود و شما، (با اعمال نادرستتان) به آن رضايت مى دهيد! هر گاه، در ايّام تابستان فرمان حركت به سوى دشمن را دادم، گفتيد: «اكنون، شدّت گرما است; اندكى ما را مهلت ده تا سوز گرما فرو نشيند!» و اگر در زمستان، اين دستور را به شما دادم، گفتيد: «اكنون، هوا فوق العاده سرد است; بگذاريد سوز سرما آرام گيرد.» ولى همه اينها بهانه هايى است براى فرار از گرما و سرما. جايى كه شما از سرما و گرما (اين همه وحشت داريد و) فرار مى كنيد، به خدا سوگند! از شمشير (دشمن) بيشتر فرار خواهيد كرد.

▲شرح و تفسير

▲آنها در باطل خود متّحدند و شما در حقّتان پراكنده!

در اين بخش از خطبه، امام به تحليل ديگرى درباره عوامل شكست و عقب نشينى مردم كوفه و عراق، توأم با ملامت و سرزنش مى پردازد، باشد كه با اين بيان روح خفته آنها را بيدار كند و پيش از آن كه اوضاع كشور آنها، بدتر شود بپا خيزند و به دفع دشمن بپردازند.

نخست مى فرمايد: «شگفتا، شگفتا! به خدا سوگند! قلب را مى ميراند و غم و اندوه را (به روح انسان) سرازير مى كند كه آنها (شاميان غارتگر) در مسير باطل خود، چنين متّحدند و شما، در طريق حقّتان، اين گونه پراكنده و متفرّق; «فَيَا عَجَباً!(1) عَجَباً ـ وَ اللهِ ـ يُمِيتُ القَلْبَ وَ يَجْلِبُ الْهَمَّ مِنِ اجْتِمَاعِ هؤُلاَءِ القَوْمِ عَلَى بَاطِلِهمْ، وَ تَفَرُّقِكُمْ عَنْ حَقِّكُمْ!»

هميشه، تعجّب و شگفتى، از امورى است كه با جريان طبيعى، سازگار نيست و علل ناشناخته يا نامأنوسى دارد. طبيعت امر چنين اقتضا مى كند كه طرفداران حق به خاطر ايمان محكمى كه به آن دارند، محكم بايستند و از آن دفاع كنند، ولى طرفداران باطل چون انگيزه نيرومندى براى دفاع از آن ندارند، نسبت به حمايت از آن سست و ناتوان باشند، ولى اگر ديديم طرفداران حق پراكنده و بى اراده و سست و ضعيفند، امّا طرفداران باطل متّحد و منسجم و در راه خود مصمّم هستند، سبب شگفتى مى شود.

اهل عراق، پيشوايشان على (عليه السلام) بود كه گذشته از وصيّت مُسَلّم پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم)درباره ولايت او، همه مردم مكّه و مدينه، از مهاجران و انصار و غير آنها و غالب مناطق ديگر، با او بيعت كردند و دلائل حقّانيتش، از افكار و اعمال و زهد و عدالتش نمايان بود، امّا غارتگران شام به دنبال مردى طغيانگر و جاه طلب كه سوابق زشت خاندان او در اسلام و جاهليت، بر كسى پوشيده نبود، سر به شورش در برابر امام بر حق برداشته بودند با اين حال آيا جاى تعجّب نيست كه آنها پشت سر پيشواى خود بايستند و اينها اين چنين پيمان شكنى كنند؟!

اينجاست كه امام، شديداً ناراحت مى شود و آنها را زير شلاّق سرزنش و ملامت مى گذارند; چرا كه سزاوار چنين سرزنش تند و تلخى بودند، مى فرمايد: «روى شما زشت باد! و همواره غم و اندوه قرينتان باشد! چرا كه (آن چنان سستى و پراكندگى به دشمن نشان داديد كه) هدف تيرها قرار گرفته ايد; فَقُبْحاً لَكُمْ وَ تَرَحاً(2)، حِينَ صِرْتُمْ غَرَضاً يُرمَى».

پى درپى، به شما حمله مى كنند و شما به حمله متقابل دست نمى زنيد، يُغَارُ عَلَيْكُمْ وَ لاَتُغِيرُونَ.

با شما مى جنگند و شما، با آنها پيكار نمى كنيد! وَ تُغْزَونَ وَ لاتَغْزُونَ.

آشكارا، معصيت خدا مى شود و شما با اعمال نادرستتان به آن رضايت مى دهيد! (وَ يُعْصَى اللهُ وَ تَرْضَوْنَ!).

در واقع امام (عليه السلام) دليل سرزنش خود را نسبت به آنان، در اين چند چيز خلاصه مى كند كه ريشه همه يك امر است و آن سستى و تنبلى و بى تفاوتى به خرج دادن است تا آنجا كه دشمن، چنان جسور مى شود كه پى درپى حمله مى كند غارت مى كند، و خون بى گناهان را مى ريزد و آنها تماشاچى اين صحنه هاى غم انگيز و زشت و ناروا هستند!

سپس امام (عليه السلام) انگشت روى يك دليل روشن بر محكوميت آنان، به خاطر سستى و بى ارادگى و ضعف و ناتوانيشان گذارده، مى فرمايد: «هرگاه در ايّام تابستان، فرمان حركت به سوى دشمن را دادم، گفتيد: «اكنون، شدّت گرما است; اندكى ما را مهلت ده تا سوز گرما فرونشيند»! و اگر در زمستان، اين دستور را به شما دادم، گفتيد: «اكنون، هوا فوق العاده سرد است، بگذار سوز سرما آرام گيرد! فَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِالسَّيْرِ إِلَيْهِمْ فِي أَيَّامِ الحَرِّ قُلْتُمْ: هذِهِ حَمَارَّةُ(1) الْقَيْظِ(2); أَمْهِلْنَا يُسَبَّخُ(3) عَنَّا الحَرُّ. وَ إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِالسَّيْرِ إِلَيْهِمْ فِى الشِّتَاءِ، قُلْتُمْ: «هذِهِ صَبَارَّةُ(4) الْقُرِّ، أَمْهِلْنَا يَنْسَلِخْ(5) عَنَّا الْبَرْدُ!

ولى همه اينها، بهانه هايى است براى فرار از گرما و سرما; كُلُّ هذا فِراراً مِنَ الْحَرِّ وَ الْقُرِّ.(6)

جايى كه از سرما و گرما (اين همه وحشت داريد) و فرار مى كنيد، به خدا سوگند! از شمشير (دشمن) بيشتر (وحشت داريد و) فرار خواهيد كرد; فَإِذَا كُنْتُمْ مِنَ الْحَرِّ وَ الْقُرِّ تَفِرُّونَ، فَأَنْتُمْ ـ وَ اللهِ ـ مِنَ السَّيْفِ أَفَرُّ!

گويى ميدان جنگ بايد در فصل بهار باشد، آن هم در ميان دشت هاى پر از گل و مرغزارها، همراه پرندگان خواننده و چشمه سارها و نسيمِ لطيف و روح افزا! آن گاه سربازان بنشينند و دشمنان را با اشاره چشم و ابرو بر خاك بيندازند!

اين بى خبران، تاريخ اسلام را كه زمان چندانى از آن نگذشته بود، به كلّى، فراموش كرده بودند كه ياران پيامبر فاصله ميان مدينه و ميدان تبوك را در آن گرماى سوزان تابستانِ بيابان حجاز با پاى برهنه روى سنگ هاى تفتيده از تابشِ آفتاب، با نداشتن آب و آذوقه كافى پيمودند و در جنگهاى ديگر نيز سخت ترين ناملايمات را تحمّل كردند و مانند شير ژيان، بر دشمن حمله كردند! اگر آنها مى خواستند مانند كوفيان سستْ عنصر، ملاحظه سرما و گرما كنند، هرگز درختِ تنومند اسلام بارور نمى شد و به ثمر نمى نشست. نه تنها در اسلام بلكه در هيچ نقطه اى از دنيا، سربازان سُست و نازپرورده و ترسو و پراكنده پيروز نشدند، بلكه هميشه، ذليل و حقير و شكست خورده بودند.

در واقع سخن آنها، شباهت زيادى با سخن كفّار و منافقان داشت كه مى گفتند: (لاتَنْفَرِوا فِى الْحَرِّ); «در گرماى تابستان (به سوى ميدان جهاد) حركت نكنيد!» كه قرآن، در پاسخ آنها مى گويد: قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أشَدُّ حَرّاً لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ; بگو: آتش دوزخ از اين گرمتر است، اگر مى دانستند.(9)

در واقع، كوفيان كه با اين گونه اظهارات واهى، از جهاد با دشمن خونخوار و سنگدل، طفره مى رفتند، گرفتار نوعى نفاق بودند، نفاقى كه از ضعف ايمان آنها به مبانى اسلام و پيشوايشان، اميرمؤمنان على (عليه السلام) سرچشمه مى گرفت.

به هر حال، مجاهدان واقعى كه در صحنه هاى نبرد مى جنگند و مى جوشند و مى خروشند و پيروز مى شوند، كسانى هستند كه نه به مشكلات آب و هوا مى انديشند و نه به مشكلات مسير راه و ميدان نبرد. بى شك، اگر دشمن، احساس كند كه جنگجويان مخالف، مثلا از جنگيدن در سوز سرما و گرما پرهيز دارند، درست حمله خود را در همان زمان شروع مى كند و با استفاده از اين نقطه ضعف، وسيله پيروزى خويش را فراهم مى سازد.

##### 1 ـ يا عَجَباً عَجَباً، بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته اند كه جمله «فَيا عَجَباً عَجَباً!» در اصل، «عَجِبْتُ عَجَباً...» بوده است، يعنى منصوب به عنوان مفعول مطلق است. اين احتمال نيز داده شده است كه عجباً نخستين، از قبيل مفعول مطلق و دومى تكرار و تأكيد باشد. (شرح نهج البلاغه، ابن ميثم، جلد 2، صفحه 36) بعضى نيز گفته اند كه در تقدير، «يا عَجَبى اِحْضِرْ; اى شگفتى من! حاضر شو». بوده است. (شرح نهج البلاغه، علامّه خويى، جلد 3، صفحه 392)، اين تفسير با منادى واقع شدن «عجباً»، تناسب بيشترى دارد.
2 ـ تَرَحاً، به معناى «اندوه و حزن» و در واقع در اين جمله، امام (عليه السلام) به آنها نفرين مى كند كه همواره قرين حزن و اندوه گردند.
3 ـ «حمارة» از مادّه «حمر» به معناى «رنگ قرمز» است. به همين جهت به گرماى سوزان تابستان، حمارة گفته مى شود. گويى از شدت گرما، مانند آتش سرخ و سوزان است.
4 ـ «قيظ» (بر وزن فيص) به معناى «شدت گرماى تابستان» است. بنابراين اضافه «حماره» به «قيظ» نوعى تأكيد در گرما را مى رساند.
5 ـ «يسبّخ» از مادّه «سبخ» است به معناى «فراغت از چيزى يا تخفيف» آن است و در اين جا به معناى «فرو نشستن سوز گرما» است.
6 ـ «صبارّه» از مادّه «صبر» در اصل، به معناى «حبس و نگهدارى چيزى» است و شكيبايى را، به همين مناسبت، صبر مى گويند. و شدّت سرما را كه «صبارّه» مى گويند، از اين جهت است، كه انسان را از كار و فعاليّت باز مى دارد.
7 ـ «ينسلخ» از مادّه «سلخ» و در اصل، به معناى «پوست كندن» است و سلاّخ را به همين جهت، سلاّخ مى گويند كه پوست حيوان را مى كند آن گاه اين كلمه، به «جدا ساختن هر چيزى» اطلاق شده است و در جمله بالا اشاره به فرونشستن سوز سرما است.
8 ـ «قرّ»، به گفته مقياس، به دو معنا آمده: نخست: سرما، و دوم جاى گرفتن و استقرار در مكان است. بعيد نيست كه معنى نخست، به معناى دوم بازگردد، چرا كه سرماى شديد، انسان را از كار باز مى دارد.
9 ـ سوره توبه، آيه 81.

▲نكته ها

▲1 ـ اين همه سرزنش، براى چيست؟

با مطالعه اين فراز از كلام مولا اميرمؤمنان على (عليه السلام) اين سؤال به ذهن مى آيد كه «چرا آن پيشواى مدير و مدبّر چنين حملات شديد و تندى نسبت به مردم كوفه مى كند و آنها را به شدّت زير ضربات شلاّق هاى سرزنش و ملامت قرار مى دهد ـ و در فراز بعد هم، فراتر مى رود و به آنها مى فرمايد: «من، دوست داشتم كه هرگز شما را نمى ديدم و نمى شناختم... خدا، شما را بكشد كه اين قدر خون به دل من كرديد!»

ولى اگر در تاريخ كوفه و كوفيان و عهدشكنى ها و نفاق افكنى ها و بىوفايى ها و سستى و ضعف آنها بيشتر مطالعه كنيم، فلسفه اين سرزنشهاى تند و شديد را در مى يابيم. گويى، امام (عليه السلام) اين سخنان را به عنوان آخرين راه درمان و چاره براى اين بيماران كوردل، انتخاب فرموده است; همان كسانى كه غيرت آنها در برابر هيچ چيز به جوش نمى آمد و انواع تحقيرها و تحميلها را از دشمن پذيرا مى شدند! امام (عليه السلام)مى خواهد از اين راه، دست به كارى بزند كه اگر كمترين احساسى در جان آنها است، به پاخيزند و به حركت درآيند و به مقابله با دشمن بشتابند. استفاده از اين راه، از نظر روانشناسى، در برابر بعضى از گروه ها كارساز است.

اين سخنان، در واقع، سخن كسى است كه از پيروانِ سست عنصر مأيوس شده و براى بيدار كردن آنها جز استفاده از اين كلمات تند، راهى نمى بيند و عجب اين كه آنها با اين همه تازيانه هاى سخن نيز بيدار نشدند و هنگامى كه از آنها براى تشكيل لشكر و حركت به سوى دشمن دعوت فرموده جز گروه اندكى لبيك نگفتند! به همين دليل امام (عليه السلام) ناچار شد كه افرادى به روستاها و آبادى هاى اطراف فرات بفرستد و از آنها ـ كه مردمانى جنگجو و وفادار به امام (عليه السلام) بودند ـ براى بسيج لشكر دعوت كند.

در واقع كوفيان در اين برهه از تاريخ خود شباهتى به قوم لجوج بنى اسرائيل در عصر موسى(عليه السلام) كه هر چه آنها را تشويق براى حمله به دشمنانشان در بيت المقدس كرد، آنها گفتند: «ما از آنان وحشت داريم و تا آنان در بيت المقدس هستند، ما هرگز وارد آن نمى شويم. ما همين جا نشسته ايم، تو و پروردگارت برويد و بيت المقدس را فتح كنيد! «قالُوا يا مُوسى اِنَّ فيهَا قَوْماً جَبّارينَ وَ إِنّا لَنْ نَدْخُلَهَا حَتّى يَخْرُجُوا مِنْها فَاِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَاِنّا داخِلوُنَ...فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّكَ فَقاتِلا اِنّا هاهُنا قاعِدُونَ».(1)

* * *

##### 1 ـ سوره مائده، آيات 22 ـ 24.

####

▲بخش چهارم

يَا أَشْبَاهَ الرِّجَالِ وَ لاَ رِجَالَ! حُلُومُ الاَْطْفَالِ، وَ عُقُولُ رَبّاتِ الحِجَالِ! لَوَدِدْتُ أَنِّى لَمْ أَرَكُمْ وَ لَمْ أَعْرِفْكُمْ مَعْرِفَةً ـ وَاللهِ ـ جَرَّتْ نَدَماً، وَ أَعْقَبَتْ سَدَماً. قَاتَلَكُمُ اللهُ! لَقَدْ مَلأتُمْ قَلْبِي قَيْحاً وَ شَحَنْتُمْ صَدْرِي غَيْظاً وَ جَرَّعْتُمُوني نُغَبَ التَّهْمَامِ أَنْفَاساً، وَ أَفْسَدْتُمْ عَلَىَّ رَأيِي بِالْعِصْيَانِ وَ الْخِذْلاَنِ حَتَّى لَقَدْ قَالَتْ قُرَيْشٌ: إِنَّ ابْنَ أَبِي طَالِب رَجُلٌ شُجَاعٌ، وَلكِنْ لاَعِلْمَ لَهُ بِالحَرْبِ.

للهِِ أَبُوهُمْ! وَ هَلْ أَحَدٌ مِنْهُمْ أَشَدُّ لَهَا مِرَاساً، وَ أَقْدَمُ فِيهَا مَقَاماً مِنِّى؟! لَقَدْ نَهَضْتُ فِيهَا وَ مَا بَلَغْتُ العِشْرِينَ، وَها أَنَاذا قَدْ ذَرَّفْتُ عَلَى السِّتِّينَ! وَلكِنْ لارَأْيَ لِمَنْ لاَيُطَاعُ!

### ترجمه

اى مرد نمايانى كه در حقيقت مرد نيستيد! آرزوهاى شما مانند آرزوهاى كودكان است! و عقل و خرد شما مانند عروسان حجله نشين! (كه جز به زروزيور و عيش و نوش، به چيزى نمى انديشند). دوست داشتم كه هرگز شما را نمى ديدم و نمى شناختم، همان شناختى كه سرانجام، به خدا سوگند! پشيمانى بار آورد و خشم آور و غم انگيز بود. خداوند شما را بكشد (و از رحمتش دور سازد)! كه اين همه، خون به دل من كرديد، سينه مرا پر از خشم ساختيد و كاسه هاى غم و اندوه را جرعه جرعه به من نوشانديد! با نافرمانى و ترك يارى، نقشه هاى مرا (براى سركوبى دشمن) تباه كرديد تا آنجا كه (امر بر دوست و دشمن مشتبه شد) و قريش گفتند: «پسر ابوطالب، مرد شجاعى است، ولى از فنون جنگ آگاه نيست»!

خدا پدرشان را حفظ كند! آيا هيچ يك از آنها، از من با سابقه تر و پيشگام تر در ميدان هاى نبرد بوده است؟ من آن روز كه آماده جنگ شدم (و گام در ميدان نهادم) هنوز بيست سال از عمرم نگذشته بود و الآن، از شصت سال هم گذشته ام، ولى چه كنم؟ آن كس كه فرمانش را اطاعت نمى كنند طرح و نقشه تدبيرى ندارد (و هر اندازه صاحب تجربه و آگاه باشد، كارش به جايى نمى رسد).

▲شرح و تفسير

▲دل مرا خون كرديد!

در آخرين فراز اين خطبه امام هم چنان تازيانه هاى ملامت و سرزنش را پى در پى بر روح آنها مى زند تا شايد اين خواب آلودگانِ سست عنصر از خواب غفلت بيدار شوند و چشمان خود را باز كنند و ببينند در چه شرايط مرگبارى گرفتارند، شايد كه بر پا خيزند و با يك جهاد مردانه و خدا پسندانه دست شاميان غارتگر را از كشور اسلام قطع كنند.

در نخستين قسمت، آنها را با سه جمله كوبنده، مخاطب مى سازد و مى فرمايد: اى مرد نمايانى كه در حقيقت مرد نيستيد; يا أَشْباهَ الرِّجالِ وَ لارِجالَ!

آرزوى هاى شما مانند، آرزوهاى كودكان است. (كه با مختصر چيزى، فريب مى خورند و دل، خوش مى كنند و چشم بر خطر مى بندند. (حُلُومُ(1) الاَْطْفالِ).

و عقل و خرد شما، مانند عروسان حجله نشين است (كه جز عيش و نوش و زر و زيور به چيزى نمى انديشند); وَ عُقُولُ رَبّاتِ(2) الْحِجالِ(3)!

در توصيف نخست، امام آنها را برنداشتن شجاعت و حميّت و غيرت مردانگى سرزنش مى كند چرا كه تنها در چهره مردان بودند و از صفات ويژه مردان در آنها خبرى نبود.

حضرت، سپس لحن كلام را تندتر فرموده مى گويد: «دوست داشتم كه هرگز شما را نمى ديدم و نمى شناختم، همان شناختى كه سرانجام، به خدا سوگند! پشيمانى بار آورد و خشم آور و غم انگيز بود; (لَوَدِدْتُ أَنِّى لَمْ أَرَكُمْ وَ لَمْ أَعْرِفْكُمْ مَعْرِفَةً ـ وَاللهِ ـ جَرَّتْ نَدَماً، وَ أَعْقَبَتْ سَدَماً).

تاريخ گواه بر اين مطلب است كه دوستى مردم كوفه و عراق براى امام (عليه السلام) در تمام دوران خلافتش، ثمره اى جز غم و اندوهِ ناشى از سستى ها، بىوفايى ها، پيمان شكنى ها، ضعف ها، پراكندگى ها ـ و اشكال مختلف نفاق، نداشت و اين گروه، سبب مشكلات عظيمى در رهبرى و مديريت اين امام مدير و مدبّر و آگاه شدند. طبيعى است كه امام (عليه السلام) آرزو كند كه اى كاش هرگز آنها را نمى ديد و گرد او جمع نمى شدند.

سرانجام آنها را هدف تير نفرينش قرار داده مى فرمايد: «خداوند، شما را بكشد و نابود كند (و از رحمتش دور سازد و به لعنت گرفتار كند)(4)!

كه اين همه خون به دل من كرديد، و سينه مرا پر از خشم ساختيد و كاسه هاى غم و اندوه را جرعه جرعه، به من نوشانديد! با نافرمانى و تركِ يارى، نقشه هاى مرا (براى سركوبى دشمن و ساختن يك جامعه آباد اسلامى) تباه كرديد تا آنجا كه (امر بر دوست و دشمن مشتبه شد) و قريش (كه از سوابق من در آشنايى با فنون جنگ به خوبى آگاه بودند) گفتند: پسر ابوطالب مرد شجاعى است ولى از فنون جنگ آگاه نيست; قَاتَلَكُمُ اللهُ! لَقَدْ مَلأتُمْ قَلْبِي قَيْحاً وَ شَحَنْتُمْ صَدْرِي غَيْظاً وَ جَرَّعْتُمُوني نُغَبَ(5) التَّهْمَامِ(6) أَنْفَاساً، وَ أَفْسَدْتُمْ عَلَىَّ رَأيِي بِالْعِصْيَانِ وَ الْخِذْلاَنِ حَتَّى لَقَدْ قَالَتْ قُرَيْشٌ: إِنَّ ابْنَ أَبِي طَالِب رَجُلٌ شُجَاعٌ، وَلكِنْ لاَعِلْمَ لَهُ بِالحَرْبِ.

معمولا بسيارى از ملت ها، عامل عقب نشينى و مشكلات خود را، ضعف پيشوايان و رهبرانشان مى دانند، ولى گاه قضيه به عكس مى شود; يعنى، پيشوا بسيار لايق است، ولى ضعف و ناتوانى و عقب ماندگى فكرى و فرهنگى در پيروان است و اين براى يك پيشواى بزرگ و لايق بسيار دردآور است كه گرفتار مردمى سست عنصر و بى اراده شود و نتيجه كار منفى باشد و با اين حال، مردم در قضاوت خود آن را به حساب پيشواى بزرگشان بگذارند!

حضرت، سرانجام در آخرين جمله هاى اين خطبه، به پاسخ سخنان ناروا و نادرستِ جماعتى از قريش مى پردازد كه آن حضرت را به ناآگاهى از فنون جنگ متّهم مى ساختند. او مى فرمايد: «خداوند پدرشان را حفظ كند! آيا هيچ يك از آنها، از من با سابقه تر و پيشگام تر در ميدان هاى نبرد بوده است؟ (للهِِ(7) أَبُوهُمْ! وَ هَلْ أَحَدٌ مِنْهُمْ أَشَدُّ لَهَا مِرَاساً(8)، وَ أَقْدَمُ فِيهَا مَقَاماً مِنِّى؟).

من آن روز كه آماده جنگ شدم (و گام در ميدان نهادم) هنوز بيست سال از عمرم نگذشته بود و الآن از شصت سال هم گذشته ام (بنابراين بيش از چهل سال جنگ را به عنوان يك فرمانده و يا در صف مقدّم تجربه كرده ام) ولى چه كنم كه؟ آن كس كه فرمانش را اطاعت نمى كنند، طرح و نقشه و تدبيرى ندارد (و هر اندازه صاحب تجربه و آگاه باشد، كارش به جايى نمى رسد; لَقَدْ نَهَضْتُ فِيهَا وَ مَا بَلَغْتُ الْعِشْرِينَ، وَها أَنَاذا قَدْ ذَرَّفْتُ(9) عَلَى السِّتِّينَ! وَلكِنْ لا رَأْيَ لِمَنْ لاَيُطَاعُ!

##### 1 ـ «حلوم» در اصل از مادّه «حلم» به معناى «خويشتن دارى» است و چون در حال خواب، انسان، آرام در گوشه اى قرار مى گيرد و به صحنه هايى كه در خواب است نظاره مى كند، اين واژه به خواب و رؤيا اطلاق شده است در خطبه بالا، به معناى «آرزوهاى خام» است كه شبيه به خوابهاى كودكان مى باشد.
2 ـ «ربات» جمع «ربه» به معناى «صاحب و مالك چيزى» است. (با توجه به «تاء تأنيث» در مورد مؤنّث به كار مى رود.
3 ـ «حجال» جمع «حجله» كه صحيح آن حَجَله (بر وزن عجَله) است.
4 ـ توجه داشته باشيد كه تعبير به «قاتَلَ» نشان مى دهد كه آنها، در مقام مبارزه با خدا و فرمانش برآمده بودند. به يقين چنين كسانى مغلوب و منكوب و مطرود درگاه الهى مى شوند و به همين جهت، بسيارى از مفسّران در اينجا و ذيل آيه 30 توبه (قاتَلَهم اللهُ) آن را به معناى لعن و دورى از رحمت خدا، تفسير كرده اند كه در واقع تفسير به لوازم مطلب است. (به مفردات راغب و نثر طوبى ـ از مرحوم علامه شعرانى ـ مراجعه كنيد.)
5 ـ «نغب» جمع «نُغْبه» (بر وزن لقمه) به معناى «جرعه آب يا چيز ديگر» است و در اينجا غم و اندوه را به نوشابه تلخى تشبيه فرموده كه امام جرعه جرعه، آن را نوشيده است.
6 ـ «تهام» از مادّه «همم» به معناى «غم و اندوه» است. اين وزن معمولا به معناى مصدر به كار مى رود مانند تكرار و تَذكار.
7 ـ «لله ابوهم»; اين جمله در مقام مدح گفته مى شود و در مواردى، به عنوان تعجب و شگفتى ذكر مى شود و مفهومش اين است كه خداوند، پدر آنها را حفظ كند امّا در فارسى معمولا به جاى آن عبارت «خدا پدرشان را بيامرزد» به كار مى رود.
8 ـ «مراس» و «ممارست» به يك معنا است; يعنى مراقبت و توجه و همراهى با چيزى.
9 ـ «ذرّفت» در اصل از مادّه «ذرف» به معناى «سيلان اشك» است و سپس به «معناى عبور و گذشتن از چيزى» اطلاق شده. در جمله بالا مفهومش گذشتن از صد سال است.

####

▲نكته ها

▲1 ـ پيروان نالايق، شخصيت پيشوايان را زير سؤال مى برند.

بى شك، هيچ پيروزى و شكستى بدون دليل نيست و آنها كه همه، يا بعضى از پيروزى و شكست ها را به علل ناشناخته و عوامل مرموز و يا تصادف و اتفاق و شانس و طالع نسبت مى دهند، كسانى هستند كه نمى خواهند با حقايق تلخ، رو به رو شوند و آن را تحليل كنند.

در تحليل هاى معمولى، غالباً، عامل اصلى پيروزى و شكست را، قدرت فرماندهى و مديريت و آگاهى او مى دانند، در حالى كه در پاره اى از موارد، مسأله عكس است و فرمانده و پيشوا از نظر روحيه و آگاهى و مديريت در نهايت قوّت است، ولى پيروانِ ضعيف و ترسو و بى اراده و از هم بريده و بى تجربه ـ كه نمى توانند طرح هاى دقيق مديريت پيشوايشان را به خوبى پياده كنند ـ عامل اصلى شكست محسوب مى شوند و اينجا است كه شخصيت و توان رهبرى، در آتش فساد پيروان مى سوزد! و اين براى يك فرمانده لايق و مدير و مدبر، بسيار دردناك است.

اگر مى بينيد كه على (عليه السلام) در اين خطبه، مانند شمع مى سوزد و ناله سر مى دهد و مردم كوفه را زير رگبار سرزنش هاى خود قرار مى دهد، به همين دليل است. پراكندگى و پيمان شكنى و ضعف و زبونى آنان سبب شد كه نه تنها دشمن بلكه حتى دوستانى كه سوابق رشادت و مديريت پيروزمندانه آن امام بزرگوار را در غزوات اسلامى، به خاطر داشتند، چشم بر هم، نهاده و امام را متّهم به عدم آگاهى از فنون جنگ بكنند! اين جاست كه امام دست آنها را گرفته و به سوى تاريخ گذشته زندگى خود مى برد، و مى فرمايد: من بيش از چهل سال، تجربه موفق در جنگ ها داشتم، چه گونه مى توان مرا به عدم آگاهى در فنون جنگ متهم كرد؟! مشكل من جاى ديگر است و آن اين است كه من پيروانى دارم كه فاقد انضباط نظامى اند و طغيانگر و سركشند و در لحظات حسّاس خودسرانه، دست به هر كارى مى زنند و نتيجه آن شكست است.

تجربه ناموفق جنگ صفيّن و داستان خدعه و نيرنگ معاويه و عمروعاص در مسأله بر سر نيزه كردن قرآنها و از آن تأسف بارتر، داستان حَكَميت ابوموسى اشعرى، بهترين گواه و شاهد براى اين مدّعا است. امروز همه محقّقان تاريخ، بلكه غير محقّقان مى دانند كه اگر آن سرپيچى و نفاق لشكر عراق نبود پيروزى در جنگ صفين قطعى بود و هرگز آن وقايع خونبار ـ كه به خاطر حكومتِ بلامنازع امويان در تاريخ اسلام، رخ داد ـ پيش نمى آمد و به همين دليل، مى توان از وقايع جنگ صفين به عنوان دردناك ترين فراز تاريخ اسلام و تاريخ زندگى على (عليه السلام) نام برد، چرا كه پيامدهايش بسيار ناگوار و گسترده بود و قلب پاك على (عليه السلام) را سخت آزرد.

نه تنها در زمان على (عليه السلام) كه امروز هم بسيارى از ناآگاهان، سياست جنگى و كشور دارى اميرمؤمنان را به خاطر بى خبرى از آنچه در تاريخ اتفاق افتاد، زير سؤال مى برند و اين يكى از بارزترين نشانه هاى مظلوميت آن بزرگوار است; آن مردى كه فرمانش به مالك اشتر، به عنوان يكى از عالى ترين برنامه هاى كشور دارى و مديريت، در تاريخ مى درخشد و پس از گذشت چهارده قرن، پيوسته، اصولش محكم و استوار است و به مصداق (كَشَجَرة طَيّبَة أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِى السَّماءِ تُؤتى أُكُلَها كُلَّ حين بِأِذنِ رَبِّها)(1); دوست و دشمن از ثمرات آن بهره مند مى گردد و ساير فرمان ها و نامه هاى او در نهج البلاغه از نهايت انسجام و پختگىِ سياست او خبر مى دهد، كارش به جايى برسد كه اين گونه درباره او قضاوت شود!

تنها در اينجا نيست كه على (عليه السلام) از اين مسأله پرده برمى دارد، بلكه در موارد متعدّد ديگر نيز به اين حقيقت تلخ اشاره مى كند كه مردم بىوفا و عصيانگر و گروهى خيانتكار برنامه هاى مرا در هم مى ريختند. در يكى از كلمات قصار كه اتفاقاً بعد از همين داستان حمله غارتگرى شام به شهر انبار، از آن حضرت شنيده شده مى خوانيم:

«وَاللهِ ما تَكْفُونَنى أَنْفُسَكُمْ فَكَيْفَ تَكْفُونَنى غَيْرَكُمْ اِنْ كانَتِ الرَّعايا قَبلى لَتَشْكُوا حَيْفَ رُعاتِها وَ اِنَّنى الْيَوْمَ لاََشْكُو حَيْفَ رَعيَّتى كَأنَّنى الْمَقُودُ وَ هُمْ الْقادَةُ أَوِ الْمَوزوُعُ وَ هُمُ الْوَزَعَةَ; شما براى حل مشكلات خودتان نمى توانيد به من كمك كنيد چگونه مى توانيد مشكل ديگران را دفع كنيد؟! در گذشته، رعايا از ستم فرمانروايانشان شكايت داشتند ولى من از ستم رعيّتم، شكايت دارم! گويا، من پيروم و آنها، پيشوا و من فرمانبر و محكومم و آنها، فرمانده و حاكم!»(2)

در جاى ديگر مى فرمايد: «أُريدُ أنْ أُداوِىَ بِكُم وَ أنْتُمْ دائى; من، مى خواهم بيمارى هاى خودم را به وسيله شما مداوا كنم، امّا شما، خود درد و بيمارى من هستيد!»

حضرت سپس به پيشگاه خدا شكايت مى برد و عرضه مى دارد: «أَللّهُمَّ قد مَلَّت أطِبّاءُ هذه الدّاء الدَّوىِّ وَ كَلّتِ النَّزَعَةُ بِأِشطان الرَكىِّ! أَينَ الْقَومُ الَّذينَ دُعُوا اِلىَ الاِْسلامِ فَقَبِلُوهُ وَ قَرَأَوُا الْقُرانَ فَأَحْكَمُوهُ وَ هِيجُوا اِلَى الْقِتالِ فَوَلِهُوا وَ لَهَ اللِّقاحِ اِلى اَولادِها; بار خدايا! طبيبان اين درد جانفرسا، خسته شدند و بازوى تواناى رادمردان در كشيدن آب همّت از وجودِ اين مردم ـ كه دائماً در حال فروكش كردن است ـ ناتوان گرديده! كجايند آن مردمى كه به اسلام دعوت شدند و پذيرفتند و قرآن را تلاوت مى كردند و به خوبى درمى يافتند و در عمل پياده مى كردند و به سوى جهاد دعوت مى شدند و عاشقانه مانند ناقه اى كه به دنبال فرزندش مى رود، به سوى آن راه مى افتادند؟»(3)

اينها همه به خوبى نشان مى دهد كه مشكل كار على (عليه السلام) كجا بوده و درد بى درمان حكومتش، از كجا سرچشمه مى گرفته و اگر مردمى غير از سست عنصرانِ كوفه گرداگرد وجودش را مى گرفتند تاريخِ اسلام شكل ديگرى به خود مى گرفت.(4)

##### 1 ـ سوره ابراهيم، آيات 24 و 25.
2 ـ كلمات قصار، شماره 261.
3 ـ خطبه 121.
4 ـ در مقدّمه جلد نخست درباره شخصيت على (عليه السلام) نيز تا آنجا كه مناسب آن بحث فشرده بود، سخن گفتيم و بخشى از قضاوت صاحب نظران را بازگو كرديم.

###

###

▲1 ـ پيروان نالايق، شخصيت پيشوايان را زير سؤال مى برند.

بى شك، هيچ پيروزى و شكستى بدون دليل نيست و آنها كه همه، يا بعضى از پيروزى و شكست ها را به علل ناشناخته و عوامل مرموز و يا تصادف و اتفاق و شانس و طالع نسبت مى دهند، كسانى هستند كه نمى خواهند با حقايق تلخ، رو به رو شوند و آن را تحليل كنند.

در تحليل هاى معمولى، غالباً، عامل اصلى پيروزى و شكست را، قدرت فرماندهى و مديريت و آگاهى او مى دانند، در حالى كه در پاره اى از موارد، مسأله عكس است و فرمانده و پيشوا از نظر روحيه و آگاهى و مديريت در نهايت قوّت است، ولى پيروانِ ضعيف و ترسو و بى اراده و از هم بريده و بى تجربه ـ كه نمى توانند طرح هاى دقيق مديريت پيشوايشان را به خوبى پياده كنند ـ عامل اصلى شكست محسوب مى شوند و اينجا است كه شخصيت و توان رهبرى، در آتش فساد پيروان مى سوزد! و اين براى يك فرمانده لايق و مدير و مدبر، بسيار دردناك است.

اگر مى بينيد كه على (عليه السلام) در اين خطبه، مانند شمع مى سوزد و ناله سر مى دهد و مردم كوفه را زير رگبار سرزنش هاى خود قرار مى دهد، به همين دليل است. پراكندگى و پيمان شكنى و ضعف و زبونى آنان سبب شد كه نه تنها دشمن بلكه حتى دوستانى كه سوابق رشادت و مديريت پيروزمندانه آن امام بزرگوار را در غزوات اسلامى، به خاطر داشتند، چشم بر هم، نهاده و امام را متّهم به عدم آگاهى از فنون جنگ بكنند! اين جاست كه امام دست آنها را گرفته و به سوى تاريخ گذشته زندگى خود مى برد، و مى فرمايد: من بيش از چهل سال، تجربه موفق در جنگ ها داشتم، چه گونه مى توان مرا به عدم آگاهى در فنون جنگ متهم كرد؟! مشكل من جاى ديگر است و آن اين است كه من پيروانى دارم كه فاقد انضباط نظامى اند و طغيانگر و سركشند و در لحظات حسّاس خودسرانه، دست به هر كارى مى زنند و نتيجه آن شكست است.

تجربه ناموفق جنگ صفيّن و داستان خدعه و نيرنگ معاويه و عمروعاص در مسأله بر سر نيزه كردن قرآنها و از آن تأسف بارتر، داستان حَكَميت ابوموسى اشعرى، بهترين گواه و شاهد براى اين مدّعا است. امروز همه محقّقان تاريخ، بلكه غير محقّقان مى دانند كه اگر آن سرپيچى و نفاق لشكر عراق نبود پيروزى در جنگ صفين قطعى بود و هرگز آن وقايع خونبار ـ كه به خاطر حكومتِ بلامنازع امويان در تاريخ اسلام، رخ داد ـ پيش نمى آمد و به همين دليل، مى توان از وقايع جنگ صفين به عنوان دردناك ترين فراز تاريخ اسلام و تاريخ زندگى على (عليه السلام) نام برد، چرا كه پيامدهايش بسيار ناگوار و گسترده بود و قلب پاك على (عليه السلام) را سخت آزرد.

نه تنها در زمان على (عليه السلام) كه امروز هم بسيارى از ناآگاهان، سياست جنگى و كشور دارى اميرمؤمنان را به خاطر بى خبرى از آنچه در تاريخ اتفاق افتاد، زير سؤال مى برند و اين يكى از بارزترين نشانه هاى مظلوميت آن بزرگوار است; آن مردى كه فرمانش به مالك اشتر، به عنوان يكى از عالى ترين برنامه هاى كشور دارى و مديريت، در تاريخ مى درخشد و پس از گذشت چهارده قرن، پيوسته، اصولش محكم و استوار است و به مصداق (كَشَجَرة طَيّبَة أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِى السَّماءِ تُؤتى أُكُلَها كُلَّ حين بِأِذنِ رَبِّها)(1); دوست و دشمن از ثمرات آن بهره مند مى گردد و ساير فرمان ها و نامه هاى او در نهج البلاغه از نهايت انسجام و پختگىِ سياست او خبر مى دهد، كارش به جايى برسد كه اين گونه درباره او قضاوت شود!

تنها در اينجا نيست كه على (عليه السلام) از اين مسأله پرده برمى دارد، بلكه در موارد متعدّد ديگر نيز به اين حقيقت تلخ اشاره مى كند كه مردم بىوفا و عصيانگر و گروهى خيانتكار برنامه هاى مرا در هم مى ريختند. در يكى از كلمات قصار كه اتفاقاً بعد از همين داستان حمله غارتگرى شام به شهر انبار، از آن حضرت شنيده شده مى خوانيم:

«وَاللهِ ما تَكْفُونَنى أَنْفُسَكُمْ فَكَيْفَ تَكْفُونَنى غَيْرَكُمْ اِنْ كانَتِ الرَّعايا قَبلى لَتَشْكُوا حَيْفَ رُعاتِها وَ اِنَّنى الْيَوْمَ لاََشْكُو حَيْفَ رَعيَّتى كَأنَّنى الْمَقُودُ وَ هُمْ الْقادَةُ أَوِ الْمَوزوُعُ وَ هُمُ الْوَزَعَةَ; شما براى حل مشكلات خودتان نمى توانيد به من كمك كنيد چگونه مى توانيد مشكل ديگران را دفع كنيد؟! در گذشته، رعايا از ستم فرمانروايانشان شكايت داشتند ولى من از ستم رعيّتم، شكايت دارم! گويا، من پيروم و آنها، پيشوا و من فرمانبر و محكومم و آنها، فرمانده و حاكم!»(2)

در جاى ديگر مى فرمايد: «أُريدُ أنْ أُداوِىَ بِكُم وَ أنْتُمْ دائى; من، مى خواهم بيمارى هاى خودم را به وسيله شما مداوا كنم، امّا شما، خود درد و بيمارى من هستيد!»

حضرت سپس به پيشگاه خدا شكايت مى برد و عرضه مى دارد: «أَللّهُمَّ قد مَلَّت أطِبّاءُ هذه الدّاء الدَّوىِّ وَ كَلّتِ النَّزَعَةُ بِأِشطان الرَكىِّ! أَينَ الْقَومُ الَّذينَ دُعُوا اِلىَ الاِْسلامِ فَقَبِلُوهُ وَ قَرَأَوُا الْقُرانَ فَأَحْكَمُوهُ وَ هِيجُوا اِلَى الْقِتالِ فَوَلِهُوا وَ لَهَ اللِّقاحِ اِلى اَولادِها; بار خدايا! طبيبان اين درد جانفرسا، خسته شدند و بازوى تواناى رادمردان در كشيدن آب همّت از وجودِ اين مردم ـ كه دائماً در حال فروكش كردن است ـ ناتوان گرديده! كجايند آن مردمى كه به اسلام دعوت شدند و پذيرفتند و قرآن را تلاوت مى كردند و به خوبى درمى يافتند و در عمل پياده مى كردند و به سوى جهاد دعوت مى شدند و عاشقانه مانند ناقه اى كه به دنبال فرزندش مى رود، به سوى آن راه مى افتادند؟»(3)

اينها همه به خوبى نشان مى دهد كه مشكل كار على (عليه السلام) كجا بوده و درد بى درمان حكومتش، از كجا سرچشمه مى گرفته و اگر مردمى غير از سست عنصرانِ كوفه گرداگرد وجودش را مى گرفتند تاريخِ اسلام شكل ديگرى به خود مى گرفت.(4)

##### 1 ـ سوره ابراهيم، آيات 24 و 25.
2 ـ كلمات قصار، شماره 261.
3 ـ خطبه 121.
4 ـ در مقدّمه جلد نخست درباره شخصيت على (عليه السلام) نيز تا آنجا كه مناسب آن بحث فشرده بود، سخن گفتيم و بخشى از قضاوت صاحب نظران را بازگو كرديم.

###

###

▲2 ـ پاسخ به يك سؤال

بعضى از مفسّران نهج البلاغه، سؤالى را در اين جا مطرح كرده اند، و آن اين است كه آيا اين گونه سياست را در برابر مردم پيش گرفتن (و با اين شدّت وحدّت آنها را مورد سرزنش قرار دادن) صحيح است؟ آيا اين سبب نمى شود كه گوينده اين سخنان در ميان جمعيتش، تنها و غريب بماند؟

اگر اين جمله را بر اين سؤال بيفزائيم كه امام، به شهادت گفتار و رفتارش، كوه صبر و استقامت و كانون عطوفت و محبت بود ـ با اين حال چگونه راضى مى شود اين گونه با مردم سخن بگويد؟ اشكال گسترده تر و عميق تر مى گردد.

ولى همان گونه كه در سابق نيز اشاره كرديم، اين طرز بيان در واقع آخرين وسيله براى تحريكِ احساسات و به حركت در آوردن افرادِ سست و ضعيف و بى تفاوت است.

اين همان چيزى است كه در تعبيرى عاميانه گفته مى شود: «بايد كارى كرد كه به رگ غيرت او برخورد كند».

بنابراين، استفاده از اين شيوه بيان هماهنگ با مسأله بلاغت در كلام است كه مى گويد بايد كلام را مطابق با مقتضاى حال بيان كرد.

نبايد فراموش كرد كه امام (عليه السلام) اين روش را بعد از به كار بستن روش هاى ديگر از قبيل تشويق و تمجيد و بيان ارزش هاى معنوى و مادى جهاد فى سبيل الله به كار مى بندد.

اين كه بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته اند(1) كه اين بيان به خاطر آن است كه امام(عليه السلام)از فزونى نفرات در اطرافش، احساس پيروزى و غرور و از پراكندگى مردم، احساس تنهايى نمى كرد، (لايَزيدنى كِثْرَةَ النّاسِ حَوْلى عِزّةً وَ لاتَفرُّقُهُمْ عنّى وَحْشَةً)، بسيار بعيد به نظر مى رسد; زيرا به هر حال در جنگ ها، وجود نفرات و لشكر قدرتمند كارساز است و هيچ كس، به تنهايى نمى تواند به جنگ يك لشكر عظيم برود.

##### 1 ـ فى ظلال نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 192.

###

###

###

###

▲3 ـ سؤال ديگر

در خطبه بالا آمده بود كه امام (عليه السلام) فرمود: «من، در زمانى به فنون جنگ پرداختم كه بيست سال از عمرم نمى گذشت». در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه على (عليه السلام)به هنگام هجرت حداقل 23 ساله بود و مى دانيم جنگ هاى اسلامى، بعد از هجرت واقع شد. اين مسأله تاريخى، چگونه با سخن بالا سازگار است؟

در جواب مى گوئيم كه درست است كه جنگ ها، به طور رسمى، بعد از هجرت آغاز شد، ولى سال هاى آخر اقامت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) در مكه نيز با طوفان ها و درگيرى هاى شديدى همراه بود كه كمتر از جنگ محسوب نمى شد. و يك نمونه آن، محاصره خانه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) به وسيله شمشير زنان قريش، در ليلة المبيت بود كه على (عليه السلام) با ايثار عجيبى، خود را در كانون خطر افكند و جان پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)را نجات داد. حتّى در بعضى از تواريخ آمده كه قبل از آن نيز دشمنان نقشه، كشتن پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) را كشيده بودند و ابوطالب از اين موضوع سخت نگران بود.

مرحوم علامه مجلسى، در بحارالانوار، نقل مى كند، كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)هنگامى كه از خانه اش (در مكّه) خارج مى شد، بچه هاى مشركان، او را با سنگ هدف قرار مى دادند تا آنجا كه بدن او را مجروح مى ساختند و على (عليه السلام) به عنوان دفاع از پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) به آنها حمله مى كرد و آنها فرار مى كردند.(1)

اين گونه حوادث و مانند آن، نشان مى دهد كه در دوران مكه، هر چند جنگ ميان مسلمانان و مشركان رسماً آغاز نشده بود، ولى حالتى شبيه به جنگ و درگيرى، وجود داشت كه مى بايست با نيروى تدبير بر آن غلبه يافت و آمادگى دفاعى را همواره حفظ كرد.

شايد جمله (نَهَضْتُ فيها وَ مابَلَغْتُ الْعِشرينَ) ـ كه در خطبه بالا آمده است ـ نيز اشاره به مسأله آمادگى براى جنگ باشد، نه آغاز جنگ.

##### 1 ـ بحارالانوار، جلد 41، صفحه 62.

###

###

###

▲4 ـ پايان غم انگيز ماجرا

بعضى از شارحان نهج البلاغه نوشته اند، هنگامى كه خبر ناگوار حمله به شهر انبار و غارتگرى شاميان و كشتن فرماندار على (عليه السلام) به آن حضرت رسيد، امام (عليه السلام) خطبه اى خواند، سپس سكوت كرد تا ببيند كسى پاسخ مثبت مى دهد يا نه. همه خاموش شدند و هيچ سخنى نگفتند. حضرت هنگامى كه سكوت آنها را ديد، پياده به راه افتاد تا به نخيله (لشكرگاه معروف كوفه) رسيد و مردم نيز به دنبال آن حضرت به راه افتادند. گروهى از سرشناسان، عرض كردند: «يا اميرالمؤمنين! شما، بازگرديد ما اين مشكل را براى شما حل مى كنيم.» امام(عليه السلام) فرمود: «شما مشكل خود را نمى توانيد حل كنيد، چگونه مى توانيد مشكل مرا حل كنيد؟» ولى آنها اصرار كردند و امام (عليه السلام)بازگشت در حالى كه بسيار اندوهگين بود و به سعيد بن قيس حمدانى، مأموريت تعقيب سپاه غارتگر سفيان بن عوف را داد. او با هشت هزار نفر به تعقيب وى برخاست، ولى آنها فرار كرده بودند و از مرزهاى عراق خارج شده بودند.

غم و اندوه سراسر وجود على (عليه السلام) را فرا گرفت، به گونه اى كه شخصاً آمادگى براى ايراد خطبه نداشت و مطابق اين روايت، خطبه جهاد را نوشت و دستور داد تا سعد (يكى از ياران حضرت) آن را براى مردم بخواند.

بسيارى از مردم، از خواب غفلت بيدار شدند و به عنوان عذرخواهى خدمت حضرت آمدند و گروهى نيز همچنان در كار خود مردّد بودند، در اين هنگام حجر بن عدى و سعيد بن قيس (كه از فرماندهان باوفاى لشكر حضرت بودند) خدمتش آمدند و عرض كردند كه: هر دستورى بفرماييد، ما اطاعت مى كنيم و عشاير ما در اختيار شما است. فرمود: «آماده حركت براى رفتن به سوى دشمن شويد.» منظور حضرت، سپاه معاويه بود و حضرت پس از مشورت با يارانش معقل بن قيس تميمى را كه مردى شجاع و هوشيار بود، به روستاهاى اطراف فرستاد تا از آنجا نيز لشكر جمع آورى كند. ولى هنوز كار معقل انجام نيافته بود كه اميرمؤمنان على(عليه السلام)با شمشير عبدالرحمان بن ملجم، به شهادت رسيد.(1)

* * *

##### 1 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحات 88 ـ 90 با تلخيص.

####

▲خطبه بيست و هشتم(1)

##### 1 ـ خطبه حاضر از خطب مشهور اميرالمؤمنين على (عليه السلام) است كه بسيارى از بزرگان شيعه و اهل سنت، آن را در كتاب هاى خود آورده اند، از جمله 1 ـ جاحظ در كتاب «البيان و التبيين»، (جلد 1، صفحه 171); 2ـ باقلانى در كتاب «اعجاز القرآن» (صفحه 222); 3 ـ حسن بن على بن شعبه در «تحف العقول»; 4 ـ ابن عبدربّه در «عقد الفريد»، (جلد 2، صفحه 365); 5 ـ ابن قتيبه در «عيون الاخبار»، (جلد 2، صفحه 235); 6ـ مسعودى در «مروج الذهب»، (جلد 3، صفحه 413).
مرحومه علامه مجلسى نيز در بحارالانوار، آن را از كتاب «مطالب السئول» محمد بن طلحه شافعى و كتاب «ارشاد مفيد» (با تفاوت هايى) نقل كرده است.

#### * * *

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه يكى از معروفترين خطبه هاى اميرمؤمنان على (عليه السلام)است و به گفته شيخ مفيد در ارشاد، يكى از سخنانى است كه از آن حضرت به يادگار مانده و ارباب فهم و عقل و خرد، آن را حفظ كرده اند. و به گفته سيد رضى ـ چنان كه خواهد آمد ـ اگر سخنى پيدا شود كه انسان ها را با قوت و قدرت، به سوى زهد در دنيا و توجه به آخرت سوق دهد، اين سخن است.

در اين خطبه كوتاه ـ كه به گفته بعضى از محقّقان، به عنوان بخشى از خطبه 25 محسوب مى شود ـ امام، به ده نكته مهم درباره توجه به آخرت و زهد در دنيا و عدم اعتماد بر مواهب مادّى و زرق و برق اين جهان و آمادگى هر چه بيشتر براى زندگى جاودان آخرت و هشدار نسبت به خطرات مهمّى كه سعادت انسان را تهديد مى كند اشاره مى فرمايد.

اين خطبه بحق از خطبه هاى تكان دهنده اى است كه انسان را به سوى زهد در دنيا و بى اعتنائى به زرق و برق و توجه به امر آخرت، سوق مى دهد و تعبيراتش، آن چنان صريح و دقيق است كه هر كس را كه كم ترين شايستگى داشته باشد از خواب غفلت بيدار مى كند و در هر قسمت تحليل منطقى جالبى را همراه با تعبيرات خطابى ارائه مى دهد.

▲بخش اوّل

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الدُّنْيَا قَدْ أَدْبَرَتْ، وَ آذَنَتْ بِوَدَاع وَ إِنَّ الآخِرَةَ قَدْ أَقْبَلَتْ، وَ أَشْرَفَتْ بِاطِّلاَع، أَلاَ وَ إِنَّ الْيَوْمَ الْمِضْمارَ وَ غَداً السِّبَاقَ وَ السَّبَقَةُ الْجَنَّةُ وَ الْغَايَةُ النَّارُ; أَفَلاَ تَائِبٌ مِنْ خَطِيئَتِهِ قَبْلَ مَنِيَّتِهِ! أَلاَ عَامِلٌ لِنَفْسِهِ قَبْلَ يَوْمِ بُؤْسِهِ! أَلاَ وَ إِنَّكُمْ في أَيَّامِ أَمَل مِنْ وَرَائِهِ أَجَلٌ، فَمَنْ عَمِلَ في أَيَّامِ أَمَلِهِ قَبْلَ حُضُورِ أَجَلِهِ فَقَدْ نَفَعَهُ عَمَلُهُ وَ لَمْ يَضرُرْهُ أَجَلُهُ. وَ مَنْ قَصَّرَ في أَيَّامِ أَمَلِهِ قَبْلَ حُضُورِ أَجَلِهِ فَقَدْ خَسِرَ عَمَلَهُ وَ ضَرَّهُ أَجَلُهُ.

### ترجمه

اما بعد، همانا دنيا روى برگردانده و وداع خويش را اعلام داشته و آخرت روى آورده و طلايه هاى آن آشكار گرديده است. بدانيد امروز روز تمرين و آمادگى است و فردا روز مسابقه. جايزه برندگان بهشت و سرانجامِ (شومِ) عقب ماندگان آتش دوزخ است. آيا كسى نيست كه پيش از فرا رسيدن مرگش از خطاهايش توبه كند آيا انسانى پيدا نمى شود كه قبل از رسيدن روز ناراحتيش، عمل نيكى براى خود انجام دهد؟ آگاه باشيد! شما در دوران اميد و آرزوئى به سر مى بريد (كه فرصت بسيار گرانبهايى است) و مرگ در پى آن است (با اين حال) هر كس (از اين فرصت استفاده كند) و در ايّام اميدش، پيش از فرا رسيدن أجلش به عمل صالح پردازد، اعمالش به او سود مى بخشد و فرا رسيدن اجلش، زيانى به او نمى رساند. و هر كس در ايّام اميدش و پيش از فرا رسيدن اجلش، در عمل كوتاهى كند گرفتار خسران شده و فرا رسيدن اجلش براى او زيانبخش خواهد بود (چرا كه فرصت گرانبهايى و غير قابل بازگشتى را از دست داده است).

▲شرح و تفسير

▲جايگاه دنيا و آخرت از ديدگاه على (عليه السلام)

همان گونه كه در بالا اشاره شد، امام (عليه السلام) در اين خطبه غرّا براى سوق دادن انسان ها به زهد و بى اعتنايى به زرق و برق دنيا به ده نكته مهم اشاره مى كند; زيرا، همانطور كه در حديث آمده و تجربه نيز در تمام طول تاريخ ثابت كرده حبّ دنيا سرچشمه همه گناهان و (رأس كلُّ خطيئة)است و بى اعتنائى به آن نخستين و مهم ترين گام براى اصلاح نفوس و مبارزه با فساد فردى و اجتماعى است.

در نخستين نكته به سپرى شدن دنيا و وداع كردن آن با اهل دنيا اشاره كرده مى فرمايد: «اما بعد دنيا روى برگردانده و وداع خويش را اعلام داشته است; (أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الدُّنْيَا قَدْ أَدْبَرَتْ، وَ آذَنَتْ(1) بِوَدَاع).

چگونه دنيا پشت كرده و آهنگ وداع كرده است؟

نشانه هاى آن، بسيار روشن است. قبرستان هاى خاموشى كه از نسل هاى پيشين، يعنى پادشاهان و فرماندهان و زورمندان، جوانان و كودكان و پيران، باقى مانده همه، گواه اِدْبار دنيا و فريادهاى وداع آن است. قَدِّ خميده پيران، موى سپيد كهنسالان و بيمارى هاى گوناگون مشرفان به مرگ هر يك نشانه اى از اِدبار دنيا و اِعلان وداع او است.

ظاهراً دنيا خاموش است، امّا گويى، با هزار زبان، سخن مى گويد!

اين، همان است كه على (عليه السلام) در يكى ديگر از خطب نهج البلاغه، به آن اشاره كرده مى فرمايد:

«فَكَفى واعِظاً بِمَوتى عايَنتُمُوهُمْ، حُمِلُوا اِلى قُبُورِهِم غَيْرَ راكِبينَ وَ اُنْزِلُوا فيها غَيْرَ نازِلينَ. فَكَأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا لِلدُّنْيا عُمّاراً وَ كَأَنَّ الاْخِرَةَ لَمْ تَزَلْ لَهُمْ داراً; براى عبرت و اندرز شما، همين بس است كه مردگانى را با چشم خود ديده ايد كه آنها را بى اختيارشان، به گورهاشان حمل مى كردند و در ميان قبر قرار مى دادند، بى آن كه خود، بتوانند يا بخواهند در آن روز فرود آيند. (چنان از نظرها محو مى شوند) كه گويى، هرگز در ميان مردم اين گيتى نبوده اند و گوئى سراى آخرت، همواره خانه آنان بوده است»(2).

در نكته دوم، اشاره به موضوع اقبال آخرت و روى آوردن سراى ديگر است، مى فرمايد: آخرت روى آورده و طلايه هاى آن آشكار گرديده است»، (وَ إِنَّ الآخِرَةَ قَدْ أَقْبَلَتْ، وَ أَشْرَفَتْ بِاطِّلاَع.)(3)

نخستين منزلگاه آخرت، مرگ است كه همواره، مردم جهان را يكى پس از ديگرى در كام خود فرو مى برد و اين، خود نشانه روى آوردن جهان آخرت است.

به اين ترتيب، امام (عليه السلام) به همگان هشدار مى دهد كه دير يا زود، آماده وداع با اين جهان و گام نهادن در سراى ديگر شوند و آنچه را كه لازمه اين سفر عمومى و پرخوف و خطر است فراهم سازند و پيش از آن كه فرصت از دست رود به تهيه ساز و برگ برخيزند.

در سومين نكته ترسيم بسيار گويا و جالبى از چگونگى اين سرا و آن سرا و پيوند و ارتباط ميان اين دو فرموده و مى گويد: «بدانيد! امروز، روز تمرين و آمادگى است و فردا روز مسابقه. جايزه برندگان بهشت و سرانجام (شوم) عقب ماندگان آتش دوزخ است، (أَلاَ وَ إِنَّ اليَوْمَ المِضْمارَ(4) وَ غَداً السِّبَاقَ(5) وَ السَّبَقَةُ الْجَنَّةُ وَ الْغَايَةُ النَّارُ;) در تشبيهى كه در اين جمله زيبا وارد شده، انسان را به سواركارانى همانند مى كند كه در يك مسابقه بزرگ شركت مى كنند. روشن است كه آنها بايد قبلا به تمرين فراوان بپردازند و خود را آماده كنند و از آنجا كه تمرينِ سوارى با اسب ها، آنها را چابك و ورزيده و در عين حال لاغر مى كند، عرب، از آن تعبير به «مضمار» يعنى مكان يا زمان لاغر شدن مى كند. جالب اين كه به گفته راغب در مفردات، ضامر، به هر حيوان لاغرى گفته نمى شود بلكه به حيوان لاغرى گفته مى شود كه بر اثر تمرين و كار لاغر شده باشد كه لازمه آن چابكى است. بعد از آن، دورانِ مسابقه شروع مى شود و در هر مسابقه اى جوايزى براى برندگان و تبعاً خسارتى براى بازندگان خواهد بود. امام (عليه السلام) زندگى اين جهان را دوران ورزيدگى و آمادگى و ميدان آخرت را ميدان مسابقه و جايزه برندگان را بهشت و خسارت بازندگان را آتش دوزخ مى شمارد.

بديهى است كه هيچ كس در ميدان مسابقه نمى تواند مشغول تمرين و آمادگى و ورزيدگى شود، بلكه بايد آنچه در اين زمينه لازم است از قبل فراهم شده باشد; در ميدان محشر نيز جايى براى تهيه حسنات و توبه از سيّئات و تهذيب نفوس و تطهير قلوب نيست. همه اينها بايد در دنيا فراهم شده باشد. كسانى كه اين واقعيت را به فراموشى بسپارند و آمادگى لازم را از نظر روحانى و معنوى، در اين دنيا فراهم نكنند، به يقين در مسابقه سرنوشت سازِ آخرت، شكست مى خورند، شكستى كه سرانجامش دوزخ است.

اين نكته نيز قابل توجه است كه برندگان جوايز مسابقه همه در يك سطح نيستند و رديف نخست و دوم و سوم و... دارند. در مسابقه بزرگ و سرنوشت ساز آخرت نيز مطلب همين است.

از آنچه گفتيم روشن شد كه «سباق» به معناى مسابقه و «سبقه» به معناى هدفى است كه به سوى آن پيش مى روند و سُبْقه (بر وزن لقمه) به معناى جايزه است.

مرحوم سيد رضى ـ رضوان الله تعالى عليه ـ در ذيل همين خطبه ـ چنان كه خواهيم ديد ـ اشاره به نكته ظريفى كرده و آن اين كه چرا امام (عليه السلام) در مورد جنّت (بهشت) فرموده (والسبقة الجَنَّه) و در مورد «نار (جهنّم)» تعبير به غايت كرده و نه سبقه! آن گاه مى گويد كه اين به خاطر آن است كه سبقه، هدف مطلوبى است كه به سوى آن پيش مى روند و بهشت چنين است، ولى دوزخ هدف محبوبى نيست، بلكه سرانجامِ شومى است كه شكست خوردگان گرفتار آن مى شوند، به همين دليل امام (عليه السلام) در ميان اين دو تعبير تفاوت گذارده است.

اين سخن، با آيه شريفه (سابِقُوا اِلى مَغْفِرَة مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّة عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّماءِ وَ الاَْرْضِ)(6) به پيش تازيد براى رسيدن به آمرزش پروردگارتان و بهشتى كه پهنه آن مانند پهنه آسمان و زمين است منافاتى ندارد; زيرا تعبير به «سابقوا» به معناى «مسابقه در اين جهان نيست بلكه آماده شدن براى مسابقه در جهان ديگر است. به دليل اين كه جنّت و بهشت را هدف نهايى اين مسابقه قرار داده است. به تعبير ديگر، در اينجا، مسابقه اى است به سوى اَعمال خير و در آنجا مسابقه اى است به سوى بهشت جاويدان كه نتيجه اعمال است.

در چهارمين نكته اشاره به يكى از مهمترين توشه هاى اين سفر بزرگ و خطرناك مى كند و آن توشه توبه است. مى فرمايد: «آيا كسى نيست كه پيش از فرا رسيدن مرگش از خطاهايش توبه كند؟ آيا انسانى پيدا نمى شود كه قبل از رسيدن روز ناراحتيش عمل نيكى براى خود انجام دهد؟ (أَفَلاَ تَائِبٌ مِنْ خَطِيئَتِهِ قَبْلَ مَنِيَّتِهِ!(7) أَلاَ عَامِلٌ لِنَفْسِهِ قَبْلَ يَوْمِ بُؤْسِهِ!)

اين تعبيرها ـ كه براى تحريك و تشويق هر چه بيشتر آگاهان و تنبيه و بيدار ساختن غافلان ايراد شده است ـ در واقع نتيجه منطقى جمله هاى قبل است، زيرا با توجه به اين كه دنيا، بسرعت پشت مى كند و آخرت با شتاب روى مى آورد و امروز، روز آمادگى و فردا، روز مسابقه سعادت و شقاوت است، چرا افراد عاقل و هوشيار، با توبه كردن و بازگشت به سوى خدا و انجام عمل نيك پيش از آن كه فرصت از دست رود خود را آماده اين سفر نكنند؟

اين همان چيزى است كه در خطبه ديگرى نيز به آن اشاره شده مى فرمايد:

«فَاعْمَلُوُا وَ اَنْتُمْ فِى نَفْسِ الْبِقاءِ، وَ الصُّحُفُ مَنْشُورَةٌ وَ التُّوبَةُ مُبْسُوطَةٌ(8);

حال كه در متن زندگى و حيات قرار داريد، و نامه هاى عمل باز و ميدان توبه گشوده است عمل صالح انجام دهيد».

قيامت را به «يومَ بُؤس» تعبير كردن، به خاطر حوادث شديد و عذاب هاى سخت و نگرانى هاى فوق العاده آن است. آن عذاب ها در آيات مختلف قرآن منعكس شده است و به انسان ها هشدار مى دهد تا امروز كه فرصتى در دست دارند، براى آن روز سخت ـ كه انبوه مشكلات آن را احاطه كرده ـ فكرى كنند و ذخيره اى بيندوزند.

در پنجمين نكته، به فرصت هاى زودگذر و موقّت، امّا بسيار پرارزش اشاره مى كند كه غفلت از آن، مايه ندامت و پشيمانى سخت و دردناك است، مى فرمايد: «آگاه باشيد! شما، در دوران اميد و آرزويى به سر مى بريد (كه فرصت بسيار خوبى براى اندوختن ذخائر معنوى است) و مرگ، در پى آن است، با اين حال هر كس (از اين فرصت استفاده كند) و در ايام اميدش، پيش از فرا رسيدن اجلش، به عمل صالح بپردازد، اعمالش به او سود مى بخشد و فرا رسيدن اجلش زيانى به او نمى رساند; أَلاَ وَ إِنَّكُمْ في أَيَّامِ أَمَل مِنْ وَرَائِهِ أَجَلٌ، فَمَنْ عَمِلَ في أَيَّامِ أَمَلِهِ قَبْلَ حُضُورِ أَجَلِهِ فَقَدْ نَفَعَهُ عَمَلُهُ وَ لَمْ يَضرُرْهُ أَجَلُهُ.»

و هر كس كه در اين ايّام اميدش، و پيش از فرا رسيدن اجلش، در عمل كوتاهى كند، گرفتار خسران شده و فرا رسيدن اجلش براى او زيان بخش خواهد بود، (چرا كه فرصتى گران بها و غير قابل بازگشتى را از دست داده است); وَ مَنْ قَصَّرَ في أَيَّامِ أَمَلِهِ قَبْلَ حُضُورِ أَجَلِهِ فَقَدْ خَسِرَ عَمَلُهُ وَ ضَرَّهُ أَجَلُهُ.

تعبير به «ايّام أمل (روزهاى اميد)»، از زندگانى دنيا، تعبير لطيفى است كه موقعيّت مثبت اين جهان را روشن مى سازد; زيرا دقائق عمر بهترين فرصت براى رسيدن به سعادت جاودان است. گاه مى شود كه انسان با استفاده از توبه اى كه در لحظه زودگذرى از اين زندگى انجام مى شود درياهاى آتش را خاموش مى كند و با عمل خالصى كه در ساعتى از عمرش انجام مى گيرد، بهشت جاودان را براى خود خريدارى مى كند.

##### 1 ـ «آذنت» از ماده «اذن»، به معناى «اعلام كردن» است. و به اذان از اين جهت اذان مى گويند كه وقت نماز را اعلام مى كند.
2 ـ خطبه 188.
3 ـ «اطلاع» از ماده «طلع» در اصل، به معناى «ظهور و بروز» است. و طلوع خورشيد، به معناى ظهور آن است. و طَلْع به معناى «شكوفه خرما» نيز از همين مادّه گرفته شده است. اطلاع به معناى «سركشيدن و سركشى كردن و آگاهى يافتن» نيز از همين معنا سرچشمه گرفته است. بعضى معتقدند كه اين واژه به «آگاهىِ ناگهانى» گفته مى شود.
4 ـ مضمار، همانطور كه در متن گفته ايم، به معناى «مكان يا زمان لاغر شدن» است و به گفته بعضى براى اين كه اسب ها در ميدان مسابقه از قدرت كافى برخوردار شوند، مدتى به آنها آب و علف فراوان مى دادند تا قوى شوند و سپس با تمرين هاى پى درپى اندام آنها لاغر، ولى محكم و قوى مى شد. به اين كار تضمير ـ يعنى لاغر كردن ـ مى گفتند، سپس كلمه «مضمار» به ميدان هاى تمرين اطلاق شده، خواه سبب لاغرى باشد يا نباشد.
5 ـ «سباق» از ماده «سبق» به معناى «پيشى گرفتن» است. مسابقه، از باب مفاعله به معناى «پيشى گرفتن بر هم» است. و سباق نيز به همين معنا است. «سَبَقه» يا به معناى هدف مطلوبى است كه براى آن، مسابقه مى گذارند يا به معناى جايزه است.
6 ـ سوره حديد، آيه 21.
7 ـ «منيّه» از مادّه «مَنى» (بر وزن نفى) به گفته مقاييس اللغة در اصل به معناى مقدّر ساختن چيزى است و سپس واژه منيّه به معناى مرگ آمده است. چون مرگ امرى است مقدّر. واژه «مُنى» به آرزوهايى كه انسان در ذهن خود تقدير مى كند اطلاق مى شود.
8 ـ خطبه 237.

###

###

▲نكته ها

▲1 ـ دنيا و آخرت در احاديث اسلامى

از ديدگاه اسلام و تمام اديان آسمانى، دنيا سراى ناپايدارى است كه انسان براى اندوختن زاد و توشه و كسب كمال و معرفت و به دست آوردن بال و پر براى پرواز در سراى جاويدان به آن گام نهاده است و به همين دليل خداوند او را با انواع آزمايش ها و تمرين هاى سخت، اعم از عبادات و طاعات و ترك شهوات و مصائب و مشكلات ـ كه با زندگى دنيا آميخته است پرورش مى دهد و براى زندگى ابدى در جهان ديگر ـ كه سرايى است مملوّ از خير و بركت براى نفوس پاك و مهذّب ـ آماده مى سازد.

در روايات از تعبيرات بسيار متنوّعى براى بيان اين واقعيت استفاده شده است كه هر يك از ديگرى زيباتر و پرمعناتر است.

در خطبه بالا دنيا به ميدان تمرين و كسب آمادگى براى مسابقه در سراى ديگر تشبيه شده است، و امتياز برندگان اين مسابقه بهشت و سرنوشت بازندگان، دوزخ ذكر شده است.

در حديث معروفى مى خوانيم: «اَلدُّنْيا مَزْرَعَةُ الاْخِرَةِ»(1)، بديهى است كه مزرعه جاى زيستن نيست، بلكه جاى فراهم كردن آذوقه جهت زيستن در محلّ ديگر است.

در تعبيرات ديگرى كه در نهج البلاغه آمده است، از دنيا تعبير به «مَتْجَر» (تجارتخانه) و گاه «دارموعظة» (سراى اندرز و محل فراگيرى علم و آگاهى) و گاه «مُصَلّىْ» (نمازخانه) شده است، مى فرمايد:

«إِنَّ الدُّنْيا دارُ صِدْق لِمَنْ صَدَقَها... وَ دارُ مَوْعِظَة لِمَنِ اتَّعَظَ بِها، مَسْجِدُ أَحِبّاءِ اللهِ وَ مُصَلّى مَلأئِكَةِ اللهِ وَ مَهْبِطُ وَحْىِ اللهِ وَ مَتْجَرُ أَوْلياءِ اللهِ; دنيا جايگاه صدق و راستى است، براى آن كس كه با آن به درستى رفتار كند... سراى اندرز است، براى آن كس كه از آن پند گيرد، مسجد دوستان خدا و نمازگاه فرشتگان پروردگار و محل نزول وحى الهى و تجارتخانه اولياء حقّ است.»(2)

در تعبير ديگرى، از امام على بن الحسين (عليه السلام) از حضرت مسيح (عليه السلام)نقل شده است كه به اصحاب خاص خود (حواريون) فرمود:

«إِنّما الدُّنْيا قَنْطَرَةٌ فَاعْبُرُوها وَ لاتَعْمِرُوها; دنيا پلى است كه بايد از آن بگذريد، نه اين كه توقف كنيد و به آبادى و زرق و برق آن بپردازيد.»(3)

در حديث ديگرى، همين معنا، از امام صادق (عليه السلام) از موعظه هاى لقمان حكيم به فرزندش، نقل شده است كه دنيا را به منزله پلى دانسته كه بر نهرى زده شده و بايد از آن عبور كرد.(4)

در تعبيرهاى ديگرى در نهج البلاغه، دنيا، به عنوان «دارُ مَمرّ(5)» (سراى گذرگاه) و «دارُمجاز(6)» (سراى عبور) معرفى شده است.

و بالأخره، در حديث ديگرى كه از امام هادى (عليه السلام) نقل شده، دنيا را به عنوان بازارى معرفى مى كند كه گروهى در آن سود مى كنند و گروهى زيان مى برند; ايشان فرموده اند: «اَلدُّنْيا سَوْقٌ رَبِحَ فِيها قَوْمٌ وَ خَسِرَ آخَرُونَ; دنيا، بازارى است كه گروهى در آن سود مى برند و گروهى زيان مى بينند.»(7)

تمام اين تعبيرات، نشان مى دهد كه نبايد به دنيا، به عنوان يك هدف نهايى نگاه كرد; بلكه ابزار و وسيله اى است براى اندوختن سرمايه عمل صالح و تحصيل معارف الهى جهت نتيجه گيرى در جايگاه ابدى.

ممكن است اين مطلب در نظر بعضى ساده باشد، ولى در واقع سرنوشت سازترين مسأله در زندگى انسانها، همين مسأله است كه به مواهب مادّى دنيا و امكاناتى كه در اختيار او است، به كدام ديده نگاه مى كند; ديده ابزار و وسيله يا ديده هدف نهايى و مطلوب واقعى ـ و به اصطلاح ـ غرض غايى.

تأكيد امام اميرمؤمنان على (عليه السلام) در آغاز اين خطبه بر اين مطلب كه دنيا ميدان آمادگى براى مسابقه سراى آخرت است، در واقع يك پايه گذارى محكم براى ساير اندرزهاى مهمى است كه در اين خطبه آمده است.

##### 1 ـ اين حديث، در غوالى اللئالى، جلد يكم، صفحه 267، از رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) نقل شده است.
2 ـ كلمات قصار، شماره 131.
3 ـ بحارالانوار، جلد 14، صفحه 319، حديث 21.
4 ـ بحارالانوار، جلد 70، صفحه 69، حديث 36.
5 ـ نهج البلاغه، كلمات قصار 133.
6 ـ نهج البلاغه، خطبه 203.
7 ـ بحارالانوار، جلد 75، مواعظ امام هادى(عليه السلام)، صفحه 366.

###

###

▲2 ـ زيان غير قابل جبران!

نكته ديگرى كه در لابه لاى اين فراز از خطبه، بدان اشاره شده و توجه به آن بسيار لازم است، اين است كه خسارت هايى كه در زندگى اين جهان، دامن انسان را مى گيرد و فرصت هايى كه از دست مى رود، بعد از پايان زندگى و سرآمد عمر، قابل جبران نيست. در واقع، مسابقه اى كه انسان ها در پيش دارند، تنها، يك بار انجام مى شود; يك دوران آمادگى و يك ميدان مسابقه و ديگر، تكرارى در آن نيست كه افراد غافل و بى خبر يا مقصّر كوتاه نگر، بعد از آگاهى از خسران عظيمى كه دامانشان را گرفته است، به فكر چاره و جبرانِ مافات بيفتند! به همين جهت، امام (عليه السلام) در جمله هاى بالا فرمود: «وَ مَنْ قَصَّرَ فِي أَيّامِ أَمَلِهِ قَبْلَ حُضُورِ أَجَلِهِ فَقَدْ خَسِرَ عَمَلَهُ وَ ضَرَّهُ أَجَلُهُ; هر كس در ايّام اميد و آرزو پيش از فرا رسيدن اجلش كوتاهى كند، خسران مى بيند و فرا رسيدن اجل، براى او زيانبار خواهد بود.»

ندامت ها و پشيمانى ها، هرگز مشكلى را حل نمى كند و فرياد (رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّى أَعْمَلُ صَالِحاً فِيما تَرَكْتُ) ـ خدا را، اى فرشتگان الهى! مرا بازگردانيد تا اعمال صالحى را كه انجام نداده ام به جا آورم ـ با پاسخ (كلاّ) (هرگز چنين نيست) ـ رو به رو خواهد شد.(1)

و به گفته شاعر:

افسوس كه ايّام جوانى بگذشت *** سرمايه عمر جاودانى بگذشت

تشنه به كنار جوى، چندان خفتم *** كز جوى من آب زندگانى بگذشت

و به گفته شاعر ديگر:

افسوس كه عمرى پى اغيار دويديم *** از يار بمانديم و به مقصد نرسيديم

سرمايه ز كف رفت، تجارت ننموديم *** جز حسرت و اندوه، متاعى نخريديم

* * *

##### 1 ـ سوره مؤمنون: آيه 100.

####

▲بخش دوم

أَلاَ فَاعْمَلُوا فِي الرَّغْبَةِ كَمَا تَعْمَلُونَ فِي الرَّهْبَةِ! أَلاَ وَ إِنِّي لَمْ أَرَ كَالْجَنَّةِ نَامَ طالِبُهَا، وَ لاَ كَالنَّارِ نَامَ هَارِبُهَا، أَلاَ وَ إِنَّهُ مَنْ لاَيَنْفَعُهُ الْحَقُّ، يَضُرُّهُ الْبَاطِلُ، وَ مَنْ لايَسْتَقيمُ بِهِ الْهُدَى، يَجُرُّ بِهِ الضَّلاَلُ إِلَى الرَّدَى. أَلاَ وَ إِنَّكُمْ قَدْ أُمِرْتُمْ بِالظَّعْنِ وَ دُلِلْتُمْ عَلَى الزَّادِ وَ إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخافُ عَلَيْكُمُ اثْنَتانِ: اتِّبَاعُ الْهَوَى، وَ طُولُ الاَْمَلِ، تَزَوَّدُوا فِي الدُّنْيَا مِنَ الدُّنْيَا مَا تَحْرُزُونَ بِهِ أَنْفُسَكُمْ غَداً.

### ترجمه

### بانگ الرحيل را سر داده اند!

آگاه باشيد! همان گونه كه به هنگام ترس عمل مى كنيد در موقع آرامش نيز عمل كنيد! (و تنها، در سختى ها و مشكلات، به ياد خدا نباشيد). بدانيد! من هرگز چيزى را مانند بهشت نديدم كه طالبانش (اين گونه) به خواب فرو رفته باشند و نه همانند آتش دوزخ كه فراريانش (اين گونه) به خواب فرو روند. آگاه باشيد! آنها كه از حق سود نگيرند، زيانِ باطل دامنشان را خواهد گرفت و آن كس كه (انوار) هدايت، او را به راه راست نبرد، (ظلمت) گمراهى او را به وادى هلاكت مى كشاند. بدانيد! فرمان كوچ براى شما صادر شده و به زاد و توشه (اين راه پرخطر) راهنمايى شده ايد. و ترسناك ترين چيزى را كه بر شما از آن بيمناكم دو چيز است: هواپرستى و آرزوهاى دراز (نخستين، انسان را از پيروى از حق باز مى دارد و دومى، آخرت را به فراموشى مى سپارد).

(حال كه چنين است) در اين دنيا، از اين دنيا، زاد و توشه اى برگيريد كه فردا بتوانيد خود را با آن حفظ كنيد.

▲شرح و تفسير

در ششمين نكته، امام (عليه السلام) به مسأله مهمّى مى پردازد كه بسيارى از مردم، از آن غافلند و آن اين كه مى فرمايد:

آگاه باشيد! همان گونه كه به هنگام ترس و ناراحتى، (بر خدا عمل مى كنيد) به هنگام آرامش نيز عمل كنيد; أَلاَ فَاعْمَلُوا فِي الرَّغْبَةِ كَمَا تَعْمَلُونَ فِي الرَّهْبَةِ!

خداپرستى و ديندارى، به اين نيست كه در مشكلات، به سوى خدا رويم و دست به دامان لطف او بزنيم، امّا به هنگام فرو نشستن طوفان مشكلات خدا و طاعت او را به فراموشى بسپاريم. اگر چنين باشد مشركان و بت پرستانِ عصر جاهليت نيز از خداپرستان خالص بودند; زيرا قرآن درباره آنها مى گويد:

(فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللهَ مُخْلِصْينَ لَهُ الدّيْنَ فَلَمّا نَجّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إَذاهُمْ يُشْرِكُونَ) هنگامى كه سوار بر كشتى شوند (و امواج غول پيكر دريا و گرداب ها از هر سو آنها را احاطه كند) خدا را با اخلاص مى خوانند، ولى هنگامى كه خدا آنان را به خشكى رساند و نجات داد، راه شرك را پيش مى گيرند.(1)

و در جاى ديگر خطاب به اين گونه افراد، مى فرمايد: (وَ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعوُنَ إِلاّ إِيّاهُ فَلَمّا نَجّاكُمْ إِلَي الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ كانَ الاِْنْسانُ كَفُوُراً) هنگامى كه در دريا، زيانى به شما برسد (و خطراتى به سراغ شما بيايد)، تمام كسانى كه (براى حلّ مشكلات مى خوانيد) جز او (خدا) به فراموشى سپرده مى شوند، امّا هنگامى كه شما را به خشكى و ساحل مى رساند و نجات مى دهد، رويگردان مى شويد و انسان بسيار ناسپاس است.(2)

غافل از اين كه روى آوردن در مشكلات به سوى خدا افتخارى نيست، بلكه افتخار آن است كه در آرامش و راحتى و سلامت و قدرت، انسان متوجه خدا باشد و طوق بندگى او را بر گردن نهد. آنها كه در چنين ساعاتى به ياد او هستند خدا آنان را در ساعات سخت و طوفانى از لطف خود محروم نخواهد كرد.

نشانه ايمان خالص آن است كه انسان در سلامت و بيمارى، جوانى و پيرى، فقر و غنا، پيروزى و شكست، آزادى و زندان و بالأخره در همه حال به ياد او باشد و بر آستان او پيشانى نهد.

به همين دليل، پيامبران بزرگ و امامان و پيشوايان راستين را مى بينيم كه در همه حال، به ياد او بودند. حالات على (عليه السلام) را در زمانى كه در گوشه خانه بود و دستش به ظاهر از همه جا كوتاه بود، با زمانى كه ظاهراً بر تخت قدرت تكيه زده بود، يكسان مى بينيم. عبادت و راز و نياز شبانه، رسيدگى به بينوايان و دردمندان، زهد و بى اعتنايى نسبت به دنيا، در هر دو حالت از زندگى او ظاهر و آشكار بود.

در هفتمين نكته، باز، به همگان هشدار مى دهد و مى فرمايد: «بدانيد! من، هرگز چيزى را مانند بهشت نديدم كه طالبانش (اين گونه) به خواب فرو رفته باشند و نه همانند آتشِ (وحشتناكِ) دوزخ كه فراريان از آن (اين گونه) به خواب فرو روند; أَلا وَ إِنّى لَمْ أرَكَالْجَنَّةِ نامَ طالِبُها وَ لا كَالنَّارِ نامَ هارِبُها.»

افرادى را ديده ايم كه وقتى سفر كوچكى در پيش دارند كه مختصر منافع مادى در آن است، شبانگاه خواب از چشمشان مى پرد و بيدار مى مانند و يا هنگامى كه خطرى جزيى آنها را تهديد مى كند، خواب به چشمانشان فرو نمى رود، با اين حال چگونه ممكن است كه انسانِ طالبِ بهشت در سراى جاودان باشد ـ نعمتى كه بالاتر از آن تصور نمى شود، يا ترسانِ از آتش دوزخ باشد، درد و رنج جاودانى بى نظيرى كه از آن رنجى برتر تصور نمى شود ـ ولى چنان به خواب غفلت فرو رود كه گويى، خبرى نيست كه نيست؟!

اين پديده ممكن است از ضعف ايمان نسبت به جهان ديگر سرچشمه گيرد و يا از غرق شدن در منافع زودگذر و زرق و برق دنيا; هر چه باشد پديده اى دردناك و وحشتزا است.

به هر حال، وظيفه رهبران الهى است كه مردم را همواره از اين خواب غفلت بيدار كنند و با تقويت مبانى ايمان و زدودن آثار خود باختگى در برابر سود و زيان زودگذر دنيا، آنان را به وظايف اصلى و اهداف بزرگى كه در پيش دارند آشنا و آشناتر سازند.

در هشتمين نكته، امام (عليه السلام) به مسأله مهمّ ديگرى در همين رابطه اشاره كرده، مى فرمايد:

«آگاه باشيد! آنها كه از حقّ سود نگيرند، زيان باطل دامنشان را خواهد گرفت و آن كس كه (انوار) هدايت او را به راه راست نبرد، (ظلمتِ) گمراهى او را به وادى هلاكت مى كشاند; أَلاَ وَ إِنَّهُ مَنْ لاَيَنْفَعُهُ الْحَقُّ، يَضُرُّهُ الْبَاطِلُ: وَ مَنْ لايَسْتَقيمُ بِهِ الْهُدَى، يَجُرُّ بِهِ الضَّلاَلُ إِلَى الرَّدَى.

عمق اين سخن، هنگامى روشن مى شود كه تعريف واضحى از حقّ و باطل داشته باشيم.

حقّ، عبارت از واقعيت ها است، خواه، حقِّ تكوينى باشد يا تشريعى. حقّ تكوينى واقعيت هاى جهان هستى است و در مقابل آن باطل، همان خيال ها و سراب ها، موجوداتى كه جز در عالم پندار وجود ندارند، است.

و حق در جهان تشريع، همان امتيازاتى است كه در قوانين الهى براى افرادى يا گروه هايى بر طبق مصالح معيّن و لياقت ها و شايستگى هاى ذاتى يا اكتسابى قرار داده شده است. و باطل همان قانون شكنى هاىِ در لباس قانون و بى عدالتى هاى تحتِ عنوان عدل و سلبِ حريت و آزادىِ واقعى در زير نقاب آزاديخواهى است.

بديهى است، آن كس كه به سراغ حق نرود، خواه در جهان تكوين يا در جهان تشريع، در دام باطل يعنى خيالات واهى و سرابهايى كه از دور به شكل آب است و از نزديك هيچ نيست، گرفتار مى شود و روشن است كه انسان از طريق هيچ به جايى نمى رسد. اين واقعيتها است كه منبع آثار است، ولى خيالات خام و پندارهاى بى اساس، جز خسران و زيان، چه سودى دارد؟!

ممكن است انسان چند صباحى از طريق هيچ و پوچ و باطل، مردمى را اغفال كند و با وعده و وعيد، آنها را سرگرم سازد به بن بست مى رسد، بن بستى كه جز خسران و بدبختى براى خودش و ديگران به بار نمى آورد.

بنابراين، اگر مولى مى فرمايد: «آن كس كه حق او را سود نبخشد، زيانِ باطل دامنش را مى گيرد و آن كس كه با نور هدايت راه نسپرد، در وادى گمراهى سرگردان و هلاك مى شود» يك، واقعيت بسيار روشن است.

درست است كه قبول حقّ و پيروى از آن، غالباً با تلخى هايى همراه است، ولى اين تلخى مانند تلخى دواى شفابخشى مى باشد كه پايانش، سلامت و عافيت و رهايى از چنگال بيمارى و مرگ است.

از آنچه در بالا گفته شد، اين مطلب آشكار گشت كه حقّ و باطل، وجودهاى ساختگى و امور اعتبارى نيستند; حق در عالم تكوين آفرينش همان وجودهاى عينى است و در جهان تشريع همان بايدها و نبايدهايى است كه از مصالح و مفاسد ـ كه واقعيت هاى عينى هستند ـ سرچشمه مى گيرد. به خواست خدا، در موارد مناسب در اين رابطه شرح بيشترى خواهيم داد.

به هر حال هدف امام از بيان اين جمله علاوه بر توجه دادن به يك اصل كلّى كه در سرنوشت انسانها بيشترين اثر را دارد، اين است كه به مردم بفهماند اگر از دستورات او كه هماهنگ با حقّ و عدالت است پيروى نكنند، در چنگال ظلم و ستم گرفتار خواهند شد و زيانِ باطل، تمام زندگى آنها را فرا خواهد گرفت، همان گونه كه سرانجام نيز چنين شد.

در نهمين نكته امام (عليه السلام) به مطلب مهم ديگرى اشاره مى كند كه همه انسانها در آن شريكند و بخواهند يا نخواهند، بايد به آن تن در دهند; مى فرمايد: «بدانيد! فرمان كوچ، براى شما صادر شده و به زاد و توشه (اين راه پرخطر)، راهنمايى شده ايد; أَلاَ وَ إِنَّكُمْ قَدْ أُمِرْتُمْ بِالظَّعْنِ(3) وَ دُلِلْتُمْ عَلَى الزَّادِ.

فرمان كوچ، همان قانون فرسودگى و مرگ است كه حاكم بر زندگى همه انسانها است، كودكان، رو به جوانى مى روند و جوانان، رو به سوى كهولت و سرانجام، پيرى و فرسودگى و در پايان مرگ است. اين قانونى است تخلّف ناپذير و بدون استثنا و قانونى است كه احدى هر قدر قوى و نيرومند و هوشيار و آگاه باشد، قدرت مخالفت با آن را نخواهد داشت. اين مسيرى است كه دستِ قدرتِ آفريدگار به منظور تكامل انسانها براى آنان ترسيم كرده است.

در جاى جاى آيات قرآن نيز اين فرمان تكوينى در كتاب تشريع آمده است.

در يك جا مى فرمايد: (كُلُّ نَفْس ذائِقَةُ الْمَوتِ) هر انسانى سرانجام مرگ را مى چشد.(4)

در جاى ديگر مى فرمايد: (أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ كُنْتُمْ في بُروُج مُشَيَّدَة) هر جا باشيد مرگ شما را درمى يابد، هر چند در برجهاى محكم قرار گيريد.(5)

حتّى پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)ـ كه برترين موجودات عالم خلقت است ـ مخاطب به اين خطاب مى شود.

«إنّكَ مَيِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ; به يقين تو وفات مى كنى و آنها نيز خواهند مرد(6).»

نه تنها انسانها، كه جهان خلقت جملگى، رو به سوى مرگ مى رود:

«كُلُّ شَىء هالِكٌ إلاّ وَجْهَهُ; همه چيز جز، ذات او، فانى مى شود.(7)» و امثال اين تعبيرها.

اين احتمال نيز وجود دارد كه مراد از فرمان كوچ، در جمله «أُمِرْتُمْ بالظَّعْنِ» فرمان آمادگى براى كوچ از دنيا باشد، مانند آنچه در خطبه 204 آمده است كه مى فرمايد: «تَجَهَّزُوا رَحِمَكُمُ اللهُ ـ فَقَدْ نُودىَ فيكُمْ بِالرَّحيلِ; آماده حركت شويد! كه نداى رحيل در ميان داده شده است».(8)

و امّا در مورد دستور به زاد و توشه، تمام انبياى الهى بدون استثنا اين دستور را از سوى خدا با خود آوردند كه اى انسانها، راهى پرنشيب و فراز و پرخوف و خطر، در پيش داريد; راهى دراز و طولانى كه فاصله دنيا و آخرت را در برمى گيرد و اين راه را، بى زاد و توشه، نمى توان طى كرد و زاد و توشه اين راه، چيزى جز تقوا و ايمان و عمل صالح نيست; «وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزّادِ التَّقْوى»; و زاد و توشه برگيريد! به يقين، بهترين زاد و توشه، پرهيزكارى است.(9)

آنچه در بازار قيامت خريدار دارد و مايه نجات و رستگارى است، همان قلب سليم و مملوّ از عشق و ايمان به خدا و نورانيت تقوا است: «يَوْمَ لايَنْفَعُ مالٌ وَ لابَنونَ إلاّ مَنْ أتَى اللهَ بِقَلْب سَليم; در آن روز كه مال و فرزندان سودى نمى بخشد، مگر كسى كه با قلب سليم (و خالى از هرگونه شرك) به پيشگاه خدا آيد.(10)

رهروان اين راه، به نقش و نگارهاى منزلگاههاى وسط راه نبايد دل خوش كنند و فريب زرق و برق اين كشتى را بخورند، بلكه بايد به سر منزل مقصود و ساحل نجات فكر كنند و ببينند در آنجا چه چيزى به كار مى آيد.

(اَلمالُ و الْبَنُونَ زينَةُ الْحياةِ الدُّنيا وَ الْباقياتُ الصّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَ خَيْرٌ أمَلا; مال و فرزند زينت زندگى دنيا است و كارهاى نيكى كه باقى مى ماند، ثوابش نزد پروردگارت بهتر و اميد بخش تر است.(11)»

در دهمين و آخرين نكته، امام (عليه السلام) بعد از بيدار ساختن پيروان خود و توجه دادن به موقف دنيا نسبت به آخرت و كارهاى مختلفى كه براى نجات ابدى بايد انجام گيرد به دو مانع خطرناك و هولناك بر سر راه سعادت انسان و مسير قرب الى الله، اشاره كرده، مى فرمايد:

«ترسناك ترين چيزى را كه بر شما از آن بيمناكم دو چيز است: هواپرستى و آرزوهاى دراز; وَ إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخافُ عَلَيْكُمُ اثْنَتانِ: اتِّبَاعُ الْهَوَى، وَ طُولُ الاَْمَلِ.(12)

همين معنا، در خطبه 42 با توضيح بيشترى ـ به خاطر اهميّت فوق العاده اى كه دارد ـ آمده است، مى فرمايد: «أَيّها الناسُ! وَ إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخافُ عَلَيْكُمُ اثْنانِ: اتِّبَاعُ الْهَوَى وَ طُولُ الاَْمَلِ. فَأمّا اتِّباعُ الْهَوى فَيَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ، وَ أمَّا طُولُ الأَمَلِ فَيُنْسِى الاْخِرَةَ; اى مردم! بدانيد كه ترسناكترين چيزى كه از آن بر شما خائفم، دو چيز است: پيروى از هوا و هوس و آرزوهاى طولانى. پيروى از هوا و هوس، انسان را از حق باز مى دارد و آرزوهاى طولانى آخرت را به دست فراموشى مى سپارد.»

بررسى روايات رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) نشان مى دهد كه اميرمؤمنان على (عليه السلام) اين سخن را از استاد بزرگ و پيشوايش، پيامبر گرامى اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) اقتباس كرده است; زيرا همين معنا در بحارالأنوار، ضمن كلمات آن حضرت نقل شده است.(13)

در واقع اين دو موضوع، بزرگ ترين مانع راه و وحشتناك ترين عوامل گناه است; زيرا، هواپرستى، هيچ حدّ و مرزى را به رسميّت نمى شناسد و هنگامى كه بر انسان چيره شود، چشم و گوش او را نابينا و كر مى كند;نه قدرت شنوايى سخنان حقّ پيامبران و پيشوايان معصوم را دارد و نه چشم دلش، توانايى ديدن آنچه را در اين جهان، در اطراف او مى گذرد دارا است و به اين ترتيب او مانند كوران و كرانى است كه در جاده پرخطرى به راه افتاده و هر لحظه احتمال سقوطش در پرتگاه مى رود.

و امّا آرزوهاى دور و دراز دنيا و مواهب مادّى را چنان در چشم انسان تزيين مى كند كه گويى جايگاه ابدى همين جا است و به اين ترتيب، در بيابان زندگى گرفتار سرابهايى مى شود و براى هميشه از رسيدن به مقصد باز مى ماند.

در پايان اين خطبه، اين معلم بزرگ جهان انسانيت، در يك نتيجه گيرى كوتاه و پرمعنا، چنين مى فرمايد: «حال كه چنين است، در اين دنيا، از اين دنيا، زاد و توشه اى برگيريد كه فردا بتوانيد خود را با آن حفظ كنيد; تَزَوَّدُوا فِي الدُّنْيَا مِنَ الدُّنْيَا مَا تَحْرُزُونَ(14) بِهِ أَنْفُسَكُمْ غَداً».

آرى، سفرى طولانى در پيش است و راهى بس دور و دراز. در اينجا، زاد و توشه فراوان به چنگ مى آيد، ولى در نيمه راه، خبرى نيست. عاقل بايد اين هشدار مهم را به گوش جان بشنود و در جمع زاد و توشه، با جدّ تمام، به پا خيزد و پيش از فوت وقت، بار سفر را ببندد و آن اندازه جمع آورى كند كه تا پايان سفر او را كافى باشد. از خطراتى كه بر سر راهش كمين كرده اند، به شدّت بپرهيزد و از شياطينى كه در هر گوشه و كنار، با سخنان و اعمالِ وسوسه انگيزشان، او را به سوى خود مى خوانند برحذر باشد.

##### 1 ـ سوره عنكبوت: آيه 65.
2 ـ سوره اسراء، آيه 67.
3 ـ «ظعْن» (بر وزن طعن) به معناى «كوچ كردن از مكانى به مكان ديگر» است. به همين جهت «ظعينه» به معناى «هودج» آمده است چرا كه از وسايل كوچ كردن بوده است، و از آنجا كه غالباً زنان بر هودج سوار مى شدند، گاهى اين واژه به عنوان كنايه از زن به كار مى رود.
4 ـ سوره آل عمران، آيه 185.
5 ـ سوره نساء، آيه 78.
6 ـ سوره زمر، آيه 30.
7 ـ سوره قصص، آيه 88.
8 ـ طبق معناى نخست، اَمْرِ در «أُمِرْتُمْ بِالظَّعْنِ»، امر تكوينى و اَجَلِ الهى است، ولى چيزى در جمله، در تقدير نيست. امّا طبق معناى دوم امر، جنبه تشريعى دارد و عبارت «مجهّز شدن»، در تقدير است و يا «ظعن» به معناى مجازى است.
9 ـ سوره بقره: آيه 197.
10 ـ سوره شعراء، آيات 88 ـ 89.
11 ـ سوره كهف، آيه 46.
12 ـ «اَمَلَ» (بر وزن عمل)، به معناى «اميد و آرزو» است. البته آرزو، بر دو قسم است: آرزوهايى كه مى توان به آن دست يافت كه مفهومش با اميد، تقريباً، يكى است و آرزوهاى دور و درازى كه دست نيافتنى است و مفهومش، از اميد، جدا است.
13 ـ بحارالانوار، (جلد 70، صفحه 91)، اين حديث، از جابربن عبدالله انصارى، از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)در باب «حب الدنيا» نقل شده است.
14 ـ «تحرزون» از مادّه «حرز» به معناى «نگاهدارى كردن» و حرز (بر وزن حرص) به معناى محلّ مطمئنّى است كه چيزى را در آن نگاهدارى مى كنند.

###

###

###

▲نكته ها

▲1 ـ كدام زاد و توشه را از اين جهان برگيريم!

اگر انسان ها را به مسافرانى تشبيه كنيم كه از يك محيط كوچك و آلوده، به سوى جهانى بزرگ و مملوّ از پاكى ها و نيكى ها در حركتند، چيزى به گزاف نگفته ايم، بلكه مسافرت واقعى همين سفر است كه انسان از جهان پست و كوچك دنيا به سوى جهان والا و بى نهايت آخرت كوچ مى كند و تمام امورى كه در يك سفر معمولى دنيا، از مكانى به مكان ديگر لازم است، در اين سفر نيز وجود دارد: زاد و توشه و مَرْكَبْ، مبدأ و مقصد، دليل راه، موانع و خطرات و احياناً راهزنان راه، كه بحث درباره هر يك از اينها گسترده است.

در مورد زاد و توشه، قرآن مجيد با صراحت تمام آن را تقوا و پرهيزگارى، يعنى پرهيز از گناهان و اطاعت فرمان خدا و گرايش به تمام نيكيها و پاكيها معرّفى مى كند.

در جاى جاى خطبه هاى نهج البلاغه روى اين معنا تكيه شده است، از جمله در خطبه 183 مى فرمايد: «وَ أَنْتُمْ بَنُو سَبْيل عَلى سَفَر مِن دار لَيْسَتْ بِدارِكُمْ وَ قَدْ أُوذِنْتُمْ مِنْها بِالاِْرْتَحالِ وَ أُمِرْتُمْ فيها بِالزّادِ; شما مانند مسافرانى هستيد كه از سرايى كه خانه (حقيقى) شما نيست (به سوى سراى جاودان خود) در حركتيد. فرمانِ كوچ از اين سرا، صادر شده و دستور گرفتن زاد و توشه را به شما داده اند.»

در اينجا، جاى اين سؤال باقى مى ماند كه معمولا زاد و توشه در طول مسافرت به كار مى آيد نه در مقصد، در حالى كه تقوا و پرهيزگارى در قيامت به كار مى آيد و سبب نجات و كليدِ ورود در بهشت است; پس چگونه نام زاد و توشه، بر تقوا نهاده شده است؟

توجه به اين نكته، پاسخ اين سؤال را روشن مى سازد و آن اين كه مبدأ اين سفر طولانى، از لحظه مرگ و سكرات موت شروع مى شود و در عالم برزخ ادامه دارد و همچنان در مواقف قيامت و منزلگاههاى سؤال و حساب و صراط ـ كه منازل مخوف و متعدّدى هستند ـ تداوم مى يابد تا سرانجام به بهشت منتهى شود. بى شك تقوا هم در جهان برزخ زاد و توشه راه است و هم در مواقفِ قيامت و منزلگاههايى كه قبل از ورود به بهشت وجود دارد. آرى، زاد و توشه تقوا است كه انسان را از اين منازل پرخطر، بسلامت عبور مى دهد و به سر منزلِ مقصود ـ كه بهشت برين و جنّات عَدْن است ـ رهنمون مى شود.

اين نكته نيز قابل دقّت است كه اگر در آيه شريفه، إنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقاكُمْ; ملاك و معيار كرامت و ارزشِ انسان، تقوا قرار داده شده، نيز ناظر به همين معنا است كه تنها سببِ نجات، تقواى برخاسته از ايمان است كه گاه از آن به عنوان «زاد و توشه» و گاه به عنوان «معيار كرامت انسان» تعبير شده است.

در خطبه 204 نهج البلاغه، تعبيرات روشنى ديده مى شود كه توضيحى بر بحث بالا است، مى فرمايد: «وَ انْقَلِبوُا بِصالِحِ ما بِحَضْرَتِكُمْ مِنَ الزّادِ! فَاِنَّ أَمامَكُمْ عَقَبَةً كَؤُوداً وَ مَنازِلَ مَخُوفَةً مَهُولَةً لابُدَّ مِنَ الْوُرُودِ عَلَيْها وَ الوقُوفِ عِنْدَها; با تهيه زاد و توشه (ايمان و تقوا و عمل صالح) به سوى آخرت حركت كنيد; زيرا، گردنه هايى سخت و دشوار و منزلگاههايى خوفناك، در پيش داريد كه بايد در آنها فرود آييد و (مدّتى) توقّف كنيد».

از خداى بزرگ مى خواهيم كه توفيق تهيه اين زاد و توشه پر ارزش را، پيش از فوت وقت به همه ما مرحمت كند و دست خالى (هر چند، هر چه فراهم كنيم، باز دست ما خالى است) در اين سفر سرنوشت ساز، به راه نيفتيم.

▲2 ـ هواپرستى و آرزوهاى دراز دو دشمن سرسخت سعادت انسان

هشدارى را كه در پايان اين خطبه، درباره خطرات عظيم هواپرستى و آرزوهاى دراز داده شده، بايد بسيار جدّى گرفت; چرا كه نقطه اصلى درد و خطر همين جا است.

هواپرستى، بزرگترين مانع راه سعادت انسان است. تسليم بى قيد و شرط در برابر شهوات و خواسته هاى نفس، مهمترين دشمن سعادت بشر است.

قرآن، حتّى نسبت به اين موضوع به پيامبران نيز هشدار مى دهد، از جمله در مورد حضرت داوود مى گويد كه ما به داوود گفتيم: «وَ لاتَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبيلِ اللهِ; از هواى نفس، پيروى نكن! كه تو را از طريق حقْ گمراه مى سازد».(1)

در جاى ديگر، از هواى نفس، به عنوان يك بت خطرناك، ياد مى كند و مى فرمايد: «أفَرَأيْتَ مَنِ اتَّخَذ إلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللهُ عَلى عِلْم وَ خَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشاوَةً فَمَنْ يَهْديهِ مِنْ بَعْدِ اللهِ أفَلا تَذَكَّرُونَ; آيا ديديد آن كس را كه معبودش را هواى نفس خويش قرار داده؟ و خداوند او را با علم (به اين كه شايسته هدايت نيست)، گمراه ساخته و بر گوش و قلبش مُهر نهاده و بر چشمش پرده افكنده، با اين حال چه كسى مى تواند غير از خدا، او را (در سايه توبه و بازگشت) هدايت كند، آيا متذكّر نمى شويد؟(2)»

براستى كه هواپرستى، چشم و گوش را كور و كر مى كند و بر عقل و فكر انسان، مُهر مى زند و او را از تشخيص بديهى ترين مسائل زندگى، محروم مى سازد! چه خطرى از اين برتر و بالاتر است؟!

به همين دليل، قرآن بهشت را تنها از آن كسانى مى شمرد كه از مخالفت خداوند خائف و در برابر هواى نفس ايستادگى به خرج دهند: «وَ أَمّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِىَ الْمَأْوى.(3)»

آرزوهاى دراز، به يقين، يكى از بدترين و خطرناكترين دشمنان سعادت انسان است; چرا كه تجربه در تمام طول تاريخ نشان داده كه انسان در بلند پروازى آرزوها هيچ حدّ و مرزى را به رسميّت نمى شناسد و هر قدر در آن پيش مى رود، باز آرزو دارد از آن هم پيشتر رود. بديهى است كه چنين آرزوهاى طولانى و بى حدّ و مرز تمام قدرت فكرى و جسمى او را به خود جلب و جذب مى كند و چيزى براى پرداختن به امر آخرت و زندگى جاويدان او باقى نمى گذارد. افرادى را مى بينيم و مى شناسيم كه تا آخرين لحظات عمر چنان غرق در خيالات واهى و آرزوهاى دور و دراز بودند كه حتّى لحظه اى نتوانستند به امر تربيت فرزندان خود بپردازند، تا گامى در راه تهذيب نفس بردارند.

از شگفتيهاى اين آرزوها اين است كه هر چه انسان پيشتر مى رود جاذبه هاى كاذب آن بيشتر مى شود و امواج غرور و غفلت آن سهمگين تر مى گردد.

اين همان است كه قرآن مجيد درباره آن خطاب به پيامبر اسلام، در اشاره به وضع گروهى از كفّار مى فرمايد: (ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَ يَتَمَتَّعُوا وَ يُلْهِهِمُ الاَْمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ); آنها را به حال خود واگذار! تا بخورند و از لذتهاى اين زندگى مادّى بهره گيرند و آرزوها(ى دراز)، آنها را در غفلت فرو برد، ولى به زودى خواهند فهميد،(4)(كه چه اشتباه بزرگى كرده اند و چه فرصت هاى پرارزشى را جاهلانه از دست داده اند).

در كلمات قصار نهج البلاغه آمده است: «مَنْ أَطالَ الاَْمَلَ أَساءَ الْعَمَلَ; آن كس كه آرزوهاى خود را طولانى كند، مرتكب اعمال بدى مى شود».(5)

با استفاده از اسباب مشروع، هرگز نيل به آن آرزوها امكان پذير نيست، و فقط، از طريق آميختن حلال به حرام و پايمال كردن حقوق ديگران و به فراموشى سپردن فرمان خدا تنها به بخشى از آن خواهند رسيد.

در آخر خطبه 86 نهج البلاغه، حضرت با تعبير بسيار گويايى در اين زمينه به همه انسانهايى كه طالب سعادتند; هشدار داده است، و مى فرمايد: «وَ اعْلَمُوا! أَنَّ الاَْمَلَ يُسْهِى الْعَقْلَ وَ يُنْسِى الذِّكْرَ فَأَكْذِبُوا الاَْمَلَ! فَاِنَّهُ غُرُورٌ وَ صاحِبُهُ مَغْرُورٌ; بدانيد! آرزوهاى دراز، عقل را گمراه مى سازد و ياد خدا را به فراموشى مى سپرد. بنابراين به اين گونه آرزوها اعتنا نكنيد كه فريب است و دارند اين آرزوها فريب خورده است».

اين مسأله، به قدرى اهميّت دارد كه امام (عليه السلام) در خطبه 81، آن را ركن اصلى زهد مى شمرد و مى فرمايد: «أَيُّهَا النّاسُ! الزَّهادَةُ، قِصَرُ الاَْمَلِ وَ الشُّكْرُ عِنْدَ النِّعَمِ وَ التَّوَرَّعُ عِنْدَ الْمَحارِمِ; اى مردم! زهد در سه چيز خلاصه مى شود: كوتاهى آرزوها، و شكر گذارى در مقابل نعمتها و پرهيز از گناهان.»

آرزوهاى آدمى، هميشه، فراتر از عمر و امكان و قدرت او است و به همين دليل، هواپرستان و دنيا طلبان هرگز به آرزوى نهايى خود نمى رسند و غالباً به هنگام جان دادن با ناراحتى و زجر فراوان دنيا را وداع مى گويند.

بزرگ معلم جهان انسانيت، پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) اين مطلب را در ضمن مثال جالب و روشنى بيان كرده است. آن حضرت روزى سه قطعه چوب را گرفت، يكى را در پيش روى خود بر زمين فرو نشاند و دومى را كمى آن طرف تر، ولى سومى را بسيار دورتر قرار داد. سپس رو به ياران كرد و فرمود: «مى دانيد اينها چيست؟» عرض كردند: خدا و پيامبرش، آگاه تر است. حضرت فرمود: «اين قطعه چوبى كه در برابر من قرار داد، بمنزله انسان است، و قطعه دوم ـ كه كمى از آن دورتر است به منزله اجل و پايان زندگى است و اما آن قطعه سوم ـ كه در فاصله دورى قرار دارد ـ آرزوها است كه انسان، به سراغش مى رود، ولى اجل پيش از رسيدن به آن مانع و حائل مى شود.(6)

البتّه نبايد فراموش كنيم كه اصل وجود آرزو و اميد به آينده براى انسانها انگيزه حركت و تلاش و كوشش و فعّاليّت است. وجود اميد و آرزو در انسان عيب نيست، بلكه حُسن است و بدون آن زندگى كردن بسيار مشكل است، امّا آنچه مايه بدبختى مى شود، آرزوهاى غيرمنطقى و بيش از حدّ و دور و دراز است.

اين، همان چيزى است كه در حديث معروف پيامبر، به عنوان يك اصل اساسى آمده است. آن حضرت فرموده: «َالاَْمَلُ رَحْمَةٌ لاُِمَّتى وَ لَولاَ الأَمَلُ ما رَضِعَتْ والِدةٌ وَلَدَها وَ لاغَرَسَ غارِسٌ شَجَراً; اميد به آينده و آرزو، مايه رحمت براى امّت من است. اگر نور اميد نبود هيچ مادرى، فرزندش را شير نمى داد و هيچ باغبانى نهالى نمى كاشت».(7)

بنابراين وظيفه معلّمان اخلاق، در اينجا سنگين است; چرا كه بايد از يك سو چراغ اميد به آينده و آرزو را در دلها فروزان كنند و از سوى ديگر آن را در حدّ معقول و منطقى محدود سازند.

آرزوهاى منطقى و معقول آن است كه به مقدار نياز انسان و در حدّ قدرت و توان او باشد و او را به گونه اى مشغول نكند كه از اهداف اصلى حيات بماند.

اسلام هرگز با برنامه ريزى براى آينده مخالف نيست، به خصوص براى كارهاى اجتماعى كه مايه سربلندى جامعه مسلمانان و عدم وابستگى آنها به دشمنان اسلام است. چنين كارى، نه تنها مذموم نيست، كه نوعى عبادت محسوب مى شود. در زندگى فردى نيز عاقبت انديشى كار مقبولى است و همان چيزى است كه در روايات به «حزم» تعبير شده است.

آنچه در اسلام مذموم شده در واقع يك چيز است و آن، اين است كه انسان چنان غرق آرزوها شود كه آخرت را به فراموشى بسپارد و تمام توان و نيروى خود را در آرزوهايى كه هرگز به آن نمى رسد، صرف كند.

* * *

##### 1 ـ سوره ص، آيه 26.
2 ـ سوره جاثيه، آيه 23.
3 ـ سوره نازعات، آيات 40 ـ 41.
4 ـ سوره حجر، آيه 3.
5 ـ نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 36.
6 ـ تنبيه الخواطر، صفحه 226 (به نقل از ميزان الحكمة، جلد 1، صفحه 143).
7 ـ بحارالانوار، جلد 74، صفحه 173.

####

▲تكمله

قال السيد الشريف (رضي الله عنه) و أقول: إِنه لوكان كلامٌ يأخذ بالاعناق الى الزهد فى الدنيا و يضطر الى عمل الآخرة، لكان هذا الكلام وكفى به قاطعاً لعلائق الآمال و قادحاً زناد الاتعاظ و الازدجار و من أعجبه قوله (عليه السلام): «أَلا وَ إنَّ الْيَوْمَ الْمِضْمارَ وَ غَداً السِّبَاقَ، وَ السّبَقَةُ الْجَنّةُ وَ الْغَايَةُ النّارُ»، فإن فيه ـ مع فخامةِ اللفظ و عظم قدر المعنى و صادق التمثيل، و واقع التشبيه ـ سرّاً عجيباً و معنى لطيفاً، و هو قوله(عليه السلام): «وَالسَّبَقَةُ الْجَنَّةُ، وَ الْغايَةُ النّارُ» فخالف بين اللفظين لاختلاف المعنيين و لم يقل: «السَّبَقَةُ النّارُ». كما قال، «السّبَقَةُ الْجَنَّةُ»; لأن الاستباق انما يكون الى امر محبوب و غرض مطلوب و هذه صفة الجنّة و ليس هذا المعنى موجوداً في النار، نعوذ بالله منها ... !

مرحوم سيد رضى (قدس سره) در پايان اين خطبه توضيحاتى به اين شرح بيان فرموده است:

من مى گويم اگر سخنى باشد كه در دنيا مردم را با نهايت قوت، به سوى زهد بكشاند و به عمل كردن براى آخرت وادار سازد، همين گفتار (مولا اميرمؤمنان على(عليه السلام) در اين خطبه) است كه مى تواند علاقه انسان را از آرزوهاى دراز قطع كند و جرقّه بيدارى و تنفّر از اعمال زشت را در دل ها برافروزد.

از شگفت آورترين جمله هاى اين خطبه، اين جملات است: «ألا وَ إنّ اليَوْمَ المِضْمارَ وَ غَداً السِّبَاقَ وَ السّبَقَةُ الْجَنَّةُ وَ الْغَايَةُ النّارُ;» (آگاه باشيد! امروز روز تمرين و آمادگى و فردا روز مسابقه است. جايزه برندگان بهشت و سرانجام عقب ماندگان، آتش دوزخ است;) زيرا امام (عليه السلام) با اين كه در اين گفتارش الفاظ بلند و معانى والا و تمثيل دقيق و تشبيه بجا به كار برده، سرّى عجيب و معنايى لطيف در اين نهفته است و آن جمله «وَالسَّبَقَةُ الْجَنَّةُ، وَ الْغايَةُ النّارُ» است. امام ميان دو لفظ «السَّبَقَةُ» و «الغايَةُ»، به خاطر اختلاف معناى ظريف آنها، جدايى افكنده و در مورد بهشت فرمود: «السّبَقَةُ الْجَنَّةُ» ولى در مورد جهنّم نفرموده است: «السّبَقَةُ النّارُ»; زيرا سبقت جستن در مورد امرى دوست داشتنى است و اين از ويژگيهاى بهشت است كه در مورد آتش دوزخ ـ كه به خدا از آن پناه مى بريم ـ وجود ندارد. (به همين دليل امام نفرموده است: «السّبقةُ النّارُ»; بلكه فرموده: «الغايةُ النّارُ»; زيرا مفهوم الغاية (پايان) مفهوم گسترده اى است كه در هر مورد ممكن است به كار رود، خواه مسرّت بخش باشد يا نه)... !

در واقع اين واژه مانند واژه «مسير» و «مآل» است (كه به معناى «سرانجام» مى آيد. همان گونه كه خداوند مى فرمايد: قُلْ تَمَتَّعُوا فَإنَّ مَصيرَكُمْ إِلَى النّارِ ـ به كافران بگو: بهره بگيريد كه مصير (سرانجام) شما به سوى آتش است ـ روشن است كه در اين گونه موارد، جايز نيست كه گفته شود: سَبَقَكُمْ إِلى النّارِ; (مسابقه شما به سوى آتش است). باز در اين خطبه دقّت كن! كه باطنش شگفت آور و عمقش زياد و لطيف است: غالب كلمات مولى(عليه السلام) اين طور است.

در بعضى از نسخه هاى نهج البلاغه، به جاى «سبقه» «سُبقه» (به ضم سين) آمده است. «سُبقه» نزد عرب، به جايزه اى گفته مى شود كه براى برنده مسابقه مى گذارند و معناى هر دو لفظ، به هم نزديك است; چرا كه جايزه را براى كار مذموم قرار نمى دهند، بلكه براى كار خوب و پسنديده قرار داده مى شود.

* * *

▲خطبه بيست و نهم(1)

و من خطبة له عليه السّلام

بعد غارة الضّحاك بن قيس ـ صاحب معاويه ـ على الحاجّ بعد قصّة الحكمين، و فيها يستنهض اصحابه لما حدث فى الأطراف

اين بخشى از خطبه اى است كه امام، بعد از حمله ضحاك بن قيس ـ يكى از دوستان معاويه ـ به كاروان حاجيان خانه خدا، بعد از داستان حكمين، بيان فرمود و در اين خطبه، به يارانش فرمان مى دهد تا در برابر حوادثى كه در اطرافشان مى گذرد، به پا خيزند.

##### 1 ـ به گفته مصادر نهج البلاغه، اين خطبه از خطبه هاى معروفى است كه بسيارى از علماء و دانشمندانى كه قبل از سيّد رضى مى زيستند آن را نقل كرده اند كه از ميان آنها بزرگان زير را مى توان نام برد:
1) ابوعثمان جاحظ در البيان و التبيين،جلد 1، صفحه 170.
2) ابن قتيبه دينورى در الإمامة و السياسة، جلد 1، صفحه 150.
3) ابن عبدربّه در عقد الفريد، جلد 4، صفحه 71.
4) بلاذُرى در كتاب أنساب الأشراف، (در شرح زندگى على (عليه السلام))، صفحه 380.
5) قاضى نعمان مصرى در دعائم اللاسلام، جلد 1، صفحه 391 (البته با تفاوتهايى با آنچه در نهج البلاغه آمده است).
شارح خويى مى گويد: از بحارالانوار، و احتجاج و ارشاد، استفاده مى شود كه اين خطبه، بخش ديگرى از همان خطبه 27 است. شرح نهج البلاغه، خويى، جلد 4، صفحه 21.

###

###

###

▲خطبه در يك نگاه

همان گونه كه در ذكر اسناد خطبه آمد، بعضى از محقّقان، اين خطبه را بخشى از خطبه 27 دانسته اند. به نظر مى رسد كه واقعيت امر، چنين است; زيرا حال و هواى هر دو خطبه يكى است و هر دو نشان مى دهند كه مردم كوفه و عراق، در برابر حملات ايذايى معاويه و شاميان بسيار سست و خونسرد بودند، گويى نمى دانستند در اطرافشان چه مى گذرد و غارتگران شام چه مى كنند!

امام، با ناراحتى شديد براى بيدار كردن افكار خفته و ارواح سست و تنبل آنها با شلاقهاى آتشين سخن، آنها را زير ضربات پى در پى خود قرار مى دهد، شايد به خود آيند و خطرى را كه از سوى شاميان خونخوار آنها را تهديد مى كند درك كنند و در برابر آنها بپا خيزند.

ابن ابى الحديد، چنين نقل مى كند:

بعد از جريان حكميت، بار ديگر امير مؤمنان (عليه السلام) براى نبرد با معاويه آماده شد. وقتى اين خبر به گوش معاويه رسيد، به وحشت افتاد و نيروهاى خود را براى مقابله با امام (عليه السلام) فرا خواند. اين وحشت زمانى افزايش يافت كه خبر حركت على (عليه السلام) از كوفه و عبورش از نخيله به گوش معاويه رسيد.

معاويه براى ايجاد رعب و وحشت، ضحّاك بن قيس فهرى را خواست و به او دستور داد به طرف كوفه حركت كند و هر كس را كه در اطاعت على (عليه السلام)مى بيند، مورد هجوم قرار دهد و اموالشان را غارت كند. در هيچ جا توقف نكند. اگر روز را در شهرى به سر مى برد، شب را در جايى ديگر باشد، ولى هرگز در برابر نيروهايى كه براى مقابله با او بسيج شده اند، مقاومت نكند.

ضحّاك، با حدود چهار هزار نفر نيرو حركت كرد و هر جا رسيد به قتل و غارت پرداخت و هر كس را در اطاعت امام (عليه السلام) ديد كشت. به كاروان حاجيان خانه خدا حمله برد و آنها را غارت كرد. عمرو بن عميس ـ برادرزاده «عبدالله بن مسعود» (صحابى معروف) ـ را با گروهى از يارانش در نزديكى قطقطانه شهيد كرد. وقتى اين خبرها به اميرمؤمنان على (عليه السلام) رسيد، مردم را براى مقابله با اين تهاجمِ توأمِ با وحشى گرى فراخواند. هنگامى كه گروهى سستى نشان دادند، حضرت خطبه بالا را ايراد فرمود.(1)

* * *

##### 1 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحات 113 ـ 117.

####

▲بخش اوّل

أَيُّهَا النَّاسُ الْمُجْتَمِعَةُ أبْدَانُهُمْ، اَلْمُخْتَلِفَةُ أَهْوَاؤُهُمْ! كَلامُكُمْ يُوهِيَ الصُّمَّ الصِّلابَ، وَ فِعْلُكُمْ يُطْمِعُ فِيكُمُ الاَْعْدَاءَ! تَقُولُونَ فِي الْمَجالِسِ: كَيْتَ وَ كَيْتَ، فَإذَا جَاءَ الْقِتَالُ قُلْتُمْ: حِيْدِي حَيَادِ! مَا عَزَّتْ دَعْوَةُ مَنْ دَعَاكُمْ، وَ لاَ اسْتَرَاحَ قَلْبُ مَنْ قَاسَاكُمْ، أَعالِيْلُ بِأَضَالِيْلَ وَ سَأَلْتُمُوني التَّطْويِلَ، دِفَاعَ ذِي الدَّيْنِ الْمَطُولِ.

### ترجمه

اى مردمى كه بدنهايتان جمع و افكار و خواسته هايتان پراكنده است! سخنان (داغ) شما، سنگ هاى سخت را درهم مى شكند، ولى اعمال (سُست) شما دشمنانتان را به طمع مى اندازد. در مجالس خود (داد سخن مى دهيد و رجز مى خوانيد); مى گوييد: «چنين و چنان خواهيم كرد»، امّا هنگامى كه لحظه پيكار با دشمن فرا مى رسد، مى گوييد: «اى جنگ! از ما دور شو!» آن كس كه شما را (براى دفاع از حق) فراخواند، پاسخ آبرومندانه اى نمى شنود. و آن كس كه شما را با قهر و زور (براى جهاد و انجام وظيفه) در فشار بگذارد، قلبش آرامش نمى يابد. شما پيوسته به بهانه هاى گمراه كننده متوسّل مى شويد و تعلّل مىورزيد و از من مى خواهيد كه جهاد را به تأخير اندازم، مانند بدهكارى كه (بر اثر سستى و سهل انگارى از اداى دين خويش ناتوان شده) و از طلبكار خود پيوسته تمديد و مهلت مى خواهد!

▲شرح و تفسير

همان گونه كه در بالا، تحت عنوان «خطبه در يك نگاه» آمد، امام (عليه السلام) اين خطبه را در شرايط بسيار سخت و بحرانى ايراد فرموده است; در شرايطى كه دشمن جسور و غارتگر براى تضعيف روحيه مردم عراق، در هر گوشه و كنار به حملات ايذايى و غافلگيرانه پرداخته بود و امام (عليه السلام) كه راه چاره را در يك حركت قوى و تهاجم همه جانبه مى ديد، به آماده ساختن مردم مشغول بود، ولى ناتوانى و سستى و ضعفى ـ كه به علل گوناگون بر آن گروه مسلّط شده بود ـ امكان تشكيل چنين نيرويى را سلب كرده بود.

امام (عليه السلام) چاره اى جز اين نداشت كه از آخرين حربه براى بسيج اين گروه سست و پرادعاى كم قدرت، استفاده كند و آنان را زير ضربات شلاّق ملامت قرار دهد، شايد به خود آيند و خطراتى را كه از هر سو آنها را احاطه كرده است با چشم خود ببينند.

در نخستين جمله اين خطبه امام (عليه السلام) انگشت روى عامل اصلى اين ضعف و زبونى و ذلّت مى گذارد و به موشكافى اين نكته مهم مى پردازد و آن ناهماهنگى ميان گفتار و عمل است كه از ضعف اعتقاد باطنى به اهداف والا و آرمان هاى مقدّس، سرچشمه مى گيرد. امام آنها را مخاطب ساخته، چنين مى فرمايد:

«اى مردمى كه بدن هايتان جمع و افكار و خواسته هايتان پراكنده است! أَيُّهَا النَّاسُ الْمُجْتَمِعَةُ أبْدَانُهُمْ، اَلْمُخْتَلِفَةُ أَهْوَاؤُهُمْ!

سخنان (داغ) شما، سنگهاى سخت را درهم مى شكند، ولى اعمال (سست) شما، دشمنانتان را به طمع مى اندازد; كَلامُكُم يُوهِيَ(1) الصُّمَّ(2) الصِّلابَ، وَ فِعْلُكُمْ يُطْمِعُ فِيكُمُ الاَْعْدَاءَ!

آرى، بدبختى و زبونى و ذلّت شما از اينجا سرچشمه مى گيرد كه روحِ وحدت از ميان شما رخت بربسته است. شما ظاهراً جمع و متحديد، امّا در باطن تنها و پراكنده. همين امر سبب شده كه به جاى عمل و كار به لفّاظى و رجزخوانى و سخنان داغ و آتشين بسنده كنيد، همان كارى كه در هر جامعه اى آشكار شود از درون فرو مى ريزد و در مدّتى كوتاه همه سرمايه هاى خود را از دست مى دهد. در مجالس خود، (داد سخن مى دهيد و رجز مى خوانيد)، مى گوييد: «چنين و چنان خواهيم كرد»، امّا هنگامى كه لحظه پيكار با دشمن فرا مى رسد، مى گوييد: «اى جنگ! از ما دور شو دور شو!»; تَقُولُونَ فِي الْمَجالِسِ: كَيْتَ وَ كَيْتَ(3)، فَإذَا جَاءَ الْقِتَالُ قُلْتُمْ: حِيْدِي حَيَادِ(4)!

اين در واقع يكى از صفات بارز منافقان و افراد دو چهره و سست و بى اراده است كه در مجالس خصوصى و عمومى داد سخن مى دهند و از شجاعت و شهامت و تصميم اراده قاطع بحث مى كنند، امّا گويى تمام قدرت آنها در زبان آنها خلاصه مى شود و به هنگام ورود در ميدان مبارزه چنان ضعف و سستى از خود نشان مى دهند كه گويى فرياد مى زنند: «اى مبارزه! از ما دور شو! و از ما فاصله بگير!» اصلا از ورود در ميدان مبارزه وحشت دارند و با بهانه هاى مختلف از آن فرار مى كنند. آرى، اين گونه است حال منافقان بُزْدِل و آنها كه پُر مى گويند و اراده اى براى انجام كار ندارند.

جمله «حَيْدِى حَيْادَ!» در اصل، از ماده «حيد»، به معناى «تنفّر و كناره گيرى از چيزى» است و نقطه مقابل آن، «فَيْحى فَيْاحِ» است كه به معناى «توجه و ترغيب كردن به چيزى» است. بنابراين، ممكن است مخاطب در «حَيْدِى حَيْادِ!»، لشكريان و مبارزان باشند كه افراد منافق و سست عنصر، آنها را به كناره گيرى از ميدان دعوت مى كنند و به عكس افراد توانمند، نداى دعوت به مبارزه را با «فَيْحى فَيْاحِ» سر مى دهند.

اين احتمال نيز داده شده است كه آنها به جنگ مى گويند: «از ما دور شو!» و اين، نهايت وحشت آنها را از مبارزه با دشمن مى رساند.

و نيز احتمال دارد كه آنها با اين جمله خودشان را مخاطب مى سازند و به خودشان توصيه مى كنند كه هر چه زودتر دور شويد و كناره گيرى كنيد.

اين گروه همانند منافقان عصر پيامبرند كه در سوره احزاب درباره آنها چنين مى خوانيم: (قَدْ يَعْلَمُ اللهُ الْمُعَوِّقِيْنَ مِنْكُمْ وَ الْقائِليْنَ لاِِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إلَيْنا وَ لايَأتُونَ الْبَأسَ إلاّ قَليلا) (اَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذا جَآءَ الْخَوفُ رَأيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِى يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوتِ فَإِذا ذَهَبَ الْخَوفُ سَلَقُوكُمْ بأَلْسِنَة حِدَاد أشِحَّةً عَلَى الْخَيرِ أُولئِكَ لَمْ يُؤمِنُوا فَأَحْبَطَ اللهُ أَعْمالَهُمْ وَ كانَ ذالِكَ عَلَىَ اللهِ يَسْيِراً).

خداوند، كسانى را كه مردم را از جنگ باز مى داشتند و آنهايى را كه به برادران خود مى گفتند: «به سوى ما آييد (و از معركه جنگ كناره گيرى كنيد)!» به خوبى مى شناسد. آنها (افرادى ضعيفند) جز اندكى، پيكار نمى كنند. آنها در همه چيز نسبت به شما بخيلند و هنگامى كه ترس و وحشتى پيش آيد، مى بينى آن چنان به تو نگاه مى كنند و چشمهايشان در حدقه (بى اختيار) مى چرخد كه گويى مى خواهند قالب تهى كنند، امّا هنگامى كه خوف و ترس فرو نشست، زبانهاى تند و خشن خود را با انبوهى از خشم و غضب بر شما مى گشايند (و سهم خود را از غنائم طلبكار مى شوند) در حالى كه در آن نيز حريص و بخيلند. آنها هرگز ايمان نياورده اند، از اين رو خداوند اعمالشان را حبط و نابود كرد و اين كار بر خدا آسان است.(5)

اگر تنها معدودى از ياران پيامبر اسلام چنين بودند، بايد گفت متأسّفانه اكثريت مردم كوفه ـ كه لشكريان امام (عليه السلام) را تشكيل مى دادند ـ اين گونه بودند. حضرت، سپس در ادامه اين سخن مى فرمايد:

«آن كس كه شما را (براى دفاع از حقّ) فرا خواند، پاسخ آبرومندانه اى نمى شنود

و آن كس كه شما را با قهر و زور (براى جهاد و انجام وظيفه) در فشار بگذارد قلبش آرامش نمى يابد; مَا عَزَّتْ دَعْوَةُ مَنْ دَعَاكُمْ، وَ لاَ اسْتَرَاحَ قَلْبُ مَنْ قَاسَاكُمْ.»

اين سخن، در واقع، پاسخ به كسانى است كه ممكن است بر اين گونه خطبه هاى امام (عليه السلام) خرده بگيرند كه چرا آن حضرت تنها به موعظه بسنده مى كند؟ چرا با فشار و تهديد آنان را زير پرچم جهاد گردآورى نمى كند، آن گونه كه در بسيارى از كشورهاى دنيا به هنگام بروز جنگ معمول است؟

امام (عليه السلام) در پاسخ مى فرمايد: اگر شما را آزاد بگذارم و از طريق دعوت به جهاد وارد شوم پاسخ مناسبى نمى دهيد و اگر با شدّت و فشار شما را فراخوانم، واكنشى كه قلب را آرامش ببخشد نشان نخواهيد داد; چرا كه افرادى سست و لجوج هستيد و چنين افرادى با اين گونه روحيات، بزرگترين مايه دردسر براى فرماندهان و پيشوايانند.

البتّه تاريخ نشان داده كه همين مردم كوفه، تحت فشار ظالمانه بنى اميّه، ابن زيادها و حجّاج ها، در مسيرهاى تعيين شده به راه مى افتادند; چرا كه جان و مال و ناموس خويش را در خطر مى ديدند، ولى اين كارى نبود كه پيشواى عادلى مانند على (عليه السلام)انجام دهد.

حضرت باز در ادامه سخن مى افزايد: «شما پيوسته به بهانه هاى گمراه كننده متوسّل مى شويد و تعلّل مىورزيد»; أَعالِيْلُ بِأَضَالِيْلَ(6). و از من مى خواهيد كه جهاد را به تأخير اندازم، مانند بدهكارى كه (بر اثر سستى و سهل انگارى از اداى دين خويش ناتوان شده) از طلبكار خود پيوسته تمديد و مهلت مى خواهد; وَ سَأَلْتُمُوني التَّطْويِلَ، دِفَاعَ ذِي الدَّيْنِ الْمَطُولِ.

آرى، افراد ضعيف و سست عنصر و پُرگو و پرادّعا، هميشه چنينند. تمام همّشان در اين است كه با انواع بهانه ها، از انجام وظايف مهم و سنگين سرپيچى كنند و سستى و زبونى خويش را در پرده اى از عذرهاى واهى و گمراه كننده بپوشانند. پيوسته امروز و فردا كنند و فرصتها را از دست بدهند.

درست شبيه همين معنا را در گروهى از منافقان و عافيت طلبان عصر پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)مى بينيم كه قرآن درباره آنها افشاگرى كرده، ريشه اصلى درد آنها را چنين بازگو مى كند: (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا مالَكُم إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِى سَبيِلِ اللهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الاَْرضِ أَرَضِيْتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الاْخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِى الاْخِرَةِ إِلاّ قَلِيلٌ).

اى كسانى كه ايمان آورده ايد! چرا هنگامى كه به شما گفته مى شود: «به سوىِ جهاد در راه خدا، حركت كنيد!» بر زمين سنگينى مى كنيد (و سستى به خرج مى دهيد)؟ آيا به زندگى دنيا به جاى آخرت راضى شده ايد؟ با اين كه متاع زندگى دنيا در برابر آخرت، جز اندكى نيست.(7)

##### 1 ـ «يوهى» از ماده «وهى» به گفته مقاييس در اصل به معناى سستى است و به همين دليل هر سخن سستى را «واهى» مى گويند و از آنجا كه سستى، سبب متلاشى شدن مى گردد، اين واژه به معناى «پارگى و از هم گسستن» نيز آمده است.
2 ـ «صُمّ» جمع «اَصَمّ» به معناى كر و ناشنوا است و در اينجا مراد سنگهاى سخت و نفوذ ناپذير است; گويى گوش شنوا براى چيزى ندارد. و «صَلاب» جمع «صلب»، به معناى «محكم» تأكيدى بر آن است.
3 ـ «كيت و كيت» از ماده «تكييت» به معناى «آماده ساختن جهاز شتر، يا پر كردن ظرف آب» است، ولى تعبير به «كَيْتَ و كَيْتَ» معمولا در مواردى گفته مى شود كه انسان مى خواهد با حرف همه چيز را درست كند.
4 ـ «حيدى» صيغه فعل امر از ماده «حيود» است. و واژه «حياد» اسم فعل است، مانند «نَزال» كه به معناى «اِنْزِل» است. بنابراين هر دو واژه «حيدى» و «حياد»، يك مفهوم را مى رساند و تأكيد هم است و به معناى «دور شو و كناره بگير!» است.
5 ـ سوره احزاب، آيه 18 ـ 19.
6 ـ «اعاليل» جمع «اعلوله» به معناى امورى است كه انسان به بهانه آن تعلّل مىورزد. و «اضاليل» جمع «اضلوله» به معناى امورى است كه اسباب ضلالت است; يعنى شما براى گمراه ساختن خود و ديگران، به اسباب بى اساسى متشبّس مى شويد.
7 ـ سوره توبه، آيه 38.

###

###

###

▲نكته

▲عوامل سستى كوفيان

اين سؤال براى بسيارى مطرح است كه چرا بايد لشكر كوفه با داشتن پيشوايى عادل، حكيم، مدبّر و جنگ ديده مانند اميرمؤمنان على (عليه السلام)، اينچنين سستى و ضعف از خود نشان دهد، امّا شاميانِ تحت سلطه حاكمان جبّار بنى اميّه قدرت و قوّت نشان دهند؟

پاسخ اين سؤال را ـ همان گونه كه در سابق اشاره كرده ايم ـ بايد در بافت اجتماعى آن مردم پيدا كرد. كوفه سابقه تاريخى نداشت، بلكه شهر جديدالتأسيسى بود كه گروه هاى زيادى از اقوام مختلف با فرهنگ هاى متفاوت در آن اجتماع كرده بودند، و اى بسا، كه در ميان آنها رقابتهاى پنهان و آشكارى نيز وجود داشت; بخلاف شاميان كه دست نخورده و يكپارچه بودند.

اضافه بر اين، گروه زيادى از منافقان و دشمنان اسلام، از مدينه و نقاط ديگر، در آنجا جمع شده بودند و با وسوسه هاى شيطانى، براى تفرقه افكنى و تضعيف روحيه آنها تلاش مى كردند.

از سوى سوم، فتوحات اسلامى ثروت زيادى را به آنجا كشانده بود و طبيعت ثروت، رفاه طلبى و عافيت جويى است كه با طبيعتِ جهاد و رزم و پيكار سازگار نيست.

به اين دليل آنها پيوسته به دنبال عذر و بهانه مى گشتند تا از زير بار جهاد، حتّى در لحظات حسّاس و سرنوشت ساز، شانه تهى كنند، كه سرانجام گرفتار پيامدهاى دردناك اين سستى و رفاه طلبى شدند و پيكر آنها در زير ضربات شلاّقِ حُكّامِ ظالمِ بنى اميه، مجروح و خسته شد.

آرى، اگر پيشوايى پيدا مى شد كه بيت المال را بى حساب در اختيار ثروت اندوزان و رفاه طلبان مى گذارد، به دنبال او راه مى افتادند; ولى امير مؤمنان على (عليه السلام)كسى نبود كه در برابر چنين گناه عظيمى تسليم شود و رضاى خدا را به رضاى خلق بفروشد; از اين رو در يكى از خطبه هاى ديگر نهج البلاغه ـ كه احتمالا جزئى از خطبه مورد بحث است ـ آنها را مخاطب ساخته، چنين مى فرمايد:

«وَ إنّي لَعالِمٌ بِما يُصْلِحُكُمْ وَ يُقيمُ أوَدَكُمْ وَلكِنّي لاأَرى إِصْلاحَكُمْ بإفْسادِ نَفْسي; من مى دانم چه چيز شما را اصلاح مى كند و كجى شما را (ظاهراً) راست مى سازد، ولى من هرگز اصلاح (ظاهرى) شما را با تباه ساختن نفس خويش جايز نمى دانم».(1)

* * *

##### 1 ـ نهج البلاغه، خطبه 69.

####

▲بخش دوم

لاَيَمْنَعُ الضَّيْمَ الذَّلِيلُ! وَ لاَيُدْرَكُ الْحَقُّ إِلاّ بِالْجِدِّ! أَىَّ دَار بَعْدَ دَارِكُمْ تَمْنَعُونَ وَ مَعَ أَىِّ إِمَام بَعْدِي تُقَاتِلُونَ؟

اَلْمَغْرُورُ ـ وَاللهِ! ـ مَنْ غَرَرْتُمُوهُ، وَ مَنْ فَازَبِكُمْ، فَقَدْ فَازَ ـ وَاللهِ! ـ بِالسَّهْمِ الاَْخْيَبِ، وَ مَنْ رَمَى بِكُمْ فَقَدْ رَمَى بِأَفْوَقَ نَاصِل.

### ترجمه

افراد ضعيف و ناتوان، هرگز نمى توانند ستم را از خود دور كنند; و حق جز با تلاش و كوشش به دست نمى آيد. از كدامين خانه بعد از خانه خود دفاع مى كنيد؟ (آيا برتر از دارالاسلام جايى هست؟) و همراهِ كدام امام و پيشوا بعد از من به مبارزه با دشمن برمى خيزيد؟ (آيا امامى آگاهتر و عادل تر از من سراغ داريد؟) به خدا سوگند فريب خورده واقعى كسى است كه فريب شما را بخورد و آن كس كه بخواهد به وسيله شما پيروز شود به خدا سوگند همانند كسى است كه در قرعه كشى و بخت آزمايى، برگ نابرنده اى نصيبش شود! و كسى كه بخواهد به وسيله شما تيرى به سوى دشمن پرتاب كند، مانند كسى است كه با تير سر و ته شكسته تيراندازى مى كند.

▲شرح و تفسير

در اين فراز امام (عليه السلام) نخست به يك اصل بسيار مهم در زندگى انسان ها اشاره كرده، مى فرمايد: «افراد ضعيف و ناتوان، هرگز نمى توانند ستم را از خود دور كنند; و حق جز با تلاش و كوشش به دست نمى آيد; لاَيَمْنَعُ الضَّيْمَ(1) الذَّلِيلُ! وَ لاَيُدْرَكُ الْحَقُّ إِلاّ بِالْجِدِّ!»

سزاوار است كه اين دو جمله را با آب طلا بنويسند و هر روز و هر شب براى مردم ستمديده جهان تكرار كنند تا جزء فرهنگ آنها شود و در اعماق روح و خون آنها نفوذ كند.

آرى، ستمگران جهان هرگز به افراد ذليل و ناتوان رحم نكرده و حقّ آنها را با ميل و رغبت به آنان تقديم نمى كنند. حق گرفتنى است و با تلاش و كوشش و ايثار و فداكارى بايد آن را به چنگ آورد. نبايد فراموش كرد كه با زورمندان و ستمگران جز با زبان زور نمى توان سخن گفت.

اصولا طبيعت زندگىِ اين جهان چنين است كه در راه رسيدن به مقاصد عالى مادّى و يا معنوى، موانع فراوانى وجود دارد و آن كس كه با اين موانع پيكار نكند و ضعف و سستى نشان دهد، هرگز به مقصد نخواهد رسيد.

سپس امام (عليه السلام) براى قطع بهانه جويى آنان به اين نكته اشاره مى كند كه شما منتظر چه هستيد؟ «از كدامين خانه، بعد از خانه خود دفاع مى كنيد؟ (آيا بالاتر و برتر از دارالاسلام، جايى هست؟) و همراه كدام امام و پيشوا بعد از من به مبارزه (با دشمن) برمى خيزد»؟ (آيا امامى، آگاه تر و عادل تر و پرتجربه تر از من سراغ داريد؟) أَىَّ دَار بَعْدَ دَارِكُمْ تَمْنَعُونَ وَ مَعَ أَىِّ إِمَام بَعْدِي تُقَاتِلُونَ؟

آرى، اگر شما از خانه خود كه دارالاسلام است دفاع نكنيد از هيچ چيز دفاع نخواهيد كرد و اگر همراه من آماده پيكار با دشمن نشويد، با هيچ كس نمى توانيد اين برنامه را اجرا كنيد. هميشه بايد ذليل و ناتوان و اسير چنگال دشمن باشيد و ابتكار عمل در دست آنها باشد و شما همانند بردگانِ بى اختيار در دست آنها باشيد.

در واقع امام مى خواهد آنها را با هر چيزى كه به آن پايبندند تحريك و تشويق كند; اگر طرفدار حق هستند، حق بدون تلاش و كوشش به چنگ نمى آيد و اگر علاقمند به خانه و لانه و وطن خويشند، آن هم بدون مبارزه با دشمنان محفوظ نمى ماند و اگر علاقمند به امام و پيشوايتان هستيد، كدام امام و پيشوا بهتر از آنچه داريد پيدا مى شود؟ پس درد شما چيست؟ و مشكل شما كجا است؟

امام (عليه السلام) در ادامه اين سخن آنها را به خاطر مكر و فريب و سستى و بى تفاوتى شان شديداً مورد سرزنش قرار مى دهد، مى فرمايد:

«به خدا سوگند! فريب خورده واقعى كسى است كه فريب شما را بخورد! اَلْمَغْرُورُ ـ وَاللهِ! ـ مَنْ غَرَرْتُمُوهُ(2).

زيرا ممكن است كه شخص شيّاد فريبكارى، بخشى از سرمايه و زندگى انسان را ببرد يا لباس و خانه او را بربايد، امّا شما با فريبكارى خود همه چيز مرا غارت كرديد و به تمام سرنوشت مسلمانان پشت پازديد و عدل و دادگرى، پاكى و تقوى، عزّت و سربلندى، حقوق مردم و مستضعفان را بر باد داديد. سپس مى افزايد:

«كسى كه بخواهد به وسيله شما، پيروز، شود به خدا سوگند! همانند كسى است كه در قرعه كشى و بخت آزمايى، برگ نابرنده اى نصيبش شود; وَ مَنْ فَازَبِكُمْ، فَقَدْ فَازَ ـ وَاللهِ! ـ بِالسَّهْمِ الاَْخْيَبِ»(3).

اشاره به اين كه كمك و همكارى شما به هيچ وجه حساب شده نيست و كسى كه اعتماد بر همكارى شما كند، مانند كسى است كه در يك قرعه كشى شركت كرده كه نتيجه آن در پايان، برگ نابرنده است.

مسأله قرعه كشى و بخت آزمايى در ميان عرب با تشريفات خاصّى معمول بوده است. آنها شترى را مى خريدند و آن را به قسمتهاى متعدّدى تقسيم مى كردند، سپس ده چوبه تير داشتند كه هر كدام از آنها نامى داشت و بر روى آن نوشته شده بود. هفت عدد از تيرها، به ترتيب، برنده يك سهم و دو سهم، تا هفت سهم (مجموعاً بيست و هشت سهم) بود و سه چوبه تير ديگر، برنده هيچ سهمى نبود و هر كدام از آنها نيز نامى داشت. و در واقع، سهم «اخيب» (چوبه تير نابرنده) عنوانى براى آنها بود.

مجموع اين ده تير را در كيسه اى مى كردند و تكان مى دادند و به ترتيب به نام ده نفر خارج مى كردند. آنها كه صاحب تير برنده مى شدند، سهم خود را از گوشت شتر مى بردند و آنها كه سه چوبه تيرِ نابرنده به نامشان مى افتاد، مجبور بودند هر كدام يك سوم بهاى شتر را بپردازند; به اين ترتيب اين سه نفر نه تنها برنده نبودند، بلكه خسارت نيز بر دوش آنها بود.

امام (عليه السلام)مردم كوفه را كه همكاريشان بى ارزش و مبارزه هايشان توخالى و خسارت بار بود، به آن چوبه هاى تير نابرنده پرخسارت تشبيه مى كند; و چه تشبيه گويا و ظريفى!

حضرت در ادامه سخن به تشبيه گوياى ديگرى مى پردازد و مى افزايد:

«كسى كه بخواهد به وسيله شما تيرى به سوى دشمن پرتاب كند، مانند كسى است كه با تير بى پيكان تيراندازى مى كند! وَ مَنْ رَمَى بِكُمْ فَقَدْ رَمَى بِأَفْوَقَ نَاصِل(4)».

تيراندازان قديم كه با كمان تيراندازى مى كردند، تيرهايى داشتند كه از سه قسمت تشكيل شده بود: چوبه تير ـ كه اصل تير را تشكيل مى داد ـ و پرهايى كه در انتهاى آن بود و سبب مى شد چوبه تير به طور مستقيم به سوى هدف حركت كند و نوك فلزى كه در سر چوبه تير بود سبب فرورفتن تير در هدف مى شد.

بديهى است كه اگر تير نوك فلزى نداشته باشد، علاوه بر اين كه حركتش خالى از انحراف نخواهد بود، به هدف هم كه مى رسد كارى از آن برنمى آيد و آخرين اثرش، مانند اثر شلاّقى است كه بر بدن وارد شود و نيز تيرى كه آخرش شكسته، روى زِه قرار نمى گيرد و به پيش رانده نمى شود و به فرض كه نوك فلزى هم داشته باشد، كارى از آن ساخته نيست.

امام در اين سخن بر اين نكته تأكيد مى كند كه شما مردم كوفه، فاقد نيروى اصلى تهاجم بر دشمن ـ كه همان نيروى ايمان و شجاعت و وفادارى و تقوا است ـ هستيد و چنان به زندگى روزمرّه پرزرق و برق خود چسبيده ايد كه همه ارزش ها را به دست فراموشى سپرده ايد.

در اينجا نكته قابل توجّه اين است كه «اَفْوَق» از مادّه «فوق» به معناى «ته چوبه تير» است كه داراى شكافى است و روى زه قرار مى گيرد و با فشار آن به پيش رانده مى شود و «ناصل» از ماده «نصل» به معناى فلز تيزى است كه بر سر تير نصب مى شود. تعبير «افوق ناصل» در موردى گفته مى شود كه چوبه تير، نه سر داشته باشد و نه ته، كه هيچ كارى از آن ساخته نيست; چرا كه فقدان يكى از اين دو، آن را از كار مى اندازد، تا چه رسد كه هر دو قسمت خراب باشد.

##### 1 ـ ضيم، به معناى «ظلم و ستم» آمده است.
2 ـ مقدم شدن «المغرور» ـ كه در واقع، خبرِ مبتدا است ـ در اينجا، معناى حصر را مى رساند; يعنى فريب خورده واقعى، تنها چنين كسى است.
3 ـ «اخيب»، از ماده «خيب»، در اصل، به معناى «محروم شدن و از دست رفتن مطلوب» است و «سهم اَخيب» به چوبه تيرى مى گويند كه به هنگام بخت آزمايى علامت باخت را دارد.
4 ـ «افوق ناصل» چوبه تيرى است كه نه پيكان داشته باشد، نه شكاف آخر، يعنى، نه سر دارد و نه ته، در نتيجه به درد نمى خورد.

###

###

###

▲نكته ها

▲1 ـ حقّ گرفتنى است

از تعبيرى كه در جمله «لايُدْرَكَ الْحَقُّ إلاّ بالْجِدِّ» در فراز بالا آمد، اين اصل اساسى زندگى انسان ها، به خوبى استفاده مى شود كه حقّ گرفتنى است، نه دادنى; يعنى «در جوامعى كه زورمندان و غارتگران حاكمند، يا در كمين حكومتند، هرگز نمى توان انتظار داشت كه با ميل و رغبت حقوق مستضعفان را به آنها بدهند; چرا كه قدرت آنها، اصولا از غصب حقوق ديگران به دست مى آيد و بازگرداندن حقوق ديگران به آنها، مساوى است با از دست دادن قدرتشان و اين، كارى است كه هرگز آماده انجام آن نيستند.

اينجاست كه امام، به همه ستمديدگان و محرومان و مستضعفان جهان درس مى دهد كه متحد شوند و به پاخيزند و با تلاش و كوشش، حقِّ خود را از زورمندان بگيرند و در اين راه، به يقين پيروز مى شوند; چرا كه غاصبان حتّى براى حفظ موقعيت خود حاضر به ايثار نيستند، در حالى كه مستضعفان و ستمديدگان هر بهايى را براى احقاق حقّ خويش مى پردازند.

درست است كه در دنياى امروز شعارهايى در زمينه حقوق بشر و بازگرداندن حقّ محرومان به آنها داده مى شود، ولى تجربه نشان داده كه اين شعارها دامى است براى همان قشر محروم و مستضعف و فريب و نيرنگى است براى اغفال آنها و در نتيجه غصب حقوق آنان. بنابراين، اين اصل كه «حقّ را بايد گرفت» هم در گذشته صادق بوده و هم امروز و هم فردا و فرداها.

آرى، مؤمنان پاكدل و سربلند دست روى دست نمى گذارند تا زورمندان بى رحم تمام سرمايه ها و افتخارات آنها را بر باد دهند. نزد آنان تن به شمشير دادن بر تسليم ذليلانه در برابر زورمندان غاصب ترجيح دارد.

اين همان درسى است كه امام حسين (عليه السلام) در ميدان نينوا در روز عاشورا به جهانيان آموخت و در جمله هاى تاريخى و ماندگارش فرمود: «ألا! وَ إنَّ الدّعي بن الدّعي قَدْ تَرَكَني بَيْنَ السِلّةِ و الذِلّة! وَ هيهاتَ لَهُ ذلِكَ! هيهاتَ مِنّى الذلّةُ! اَبَى اللهُ ذالِكَ لَنا وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ حُدُودٌ طَهُرَتْ وَ حُجُورٌ طابَتْ، أنْ نُؤثر طاعَةَ اللّئامِ عَلى مَصارعِ الْكِرامِ»; «آگاه باشيد! مرد آلوده، فرزند آلوده، مرا در ميان شمشير و ذلّت مخيّر ساخته است. هيهات كه من ذلّت را بپذيرم و او به مقصد خويش برسد! خداوند و رسولش و مؤمنان و نياكان پاك دامن و مادران پاكيزه، از اين ابا دارند كه اطاعت لئيمان را بر قربانگاه بزرگواران ترجيح دهيم».(1)

اين كه آيات قرآن كراراً مؤمنان را به صبر و استقامت دعوت مى كند، در واقع براى همين است. در آيه 214 بقره مى خوانيم:

«(أمْ حَسِبْتُمْ أنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّا يَأتِكُمْ مَثَلُ الَّذينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ، وَ الضَّرّآءُ وَ زُلْزِلُوا حَتّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللهِ أَلا اِنَّ نَصْرَ اللهِ قَرِيبٌ); آيا گمان كرديد داخل بهشت مى شويد بى آن كه حوادثى همانند حوادث گذشتگان به شما برسد؟ همانا كه گرفتاريها و ناراحتيها به آنها رسيد و آنچنان ناراحت شدند كه پيامبر و افرادى كه ايمان آورده بودند، گفتند: «پس يارى خدا كى فرا مى رسد؟» آگاه باشيد كه يارى خدا نزديك است.»

مطالعه تاريخ جنگهاى اسلامى، مانند بدر و احد و احزاب و تبوك و حُنين نيز اين حقيقت را آشكار مى سازد كه مسلمانان نخستين در عصر پيامبر، اگر شاهد پيروزيهاى سريع و پى در پى بودند، همه بدون استثناء در سايه جِدّ و جهد و ايثار و فداكارى بسيار صورت گرفت، درست است كه دست حمايت الهى بالاى سر آنها بود، ولى از نظر اسباب ظاهر عامل پيروزى تلاش و كوشش آنان بود.

اين يك قانون جاودانه تاريخ است نه منحصر به ياران پيامبر و امام حسين(عليه السلام)بوده و نه مربوط به ديروز و امروز است; بلكه در آينده مانند گذشته نيز اين اصل اساسى حاكم است.

##### 1 ـ بحارالانوار، جلد 45، صفحه 83.

###

###

▲2 ـ دفاع از وطن

هر قدر انسان به تاريخ عصر اميرالمؤمنين على (عليه السلام) آشناتر مى شود و ضعف ها و ناتوانى هاى عجيب مردم عراق و كوفه را در آن عصر بررسى مى كند، به اين حقيقت تلخ واقف مى گردد كه اين مردم زبون و ذليل و نادان چگونه ارزش هاى مكتب اين پيشواى بزرگ را با اعمال خودشان به زير سؤال بردند!

به همين دليل مولا على (عليه السلام) براى تحريك آنها و آماده ساختن شان جهت مبارزه با دشمنان خون آشام از تمام وسايل ممكن استفاده مى كند، از جمله در فراز بالا روى مسأله وطن و علاقه انسان ها به آن تكيه فرموده و مى گويد:

«أىَّ دار بَعْدَ دارِكُمْ تَمْنَعُونَ؟; از كدامين خانه و وطن بعد از خانه و وطن خود، دفاع مى كنيد؟»

اشاره به اين كه هر انسانى به خانه و وطن خويش علاقه مند است و هنگامى كه آن را در خطر جدّى ببيند، هر كس كه باشد، و از هر آيين و مكتبى پيروى كند، براى دفاع از آن به پا مى خيزد، امّا اين روح نيز در شما مرده است.

در اينجا، اين سؤال پيش مى آيد كه آيا احترام به وطن در اسلام، به عنوان دارالاسلام بودن است؟ يعنى كشور اسلام، از اين نظر كه كشور اسلام است، احترام دارد يا نه، وطن ذاتاً از ديدگاه اسلام داراى احترامى است كه وقتى دار الاسلام بر آن تطبيق كند، احترام آن دو چندان مى شود؟ پاسخ اين سؤالات را در آيات و روايات مى توان پيدا كرد و حكم عقل نيز آن را تأييد مى كند. توضيح اين كه كراراً در آيات قرآن آمده است كه «بيرون راندن از وطن، يك ضدّ ارزش» است. مفهوم آن، اين است كه وطن ذاتاً يك ارزش محسوب مى شود. از جمله، آياتى كه بوضوح اين معنا را بيان مى كند، آيات 8 و 9 سوره ممتحنه است، مى فرمايد:

«(لايَنْهاكُمْ اللهُ عَنِ الَّذينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِى الدّينِ وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا اِلَيْهِمْ اِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ إِنَّما يَنْهاكُمُ اللهُ عَنِ الَّذينَ قاتَلُوكُمْ في الدّينِ وَ أَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ وَ ظاهَرُوا عَلى اِخراجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَ مَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأوُلئِكَ هُمُ الظّالِمُونَ); «خدا شما را از نيكى كردن و رعايت عدالت نسبت به كسانى كه در امر دين با شما پيكار نكردند و از خانه و ديارتان بيرون نراندند، نهى نمى كند; چرا كه خداوند عدالت پيشگان را دوست دارد. تنها شما را از دوستى كسانى نهى مى كند كه در امر دين، با شما پيكار كردند و شما را از خانه هايتان بيرون راندند، يا به بيرون راندن شما كمك كردند، ]نهيتان مى كند[ از اين كه با آنها دوستى كنيد. و هر كس آنها را دوست دارد، ظالم و ستمگر است.»

در اين دو آيه، مخصوصاً، مسأله اخراج از خانه و وطن، در برابر مقاتله در دين قرار داده شده، كه نشان مى دهد هر كدام، ارزشى جداگانه دارد.

در آيه 246 سوره مباركه بقره نيز اين سخن، از زبان گروهى از بنى اسرائيل نقل شده است: «(قالُوا وَ ما لَنا أَلاّ نُقاتِلَ فى سَبيلِ اللهِ وَ قَدْ اُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَ أَبْنائِنا); آنها، به پيامبر زمان خود گفتند: «چگونه ممكن است كه در راه خدا پيكار نكنيم، در حالى كه از خانه ها و فرزندانمان رانده شده ايم (شهرهاى ما از سوى دشمن، اشغال و فرزندانمان اسير شده اند؟»

اين تعبير نشان مى دهد كه انگيزه آنها براى جهاد، علاوه بر حفظ آيين الهى، نجات وطن بوده است و پيامبر آنان بر اين سخن اعتراض نكرد و عملا بر آن مُهر تأييد نهاد. در اين باره آيات ديگرى نيز هست كه طالبان به آنها مراجعه كنند.

پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) نيز هنگامى كه مى خواست از مكّه هجرت كند، سخت ناراحت و منقلب بود. درست است كه مكّه، ارزش معنوى و الهى فوق العاده اى داشت، ولى به نظر مى رسد كه علاقه پيامبر به آن شهر جهات متعدّدى داشت كه از جمله علاقه او به زادگاهش بود. خداوند با اين جمله او را دلدارى داد:

«إِنَّ الّذى فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَاد; آن كس كه قرآن را بر تو فرض كرد، تو را به جايگاهت باز مى گرداند».(1)

اساساً انسان رابطه مادّى و معنوى فراوانى با زادگاه خود دارد و تاريخِ زندگيش با آن پيوند ناگسستنى پيدا كرده است. همين پيوند، سبب علاقه او به وطن مى شود و همين علاقه، انگيزه حفظ و دفاع و عمران و آبادى آن مى گردد.

در حديثى از امام على (عليه السلام) مى خوانيم: «عُمِرَتِ الْبُلْدانُ بِحُبِّ الأَوْطانِ; شهرها با حبّ وطن آباد مى شود».(2)

در حديث ديگرى از همان حضرت مى خوانيم: «مِنْ كَرَمِ الْمَرْءِ بُكائُهُ; عَلى ما مَضى مِنْ زَمانِه وَ حَنينِهُ اِلى أَوطانِه; از نشانه هاى ارزش و شخصيت انسان آن است كه نسبت به عمر از دست رفته (كه در آن كوتاهى كرده است) اشك بريزيد و نسبت به وطنش علاقه مند باشد».(3)

حديث معروف «حُبُّ الْوَطَنِ مِنَ الاْيمانِ»;(4) علاقه به وطن، از نشانه هاى ايمان است»، نيز در منابع مختلفى نقل شده است.

از مجموع آنچه گفته شد، مى توان نتيجه گرفت كه عشق و علاقه به زادگاه و وطن هم ريشه هايى در قرآن مجيد دارد و هم در روايات و هم در منطق عقل. ولى اين بدان معنا نيست كه انسان نسبت به وطن و زادگاهش عشق كوركورانه داشته باشد و اگر فرضاً براى تكامل علمى و مادّى و معنوى هجرت از وطن ضرورت پيدا كند، متعصبانه از وطن جدا نشود، هر چند به قيمتِ عقب ماندگى و درماندگى او تمام شود. پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) با هجرت خود از مكّه ـ كه علاوه بر تمام مزاياى معنوى، زادگاه آن حضرت بود ـ به مدينه كه محيط بازترى براى نشر و پيشرفت اسلام محسوب مى شد، ثابت كرد كه ماندن در وطن هميشه مطلوب نيست و استثنائاتى دارد كه بايد آن را پذيرفت.

جالب اين كه پس از فتح مكه، باز پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) آنجا را براى اقامتگاه خويش انتخاب نكرد و به مدينه بازگشت; چرا كه مدينه جايگاه مناسب ترى براى مركزيت اسلام بود. به همين دليل در حديث معروفى كه در كلمات قصار نهج البلاغه از اميرمؤمنان على(عليه السلام) نقل شده مى خوانيم كه فرمود: «لَيْسَ بَلَدٌ بأحَقَّ بِكَ مِنْ بَلَد. خَيْرُ الْبِلادِ ما حَمَلَكَ; شهرى براى تو شايسته تر از شهر ديگرى نيست (و در ضرورت ها بايد از وطن هجرت كنى) بهترين شهرها شهرى است كه تو را پذيرا شود (يعنى وسايل پيشرفت تو را فراهم سازد.)(5).

اين نكته نيز قابل توجه است كه اگر وطن مادّى و جسمانى توأم با وطن معنوى و روحانى گردد و عنوان دارالاسلام به خود بگيرد، عشق و علاقه و احترام به آن، بمراتب، افزون تر مى گردد و در اينجاست كه انگيزه هاى معنوى و مادّى، دست به دست هم مى دهند و انسان را براى دفاع از آن تا آخرين نَفَس آماده مى سازند.

* * *

##### 1 ـ سوره قصص، آيه 85.
2 ـ بحارالانوار، جلد 75، صفحه 45.
3 ـ بحارالانوار، جلد 7، صفحه 264.
4 ـ سفينة البحار، ماده «وطن».
5 ـ نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 442.

####

▲بخش سوم

أَصْبَحْتُ وَ اللهِ! لا أُصَدِّقُ قَوْلَكُمْ، وَ لاَ أَطْمَعُ فِى نَصْرِكُمْ، وَ لاَ أُوعِدُ الْعَدُوَّ بِكُمْ. ما بَالُكُم؟ ما دَوَاؤُكُمْ؟ مَا طِبُّكُمْ؟ الْقَوْمُ رِجَالٌ أَمْثَالُكُمْ. أَقَوْلا بِغَيْرِ عِلْم؟ وَ غَفْلَةً مِنْ غَيْرِ وَرَع؟! وَ طَمَعاً في غَيْرِ حَقٍّ؟!

### ترجمه

به خدا سوگند! به آنجا رسيدم كه گفتارتان را تصديق نمى كنم و به يارى شما اميدى ندارم و دشمن را به وسيله شما تهديد نخواهم كرد. درد شما چيست؟ داروى شما كدام است؟ طبابت و درمانتان از چه راهى ميسّر است؟ اين گروه (شاميان) مردانى مانند شما هستند (چرا آنها اين گونه متحدند و گوش به فرمان پيشواى ظالمشان هستند، ولى شما اين گونه پراكنده و عصيانگريد؟) آيا سخن بدون آگاهى (مشكلى را حل مى كند؟) و غفلت آميخته با بى تقوايى و اميد به پيروزى، در حالى كه شايستگى آن را نداريد، (شما را به جايى مى رساند؟)

▲شرح و تفسير

▲كارى كرديد كه از شما مأيوسم!

در آخرين بخش اين خطبه ـ كه از خطبه هاى دردناك و غم انگيزى است كه از مولا على (عليه السلام) شنيده شده است ـ امام، آخرين تازيانه هاى سرزنش و ملامت را بر ارواح مرده آنها مى نوازد، به اين اميد كه شايد به حركت آيند و بر پاخيزند و با امكانات وسيع و گسترده اى كه دارند، قدرت شيطانى دشمن را درهم بشكنند و مسلمانان را از شرّ اين خون آشامان ـ كه آخرين تفاله هاى زمان جاهليتند ـ آسوده كنند، مى فرمايد:

«به خدا سوگند! به آنجا رسيده ام كه گفتارتان را تصديق نمى كنم و به يارى شما اميد ندارم و دشمن را به وسيله شما تهديد نخواهم كرد. أَصْبَحْتُ وَ اللهِ! لا أُصَدِّقُ قَوْلَكُمْ، وَ لاَ أَطْمَعُ فِى نَصْرِكُمْ، وَ لاَ أُوعِدُ الْعَدُوَّ بِكُمْ.»

درست است كه اعتماد متقابل پيشوا و پيروان، از اصول مسلّم مديريت است و اعتماد به مردم و تشويق آنان و چشم پوشى از خطاهايشان و بيان نقاط قوّتشان، مايه دلگرمى و پيروزى است، ولى گاه كار به جايى مى رسد كه بر اثر ضعف و سستى فوق العاده و پراكندگى افكار و تشتّت صفوف و جهل و نادانى تمام روزنه هاى اميد رهبر و پيشوا بسته مى شود و مردم در شرايط خاصّى به شكل فردى در مى آيند كه گرفتار ايست قلبى شده و جز با فشارهاى سنگين اميدى به بازگشتش نيست. و يا مانند كسى كه مادّه سمى خواب آورى خورده كه بايد او را با سيلى آبدار از فرورفتن در خوابى كه مايه مرگ است، نجات داد.

اين سخنان در عين اين كه وضع مردم كوفه را مشخص مى كند، مشكلات طاقت فرساى اميرمؤمنان على (عليه السلام) را در آن مقطع تاريخى نشان مى دهد. او، حق داشت اين چنين اظهار بى اعتمادى به آنها كند; چرا كه بارها از وعده هاى خود تخلّف كرده و بىوفايى و پيمان شكنى را نشان داده بودند. آنها گروهى بودند كه تنها، با رجزخوانى و شعارهاى داغ در مجالس شب نشينى دل خوش مى كردند، ولى به هنگام حركت به سوى ميدانهاى نبرد با دشمن در لانه هاى خود مى خزيدند.

حضرت سپس در ادامه اين سخن گويى بر آنها فرياد مى زند، مى فرمايد:

«درد شما چيست؟ داروى شما كدام است؟ طبابت و درمانتان از چه راهى ميسر است؟ ما بَالُكُم؟ ما دَوَاؤُكُمْ؟ ما طِبُّكُمْ؟

اين گروه شاميان مردانى مانند شما هستند (چرا آنها اين گونه متّحدند و آن قدر مقاوم و گوش به فرمان پيشواى ظالمشان هستند، ولى شما اين گونه پراكنده و سست و عصيانگريد؟); اَلْقَوْمُ رِجَالٌ أَمْثَالُكُمْ.

آيا آنها، از آب و گِل ديگرى هستند، يا ساختمان جسمى و روحيه ديگرى دارند؟ به يقين چنين نيست، فرق آنان با شما در يك چيز است: اخلاق و روحيات.

آرى، آنها مى دانند براى ميدان جنگ چه چيزهايى لازم است، ولى شما هرگز نمى دانيد و على رغم نعمتهاى عظيمى مانند پيشواى قدرتمند و ... كه خدا به شما داده، نفرات فراوان و امكانات بسيار آنها شما را مرعوب خود ساخته و به ذلّت كشانده است. افسوس و صد افسوس كه رهبرى مانند من، گرفتار شماها شده!

و به گفته مولا، در ديوان منسوب به آن حضرت:

دَواؤُكَ فيكَ وَ ما تُبْصِرُ *** وَ دَاؤُكَ مِنْكَ وَ ما تَشْعُرُ

درد تو در درون جان تو است و تو نمى بينى *** و داروى تو، در خود تو است و تو نمى فهمى! سرانجام و در آخرين جمله هاى اين خطبه، امام دقيقاً انگشت روى درد آنها مى گذارد و در سه چيز، آن را خلاصه مى كند و مى فرمايد:

«آيا سخن بدون آگاهى (مشكلى را حلّ مى كند؟) و غفلت آميخته با بى تقوايى شما را به جايى مى رساند؟ و اميد به پيروزى داريد، در حالى كه شايستگى آن را نداريد; أَقَوْلا بِغَيْرِ عِلْم؟ وَ غَفْلَةً مِنْ غَيْرِ وَرَع؟! وَ طَمَعاً في غَيْرِ حَقٍّ؟!»

آرى، بدبختى شما از اينجا سرچشمه مى گيرد كه نسنجيده سخن مى گوييد و سطح آگاهى شما پايين است: شما آيين تقوا را رها كرده در غفلت دنياپرستى فرو رفته ايد; شما مى خواهيد تكيه بر جاى بزرگان و پيروزمندان بزنيد، در حالى كه اسباب پيروزى را فراهم نساخته ايد. آرى، درد شما، اينجا است.

اين عوامل سه گانه (گفتار بدون عمل و جهل توأم بابى تقوايى و اميد پيروزى، بدون فراهم ساختن اسباب آن) در هر قوم و ملّتى كه فراهم شود، سبب بدبختى و بيچارگى و شكست آنها خواهد شد.

▲نكته

▲عوامل اصلى ناكاميها

بى شك، سپاهيان على (عليه السلام) با آن رهبرى لايق و قابل قبول مردمى و سابقه در جهاد، امكان پيروزى بر دشمن را از هر نظر دارا بودند، ولى متأسفانه ضعفهايى داشتند كه تمام عوامل پيروزى را از اثر انداخت و بى شك، اين ضعفها در هر قوم و ملّتى كه پيدا شود، سرنوشتى بهتر از سپاه كوفه نخواهد داشت.

در جمله هاى اخير اين خطبه و پاره اى از جمله هايى كه در فرازهاى قبل گذشت، اين ضعفها به خوبى تبيين شده كه نخستين آن، رها كردن عمل و چسبيدن به سخن است. امروز در جاى گرم و خوش بنشينند و سخن از جنگ و جهاد گويند، بى آن كه به آن معتقد باشند و يا تصميمى بر انجام آن بگيرند. در پشت جبهه حرفهاى داغ آتشين بزنند، ولى هرگز به خطوط مقدم نزديك نشوند. اصولا افراد پرادعا و پرحرف در عمل، افرادى ضعيف و ناتوانند، گويى تمام قدرت و استعداد خود را در زبانشان جمع كرده اند!

جمله «أَقَولا بِغَيْرِ عِلْم؟»، همين معنا را مى رساند; خواه علم را به معناى «آگاهى» بدانيم يا به معناى «اعتقاد» يا به معناى «عمل»; چرا كه هر سه تفسير، به يك نتيجه بازمى گردد; زيرا آگاهى و اعتقاد نسبت به چيزى، دعوت به عمل مى كند و ضعف عمل، معمولا به خاطر عدم درك عميق و نداشتن اعتقاد است، همان گونه كه در سخن ديگرى از مولا على(عليه السلام)آمده است كه فرمود: «اَلْعِلْمُ مَقْرُونٌ بِالْعَمَلِ; فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ.(1) علم، با عمل همراه است، كسى كه آگاهى (و اعتقاد) نسبت به چيزى داشته باشد، به آن عمل مى كند.»

عامل ديگر، غفلت و فقدان وَرَع است و به تعبيرى ديگر عدم توجه به واقعيتها ـ كه برخاسته از بى تقوايى است ـ سبب مى شود كه دشمن براحتى در ميان جمع نفوذ كند و گاه سران آنها را با زخارف دنيا بخرد و گاه آنها را با مقام تطميع كند و يا از خطر بترساند، در حالى كه اگر هوشيارىِ آميخته با پرهيزگارى جاى اين غفلت و بى تقوايى را بگيرد تير دشمن به سنگ مى خورد و كمانه مى كند و به او بازمى گردد.

عامل سوم، طمع در چيزى است كه شايستگى آن را ندارد و يا به تعبير ديگر اسباب آن را فراهم نساخته است.

مى دانيم كه در عالم، براى رسيدن به هر مقصدى، اسبابى لازم است و قانون علّت و معلول، با اراده و مشيت الهى با قدرت تمام بر جهان حكومت مى كند; هر چند ناآگاهان در عالم خيال اين پيوندها را از هم گسسته و براى رسيدن به مقصود به اوهام و خيالات دل مى بندند.

جمله «طَمَعاً فى غَيْرِ حَقٍّ» مى تواند به همين معنا باشد كه شما طمع در چيزى داريد كه استحقاق آن را نداريد، ولى برخى از مفسران نهج البلاغه ـ گفته اند كه منظور از اين جمله، اين است كه آنها طمع داشتند كه عطاياشان از بيت المال، افزوده شود و بيش از آنچه استحقاق دارند از سوى مولا على (عليه السلام) به آنها پرداخته شود و چون اين خواسته نامشروع، انجام نشد، در جنگ سست شدند.

بديهى است كه اين طرز تفكّر مادّى گرايانه، هر جا باشد، عامل بدبختى و شكست است، همان گونه كه توجه به جمع آورى غنائم ـ كه يك گرايش مادّى در ميدان جهاد الهى بود ـ در جنگ اُحد، سبب شكست سختى در سپاه اسلام شد.

به هر حال اين اصول تنها مربوط به تحليل عوامل شكست در لشكر كوفه نبود، بلكه اصولى است مربوط به هر عصر و زمان و مكان.

اين جمله هاى اخير، بلكه تمام فرازهاى اين خطبه، از سوز درون مولا على (عليه السلام) و نهايت ناراحتى آن حضرت خبر مى دهد و اگر تاريخ مدوّن هم وجود نداشت، همين جمله ها كافى بود كه شرايط خاصِّ زمان حضرت را روشن سازد.

* * *

##### 1 ـ نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 366.

####

▲خطبه سى ام(1)

و من كلام له عليه السّلام

فى معنى قتلِ عثمان و هو حكم على عثمان و عليه و على النّاس بما فعلوا و براءة له من دمه.

###

### اين خطبه تحليلى است درباره قتل عثمان

در اين خطبه، امام (عليه السلام) سخنانى بيان فرموده كه موقف عثمان و موقف خود را و نيز موقف مردم را نسبت به كارهايى كه در اين حادثه كردند، روشن ساخته و خود را به طور كامل از خون عثمان تبرئه كرده است.

##### 1 ـ در مصادر نهج البلاغه آمده كه اين خطبه، بخشى از نامه اى است كه امام (عليه السلام) در ايّام خلافتش مرقوم داشت. و حوادث گوناگونى را كه بعد از وفات رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) رخ داد تا زمان نوشتن آن نامه بيان فرمود و دستور داد (جهت توجيه افكار عمومى در اين زمينه) براى مردم خوانده شود.
اين احتمال نيز داده شده كه خطبه هاى 26 ـ 54 ـ 78 نيز بخشهاى ديگرى از اين نامه باشد.
درباره سابقه اين خطبه، در كتب ديگر، مى نويسد: در كتاب «أنساب الأشراف» با تغييراتى مشابه آن آمده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 408).
اين احتمال نيز داده شده كه اميرمؤمنان على (عليه السلام) بخشهاى بالا را به صورت خطبه هاى مختلف بيان فرموده و سپس آنها را در نامه اى گردآورده و دستور داده است كه يكجا براى مردم بخوانند تا درباره كُلِّ اين حوادث روشن و آگاه شوند.

###

###

▲خطبه در يك نگاه

مى دانيم كه بعد از كشته شدن عثمان، نظرات مختلفى درباره قتل او ابراز شد. گروهى عثمان را مقصّر مى دانستند، چرا كه با استبداد بى سابقه خود، گروهى از خويشاوندانش را در پُست هاى كليدى حكومت اسلامى قرار داد و اموال بيت المال را در اختيار آنها گذاشت، به طورى كه مسلمانان بر ضدّ او خروشيدند و قيام كردند و يا حداقل به انتقاد پرداخته و در برابر گروهِ معترضان، كسى به يارى او برنخاست. و عملا به قتل او راضى شدند.

گروه ديگرى، معتقد بودند كه عثمان، نبايد كشته مى شد، بلكه مى بايست به او اجازه مى دادند كه بعد از توبه، خطاهاى گذشته خويش را اصلاح كند و حداكثر، او را از خلافت خلع مى كردند. كشتن او به صورت آشكار بدعتى بود كه منشأ كارهاى مشابهى در آينده مى شد و علاوه، چنانكه مى دانيم قتل او دستاويزى براى منافقان و بازماندگان اهل نفاق، جهت تفرقه در صفوف مسلمانان گرديد و اين امر از قبل قابل پيش بينى بود.

گروه اندكى از ظاهربينان كه مجال انديشيدن در تاريخ زندگى خليفه سوم را به خود نمى دهند، او را خليفه مظلوم و شهيد مى دانستند و وى را از هر كار خلافى تبرئه مى كردند!

امام (عليه السلام) در ميان اين عقايدِ ضدّ و نقيض، حق را كه در ميان اين آرا مكتوم مانده بود بيان مى نمايد و به طرز بسيار دقيق و ظريفى مسائل مربوط به قتل عثمان را تجزيه و تحليل مى كند.

* * *

####

▲متن و ترجمه

لَوْ أَمَرْتُ بِهِ، لَكُنْتُ قاتِلا، أَوْ نَهَيْتُ عَنْهُ، لَكُنْتُ ناصِراً، غَيْرَ أَنَّ مَنْ نَصَرَهُ، لايَسْتَطِيعُ أَنْ يَقُولَ: «خَذَلَهُ مَنْ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ»، وَ مَنْ خَذَلَهُ، لاَيَسْتَطِيعُ أَنْ يَقُولَ: «نَصَرَهُ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي» وَ أَنَا جَامِعٌ لَكُمْ أَمْرَهُ، اسْتَأْثَرَ فَأَسَاءَ الاَْثَرَةَ، وَ جَزِعْتُمْ فَأَسَأْتُمُ الْجَزَعَ. وَ للهِِ حُكْمٌ وَاقِعٌ فِي الْمُسْتَأْثِرِ وَ الْجَازِعِ.

### ترجمه

اگر من، به آن (كشتن عثمان) فرمان داده بودم، قاتل محسوب مى شدم و اگر از آن نهى مى كردم، ياور او به شمار مى آمدم (و من نه مى خواستم قاتل او باشم و نه ياور او) امّا كسى كه او را يارى كرده، نمى تواند بگويد: «از كسانى كه دست از ياريش برداشته اند، بهترم.» و كسى كه دست از ياريش برداشته، نمى تواند بگويد: «كسى كه او را يارى كرد، از من بهتر بوده است;» (چرا كه به هر حال، حاميان او، به يقين افراد بدى بوده اند).

و من جريان كار او را در عبارتى كوتاه و پرمعنا براى شما خلاصه مى كنم: او، استبداد ورزيد، استبداد بسيار بدى و شما ناراحت شديد و واكنش بدى نشان داديد و از حد گذرانديد و خداوند در اين مورد حكمى دارد كه درباره مستبدّان و افراط گران جارى مى شود (و هر كدام به سزاى اعمال خود مى رسند).

▲شرح و تفسير

▲عوامل قتل عثمان

همان گونه كه در آغاز اين خطبه اشاره شد، خطبه ناظر به مسأله قتل عثمان و تجزيه و تحليل هاى مربوط به آن است.

مى دانيم كه مسأله قتل عثمان، ريشه هاى شناخته شده اى در اعمال او داشت و پيامدهاى عظيمى در جهان اسلام، از آن آشكار گشت كه تا مدّتها تاريخ اسلام را تحت تأثير قرار داد.

همه محقّقان مى گويند كه سوء تدبير عثمان در امر حكومت و تبديل آن به يك امر فاميلى و حيف و ميل عظيم در بيت المال و ظلم فراوان بستگان او نسبت به توده هاى مستضعف، سبب يك انزجار و تنفّر عمومى گشت، تا آنجا كه يك گروه چند صد نفرى، خانه او را محاصره و به او حمله كرده و او را كشتند و سپاه عظيم اسلام ـ كه فاتح مصر ايران و روم بود ـ در برابر آن، سكوت اختيار كرد; چرا كه از كارهاى او ناراضى بودند و يا او را مستحق قتل مى دانستند، ولى بعد از كشتن او مردم دو گروه شدند: گروهى ـ كه شايد اكثريت را تشكيل مى دادند ـ به اين قتل راضى يا لااقل نسبت به آن بى تفاوت بودند. گروه ديگرى او را مظلوم مى دانستند.

در اين ميان، منافقان براى ايجاد تفرقه در صفوف مسلمانان و تغيير مسير خلافت از اميرمؤمنان على (عليه السلام) ـ كه مورد قبول اكثريت قريب به اتفاق مردم واقع شده بود ـ دست به كار شدند و مسأله قتل عثمان را دستاويزى براى رسيدن به مقاصد شوم خود كردند و به اصطلاح، پيراهن عثمان، تبديل به يك اهرم نيرومند سياسى براى اغفال توده هاى ناآگاه شد.

طبيعى است كه در ميان اصحاب و ياران على (عليه السلام) از هر دو گروه، وجود داشتند، هر چند گروه دوم طبق تصريح برخى از مورخان در اقليّت بودند و نيز طبيعى است كه درباره قتل عثمان، از آن حضرت به طور مكرّر سؤال مى كردند و امام (عليه السلام)ناچار بود در اينجا پاسخى بدهد كه هم واقعيتهاى تاريخى در آن منعكس باشد و هم بهانه اى به دست اين و آن ندهد.

خطبه مورد بحث، پاسخ ظريفى به اين گونه سؤالها است كه امام (عليه السلام)واقعيتهاى تاريخى را در آن بيان فرموده، بى آن كه بهانه اى به دست بهانه جويان دهد.

در آغاز مى فرمايد: «اگر من به آن (كشتن عثمان) فرمان داده بودم قاتل محسوب مى شدم (و من هرگز نمى خواستم قاتل عثمان باشم) و اگر از آن نهى مى كردم ياور او (در اعمال و خلافكاريهايش) به شمار مى آمدم (و من هرگز حاضر نبودم از كارهاى خلاف او دفاع كنم); لَوْ أَمَرْتُ بِهِ، لَكُنْتُ قاتِلا، أَوْ نَهَيْتُ عَنْهُ، لَكُنْتُ ناصِراً.

مفهوم اين سخن آن است كه من در اين قضيه بى طرف بودم و نه دست به خون او آلوده كردم و نه از او و خلافكارى هايش دفاع كردم; چون هر دو محذور داشت.

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه اين جمله چگونه با واقعيتهاى تاريخى سازگار است؟ زيرا مى دانيم (و تقريباً همه مورخان نوشته اند) كه على (عليه السلام) مردم را از قتل عثمان نهى مى كرد و فرزندانش، امام حسن (عليه السلام) و امام حسين (عليه السلام) را به جلوى خانه او فرستاد كه معترضان به آنجا يورش نبردند و حتّى هنگامى كه آب را به روى عثمان بستند، امام (عليه السلام) براى او آب فرستاد. مفسّران نهج البلاغه، در برابر اين سؤال، دو پاسخ گفته اند:

بعضى گفته اند كه منظور از عدم نهى، همان نهى عملى است; يعنى من رسماً شمشير نكشيدم و براى دفاع از او وارد عمل نشدم و اين منافاتى با نهى لفظى آن حضرت و حضور فرزندانش در آن صحنه ندارد.

بعضى ديگر معتقدند كه اين سخن در واقع بيانگر اين حقيقت است كه من هرگز به قتل عثمان دستور ندادم; هر چند او را به خاطر اعمالش، مستحقّ مجازاتهايى مى دانستم. به همين جهت براى اين كه اوضاع بدتر از آن چه بود، نشود، مردم را به خونسردى و ترك خشونت دعوت كردم، ولى در عين حال كارى نكردم كه حمايت صريح از عثمان و اعمال و كردارش باشد; چرا كه همان گونه كه ريختن خون او مشكلاتى را در جامعه اسلامى به وجود مى آورد، حمايت از او و كارهايش نيز مشكل آفرين بود، لذا من هيچ يك از اين دو (امر به قتل و نهى از آن) را از نظر قانون خداوند، مطابق وظيفه نمى ديدم.

ضمناً امام (عليه السلام) با اين گفتار مى خواست در اختلاف شديدى كه ميان دو گروه از ياران و لشكرش، و به طور كلى دو گروه از مردم بر سر قتل عثمان وجود داشت ـ كه گروهى او را مستحقّ مجازات و گروهى ريختن خونش را گناه مى دانستند ـ موضعى اتّخاذ كند كه سبب دامن زدن به اختلافات نشود.

سپس امام (عليه السلام) براى توضيح بيشتر مى افزايد: «جز اين كه كسى او را يارى كرده نمى تواند بگويد: «از كسانى كه دست از ياريش برداشتند، بهترم; غَيْرَ أَنَّ مَنْ نَصَرَهُ، لايَسْتَطِيعُ أَنْ يَقُولَ: «خَذَلَهُ مَنْ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ».

و كسى كه دست از ياريش برداشت، نمى تواند بگويد: «كسى كه او را يارى كرد، از من بهتر بوده است; وَ مَنْ خَذَلَهُ، لاَيَسْتَطِيعُ أَنْ يَقُولَ: «نَصَرَهُ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي».

اين دو سخن در واقع ناظر به يك مطلب است و آن اين كه همه متّفق بودند كه حاميان عثمان در آن شرايط به يقين افراد بدى بودند، در حالى كه كسانى كه دست از ياريش برداشتند بزرگان صحابه اعم از مهاجران و انصار را تشكيل مى دادند.

توضيح اين كه: قرائن مسلّم تاريخى نشان مى دهد كه به هنگام هجوم به خانه عثمان، صحابه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) و مهاجران و انصار، تقريباً به طور عموم، دست از حمايتش برداشتند و بى شك اگر آنها هواخواه عثمان بودند، كسى جرأت نمى كرد كه در مدينه، چنان صحنه اى را ايجاد كند و اين به خاطر آن بود كه همگى از كارهاى او ناخشنود بودند.

در آن زمان حاميان عثمان عمدتاً كسانى بودند كه در جامعه اسلامى منفور شمرده مى شدند و حمايتشان از عثمان به خاطر منافع نامشروعى بود كه داشتند. به همين دليل اين مسأله كاملا روشن بود، حتّى حاميان عثمان كه گروهى سودپرست مانند مروان و امثال او بودند جرأت نمى كردند ادعا كنند كه از گروه عظيم مهاجران و انصار ـ كه ترك يارى عثمان كرده اند ـ بهترند و مسلّم است كه ترك كنندگان حمايت عثمان نيز اطرافيان او را بهتر از خود نمى دانستند، به اين ترتيب همگى در اين سخن اتفاق نظر داشتند كه حاميانش هرگز از بهترين مردم نبودند.

اين تعبير لطيفى است كه مى تواند پرده از روى اعمال عثمان بردارد و نشان دهد كه او كارهايى كرده بود كه نفرت عمومى مسلمانان را برانگيخته بود. مهم ترين آنها تقسيم بيت المال در ميان يارانش و سپردن پستهاى حسّاس كشور اسلام به دست نااهلان و تبعيض و بى عدالتى در ميان مردم و غفلت از مصالح مسلمانان بود.

بعضى از شارحان نهج البلاغه،(1) مى گويند كه امام (عليه السلام) اين سخن را، در پاسخ كسى ايراد فرمود كه در محضرش چنين گفت: «آنها كه دست از يارى عثمان برداشتند، منشأ فتنه بودند، چرا كه اگر بزرگان صحابه به يارى او برمى خاستند جاهلان امّت هرگز جرأت ريختن خون او را نداشتند. و اگر بزرگان صحابه او را واجب القتل مى دانستند، مى بايست صريحاً اين مسأله را بيان كنند تا شبهه از مردم برطرف گردد.

امام (عليه السلام) فهميد كه گوينده نظر به آن حضرت دارد، لذا با اين عبارت ظريف پاسخ او را بيان فرمود.

به هر حال اين سخن نشان مى دهد كه اگر امام (عليه السلام) به طور جدّى به حمايت از عثمان برنخاسته، در اين امر تنها نبوده است، بلكه همه بزرگان صحابه چنين موضعى را داشتند، پس چرا اشكال متوجّه آن حضرت شود؟

در پايان خطبه امام (عليه السلام) ضمن بيان كوتاهى، تحليل روشنى از قتل عثمان و عوامل آن ارائه مى دهد و مى فرمايد:

«من جريان كار عثمان را در عبارتى كوتاه و پرمعنا، براى شما خلاصه مى كنم: او استبداد ورزيد، استبداد بسيار بدى و شما ناراحت شديد و واكنش بدى نشان داديد و از حد گذرانديد; وَ أَنَا جَامِعٌ لَكُمْ أَمْرَهُ، اسْتَأْثَرَ(2) فَأَسَاءَ الاَْثَرَةَ، وَ جَزِعْتُمْ فَأَسَأْتُمُ الْجَزَعَ.

و خداوند، در اين مورد حكمى كه درباره «مستبدان» و «افراط گران»، جارى مى شود (و هر كدام، به سزاى اعمال خود در دنيا و آخرت، گرفتار مى شوند); (وَ للهِِ حُكْمٌ وَاقِعٌ فِي الْمُسْتَأْثِرِ وَ الْجَازِعِ.»

به گفته يكى از ادباى معروف عرب، عادت امام (عليه السلام) اين بود كه سخنان جامع خويش را، با الفاظ كم و معانى بسيار بيان مى فرمود و اين سخن در واقع يكى از مصاديق بارز كلامِ جامعِ امام (عليه السلام)است، مى فرمايد: هم عثمان مرتكب بدى و خطا شد و هم شما. او راه استبداد و حكومت خودسرانه را در پيش گرفت و خويشاوندان نالايقش را بر مسلمانان مسلّط ساخت و بيت المال را در اختيار آنان گذاشت و آنها به غارت بيت المال مشغول شدند. و آنگاه كه اعتراضات مسلمانان، از هر سو بلند شد، او گوش به آنها نداد، در نتيجه مردمِ ناراحت و عصبانى به او حملهور شدند و بزرگان صحابه از مهاجران و انصار دست از ياريش برداشته و او را تنها گذاشتند.

از سوى ديگر مخالفان و مهاجمان نيز از حدّ گذراندند و به جاى اين كه او را از حكومت مسلمانان بر كنار سازند و زمام امور را از دست همكاران ظالمش بگيرند، اقدام به ريختن خونش كردند و چنان فتنه اى برپا شد كه ساليان دراز تاريخ اسلام را تحت تأثير خود قرار داد و گروه منافقان و آنها كه در طمع حكومت بودند به بهانه خون او خونهاى زياد ديگرى را ريختند.

بنابراين هر دو گروه راه افراط را پوييدند و به همين دليل خداوند هر كدام از آنها را مطابق اعمالشان جزا مى دهد.

با اين كه درباره حكومت عثمان و پيامدهاى آن سخنان زيادى گفته اند امّا اين كلام امام (عليه السلام) با نهايت اختصار جانِ مطلب را بيان فرموده و داورى عادلانه و دقيقى را ارائه داده است.

ضمناً از اين تعبير استفاده مى شود كه استبداد ـ با اين كه هر گونه باشد بد است ـ اقسامى دارد كه بعضى از بعضى ديگر زشت تر است و استبداد عصر عثمان از آن استبدادهاى زشت تر بوده است.

و نيز استفاده مى شود كه انسان در برابر ناهنجاريهاى اجتماعى كه قرار مى گيرد بايد عكس العمل نشان دهد، ولى مراقب باشد كه از حد نگذراند; چرا كه ناهنجارى ديگرى مى آفريند كه دامان جامعه را خواهد گرفت و مردم از گردابى به گرداب ديگر، و از چاله اى به چاه مى افتند. بايد در اين گونه حوادث بر اعصاب مسلّط بود و با درايت و تدبير عمل كرد تا درمان يك بيمارى سبب بيمارى هاى ديگرى نگردد، ولى متأسّفانه تاريخ نشان مى دهد كه هميشه اين افراط و تفريط ها وجود داشته است.

در ضمن توجه به اين نكته لازم است كه تعبير به «جَزَع» كه در اصل به معناى «اندوه شديد» است، اندوهى كه انسان را از كار بازمى دارد ـ در اينجا اشاره به ناراحتى شديدى است كه مردم، به خاطر اعمال بى رويه عثمان و اطرافيان او، پيدا كردند و اين اندوه، سبب زياده روى هايى شد كه آثار سوء آن تا سالها باقى ماند.

##### 1 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ميثم، جلد 2، صفحه 57.
2 ـ «استأثر» از مادّه «اثر» به معناى «انحصار طلبى» است. و در قاموس، آن را به «استبداد» تفسير كرده كه آن هم، به معناى «انحصار طلبى» است، حكومتهاى استبدادى نيز، حكومتى است كه يك فرد، همه چيز را در انحصار خود مى گيرد و همه مردم را برده و بنده خود مى سازد.

###

###

▲نكته

▲عصر طوفانى عثمان!

بى شك دوران خلافت عثمان مخصوصاً سالهاى پايانى آن، از طوفانى ترين سالهاى قرن نخست اسلام است كه مورّخان به طور گسترده درباره آن بحث كرده اند. به اعتقاد بعضى صحيح ترين اخبار در مورد عثمان آن است كه طبرى در تاريخ خود آورده است. خلاصه مطالب او چنين است:

عثمان كارهايى كرد كه در اسلام سابقه نداشت و باعث خشم مسلمانان گرديد. نمونه اى از اين اعمال سپردن كارهاى مهم حكومت مسلمانان به افراد نااهل و افراد فاسق و سفيه و بى دين و بخشيدن غنائم به آنان و آزار و ستم طاقت فرسا به شخصيتهاى بزرگى مانند ابوذر و عمّار ياسر و عبدالله بن مسعود و مانند اينها بود.

او وليد بن عقبه را والى كوفه ساخت كه شراب مى نوشيد و در حال مستى به ميان مردم مى آمد و رسوايى هايى به بار آورد كه گروهى نزد عثمان به آن شهادت دادند و بعد از عزل او سعيد بن عاص را ـ كه او نيز مرد تبهكارى بود ـ به جاى وى نشاند. سعيد با اعمال ناروايش خشم مردم را برانگيخت و مردم به مخالفت با او برخاستند. عثمان به جاى اين كه آتش فتنه را خاموش كند دستور داد رهبران مخالفان را به شام تبعييد كند. آنها در شام بر معاويه شوريدند. عثمان مجبور شد كه آنان را به كوفه بازگرداند، و دگربار آنها را به حمص تبعيد كرد.

نه تنها در كوفه كه در نقاط ديگر نيز انتقادها بالا گرفت. سرانجام گروهى از اصحاب پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) گردهم آمدند و ايرادهاى مهم را به وسيله عامر بن قيس ـ كه مردى پاك طينت و خداشناس بود ـ به عثمان رساندند. او به جاى اين كه از اين خيرخواهى سپاسگزارى كند پاسخ اهانت آميزى به فرستاده آنها داد.

وضع مدينه روز به روز ناآرام تر مى شد و فرياد انتقاد بلندتر مى گشت. عثمان، ناچار شد كه گروهى مانند سعيد بن عاص و معاوية بن ابى سفيان و عمروعاص را براى مشورت دعوت كند و با آنها به شور بنشيند. بعضى گفتند: «صلاح، اين است كه مردم را به جهاد مشغول سازى تا اين مسائل فراموش شود.» ولى سعيد بن عاص، او را به انتقام گيرى از سران انتقاد كنندگان تشويق كرد و گفت: «اگر آنها، رهبران خود را از دست بدهند، متفرّق خواهند شد.»

كم كم مردم در انتقاد به عثمان، جسورتر شده و گفتند: تو بنى اميه را بر دوش مردم سوار كرده اى يا عدالت كن يا از خلافت كناره گيرى!»

عثمان كه قدرت تصميم گيرى را از دست داده بود، به فرماندهان خود گفت تا مردم را براى جهاد آماده كنند، ولى اين دستور مشكلى را حل نكرد.

سرانجام در سال 35 هجرى مخالفينش، در شهرهاى مهم اسلامى با هم مكاتبه كردند و تصميم بر عزل عثمان و فرماندارانش گرفتند. گروهى از مصر و گروه ديگرى از كوفه و گروه بسيارى از بصره، به عنوان زيارت خانه خدا حركت كرده و به سوى مدينه آمدند و مردم مدينه را از تصميم خود باخبر ساختند. مهاجران و انصار ـ كه از عملكرد عثمان ناراضى بودند ـ به حمايت او برنخاستند. مخالفان به آسانى وارد مدينه شدند و خانه عثمان را محاصره كردند، ولى مانع از رفت و آمد افراد نبودند.

عثمان از اين هجوم عمومى سخت در وحشت فرورفت و نزد امام على (عليه السلام)آمد و از آن حضرت تقاضا كرد كه نزد معترضان برود و آنها را از راهى كه در پيش گرفته اند منصرف سازد. امام (عليه السلام)فرمود: «با چه شرايطى آنها را راضى كنم؟»

عثمان عرض كرد: «با اين شرط كه من، بعد از اين تنها با صلاح انديشى شما كار مى كنم.» امام (عليه السلام) فرمود: «بارها تو را نصيحت كرده ام و تو هم وعده داده اى، ولى به وعده ات وفا نكرده اى و به سخنان مروان و معاويه و امثال آنها گوش فرا دادى.»

سرانجام امام (عليه السلام) پذيرفت و براى فرونشاندن خشم مردم با گروهى از مهاجران و انصار حركت كرد و نزد معترضان آمد. مخصوصاً با مصريان كه انتقادهاى شديدى داشتند مذاكره فرمود و آنها قبول كردند كه به مصر بازگردند.

به عثمان نيز سفارش فرمود كه به تمام شكايت مردم رسيدگى كند و از كارهاى گذشته توبه كند.

عثمان خطبه اى خواند و آشكارا اعلام توبه كرد و قول داد به تمام شكايات مردم رسيدگى كند.

هنگامى كه عثمان به منزل بازگشت ديد مروان و عده اى از بنى اميه در منزلش گرد آمده اند. مروان گفت: «سخن بگويم يا ساكت بنشينم»؟ همسر عثمان فرياد زد: «ساكت باش! به خدا شما قاتل عثمان و يتيم كننده اطفالش خواهيد بود. او به مردم وعده داده و بايد به وعده اش وفا كند».

مروان، ساكت ننشست و گفت: «سخنى را كه گفتى به صلاح خلافت تو نبود.»

عثمان تحت تأثير مروان قرار گرفت و به او دستور داد تا مردم را پراكنده كند.

مردم به خانه امام على(عليه السلام) رفتند و جريان را گزارش دادند.

امام (عليه السلام) فرمود: «اگر در خانه بنشينم عثمان مى گويد كه مرا تنها گذاردى و خوار كردى و اگر براى او صلاح انديشى كنم، باز مروان او را بازيچه خود قرار مى دهد.» سپس به خانه عثمان رفت. فرمود: «به وعده خود وفا نكردى و به سخنان ناصواب مروان ـ كه برخلاف دين و عقل است ـ گوش دادى. من از اين پس به سراغ تو نخواهم آمد.»

معترضان مصرى كه عدد آنها بالغ بر دو هزار نفر بود و به خاطر اطاعت از فرمان على (عليه السلام) راه بازگشت به مصر را مى پيمودند بعد از سه روز، به مدينه بازگشتند و نامه اى را كه از غلام عثمان در بين راه گرفته بودند، به اين مضمون ارائه دادند. در آن نامه عثمان به فرماندارش در مصر دستور داده بود كه بعضى از سران معترضان را به دار آويزد و برخى را شديداً مجازات كند.

آنها نزد امام على (عليه السلام) آمدند و جريان را بازگو كردند. امام (عليه السلام) از عثمان توضيح خواست. عثمان انكار كرد كه چنين نامه اى نوشته باشد بعضى گفتند كه اين، كار مروان است. مصريان گفتند: «مگر مروان، تا اين اندازه جرأت و نفوذ دارد كه مُهر او را پاى نامه بزند و همراه غلام عثمان با شتر بيت المال به سراغ چنان مأموريتى بفرستد؟!» عثمان اظهار بى اطلاعى كرد.

مردم، در پاسخ گفتند: «اگر راست مى گويى تو لايق اين خلافت نيستى، چرا كه ديگران اين گونه بر تو مسلط اند، و اگر دروغ مى گويى باز هم شايستگى خلافت بر مسلمانان را ندارى. پس در هر صورت بايد كنار بروى. چند بار توبه كرده اى باز آن را شكسته اى، بنابراين يا از خلافت كنار برو يا كشته خواهى شد و يا ما در راه خدا شهيد مى شويم.»

عثمان گفت: «اگر كشته شوم بهتر از آن است كه از خلافت كناره گيرى كنم.»

روز به روز روزگار بر عثمان سخت تر مى شد. بار ديگر امام على (عليه السلام)تقاضا كرد كه بين او و مردم وساطت و ضرب الأجلى تعيين كند تا به شكايات مردم رسيدگى كند.

سه روز او را مهلت دادند، امّا در پنهانى وسايل جنگ را آماده مى كرد. سه روز گذشت و خبرى نشد.

گفتنى است كه عثمان به معاويه نامه نوشته بود كه هر چه زودتر خود با لشكرى به يارى او بشتابد. ولى لشكر بموقع به يارى او نيامد.

سرانجام، توده هاى مردم خشمگين و عصبانى ـ كه پيمان شكنى هاى مكرّر عثمان را ديده بودند ـ به كلّى از او قطع اميد كردند و به درون خانه او هجوم بردند و ميان طرفداران عثمان و شورشيان نزاع شديدى در گرفت و تعدادى از دو طرف كشته شدند. آنها در پايان به اتاقى كه عثمان در آن بود هجوم بردند و او را كشتند.(1)

* * *

##### 1 ـ تاريخ طبرى، جلد 3، صفحه 360 به بعد (با تخليص)، حوادث سال 33 هجرى.

####

▲خطبه سى و يكم(1)

لما أنفذ عبدالله بن عباس إلى الزبير يستفيئه إلى طاعته قبل حرب الجمل.

اين قسمت در واقع خطبه نيست، بلكه بخشى از كلامى است كه على (عليه السلام)به ابن عباس هنگامى كه او را در روز جنگ جمل، قبل از آغاز جنگ، به سوى زبير فرستاد، فرمود. حضرت با اين كلمات زبير را به اطاعت از خود دعوت كرد و چنانكه خواهد آمد اين سخنان در او مؤثّر واقع شد و وى از جنگ كناره گيرى كرد.»

* * *

##### 1 ـ بنا به گفته مصادر نهج البلاغه، گروهى از دانشمندانى كه قبل از مرحوم سيّد رضى، بوده اند، اين سخن را از امام نقل كرده اند، از جمله زبير بن بكّار (طبق نقل ابن ابى الحديد و جاحظ... ) و ابن قتيبه در عيون الاخبار، و ابن عبدربه، در عقد الفريد.
جالب اين كه حتّى ابن خلّكان ـ كه پرچم مخالفت با نهج البلاغه را به دوش مى كشد ـ نيز اين سخن را در وفيات الأعيان، نقل كرده و به درستى آن شهادت داده است. مصادر نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 411.

####

▲متن و ترجمه

لاتَلْقَيَنَّ طَلْحَةَ، فَإِنَّكَ إِنْ تَلْقَهُ تَجِدْهُ كَالثَّوْرِ عَاقِصاً قَرْنَهُ. يَرْكَبُ الصَّعْبَ وَ يَقُولُ: «هُوَ الذَّلُولُ» وَلكِنِ الْقَ الزُّبَيْرَ! فَإِنَّهُ أَليَنُ عَرِيكَةً فَقُلْ لَهُ: «يَقُولُ لَكَ ابْنُ خَالِكَ: عَرَفْتَني بَالْحِجَازِ وَ أَنْكَرْتَنِي بِالْعِرَاقِ؟ فَمَا عَدَا مِمَّا بَدَا؟»

### ترجمه

با طلحه ملاقات مكن! كه اگر با او روبرو شوى او را مانند گاوى خواهى يافت كه شاخش در اطراف گوشهايش پيچ خورده باشد (او مردى سركش و خيره سر و انعطاف ناپذير است). او كسى است كه بر مركبِ سركشِ (هوا و هوس) سوار است و مى گويد: «مركبِ راهوارى دارم!» (آرى او به خاطر هواپرستى، آمادگى شنيدن سخن حق را ندارد) ولى «زبير» را ملاقات كن! چرا كه او مخوفتر است (و براى پذيرش حق آمادگى بيشترى دارد) و به او بگو: «پسر دايى تو (على (عليه السلام)) مى گويد: تو، در حجاز مرا شناختى و در عراق نشناخته انگاشتى؟ چه شد كه از پيمان خود بازگشتى و چه امرى تو را از آنچه درباره من مى دانستى منصرف ساخت...؟»

###

▲شرح و تفسير

▲تلاش براى نجات خطاكاران

مى دانيم كه جنگ جمل نخستين جنگى است كه بر اميرالمؤمنين على (عليه السلام)تحميل شد. گروهى از طرفداران عثمان و مخالفان او دست به دست هم دادند و همسر پيامبر، عايشه، را با خود همراه ساختند و عهد و تبعيّت مسلّمى را كه با على(عليه السلام) داشتند، شكستند و براى به دست آوردن حكومت، آتش جنگ جمل را برافروختند. سرانجام كارشان به شكست منتهى شد و از هم متلاشى شدند و آتش افروزان اصلى، يعنى طلحه و زبير، كشته شدند.

تمام قرائن تاريخى، نه تنها در جنگ جمل كه در جنگ صفين و نهروان نيز نشان مى دهد كه على (عليه السلام) با اصرار زياد مايل بود كه در ميان مسلمانان درگيرى پيدا نشود و به هر قيمتى كه ممكن است، آتش جنگ، خاموش گردد.

جمله هاى بالا يكى از شواهد اين معنا است كه امام قبل از شروع جنگ، پيامى به وسيله ابن عباس براى زبير كه از دو فرمانده، جنگ جمل بود فرستاد و اين پيام مؤثّر واقع شد و او از جنگ كناره گيرى كرد، هر چند در يكى از بيابانهاى بصره به دست مردى به نام «ابن جرموز» كشته شد. در آغاز اين سخن، امام، رو به ابن عباس كرده، مى فرمايد:

«با طلحه ملاقات نكن! كه اگر با او رو به رو شوى، او را مانند گاوى خواهى ديد كه شاخهايش در اطراف گوشهايش پيچ خورده باشد، مردى سركش و خيره سر و انعطاف ناپذير است; لاتَلْقَيَنَّ طَلْحَةَ فَإِنَّكَ إِنْ تَلْقَهُ تَجِدْهُ كَالثَّوْرِ عَاقِصاً(1)قَرْنَهُ «او مردى است كه بر مركب سركش (هوا و هوس) سوار مى شود و مى گويد:

«مركب رام و راهوارى است.»

(آرى، او، به خاطر هواپرستى، چشمش از ديدن واقعيات، كور و گوشش از شنيدن حقايق، كر است); يَرْكَبُ الصَّعْبَ وَ يَقُولُ: «هُوَ الذَّلُولُ».

تشبيه طلحه، به گاوى كه شاخش پيچ خورده است، يا اشاره به طغيان و سركشى او است، يا عبارت ديگرى از جمله اخير است كه، او به خاطر هواپرستى، گوش شنوا در برابر حق ندارد.

در حقيقت امام در اين چند جمله روانكاوى دقيقى نسبت به طلحه انجام داده و يأس از نفوذ سخن در او را درباره صلح و بازگشت از جنگ بدين وسيله ابراز كرده است، ولى از آنجا كه به زبير اميدوار بوده (و حوادث بعد نيز نشان داد كه اين اميدوارى كاملا بجا بوده است) اضافه مى كند: «ولى زبير را ملاقات كن! چرا كه او نرمخوتر است (و براى پذيرش حق آمادگى بيشترى دارد); وَلكِنِ الْقَ الزُّبَيْرَ! فَإِنَّهُ أَليَنُ عَرِيكَةً.(2)»

تعبير به «أَليَنُ عَرِيكَةً» با توجه به اين كه «عَريِكَةً» به معناى «طبيعت و سرشت» و «أَلْيَنُ» به مفهوم «نرم تر» است، اشاره به اين است كه او در برابر گفتار حق شنوايى بيشترى دارد و روح تسليم در برابر واقعيتها بر او غالب است، مخصوصاً نسبت به سخنانى كه از پيامبر شنيده بود واكنش بهترى نشان مى داد، به عكس «طلحه» كه مردى لجوج و خودخواه و سركشى بود و حبّ جاه و مقام چشم و گوش او را كور و كر كرده بود.

به همين دليل، تاريخ نويسان نوشته اند كه زبير هنگامى كه وارد بصره شد و فهميد كه «عمار» در لشكر على (عليه السلام) است و به ياد اين حديث افتاد كه پيامبر درباره «عمار» فرموده بود: «وَيْحُكَ يَا بْنَ سُمَيَّة! تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْباغِيَةُ;» اى عمار! تو را گروه ستمكار، خواهد كشت.» وحشت كرد و تحيّر و ترديد شديد بر دل و جان او سايه افكند و مى ترسيد كه عمار، در ميدان جمل، شهيد شود و او جزء «فئه باغيه» (گروه ستمكاران) باشد.

به هر حال، امام(عليه السلام) به ابن عباس فرمود: «هنگامى كه زبير را ملاقات كردى» به او بگو «پسر دايى تو (على) مى گويد: تو در حجاز، مرا شناختى و در عراق نشناخته انگاشتى! (و انكار كردى) چه شد كه از پيمان خود بازگشتى؟ و چه امرى تو را از آنچه درباره من مى دانستى منصرف ساخت؟ فَقُلْ لَهُ: «يَقُولُ لَكَ ابْنُ خَالِكَ: عَرَفْتَني بِالْحِجَازِ وَ أَنْكَرْتَنِي بِالْعِرَاقِ؟ فَمَا عَدَا مِمَّا بَدَا؟»

اين جمله، اشاره به سوابق بسيار درخشان مولا على(عليه السلام) است كه در عصر پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) و بعد از آن همه از آن آگاه بودند و زبير هم كه در زمره ياران پيامبر بود به خوبى اين مطالب را مى دانست، به خصوص در روايتى آمده است كه روز جنگ جمل، زبير در برابر على(عليه السلام) به ميدان آمد. «عايشه» فرياد زد: «اى واى زبير را دريابيد!» به او گفتند: «خطرى، متوجه او نيست، زيرا على(عليه السلام) زره ندارد و زبير زره دارد».

امام(عليه السلام) به او فرمود: «اين، چه كارى است كه كردى؟». گفت: من مطالبه خون عثمان مى كنم.» حضرت فرمود: «تو و طلحه بوديد كه قاتلان عثمان را رهبرى مى كرديد و وظيفه تو اين است كه خود را به ورثه عثمان بسپارى تا از تو قصاص كنند.» سپس فرمود: «تو را به خدا سوگند مى دهم! آيا به خاطر دارى آن روز كه از كنار من عبور كردى، در حالى كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) بر دست تو تكيه كرده بود و از قبيله بنى عمروبن عوف مى آمد؟ پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) به من سلام كرد و در صورت من خنديد. من هم خنديدم و كارى بيش از اين نكردم. تو گفتى: على بن ابيطالب، دست از كارهاى سبك بر نمى دارد.» پيغمبر(صلى الله عليه وآله وسلم) فرمود: «خاموش باش! على كار سبك نمى كند; ولى بدان در آينده اى نزديك تو با او جنگ مى كنى در حالى كه ظالمى.» زبير گفت: اِنّا للهِِ وَ اِنّا اِلَيْهِ راجِعُونَ. آرى اين گونه بود، ولى روزگار، مرا به فراموشى افكند و من به يقين دست از جنگ با تو بر مى دارم.» اين را گفت و دست از جنگ كشيد و پس از گفتگو با عايشه، از ميدان جنگ بيرون رفت(3).

جمله بالا، مى تواند اشاره به اين گونه مسائل نيز باشد. اين نكته نيز قابل توجه است كه زبير، از كسانى بود كه به على(عليه السلام) عشق مىورزيد و حتى در جريان سقيفه، به دفاع از على(عليه السلام) برخاست و شمشير كشيد، ولى مخالفانش برخاستند و شمشير او را شكستند و در جريان شوراى شش نفره عمر نيز زبير به على(عليه السلام) رأى داد.

به هر حال، اين جمله هاى كوتاه و تكان دهنده، در روح زبير اثر گذاشت و روز به روز، بر ترديد و شك او در مشروعيت راهى كه در پيش گرفته بود، مى افزود و سرانجام، تصميم خود را گرفت و به طور كامل، از لشكر جمل جدا شد و راه خود را در پيش گرفت و سر به بيابان گذارد و رفت، هر چند، به دست مرد ستمكارى به نام «ابن جرموز» كشته شد و مجال كافى نيافت كه اين اشتباه خود را جبران كند.

تعبير به «ابن خالك» (پسر دايى تو)، يك تعبير عاطفى است كه امام (عليه السلام)براى برانگيختن عواطف زبير، به كار برد! اين تعبير از اينجا سرچشمه مى گيرد كه زبير فرزند «صفيه» خواهر «ابوطالب» است، بنابراين زبير پسر عمه على (عليه السلام) و آن حضرت پسر دايى زبير محسوب مى شود.

اين جمله كوتاه اشاره به تمام مطالبى است كه زبير، از پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) در تمام عمرش درباره على (عليه السلام) شنيده بود و به همين دليل به آن حضرت علاقه شديدى داشت، ولى جاه طلبى ـ كه انگيزه اصلى جنگ جمل بود ـ مانند حجابى تمام اين مسائل را پوشانده بود و امام (عليه السلام) با اين جمله كوتاه حجاب را كنار زد و زبير را بيدار كرد.

مرحوم سيد رضى (ره) در ذيل اين خطبه مى گويد: «على (عليه السلام) نخستين كسى است كه جمله زيباى «فَمَا عَدَا مِمَّا بَدَا؟»، از او شنيده شده است.»

جمله كوتاهى كه بسيار جذاب و پرمعنا است و اشاره به اين نكته مى كند كه چه چيز سبب شد كه حقيقتى را كه بر تو آشكار شده بود، به دست فراموشى بسپارى و چشم دل را به روى واقعيتها ببندى و آگاهانه از راه حق باز گردى و در طريق باطل قدم نهى؟(4)

كوتاهى و زيبايى و پرمحتوايى اين جمله، در آن حدّ است كه امروزه در ادبيات عرب، به صورت يك ضرب المثل در آمده است.

##### 1 ـ «عاقصا» از مادّه «عقص»، به معناى «پيچيدگى شاخ در اطراف شاخ ها» است.
2 ـ «عريكه» در اصل از مادّه «عرك»، به معناى «مشت و مال دادن چيزى» است و ميدان جنگ را از اين جهت معركه گويند كه افراد به هم حمله مى كنند. «عريكه» به معناى «سجيّه و نفس آدمى» آمده است كه محل تغيير و تحوّل است.
3 ـ شرح نهج البلاغه،ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 167.
4 ـ عدا، به معناى «منصرف ساختن و بازگرداندن» است، و فاعل آن ضمير مستتر است كه به «ما» برمى گردد و «من» در «ممّا» به احتمال ارحج، به معناى «عن» مى باشد و «بدا» از مادّه «بدو» به معناى «ظاهر شدن» است.

###

###

###

▲نكته ها

▲1 ـ عكس العمل زبير در برابر پيام امام (عليه السلام)

در بعضى از روايات آمده است كه ابن عباس مى گويد: وقتى پيام امام را به زبير رساندم، در جواب گفت: «به على بگو: إنّى اُريدُ ما تُريد; من نيز همان را مى خواهم كه تو مى خواهى.»(1) (اشاره به اين كه تو دنبال حكومت بر مردم هستى، چرا من نباشم؟ گويى جاه طلبى آنچنان چشم و دل او را كور كرده بود كه مى پنداشت على(عليه السلام) به خاطر جاه و مقام قيام كرده است.) ابن عباس مى گويد: «من، خدمت على(عليه السلام)آمدم و داستان را خدمت او عرض كردم.»

ولى همچنان كه در بالا اشاره شد، زبير نتوانست در برابر فشار وجدان مقاومت كند و سرانجام پرده ها از برابر ديدگان او كنار رفت و به واقعيت ها توجه كرد و از جنگ كناره گرفت، هر چند بسيار دير شده بود.

##### 1 ـ مصادر نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 411.

###

###

###

▲2 ـ خلاصه اى از زندگى طلحه و زبير

«طلحه» از طايفه قريش است. پدرش عبيدالله بن عثمان و از پيشگامان در اسلام بود و در جنگهاى اسلامى شركت داشت، ولى در جنگ «بدر» نبود گويا براى مأموريتى از سوى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) به شام رفته بود و لذا هنگامى كه بازگشت سهم خود را از غنائم بدر مطالبه كرد.

رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) به او فرمود: لَكَ سَهْمُكَ وَ أَجْرُكَ; تو هم سهمى در غنائم دارى و هم سهمى در پاداش». مى گويند: هنگامى كه «طلحه» و «زبير» ايمان آوردند، پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) در مكه پيمان برادرى ميان آنها برقرار ساخت، ولى بعد از هجرت پيمان برادرى طلحه را با «ابوايّوب» برقرار كرد.از پسرش نقل شده كه: پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) مرا در روز احد «طلحةُ الخير ناميد». حمايت او از رسول الله (صلى الله عليه وآله وسلم) در جنگهاى اسلامى، جاى ترديد نيست.

ولى از آنجا كه او مرد جاه طلبى بود، بعد از پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) تغيير چهره داد و به راه ديگرى افتاد و در عصر پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) نيز گاهى كلمات نامناسبى ـ كه ناشى از جاه طلبى او بود ـ از وى شنيده شد، از جمله طبق روايت دُرّ المنثور طلحه مى گفت: محمد (صلى الله عليه وآله وسلم) دستور مى دهد دختر عموها در برابر ما حجاب داشته باشند، ولى با زنان، بعد از جدا شدن از ما، ازدواج مى كند. به يقين هرگاه از جهان چشم بپوشد، ما با زنان او ازدواج خواهيم كرد».

اينجا بود كه آيه تحريم ازدواج با زنان پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) بعد از او نازل شد.(1)

فخر رازى در تفسير خود در سبب نزول آيه فوق مى گويد كه يكى از مردم ـ مى گويند طلحه بوده است ـ گفت: «اگر بعد از پيامبر زنده بمانم همسرش عايشه را به نكاح خود در مى آورم.» در اين هنگام آيه تحريم ازدواج با زنان پيامبر، بعد از رحلت او، نازل شد.(2)

در داستان «شوراى عمر» نيز مى خوانيم كه او، رو به سوى طلحه كرد و گفت: «بگويم يا نگويم؟». طلحه گفت: «بگو! تو هرگز سخن خوبى نخواهى گفت.» عمر گفت: «پيامبر از دنيا رفت در حالى كه به خاطر آن سخنى كه هنگام نزول آيه حجاب گفتى، بر تو خشگمين بود.» (منظور، جمله اى است كه در بالا آمد).(3)

به هر حال او از كسانى بود كه شديداً با عثمان مخالف بود، بر ضدّ او آتش افروزى كرد. به همين دليل «مروان» او را از قاتلان «عثمان» مى دانست و در جنگ «جمل» ـ كه هر دو در لشكر «عايشه» بودند ـ مروان طلحه را نشانه گيرى كرد و با يك تير او را مجروح كرد و سپس مرد. مروان گفت: «من انتقام خون عثمان را از طلحه گرفتم.»

همان جاه طلبى سبب شد كه آتش جنگ بر ضدّ اميرمؤمنان على (عليه السلام)بيفروزد و جنگ جمل را به راه بيندازد و سبب ريختن خون گروه عظيمى از مسلمانان گردد و سرانجام به هدف خود كه رسيدن به مقام خلافت بود، نرسيد و چنانكه گفتيم در جنگ جمل كشته شد.

بعضى نيز گفته اند كه اميرمؤمنان على (عليه السلام) سخنانى شبيه آنچه به زبير فرمود، براى او بيان كرد و او پشيمان شد و از جنگ كناره گيرى كرد، ولى با تير مروان كشته شد.

امّا خطبه بالا نشان مى دهد كه اين سخن درست نيست; چرا كه مفهوم خطبه اين است كه حضرت از هدايت او مأيوس بود.(4)

در روايتى آمده است كه بعد از پايان جنگ على (عليه السلام) از كنار كشته او گذشت و فرمود: «اين همان كسى است كه بيعت مرا شكست و آتش فتنه را در امّت اسلامى روشن ساخت و مردم را براى كشتن من و خاندانم، دعوت كرد. او را بلند كنيد و بنشانيد!» چنين كردند. امام (عليه السلام) رو به جنازه او كرده فرمود: «اى طلحه! من آنچه را كه خداوند وعده داده بود بر حق يافتم، تو چطور؟» سپس فرمود: «او را بخوابانيد!» و حركت كرد.

بعضى از همراهان عرض كردند: اى اميرمؤمنان! آيا با طلحه بعد از مرگ او صحبت مى كنى؟ فرمود: «به خدا سوگند! او سخن مرا شنيد. همان گونه كه بدنهاى بى جان كفارِ مكه ـ كه بعد از جنگ بدر در چاهى افكنده شده بودند ـ سخنان رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) را شنيدند».(5)

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) گاهى از طلحه، تعريف فرموده: و حتّى به عقيده بعضى او جزء ده نفرى بود كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) بشارت بهشت به آنها داده بود، (عشرة مبشرة)، چگونه ممكن است چنين سخنانى در حقّ او صحيح باشد؟

در جواب مى گوييم به فرض كه چنين چيزى صحيح باشد، انسان مى تواند در سنين مختلف زندگى خود شايستگى هاى گوناگونى داشته باشد و يك روز در صف حق باشد و بهشت بر او واجب گردد و روز ديگر از آن صف خارج شود و در صفِ باطل قرار گيرد و مورد غضب خداوند واقع شود.

در تاريخ اسلام بسيار بودند كسانى كه در طول عمر خود تغيير چهره دادند و از صفوف حق به باطل يا از صفوف باطل به حق گرائيدند. وگرنه چه كسى مى تواند بگويد كسى كه آتش جنگ جمل را ضد امام و پيشواى خود ـ كه همه او را به رهبرى پذيرفته اند ـ برافروخته و سبب ريختن اين همه خون شد، آدم خوب و اهل نجات باشد؟ اين سخن با كدام منطق سازگار است؟

شاهد اين سخن، اين كه قرآن مجيد درباره پيشگامان در اسلام اعم از مهاجران و انصار و نيز تابعان، در سوره توبه وعده بهشت مى دهد و مى فرمايد:

(وَ السّابِقُونَ الاَْوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرينَ وَ الاَْنْصارِ وَ الَّذينَ اتّبَعُوهُمْ بِإِحسان رَضِىَ اللهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّلَهُمْ جَنّات تَجْرِى تَحْتَهَا الاْنْهارُ خالِدينَ فِيها أَبَداً ذالِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ);

پيشگامان نخستين، از مهاجران و انصار و آنها كه به نيكى از آنها پيروى كردند، خداوند از آنها خشنود و آنها (نيز) از او خشنود شدند و باغهايى از بهشت براى آنها فراهم كرده كه نهرها از زيرش جريان دارد. جاودانه در آن خواهند ماند و اين است پيروزى بزرگ.(6)

اين آيه شامل تمام مهاجران و انصار مى شود، در حالى كه مى دانيم بعضى از آنها مانند عبدالله ابن ابى سرح،(7) و ثعلبة ابن حاطب انصارى،(8) از راه راست منحرف شدند و مغضوب خدا و پيغمبر گشتند، در حالى كه در آغاز در صف اصحاب پيامبر و جزء مهاجران و يا انصار بودند و نيز مى دانيم كه گروهى از منافقان ـ كه قرآن مجيد شديدترين حملات را به آنها دارد ـ جزو اصحاب بودند.

بر اين اساس جاى شك نيست كه صحابه پيامبر را نيز بايد بر مقياس اعمالشان تا پايان عمر سنجيد و درباره آنها قضاوت كرد وگرنه گرفتار تناقضهايى مى شويم كه براى آنها هيچ پاسخى نمى توان يافت.

##### 1 ـ سوره احزاب، آيه 53; درالمنثور، جلد 5، صفحه 214.
2 ـ تفسير فخر رازى، جلد 25، صفحه 225.
3 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 1، صفحه 184.
4 ـ اسد الغابه، جلد 3، صفحه 59.
5 ـ احتجاج طبرسى، مطابق نقل سفينة البحار، مادّه «طلح».
6 ـ سوره توبه، آيه 100.
7 ـ در تفسير درّالمنثور، در ذيل آيه 93 انعام، مذمّت بسيار شديدى از او شده است (درّالمنثور، جلد 3، صفحه 30.) در أسد الغابة، نيز بعد از ذكر اين نكته كه او از كتّاب وحى بود، تصريح مى كند كه مرتد شد و پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) دستور قتل او را صادر فرمود. (أسد الغابة، قسمت شرح حال عبدالله بن سعد بن ابى سرح).
8 ـ در أسد الغابة فى معرفه الصّحابه در شرح حال اين مرد آمده كه پيامبر او را طرد كرد و حتّى خلفاى ثلاثه (ابوبكر و عمر و عثمان) هم او را طرد كردند، زكات او را نپذيرفتند و هر چه اصرار كرد كه من از صحابه پيامبر بوده ام و مقام و منزلتى نزد او داشته ام، كسى از او نپذيرفت و سرانجام در خلافت عثمان از دنيا رفت.

###

###

▲امّا زبير

زبير، فرزند عوام و مادرش صفيه عمه رسول خدا بود. او در پانزده سالگى (يا كمى كمتر يا بيشتر) اسلام را پذيرفت و شايد چهارمين يا پنجمين نفر بود كه مسلمان شد. او جزو مهاجران حبشه بود و سپس به مدينه آمد و پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) پيمان اخوّت او را با عبدالله ابن مسعود منعقد فرمود.

او، در جنگهاى اسلامى به خوبى درخشيد و در جنگهاى بدر و أُحد و خندق، خيبر و حُنَين شركت داشت و سخنان خوبى از پيامبر درباره او نقل شده است.

او، جزء شوراى شش نفره عمر بود كه به على (عليه السلام) رأى داد، ولى طلحه به آن حضرت رأى نداد.

متأسفانه او نيز بر اثر جاه طلبى و شايد وسوسه هاى طلحه در پايان كارش از مسير حق منحرف شد و براى رسيدن به مقام خلافت يا پست مهم ديگرى دست در دست طلحه گذاشت و آتش جنگى را برافروخت كه هزاران نفر در آن سوختند و شكافى در جامعه مسلمانان به وجود آورد. پيمان و بيعتش را با على (عليه السلام)شكست و تسليم خواسته هاى نفس شد، ولى به گفته مورّخان در ميدان جنگ جمل، پيش از آغاز جنگ، با نصايح على (عليه السلام) متوجه اشتباه خود شد و از جنگ كناره گيرى كرد و به يكى از بيابانهاى اطراف به نام «وادى السباع» رفت و به نماز و توبه پرداخت و مردى به نام «ابن جرموز» به گمان اين كه كشتن او سبب خشنودى على (عليه السلام) و دريافت جايزه مى شود، به سراغ او رفت و در حال نماز او را كشت و انگشتر و شمشيرش را براى على (عليه السلام)آورد. حضرت ناراحت شد و در جمله مهمى درباره شمشير او فرمود: «هَذَا السَّيْفُ ظالِماً فَرَجَ الْكَربَ عَنْ وَجْهِ الرَّسُولِ اللهِ; اين شمشيرى است كه بارها اندوه را از صورت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) برطرف ساخت.»

بعضى گفته اند كه حضرت، به ابن جرموز، اجازه ملاقات نداد و به آن كس كه براى گرفتن اجازه نزدش آمده بود، فرمود: بَشِّرْ قاتِلَ ابْنِ صَفْيةِ بِالنّارِ; «قاتل زبير، را به آتش دوزخ بشارت ده!»

بعضى گفته اند «ابن جرموز» با شنيدن اين سخن، از شدّت ناراحتى; خودكشى كرد.

در بعضى از اسناد تاريخى، اين مطلب به خوبى تبيين شده كه پيمان شكنى طلحه و زبير به تحريك معاويه بوده است.(1)

سرگذشت فشرده بالا ـ كه درباره طلحه و زبير نقل شد ـ ضمن اين كه بحثهاى خطبه ما را تكميل و به فهم محتوايى كمك مى كند، درس عبرتى است براى همگان كه چگونه ممكن است انسانى كه قسمت عمده عمر خود را در راه حق سپرى كرده، مجاهدتها كرده، جوايز معنوى گرفته و نام نيكى در تاريخ براى خود گذارده، به خاطر حبّ دنيا و جاه طلبى و عشق به مال يا مقام كارش به جايى رسد كه سرنوشت دردناك او مايه تأسّف همگان گردد. اَللّهُمَّ! اجْعَلُ عاقِبَةَ أَمرنا خيراً.

##### 1 ـ اسد الغابة، جلد 2، صفحه 196; سفينة البحار، از ماده «طلحه»; ابن ابى الحديد، در شرح نهج البلاغه، داستان نامه تحريك آميز معاويه به زبير را نقل مى كند: شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 1، صفحه 231.

###

###

###

▲3 ـ شرايط لازم براى امر به معروف و نهى از منكر

در سخن بالا اشاره به يكى از شرايط مهم امر به معروف و نهى از منكر شده است و آن احتمال تأثير است. حضرت مى فرمايد: «با طلحة ملاقات مكن! كه مردى سركش و نفوذ ناپذير است، ولى با زبير ملاقات كن كه انسانى نرمخو و طبعاً نفوذپذير است.»

بديهى است كه نيروى انسان هر چه باشد، محدود است و بايد اين نيرو در جايى مصرف گردد كه احتمال اثر باشد.

آنجا كه احتمال تأثير نيست نبايد نيروها را به هدر داد و بى نتيجه مشت بر سندان كوبيد، ولى در صورت احتمال اثر نيز نبايد در انتظار يقين نشست و گفت چون يقين بر اثر نيست نبايد اقدام كرد! نه علم بر اثر شرط است و نه در صورت يقين به عدم تأثير وظيفه اى داريم.

هرگاه اين شرط با شروط ديگر مانند شناخت معروف و منكر و عدم وجود خطر همراه گردد، وظيفه امر به معروف و نهى از منكر قطعى مى شود.

اين نكته نيز قابل توجه است كه بسيارى از انسانها داراى خوهاى حيوانى هستند و هر كدام شباهتى به يكى از حيوانات دارند. بعضى مانند روباه و بعضى مانند گرگ درنده اند و بعضى مانند شير شجاعند و بعضى مانند خوك شهوتران و شكم پرستند و بعضى مانند گاو نادانند و... در سخن بالا امام (عليه السلام)«طلحه» را به گاو سركشى تشبيه مى كند كه در مقابل حق تسليم نمى شود و در تشخيص واقعيتها گرفتار خطا و اشتباه است و وقتى به سراغ كارهاى سخت مى رود آن را آسان مى انگارد و سرانجام شكست مى خورد.

* * *

▲خطبه سى و دوم(1)

و فيها يصف زمانه بالجور، و يقسم النّاس فيه خمسة أصناف، ثمَّ يزهد فى الدنيا.

در اين خطبه ستمگرى زمانه را وصف كرده و مردم را به پنج دسته تقسيم مى فرمايد. همچنين در آن از زهد در دنيا سخن به ميان آمده است.

##### 1 ـ محمدبن طلحه شافى، در كتاب مطالب السئول، اين خطبه را نقل كرده و اضافه مى كند كه اين خطبه را امام در مسجد كوفه در برابر گروهى از مردم ايراد فرمود و از اين كه محل ايراد خطبه را معين كرده به نظر مى رسد كه او سندى غير از نهج البلاغه داشته; زيرا در نهج البلاغه به محل ايراد خطبه اشاره نشده است.
نيز جاحظ در البيان و التبيين آن را آورده، هر چند در آغاز به اشتباه آن را به معاويه نسبت مى دهد، ولى در پايان اعتراف مى كند كه شباهتى به سخنان معاويه ندارد و هماهنگ با سخنان امام على بن ابى طالب است. مصادر نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 417.

###

###

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه از چهار بخش تشكيل شده است:

بخش نخست، از وضع اسف انگيز جامعه در زمان امام (عليه السلام) و مشكلاتى كه بر سر راه نيكوكاران و پاكدلان وجود داشته سخن مى گويد:

در بخش دوم، امام (عليه السلام) مردم آن زمان را (و احتمالا مردم هر عصر و زمان را) به چهار گروه تقسيم مى كند:

(الف): گروهى كه چون قدرت ندارند، دست به فساد نمى آلايند. در واقع «از غم بى آلتى افسرده اند.»

(ب): گروهى كه داراى قدرتند و از قدرتشان براى ايجاد فساد و رسيدن به مال و مقام دنيا بهره مى گيرند.

(ج): گروهى كه بظاهر، اعمال الهى و اخروى انجام مى دهند، ولى در حقيقت با اين عمل دنيا را مى طلبند، نه آخرت را.

(د): گروه ديگرى كه چون دستشان به قدرت نمى رسد، خود را به زهد و قناعت مى زنند، در صورتى كه نه زاهدند و نه اهل قناعت.

امام (عليه السلام) ويژگيهاى هر يك از اين چهار گروه را ـ كه در هر اجتماعى وجود دارند ـ بيان مى كند.

در بخش سوم، سخن از گروه ديگرى است كه حضرت از آنها به طور جداگانه ياد مى كند.

مردان شريف و پاك طينتى كه به خدا دل بسته اند و در راه او گام برمى دارند.

امام على (عليه السلام) آنها را نيز به چند دسته تقسيم مى فرمايد و به طور دقيق و ظريف ويژگيهاى هر دسته را شرح مى دهد.

در بخش چهارم، كه بخش پايانى خطبه است ـ مردم را به زهد و بى اعتنايى به دنيا كه عشق به آن، سرچشمه همه گناهان و بدبختيها است، دعوت مى فرمايد و در جلمه هاى كوتاه حقّ سخن را ادا مى كند.

* * *

▲بخش اوّل

أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّا قَدْ أَصْبَحْنَا في دَهْر عَنُود، وَ زَمَن كَنُود، يُعَدُّ فِيهِ الْمُحْسِنُ مُسِيئاً وَ يَزْدَادُ الظَّالِمُ فِيِهِ عُتُوّاً. لاَنَنْتَفِعُ بِمَا عَلِمْنَا، وَ لاَنَسْأَلُ عَمَّا جَهِلْنَا، وَ لاَنَتَخَوَّفُ قَارِعَةً حَتَّى تَحُلَّ بِنَا.

### ترجمه

اى مردم! ما در روزگارى كينه توز و زمانى پركفران واقع شده ايم كه در آن نيكوكار، بدكردار شمرده مى شود و پيوسته بر ظلم ظالمان افزوده مى شود. از آنچه مى دانيم بهره نمى گيريم و از آن چه نمى دانيم سؤال نمى كنيم و از حوادث كوبنده تا بر ما فرود نيايد نمى ترسيم!

▲شرح و تفسير

▲در زمانى هستيم كه ارزشها دگرگون شده!

امام (عليه السلام) در آغاز اين خطبه روى سخن را به عموم مردم كرده، نخست از خرابى وضع زمان خود سخن مى گويد، مى فرمايد:

«اى مردم! ما در زمانى كينه توز و روزگارى پر از كفران به سر مى بريم; أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّا قَدْ أَصْبَحْنَا في دَهْر عَنُود، وَ زَمَن كَنُود.

بديهى است كه زمان، به معناى روزها و شبها و ماه و سال چيزى نيست كه زشت و زيبا يا كينه توز و ناسپاس باشد، بلكه اين مردم عصر و زمانه اند كه چنين رنگى را به عصر و زمان خود مى دهند و هر جا، سخن از خوبى و بدى زمان و زشتى آن به ميان مى آيد، منظور همين است و گرنه، نه در تابش آفتاب و ماه تغييرى حاصل شده و نه در گردش كره ماه به دور خود و به دور خورشيد! آفتاب مى تابد، باران مى بارد زمين بركات خود را به جهان انسانيّت تقديم مى كند. اين چهره هاى زشت و ننگين مردمِ يك زمان و اَعمال سوء آنها است كه چهره زمان را زشت و ننگين مى كند.

امام در عصرى مى زيست كه جز افراد اندكى، روح بزرگ و افكار بلند و سجاياى انسانى و قدرت او بر اصلاح محيط را درك نمى كردند و به خاطر ثروت عظيمى كه از فتوحات اسلامى در كشور اسلام ريخته شده بود، غرقِ زرق و برق دنيا و مسابقه تجمل پرستى و حرصِ جمع مال و به دست آوردن مقام و تصفيه حسابهاى شخصى و قومى شده بودند. و با نهايت تأسف، بسيارى از مصلحان دنيا نيز شكايتى شبيه به همين از زمان خود داشته اند.

حضرت سپس به شرح ويژگيهاى آن زمان، كه نشانه هاى عناد و ناسپاسى مردم است، پرداخته و به پنج نكته اشاره مى فرمايد. در جمله هاى نخست و دوم مى فرمايد:

«زمانى است كه نيكوكار، بدكار و گناه كار شمرده مى شود و طغيان ظالمان و ستمگران افزون مى گردد; يُعَدُّ فِيهِ الْمُحْسِنُ مُسِيئاً وَ يَزْدَادُ الظَّالِمُ فِيِهِ عُتُوّاً.» آيا براستى ممكن است در زمانى نيكوكار متهم به گناهكارى شود و ستمگران مورد تشويق واقع شوند؟!

آرى، آنچه زمينه اين گونه امور را در جامعه بشرى فراهم مى كند، دگرگون شدن نظام ارزشى جامعه است. در آنجا كه مال و ثروت و قدرت، معيار شخصيّت و ارزش محسوب شود، بى آن كه به منابع درآمد آن بينديشند، ظالمانِ زورگو و غارتگر شخصيّتهاى آن محيط را تشكيل مى دهند و نيكوكارى كه اموال مشروع خود را براى خدمت به محرومان از دست مى دهد، آدم نادان و ابله شمرده مى شود.

جالب اين كه در قرآن مجيد، به نمونه هايى از فساد بعضى از جوامع بشرى به خاطر فساد نظام ارزشى آنها، در جمله هاى كوتاه و پرمعنا اشاره شده است.

درباره قوم لوط مى گويد: آنها به هم توصيه مى كردند كه آن پيامبر بزرگ را با اندك مؤمنان صالحى كه اطراف او را گرفته بودند از شهر بيرون كنند و گناهشان را اين مى شمردند كه افرادى، پاك دامن هستند: (فَمَا كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاّ أَنْ قالُوْا أَخْرِجُوا آلَ لُوط مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ).(1)

ظالمان قوم نوح نيز جوانان پاكدلى را كه به او ايمان آورده بودند، اراذل ساده لوح و خودسرى مى شمردند كه هيچ گونه فضيلتى بر ديگران ندارند به او گفتند: (ما نَراكَ إِلاّ بَشَراً مِثْلَنا وَ مانَراكَ اتَّبَعَكَ إِلاَّ الَّذينَ هُمْ أَراذِلُنا بَادِىَ الرَّأْىِ وَ مانَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْل بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذِبينَ).(2) گفتند: «ما، تو را جز بشرى مانند خودمان نمى بينيم و كسانى را كه از تو پيروى كرده اند، جز گروهى اراذل ساده لوح نمى يابيم و فضيلتى براى شما نسبت به خود مشاهده نمى كنيم، بلكه شما را دروغگو تصوّر مى كنيم.»

آرى، هنگامى كه مردم زمان فاسد شوند و ظلم و تباهى فزونى گيرد، شكل جامعه عوض مى شود و ضدّ ارزش ها جاى ارزش ها را مى گيرد و ظالم به خودكامگى خود مى افزايد و نيكوكاران مجرم محسوب مى شوند و از مراكز حسّاس جامعه، عقب رانده خواهند شد.

نتيجه آن، همان مى شود كه امام (عليه السلام) در ادامه اين سخن مى فرمايد:

«چنان شده است كه از علم و دانش خود، بهره نمى گيريم و آنچه را نمى دانيم، از كسى نمى پرسيم; لاَنَنْتَفِعُ بِمَا عَلِمْنَا، وَ لاَنَسْأَلُ عَمَّا جَهِلْنَا.

در واقع، اين بدترين حالتى است كه يك انسان يا يك جامعه گرفتار آن مى شود; يعنى نه از علوم و آگاهيهاى خود براى حلّ مشكلات بهره مى گيرد و نه به فكر رفع جهل و به دست آوردن آگاهى است و حاصل اين دو، چيزى جز غوطهور شدن در جهل و جنايت نيست و اين است حال تمام كسانى كه در برابر مفاسد جامعه بى تفاوت باشند و هيچ گونه مسئوليتى براى خود قائل نشوند، خواه به علت يأس و نوميدى از اصلاح باشد و يا خوگرفتن به فساد و قساوت و سنگدلى.

حضرت، سپس مى افزايد:

«به همين دليل از حوادث و فتنه هاى كوبنده وحشتى نداريم، مگر زمانى كه بر سر ما فرود آيند; وَ لاَنَتَخَوَّفُ قَارِعَةً حَتَّى تَحُلَّ بِنَا.»

قابل توجه اين كه امام (عليه السلام) جمله هاى اخير را به صورت متكلّم مع الغير مى فرمايد و به خود و همه جمعيت نسبت مى دهد، با اين كه به يقين وجود پاك و آگاه و باتقوايى مانند او از اين امور بر كنار است. اين تعبير ممكن است به خاطر آن باشد كه حسّ لجاجت آنها تحريك نشود و خود را در اين امور سهيم بدانند.

##### 1 ـ سوره نمل، آيه 56.
2 ـ سوره هود: آيه 27.

###

###

###

▲نكته ها

▲1 ـ فاسد شدن زمان چه مفهومى دارد؟

همان گونه كه در بالا اشاره شد، زمان به معناى «اندازه گيرى گردش خورشيد و ماه» (يا حركت كره زمين به دور خود و به دور خورشيد، چيزى نيست كه به خودى خود صلاح و فسادى داشته باشد. همه زمان ها ذاتاً شبيه هم هستند، بلكه اين اشخاص هستند كه به زمان ها رنگ مى دهند و اين حوادث گوناگون است كه زمان را زشت و زيبا و زندگى در آن را تلخ يا شيرين مى كند. بنابراين، هر كجا گفته شود كه «زمان ما، فاسد شده» به معناى اين است كه مردم زمان ما فاسد شده اند.

اين مطلب، در مورد مكان هم صادق است. مثلا گفته مى شود كه «فلان شهر، يا فلان كشور، فاسد شده است» به اهل آنجا اشاره دارد.

بسيارى از مردم، از تعبيرات بالا سوء استفاده مى كنند و فساد زمان يا مكان را عذر و بهانه اى براى آلودگى خود قرار مى دهند. وقتى گفته شود كه چرا چنين آلودگى هايى در تو و خانواده ات پيدا شده؟ مى گويد: «چه كنم؟ زمانه فاسد شده; شهر و ديار ما فاسد شده»! در حالى كه فسادش از ناحيه خود او و افرادى همانند او است.

اين مطلب، در اشعارى كه به عبدالمطلب جدّ پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم)نسبت داده شده است، به طرز جالبى منعكس است مى فرمايد:

وَ يُعيبُ النّاسُ كُلّهُم زَماناً *** وَ ما لِزَمانِنا عيَبٌ سِوانا

نُعيبُ زَمانَنا وَ الْعِيبُ فينا *** وَلَو نَطَقَ الزَّمانُ بِنا هَجانا

وَ إنَّ الذَّئبَ يَتْرُكُ لَحْمَ ذِئب *** وَ يَأكُلُ بَعْضُنا بَعْضاً عَياناً(1)

هر يك از مردم بر زمانى عيب مى گيرند، در حالى كه زمان ما عيبى جز ما ندارد. ما بر زمان خود عيب مى گيريم، در حالى كه عيب در خود ما است و اگر زمان زبان بگشايد، ما را مسخره خواهد كرد. (شاهد اين سخن اين كه) گرگ گوشت همنوع خود را نمى خورد، ولى ما آشكارا گوشت يكديگر را مى خوريم.

بديهى است كه فساد زمان هرگز برطرف نمى شود، مگر مردم زمان عوض شوند. و لطف الهى نيز شامل حال آنها نمى شود، مگر آنها دگرگون گردند: (اِنَّ اللهَ لايُغَيِّرُ ما بِقُوم حَتّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ).(2)

و به اين ترتيب، مقصّر اصلى در هر حال انسانها هستند.

##### 1 ـ عيون أخبار الرضا، (به نقل از بحارالأنوار، جلد 49، صفحه 111).
2 ـ سوره رعد، آيه 11.

###

▲2 ـ تأثير دگرگون شدن نظام ارزشى جامعه

مسأله مهمّى كه در سرنوشت جامعه هاى بشرى تأثير قطعى دارد و بسيارى از آن غافلند، مسأله نظام ارزش گذارى در جامعه است.

توضيح اين كه مسير حركت هر جامعه، به سوى ارزشهايى است كه در آن جامعه به عنوان ارزش والا شناخته شده است، حال اگر ضدّ ارزش ها به دلايلى جاى ارزشها را بگيرند، حركت عمومى جامعه به سوى ضدّ ارزشها طبيعى خواهد بود.

اين كه مى گوييم «حركت عمومى»، منظور حركت غالب افراد جامعه است كه مانند برگهايى بر صفحه اين رودخانه عظيم همسو و همراه آن در حركتند، وگرنه هميشه در هر جامعه اى افراد مؤمن و قدرتمند از نظر روح و تفكّر بوده و هستند كه در برابر جريانهاى فاسد مقاومت كرده و گاه حتّى مسير آن را تغيير مى دهند.

بنابر آنچه گفته شد، اگر ارزش والا در جامعه اى پول و ثروت باشد، طبيعى است كه بسيارى از افراد به آن سو حركت كنند و بدون محاسبه حلال و حرام آن را به چنگ آورند.

اصولا انسان طالب شخصيت است و براى تحصيل آن تلاش و كوشش مى كند، حال هرگاه نظام ارزشى جامعه شخصيتِ كاذب و دروغينى را به او تحميل كرد به دنبال همان مى رود.

غالب جوانان، جوياى نامند و قهرمانان را دوست دارند. اگر قهرمانان جامعه فى المثل، هنرپيشه ها و ورزشكاران باشند، جاى تعجب نيست كه جوانان در همه چيز، حتّى لباس و قيافه و طرز راه رفتن، از آنها تقليد كنند و اگر عالمان و دانشمندان از همه محترمتر باشند، سيل جمعيّت به سوى علم و دانش حركت مى كنند.

داستان مشهورى از عالم بزرگوار، شيخ بهايى، نقل شده كه بنابود در برابر خدمات بزرگ علمى و عمرانى، از طرف شاه عباس صفو، جوايزى در خور شأن او داده شود و او جايزه خود را به اين مصالحه كرد كه بر مَركَبِ مخصوص شاه بنشيند و شاه در ركاب او پياده حركت كند و چند كوچه و خيابان را در مقابل چشمان مردم طى كنند. در حقيقت او مى خواست به مردم ثابت كند كه نظام ارزشى بر محور علم و دانش مى گردد. مى گويند كه با اين حركت، رجوع جوانان و دانش طلبان به مدارس، بسيار بيش از قبل شد.

نظام ارزشى جامعه جاهلىِ قبل از اسلام ـ كه به مصداق «بِأَرض عالِمُها مُلْجَمٌ وَ جاهِلُها مُكْرَمٌ»; در سرزمينى مى زيستند كه دانشمندش، به اجبار لب فروبسته بود و جاهلش گرامى و حاكم بر جامعه بود(1). قهرمانانى مانند ابوسفيان ها و ابوجهل ها پرورش مى داد، امّا هنگامى كه محور ارزشها به حكم اسلام و قرآن تقوا شد و شعار «إِنَّ اَكْرَمَكُمْ عِنْدَاللهِ أَتْقاكُمْ»; همه جا را فرا گرفت آن قهرمانان كاذب مانند يخ در تابستان آب شدند و جاى خود را به ابوذرها دادند.

متأسّفانه بر اثر كارهاى غلطى كه در عصر خلفا انجام گرفت، اين نظام ارزشى پاكِ اسلامى، رنگ باخت و ارزشهاى جاهلى، از نو مطرح شد. و عمروعاص ها و ابوموسى اشعرى ها به جاى مالك اشترها و ابوذرها و عمار ياسرها نشستند و اين همان است كه امام (عليه السلام) را به شدّت آزار مى داد.

گوشه اى از درد دل حضرت همانا اين است كه نيكوكاران، بدكار شمرده مى شدند و ظالمان ستمگر، قهرمان ميدان بودند و هر روز بر ظلم خود مى افزودند.

هدف امام (عليه السلام) از تمام خطبه هاى نهج البلاغه تلاش مستمر براى برگرداندن نظام ارزشى عصر پيامبر است، هر چند شهادت، ميان او و رسيدن به اين مقصد حائل شد.

* * *

##### 1 ـ نهج البلاغه، خطبه دوم.

####

▲بخش دوم

فَالنَّاسُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَصْنَاف: مِنْهُمْ مَنْ لاَيَمْنَعُهُ الْفَسَادَ فِي الاَْرْضِ إِلاَّ مَهَانَةُ نَفْسِهِ، وَ كَلاَلَةُ حَدِّهِ، وَ نَضِيضُ وَفْرِهِ.

وَ مِنْهُمُ الْمُصْلِتُ لِسَيْفِهِ، وَ المُعْلِنُ بِشَرِّهِ، وَالْمُجْلِبُ بِخَيْلِهِ وَ رَجْلِهِ، قَدْ أَشْرَطَ نَفْسَهُ، وَ أَوْبَقَ دِيْنَهُ لِحُطَام يَنْتَهِزُهُ، أَوْ مِقْنَب يَقُودُهُ، أَوْ مِنْبَر يَفْرَعُهُ. وَ لَبِئْسَ الْمَتْجَرُ أَنْ تَرَى الدُّنْيَا لِنَفْسِكَ ثَمَناً، وَ مِمَّا لَكَ عِنْدَاللهِ عِوَضاً!

وَ مِنْهُمْ مَنْ يَطْلُبُ الدُّنْيَا بِعَمَلِ الاْخِرَةِ، وَ لاَيَطْلُبُ الاْخِرَةَ بِعَمَلِ الدُّنْيَا قَدْ طَامَنَ مِنْ شَخْصِهِ، وَ قَارَبَ مِنْ خَطْوِهِ، وَ شَمَّرَ مِنْ ثَوْبِهِ، وَ زَخْرَفَ مِنْ نَفْسِهِ لِلاَْمَانَةِ، وَ اتَّخَذَ سِتْرَ اللهِ ذَرِيعَةً إِلَى المَعْصِيَةِ.

وَ مِنْهُمْ مَنْ أَقْعَدَهُ عَنْ طَلَبِ الْمُلْكِ ضُؤُولَةُ نَفْسِهِ، وَ انقِطاعُ سَبَبِهِ فَقَصَرَتْهُ الْحالُ عَلَى حالِهِ، فَتَحَلَّى بِاسْمِ القَنَاعَةِ، وَ تَزَيَّنَ بِلِبَاسِ أَهْلِ الزَّهَادَةِ، وَلَيْسَ مِنْ ذلِكَ فى مَرَاح وَلاَ مَغْدًى.

### ترجمه

و مردم (فاسد) چهار گروه اند: گروهى از آنها كسانى هستند كه اگر دست به فساد نمى زنند، به خاطر اين است كه روحشان ناتوان و شمشيرشان كُند و مالشان اندك است (آرى، آنها در ايجاد فساد، شناگران ماهرى هستند، ولى آب پيدا نمى كنند).

گروه ديگر كسانى هستند كه شمشير كشيده و شرارت و فساد خويش را آشكار ساخته و لشكر سواره و پياده خود را (براى اين منظور گردآورى كرده اند). آنها، باطن خود را براى ظلم و فساد آماده ساخته و دين خود را تباه كرده اند. هدفشان آن است كه چيزى از متاع دنيا را به چنگ آورند يا فرماندهى بر گروهى را براى خود فراهم سازند يا بر منبرى صعود كنند (و لباس پيشوايى مردم را بر تن كنند و براى آنها، خطبه هاى دروغين بخوانند). چه بد تجارتى است كه تو (اى انسان فاسد و طغيانگر) براى خود فراهم ساخته اى: دنيا را بهاى خويشتن مى بينى و آن را با پاداشهايى كه نزد خدا است معاوضه مى كنى!

گروه ديگرى از مردم، كسانى هستند كه دنيا را با كارهاى آخرت طلب مى كنند، نه اين كه آخرت را با عمل دنيا طلب كنند. (آنها با رياكارى دين خود را به دنيا مى فروشند و آنچه را نتوانستند با ظلم و زور به دست آورند، با تزوير مى طلبند و براى وصول به اين هدف)، خود را متواضع جلوه مى دهند. گامها را كوتاه برمى دارند و دامن خود را (ظاهراً از آلودگى به دنيا) جمع مى كنند و خويشتن را به زيور امانتداران مى آرايند (و در يك جمله) پوشش خدايى را وسيله معصيت قرار مى دهند.

گروه ديگر كسانى هستند كه حقارت و ناتوانى و نداشتن وسيله كافى، آنان را از رسيدن به جاه و مقام بازداشته و دستشان را از همه جا كوتاه كرده است، (در حالى كه از ديگر فاسدان و مفسدان چيزى كم ندارند، ولى به اين حقيقت هرگز اعتراف نمى كنند، بلكه) خود را به زيور قناعت آراسته اند و به لباس زاهدان درآمده اند، در حالى كه در هيچ زمان، نه به هنگام شب و نه روز، در سلك پارسايان راستين نبوده اند. (اين چهار گروه همه فاسدند و همه خطرناكند، هر چند در چهره هاى مختلف ظاهر مى شوند).

▲شرح و تفسير

▲مردم چهار گروهند

در اين بخش از خطبه امام (عليه السلام) تحليل دقيق و جالبى درباره تقسيم دنياطلبان به چهار گروه، بيان فرموده اند. تحليل حضرت نه تنها براى آن زمان بلكه در هر عصر و زمانى صادق است.

حضرت در آغاز مى فرمايد: «و مردم چهار گروه اند; فَالنَّاسُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَصْنَاف. «گروهى از آنها كسانى هستند كه اگر دست به فساد نمى زنند به خاطر اين است كه روحشان ناتوان و شمشيرشان كند و مالشان اندك است; مِنْهُمْ مَنْ لاَيَمْنَعُهُ الْفَسَادَ في الاَْرْضِ إِلاَّ مَهَانَةُ نَفْسِهِ، وَ كَلاَلَةُ(1) حَدِّهِ، وَ نَضِيضُ(2)وَفْرِهِ.

به تعبير معروف، آنها آب پيدا نمى كنند وگرنه در صحنه فساد شناگران ماهرى هستند.

در واقع اينها از غم بى آلتى افسرده اند وگرنه درون وجودشان از شرّ و فساد و ظلم و تباهى مالامال است. طبيعى است كه اين گونه افراد براى ظاهر ساختن آنچه در درون دارند در انتظار فرصت باشند.

بنابراين هرگز نبايد فريب ظاهر آرام و بى آزار آنها را خورد. رهبران الهى جامعه بايد هنگامى كه آنها را شناسايى كردند، مراقب شان باشند و اجازه ندهند كه امكاناتى در اختيار آنها قرار بگيرد، مبادا به كانونى از فساد اجتماعى مبدّل شوند. قرآن مجيد در اشاره به اين گروه مى فرمايد: (وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ يُشْهِدُ اللهَ عَلَى مَا فِي قَلبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ وَ إِذا تَوَلّى سَعَى فِي الاَْرْضِ لِيُفْسِدَ فيها وَ يُهلِكَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللهُ لايُحِبُّ الْفَسادَ);

و كسانى از مردم هستند كه گفتار آنان در زندگى دنيا مايه اعجاب تو شود (در ظاهر اظهار محبّت مى كنند) و خدا را بر آنچه در دل دارند، گواه مى گيرند. اين در حالى است كه آنان سرسخت ترين دشمنانند. (نشانه آن اين است كه) وقتى كه به قدرتى مى رسند در فساد در زمين، مى كوشند و زراعتها و چهارپايان را نابود مى سازند و خداوند فساد را دوست ندارد.(3)

حضرت سپس به شرح صفات گروه دوم و اهداف و پايان كارشان مى پردازد و مى فرمايد:

«گروه ديگر آنانند كه شمشير كشيده و فساد و شرارت خويش را آشكار ساخته و لشكر سواره و پياده خود را (براى اين منظور) گردآورى كرده اند. (وَ مِنْهُمْ الْمُصْلِتُ(4) لِسَيْفِهِ وَ الْمُعْلِنُ بِشَرِّهِ وَ الْمُجْلِبُ بِخَيْلِهِ وَ رَجْلِهِ.

آنها باطن خود را براى ظلم و فساد آماده ساخته و دين خود را تباه كرده اند; قَدْ أَشْرَطَ(5) نَفْسَهُ، وَ أَوْبَقَ(6) دِيْنَهُ.

امّا هدفشان چيست؟ هدف آنها همان است كه امام (عليه السلام) به آن اشاره فرمود:

«هدفشان، آن است كه: چيزى از متاع دنيا را به چنگ آورند يا براى خود فرماندهى بر گروهى را فراهم سازند يا بر منبرى صعود كنند» (و لباس پيشوايى مردم را بر تن كنند و براى آنان خطبه هاى دروغين بخوانند); (لِحُطَام(7) يَنْتَهِزُهُ(8)، أَوْ مِقْنَب(9) يَقُودُهُ، أَوْ مِنْبَر يَفْرَعُهُ(10).

و به اين ترتيب امام (عليه السلام) در جمله هاى كوتاهى، هم به اعمال ظاهر آنها اشاره مى فرمايد و هم به فساد درونشان و هم به اهداف پست و زشتشان، در واقع اين گروه تمام تلاش و كوشش خود را به كار مى گيرند تا قارونى شوند يا فرعونى يا سامرى.

افرادى مانند آتش افروزانِ جنگ جمل و جنگ صفين، از مصاديق روشن اين گروه بودند. بعضى براى مال و بعضى براى مقام و قدرت و بعضى براى تكيه زدن بر جاى پيامبر اسلام، دست به آن همه شرّ و فساد و تباهى زدند.

سپس امام (عليه السلام) به نتيجه كار آنها اشاره فرموده مى گويد:

«چه بد تجارتى است كه تو (اى انسان فاسد و طغيانگر) براى خود فراهم ساخته اى: دنيا را بهاى خويشتن مى بينى و آن را با پاداش هايى ك نزد خدا است (و پروردگارت به تو وعده داده است) معاوضه مى كنى!; «وَ لَبِئْسَ الْمَتْجَرُ أَنْ تَرَى الدُّنْيَا لِنَفْسِكَ ثَمَناً، وَ مِمَّا لَكَ عِنْدَاللهِ عِوَضاً!»

طبيعى است كه اين گروه شرور و فاسد ـ كه براى رسيدن به مال و مقام دست و پا مى زنند ـ نه قانون خدا را به رسميّت مى شناسد و نه به نداى وجدان گوش فرامى دهند و نه تسليم فرمان عقلند. آنها اين سرمايه هاى گرانبها را با آن ثمن نجس و بهاى اندك مبادله مى كنند و دين و ايمان خود را، به متاع زودگذر دنيا، مى فروشند، همان گونه كه قرآن، درباره امثال آنان مى فرمايد: (اُوْلئِكَ الَّذينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَ ما كانوُا مُهْتَدينَ)(11).

آنان كسانى هستند كه هدايت را به گمراهى فروخته اند و اين تجارت آنان سودى نداده و هدايت نيافته اند.

اين در حالى است كه سرمايه هاى وجودى انسان، آن قدر گرانقدر و گرانبها است كه اگر به چيزى جز رضاى خدا و بهشت جاويدان بفروشد، به يقين زيان كرده است، همان گونه كه قرآن درباره خود مولا مى فرمايد: (وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَشْرِى نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضاتِ اللهِ وَ اللهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ)(12).

بعضى از مردم (با ايمان و فداكار، مانند على (عليه السلام) در ليلة المبيت) جان خود را به خاطر خشنودى خدا مى فروشند و خداوند نسبت به بندگان مهربان است.

در يكى از كلمات قصار آن حضرت، مى خوانيم: «اِنَّهُ لَيْسَ لاَِنْفُسِكُمْ ثَمَنٌ إِلاَّ الْجَنَّةَ فَلاتَبيعُوها إِلاَّ بِها»; به يقين براى جان شما بهايى جز بهشت نيست، به كمتر از آنش نفروشيد(13).

حضرت سپس به سراغ گروه سوم ـ كه همان صاحبانِ تزويرند ـ مى رود و آنها را با اوصافى دقيق و حساب شده، مشخص مى كند و مى فرمايد:

«گروه ديگرى از مردم كسانى هستند كه دنيا را با كارهاى آخرت طلب مى كنند نه اين كه آخرت را با عمل دنيا طلب كنند; «وَ مِنْهُمْ مَنْ يَطْلُبُ الدُّنْيَا بِعَمَلِ الاْخِرَةِ، وَ لاَيَطْلُبُ الاْخِرَةَ بِعَمَلِ الدُّنْيَا».

در واقع، هدف آنها، همان هدف گروه دوم است، با اين تفاوت كه آنها، حطام دنيا را با زور و ظلم به چنگ مى آورند و اينها، با تزوير و زيانكارى و فريب و خودنمايى.

گرچه هر دو گمراهند و ظالم و دنياپرست، ولى شايد حال اين گروه از پاره اى از جهات، از حال گروه نخست بدتر هم باشد; چرا كه دين الهى را سرمايه دنياى خود ساختند و با اين عمل، هم دنياى مردم را ويران مى كنند و هم دينشان را.

حضرت سپس به تشبيه حالات آنها پرداخته و در پنج جمله آنها را به روشنى معرّفى كرده، مى فرمايد: «خود را متواضع جلوه مى دهند: گامها را كوتاه برمى دارند (خود را باوقار معرّفى مى كند) و دامن خود را (ظاهراً از آلودگى به دنيا) جمع مى كنند و خويشتن را به زيور امانت داران مى آرايند. (و در يك جمله) پوشش خدايى را، وسيله معصيت قرار مى دهند;

«قَدْ طَامَنَ(14) مِنْ شَخْصِهِ، وَ قَارَبَ مِنْ خَطْوِهِ، وَ شَمَّرَ(15) مِنْ ثَوْبِهِ، وَ زَخْرَفَ مِنْ نَفْسِهِ لِلاَْمَانَةِ، وَ اتَّخَذَ سِتْرَ اللهِ ذَرِيعَةً إِلَى الْمَعْصِيَةِ.

آرى، ظاهرى متواضع و آرام و باوقار و بى اعتنا به دنيا و آنچه در دنيا است دارد و خود را به شعار صالحان آراسته است و از ستّارالعيوب بودن خداوند سوء استفاده مى كند و در طريق عصيان و نافرمانيش گام برمى دارد.

ممكن است كه اين گروه ظاهراً به خدا و روز رستاخيز ايمان داشته باشند، ولى به يقين ايمان به اين دو اصل مهم در اعماق وجودشان نفوذ نكرده، وگرنه چگونه ممكن است متاعى به آن گرانبهايى را به اين ثمن بخس و بهاى ناچيز مبادله كنند؟ به همين دليل، در احاديث آمده است كه رياكاران در قيامت ـ كه پرده ها كنار مى رود و چهره واقعى هر كس آشكار مى شود ـ به عنوان «يا كافر! يا فاجر! يا غادر! يا خاسر»! مخاطب مى شوند و به آنها گفته مى شود: «حَبِطَ عَمَلُكَ وَ بَطَلَ أَجْرُكَ فَلاخَلاصَ لَكَ الْيَومَ فَالْتَمِسْ أَجْرَكَ مِمَّنْ كُنْتَ تَعْمَلُ لَهُ»; اعمالت نابود شد و اجر و پاداشت از ميان رفت و هيچ راه نجاتى امروز براى تو باقى نمانده است.

برو و پاداشت را از كسى كه اعمالت را براى او انجام دادى بگير.(16)

بى شك اين گروه ـ مانند ساير گروه هاى چهارگانه ـ تنها در عصر مولا على (عليه السلام)وجود نداشتند; بلكه هميشه و در هر جامعه اى بوده و هستند و خطر آنها بر دين و دنياى مردم از همه گروه ها بيشتر است.

به همين دليل پيروان حق بايد بدقّت مراقب آنها باشند و در دام آنان نيفتند. خوشبختانه بسيارى از آنها عملا خود را رسوا مى كنند و هنگامى كه بر سر دو راهى دين و دنيا قرار مى گيرند، با يك چرخش سريع به راه دنيا مى روند و از دين خدا دور مى شوند و رضاى خلق را با سخط و خشم خالق خريدارى مى كنند تا از دنياى آنان بهره اى گيرند. افكار آنها منحط و همّتشان كوتاه و روحشان آلوده و درونشان زشت و پليد و هميشه گرفتار دوگانگى شخصيت و نفاق هستند. در ادامه اين بحث امام به سراغ گروه چهارم ـ كه همان «پارسايان دروغين و زاهدان ريايى» هستند ـ مى رود و مى فرمايد:

«گروه ديگر، كسانى هستند كه حقارت و ناتوانى و نداشتن وسيله كافى، آنان را از رسيدن به جاه و مقام بازداشته و دستشان را از همه جا كوتاه كرده است (در حالى كه از ديگر فاسدان و مفسدان چيزى كم ندارند، ولى هرگز به اين ناتوانى و ضعف درونى اعتراف نمى كنند، بلكه) خود را به زيور قناعت آراسته و به لباس زاهدان در آمده اند، در حالى كه در هيچ زمان نه به هنگام شب و نه روز در سلك پارسايان راستين نبوده اند;

«وَ مِنْهُمْ مَنْ أَقْعَدَهُ عَنْ طَلَبِ الْمُلْكِ ضُؤُولَةُ(17) نَفْسِهِ، وَ انقِطاعُ سَبَبِهِ فَقَصَرَتْهُ الْحالُ عَلَى حالِهِ، فَتَحَلَّى بِاسْمِ الْقَنَاعَةِ، وَ تَزَيَّنَ بِلِبَاسِ أَهْلِ الزَّهَادَةِ، وَلَيْسَ مِنْ ذلِكَ فى مَرَاح(18) وَلاَ مَغْدًى(19)».

و به تعبير ديگر، آنها افراد بى كفايت و ضعيفى هستند كه بر ناتوانى و بى كفايتى خود پرده زهد و قناعت مى افكنند و نقطه ضعف خود را به صورت نقطه قوّت نشان مى دهند، در حالى كه بويى از پارسايى و قناعت نبرده و در باطن، دنياپرستانى شكست خورده اند.

البتّه اين گروه بر دو قسمند: گاه براى فريب مردم و سرپوش گذاشتن بر ضعفهاى خود به چنين لباسى درمى آيند و گاه حتّى خود را نيز فريب مى دهند و كم كم، باور مى كنند كه پارسا و زاهدند، نه ضعيف و ناتوان.

واژه مراح و مغدى به گفته بسيارى از ارباب لغت و مفسران نهج البلاغه، اسم مكان است و به معناى «محل استقرار چارپايان در شب و صبح» است، ولى بعضى آن دو را، اسم زمان مى دانند و به «زمان رفت و آمد شبانه و روزانه» تفسير كرده اند. و در هر صورت، انتخاب اين واژه ها براى بيان حال آنان اشاره لطيفى به حماقت و ابلهى آنان است كه ضعف ها را در نظر خود و ديگران قوّت و قدرت نشان مى دهند و دنياپرستى را در چهره زهد و پارسايى ظاهر مى كنند.

در اين كه فرق ميان گروه چهارم و نخست از يك سو و گروه چهارم و سوم از سوى ديگر چيست؟ گفتوگو است. آنچه مناسب تر به نظر مى رسد، اين است كه گروه نخست، دنياپرستانى هستند كه به خاطر ضعف و ناتوانى و بى كفايتى در گوشه اى خزيده و به سراغ مال و جاه و مقامى نمى روند، ولى اصرار ندارند كه اين ضعف و ناتوانى را به صورت نقطه قوّتى نشان دهند، در حالى كه گروه چهارم، از اين ضعف و ناتوانى خود براى كسب و جاهت در جامعه بهره گيرى كرده و آن را نوعى قناعت و زهد مى شمرند و ملك آزادگى و كنج قناعت را گنجى مى دانند كه براى سلاطين با شمشير ميسّر نيست.

و امّا تفاوت گروه چهارم با گروه سوم، اين است كه گروه سوم از طريق رياكارى خود را به مقاماتى مى رسانند و با استفاده از تزوير به مقاصد نامشروعشان مى رسند.

به تعبير ديگر، آنچه را ظالمانِ زورمدار از حطام دنيا، با ظلم و زور به چنگ مى آورند، اينها از طريق رياكارى و فريب مردم به دست مى آورند.

دين خود را به دنيا مى فروشند و متاع دنيا را به بهاى دين فروشى به چنگ مى آورند، در حالى كه گروه چهارم، به جاه و مقامى نايل نمى شوند! امّا همين اندازه دل خوش كرده اند كه مردم آنها را قانع و زاهد مى پندارند.

البته گروه نخست و چهارم، هر دو در اين مشتركند كه اگر ميدانى براى ظلم و فساد پيدا كنند از دو گروه ديگر، چيزى كم ندارند.

##### 1 ـ «كلالة» (بر وزن ضلالة) به معناى «كُندى» است، لذا شمشير كُند را «كلول» مى گويند.
2 ـ «نضيض» به معناى «كم و ناچيز» است. به همين دليل، به آبهاى كم كه گاه قطره قطره تراوش مى كند «نضيض» مى گويند.
3 ـ سوره بقره، آيه 204 ـ 205.
4 ـ «مصلت» از ماده «صلت» به معناى «بروز و ظهور چيزى» است «و سيف صلت» به معناى «شمشير كشيده و صيقل داده شده» است. و مُصلِّت به كسى مى گويند كه شمشير خود را كشيده باشد.
5 ـ «اشرط» از ماده «شرط» به معناى علامت است و در عبارت بالا، بيانگر اين حقيقت است كه او، خود را آماده براى فساد و هلاك كرده و گويى خود را بر اين منظور، علامت گذارى كرده است.
6 ـ «اوبق» از ماده «وبق»، به معناى «هلاكت» است. بنابراين، اَوْبَق يعنى «هلاك كرد».
7 ـ «حُطام» (بر وزن غلام) به معناى «شكسته و بى ارزش» است و اموال دنيا را به خاطر بى ارزش بودن، حطام دنيا مى گويند.
8 ـ «ينتهز» از ماده «نهز» به معناى «حركت براى انجام كارى» است و به معناى «حركت براى به دست آوردن غنيمتى» نيز آمده است.
9 ـ «مِقْنَب» (بر وزن محور) در اصل، به معناى «گلّه اى از اسب» آمده و در خطبه بالا به معناى گروهى از مردم است. شايد تعبير به «مقنب» اشاره به ناآگاهى و بى خبرى آن گروه است.
10 ـ «يفرع» از ماده «فرع» به معناى «قسمت بالاى هر چيزى» است. و در عبارت بالا به معناى «بالا رفتن از منبر و تكيه زدن بر محلّ ارشاد خلق» آمده است.
11 ـ سوره بقره، آيه 16.
12 ـ سوره بقره، آيه 207.
13 ـ ن، ك، ش، 456.
14 ـ طَاْمَنَ و اطمينان، از يك ماده هستند و در اصل به معناى «آرامش و سكون» است. و در عبارت بالا اشاره به وقار و تواضع صورى و ظاهرى است.
15 ـ «شَمَّر» از ماده «شمر» به معناى «جمع و جور كردن و مهيا شدن» آمده است.
16 ـ وسايل الشيعه، جلد 1، صفحه 51.
17 ـ ضوؤله به معناى «ضعف و ناتوانى» است.
18 ـ «مراح» از ماده «روح» به معناى زمان و يا مكان رفت و آمد شبانه است.
19 ـ «مغدى» از ماده «غدو» به معناى «زمان و مكانى است كه صبحگاهان چارپايان از آن بيرون مى روند» و بعضى نيز گفته اند كه «مغدى» به معناى «مكان حيوانات در روز» در مقابل «مراح» كه بستر شبانه آنها است، مى باشد.

###

###

▲نكته

▲اين چهار گروه خطرناك در هر جامعه اى وجود دارند

امام (عليه السلام) در بيان چهار گروه اجتماعى در بالا، بحق داد سخن داده و پيروان راستين ولايت را از خطرات بزرگى كه از ناحيه اين چهار گروه (فاسدان بى كفايت، ظالمان زورمدار، دنياپرستان رياكار و زاهدان دروغين) متوجه آنها و جامعه بشرى مى شود آگاه ساخته است و نشانه هاى هر يك را برشمرده و ويژگيهاى روحى و جسمانى آنان را ذكر فرموده تا با اين علامات آنها را بشناسند و در دام آنان گرفتار نشوند.

اين چهار گروه، از نظر تباهى درون و فساد عقيده و دلبستگى به دنيا و جاه و مقام، مشتركند. و اختلاف آنها در دامها و در فراهم بودن اسباب و مقدمات نيل به اين مقصود است.

به تعبيرى ديگر، اين چهار گروه را به دو دسته مى توان تقسيم كرد: يك دسته به مقاصد نامشروعشان مى رسند، با اين تفاوت كه جمعى با زور و گروهى با تزوير و رياكارى.

ولى دسته دوم، به مقصودشان، از زخارف دنيا نائل نمى شوند، با اين تفاوت كه گروهى، اين ناكامى را در چهره زهد و قناعت نشان مى دهند و دسته اى ديگر، اقدامى در اين زمينه ندارند.

اگر تاريخ را بدقّت بررسى كنيم، مى بينيم كه در هر عصر و زمانى اين چهار گروه بوده و هستند، هر چند با پيشرفت جامعه بشرى شگردهاى آنها پيچيده تر و دامها فريبنده تر و نقشه هايشان مرموزتر مى شود.

با نهايت تأسّف جوامع اسلامى امروز نيز از اين حكم مستثنا نيستند و در آتش تباهى اين چهار گروه مى سوزند و ناآگاهان در دامهايشان دست و پا مى زنند و فرياد مى كشند.

اگر پيروان حق سخنان امام (عليه السلام) را در اين فراز، دقيقاً به خاطر بسپارند و در جلسات خود به تحليل دقيق آن بپردازند و آگاهيهاى لازم را به افراد پاكدلِ جامعه بدهند و براى افشا كردن توطئه هاى اين چهار گروه تلاش تبليغاتى مستمرى داشته باشند، به يقين از خطر آنها به مقدار زياد كاسته خواهد شد.

* * *

####

▲بخش سوم

وَ بَقِيَ رِجَالٌ غَضَّ أَبْصَارَهُمْ ذِكْرُ الْمَرْجِعِ وَ أَرَاقَ دُمُوعَهُمْ خَوْفُ الْمَحْشَرِ، فَهُمْ بَيْنَ شَرِيد نَادّ، وَ خائِف مَقْمُوع وَ سَاكِت مَكْعُوم وَدَاع مُخْلِص وَثَكْلاَنَ مُوجَع قَدْ أَخْمَلَتْهُمُ التَّقِيَّةُ وَ شَمِلَتْهُمُ الذِّلَّةُ فَهُمْ فِي بَحْر أُجَاج أَفْوَاهُهُمْ ضَامِزَةٌ، وَ قُلُوبُهُمْ قَرِحَةٌ، قَدْ وَعَظُوا حَتَّى مَلُّوا وَقُهِرُوا حَتَّي ذَلُّوا، وَ قُتِلُوا حَتَّى قَلُّوا.

### ترجمه

(در اين ميان) گروهى باقى مانده اند كه ياد قيامت، چشمهايشان را فرو افكنده و ترس دادگاه محشر اشكهايشان را جارى ساخته است. آنان (به خاطر حق گويى و حق جويى) يا از جامعه رانده و آواره شده اند و يا ترسان به گوشه تنهايى خزيده و يا خاموشند و مُهر سكوت، بر دهان زده اند (چرا كه گوش شنوا و دل بيدارى كه حق را درك كند نمى يابند) يا مخلصانه (به اميد تأثير در بعضى از دل ها) به سوى خدا دعوت مى كنند و يا با چشمى گريان و دلى پردرد (به صحنه هاى پرفسادى كه قادر بر تغيير آن نيستند) مى نگرند. تقيّه آنان را منزوى ساخته و به فراموشى سپرده، (به خاطر نبودن يار و ياور) ناتوانى و ذلّت وجودشان را فرا گرفته است. آنها به كسانى مى مانند كه در درياى نمك فرو رفته اند (كه هرگونه حركتى براى آنها سبب سوزش بيشتر است). دهانشان بسته و قلوبشان مجروح است. آن قدر نصحيت كرده اند كه خسته شده اند و به قدرى تحت فشار قرار گرفته اند كه ناتوان گشته اند و آن قدر (در ميدان مبارزه) كشته داده اند كه به كمى گراييده اند.

▲بخش سوم

وَ بَقِيَ رِجَالٌ غَضَّ أَبْصَارَهُمْ ذِكْرُ الْمَرْجِعِ وَ أَرَاقَ دُمُوعَهُمْ خَوْفُ الْمَحْشَرِ، فَهُمْ بَيْنَ شَرِيد نَادّ، وَ خائِف مَقْمُوع وَ سَاكِت مَكْعُوم وَدَاع مُخْلِص وَثَكْلاَنَ مُوجَع قَدْ أَخْمَلَتْهُمُ التَّقِيَّةُ وَ شَمِلَتْهُمُ الذِّلَّةُ فَهُمْ فِي بَحْر أُجَاج أَفْوَاهُهُمْ ضَامِزَةٌ، وَ قُلُوبُهُمْ قَرِحَةٌ، قَدْ وَعَظُوا حَتَّى مَلُّوا وَقُهِرُوا حَتَّي ذَلُّوا، وَ قُتِلُوا حَتَّى قَلُّوا.

### ترجمه

(در اين ميان) گروهى باقى مانده اند كه ياد قيامت، چشمهايشان را فرو افكنده و ترس دادگاه محشر اشكهايشان را جارى ساخته است. آنان (به خاطر حق گويى و حق جويى) يا از جامعه رانده و آواره شده اند و يا ترسان به گوشه تنهايى خزيده و يا خاموشند و مُهر سكوت، بر دهان زده اند (چرا كه گوش شنوا و دل بيدارى كه حق را درك كند نمى يابند) يا مخلصانه (به اميد تأثير در بعضى از دل ها) به سوى خدا دعوت مى كنند و يا با چشمى گريان و دلى پردرد (به صحنه هاى پرفسادى كه قادر بر تغيير آن نيستند) مى نگرند. تقيّه آنان را منزوى ساخته و به فراموشى سپرده، (به خاطر نبودن يار و ياور) ناتوانى و ذلّت وجودشان را فرا گرفته است. آنها به كسانى مى مانند كه در درياى نمك فرو رفته اند (كه هرگونه حركتى براى آنها سبب سوزش بيشتر است). دهانشان بسته و قلوبشان مجروح است. آن قدر نصحيت كرده اند كه خسته شده اند و به قدرى تحت فشار قرار گرفته اند كه ناتوان گشته اند و آن قدر (در ميدان مبارزه) كشته داده اند كه به كمى گراييده اند.

▲شرح و تفسير

▲گروه پنجم ـ مردان خدا

امام (عليه السلام) بعد از ذكر گروههاى چهارگانه دنياپرست و گنهكار پيشين، به سراغ گروه پنجمى مى رود كه اولياءالله و جنود حق و مردان خدا و جمعيّت ممتازند كه در جوامعى كه گروههاى چهارگانه پيشين، زمام امور را به دست گرفته اند و همه جا در صحنه حضور دارند، از متن جامعه كنار زده شده و ناشناخته مانده اند.

حضرت به خاطر عظمت مقام آنان از آنها تعبير به «رجال» مى كند در حالى كه از گروههاى چهارگانه پيشين، تعبير به «ناس» شده بود و در حقيقت، اين گروه پنجم هستند كه امام (عليه السلام) آنها را محور يك جامعه الهى پيشرفته مى داند و ياران خود را تشويق مى كند كه در زمره آنان باشند. حضرت در توصيف آنها نخست مى گويد:

«(در اين ميان) گروهى باقى مانده اند كه ياد قيامت، چشمهايشان را فرو افكنده و ترس از دادگاه محشر اشكشان را جارى ساخته است; وَ بَقِيَ رِجَالٌ غَضَّ أَبْصَارَهُمْ ذِكْرُ الْمَرْجِعِ وَ أَرَاقَ دُمُوعَهُمْ خَوْفُ الْمَحْشَرِ».

تعبير به «غَضَّ أَبْصارَهُمْ»، به معناى «فروبستن چشم» نيست، بلكه «فروافكندن و برگيرى نگاه» است، حالتى كه به هنگام ديدن پاره اى از مظاهر وحشتناك به انسان دست مى دهد، به گونه اى كه حاضر نيست به منظره خوفناك نگاه كند.

به اين ترتيب، نخستين توصيف آنها احساس مسؤوليت در برابر خداوند و دادگاه قيامت است، احساسى بسيار نيرومند كه دل را به لرزه درمى آورد و اشكها را جارى مى سازد.

براستى براى كسانى كه ايمانى قوى به آن روز و به آن دادگاه داشته باشند چيزى از آن وحشتناك تر نيست، روزى كه پرده ها كنار مى رود و سرائر، آشكار مى شود و تمام اعمال عمر انسان، در حضور تمام مردم، حسابرسى مى گردد.

بعضى از شارحان نهج البلاغه،(1) معتقدند كه «مَرْجِعْ» در جمله بالا، به معناى قبر، و «محشر» به معناى «قيامت» است، ولى با توجه به اين كه در تعبيرات قرآنى هر دو واژه به معناى قيامت آمده، به نظر مى رسد كه اين تفاوت، تنها براى عدم تكرار لفظ است و نه تفاوت در معنا.

در واقع، تعبيرات فوق، از اين آيه شريفه اقتباس شده است كه «رِجالٌ لاتُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَ لابَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إيتاءِ الزَّكاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فيهِ الْقُلُوبُ وَ الاَْبْصارُ» ـ مردانى كه هيچ تجارت و معامله اى آنان را از ياد خدا و برپاداشتن نماز و اداى زكات غافل نمى كند، آنها از روزى مى ترسند كه در آن دل ها و چشم ها زير و رو مى شود(2).»

حضرت سپس به سرنوشت متفاوت اين گروه در جوامعى كه آن چهار گروه دنياپرست در آن حاكمند، پرداخته و مى فرمايد: هر يك از آنها به يكى از اين پنج سرنوشت گرفتار مى شوند:

«آنان (به خاطر حق گويى و حق جويى) يا از جامعه رانده و آواره شده اند و يا ترسان به گوشه تنهايى خزيده و يا خاموشند و مهر سكوت، بر دهان زده اند (چرا كه گوش شنوا و دل بيدارى كه سخنان آنان را درك كند و به دعوتشان لبيك بگويد، نمى يابند). يا مخلصانه (به اميد تأثير در بعضى از دل ها)، به سوى خدا دعوت مى كنند و يا با چشمى گريان و دلى پردرد، (به صحنه هاى پرفسادى كه قادر بر تغيير آن نيستند) مى نگرند; «فَهُمْ بَيْنَ شَرِيد(3) نَادّ،(4) وَ خائِف مَقْمُوع(5) وَ سَاكِت مَكْعُوم(6) وَدَاع مُخْلِص وَثَكْلاَنَ(7) مُوجَع».

با توجه به اين كه «شَرِيد» به معناى «فرارى و آواره» و «نادّ» از ماده «ندّ» به معناى «فرار كردن از جماعت و روى آوردن به وحدت و انفراد» آمده است(8)جملات بالا، اشاره به اين است كه آنان، حتّى در تبعيد و آوارگى هم با يكديگر نيستند، بلكه هر يك را در گوشه اى پرتاپ مى كنند; چرا كه دنياپرستان از اجتماع آنان سخت بيمناكند.

و تعبير به «خائِف مَقْمُوع» با توجه به اين كه «مقموع» از مادّه «قمع» به معناى «قهر و غلبه و يا ريشه كن كردن» است، اشاره به اين است كه دنياپرستان حاكم، تنها به تهديد آنان را قناعت نمى كنند، بلكه سعى دارند دائماً آنها را در فشار قرار داده، يا ريشه كن كنند.

و تعبير به «ساكِت مَكْعُوم»، با توجه به اين كه «مَكْعُوم» از مادّه «كعم» (بر وزن كعب) به معناى «بستن دهان شتر» است، اشاره به اين است كه زورمداران ستمگر، هرگز قانع به خاموش بودن اين گروه نيستند، بلكه سعى دارند دهان آنها را ببندند و مهر بر آن نهند.

تعبير به «داع مُخْلِص» اشاره به اين است كه دعوت از مردم، به خاطر رسيدن به جاه و مقام و ثروت و قدرت نيست، بكله انگيزه اى جز رضاى خدا ندارند.

احتمال ديگرى نيز در تفسير اين جمله گفته شده است و آن اين است كه منظور از «داع مُخْلِص» دعا كننده اى است كه از سر اخلاص رو به درگاه خدا آورده و براى بهبود حال جامعه پيوسته دعا مى كند.

بالأخره تعبير به «ثَكْلانَ مُوجَع» با توجه به اين كه «ثَكْلانَ» به معناى «انسان مصيبت زده» و «مُوجَع» به معناى «صاحب درد» است، اشاره به اين است كه آنها تنها در ظاهر گريان نيستند، بكله از درون مى سوزند و درد مى كشند.

حضرت سپس به بيان اوصاف ديگرى از اين گروه پرداخته و با عباراتى كوتاه و پرمعنا و تأسّف برانگيز، وضع آنان را در چنين اجتماعى شرح مى دهد و مى فرمايد:

«تقيّه، آنان را منزوى ساخته و به فراموشى سپرده; «قَدْ أَخْمَلَتْهُمُ(9) التَّقِيَّةُ».

گرچه آنها مبارز و مجاهد هستند، ولى آنجا كه فرياد كشيدن اثرى جز از ميان رفتن نيروها ندارد، چاره اى جز پناه بردن به تقيّه نيست; تقيّه اى كه سرانجام آنها را به انزوا مى كشاند و در نظر دشمنان افرادى ترسو و در چشم دوستان افرادى بى عرضه و كم ارزش نشانشان مى دهد، در حالى كه مبارزه آنها به عنوان انجام وظيفه است و هم تقيّه آنها در آن شرايط خاص.

حضرت سپس مى فرمايد: «(به خاطر نبودن يار و ياور ناتوانى و ذلّت وجودشان) را فرا گرفته; وَ شَمِلَتْهُمُ الذِّلَّةُ».

آنها در پيشگاه خدا و در درون جانشان عزيزند، ولى اجتماع كه ارزش ها در آن وارونه شده آنان را به ضعف و ذلّت محكوم كرده است.

حضرت آنگاه حال آنها را چنين مجسّم مى كند: «آنها به كسانى مى مانند كه در درياى نمك فرو رفته و گرفتار شده اند، (كه هر گونه حركتى براى آنها سبب سوزش بيشتر و ناراحتى شديدتر مى گردد); (فَهُمْ فى بَحْر اُجاج)(10).

بديهى است كسى كه در چنين دريايى غوطهور است تمام وجودش مى سوزد و هر گاه تشنه شود آبى پيدا نمى كند كه بنوشد، پس درون و برون، هر دو مى سوزد حال اولياى خدا و مردان صالحى كه در جوامع مملوّ از فساد كه ظالمان زورگو بر آن حكومت مى كنند، گرفتار مى شوند همين است; چرا كه يار و ياورى براى قيام كردن و فرياد كشيدن نمى يابند!

حضرت در ادامه اين سخن مى افزايد: «دهانشان بسته و قلوبشان مجروح است; أَفْوَاهُهُمْ ضَامِزَةٌ،(11) وَ قُلُوبُهُمْ قَرِحَةٌ.»

افراد بى تفاوت در چنين جوامعى نگران نيستند، بلكه تنها نگران منافع شخصى خود مى باشند، ولى مجاهدان و پاكان و صالحان كه دهانشان به اجبار بسته شده، پيوسته از درون مى سوزند و دل هايشان مملوّ از جراحات است.

بعضى از شارحان نهج البلاغه، جمله «قُلُوبُهُمْ قَرِحَةٌ» را اشاره به خوف خدا دانسته اند(12) در حالى كه قرينه كلام نشان مى دهد كه اين جراحات قلبى و روحى، به خاطر فسادى است كه قادر به نابودى آن نيستند.

ممكن است در اينجا كسانى گمان برند كه اين ناتوانى و ضعف و سكوت و تقيّه نتيجه كارهاى خودشان است كه به موقع قيام نكردند و فرياد نكشيدند، لذا امام (عليه السلام)در ذيل اين سخن، با چند جمله اين اشتباه را به طور كامل برطرف مى سازد. او مى فرمايد: «آنها (در ميدان نصيحت و اندرز) آن قدر نصيحت كرده اند كه خسته شده اند و آن قدر تحت فشار قرار گرفته اند كه ناتوان گشته اند و (در ميدان نبرد) آن قدر كشته داده اند كه به كمى گراييده اند، قَدْ وَعَظُوا حَتَّى مَلُّوا وَقُهِرُوا حَتَّي ذَلُّوا، وَ قُتِلُوا حَتَّى قَلُّوا.»

آرى آنها جهاد را در تمام شاخه هايش تجربه كرده اند از دل فرياد كشيده اند، با بيان منطقى اندرز داده اند و در مبارزه مسلّحانه قربانى ها تقديم كرده اند تا آنجا كه بسيارى از نفرات خود را از دست داده اند، چرا كه يار و ياورى نداشته و توازن قوا، در ميان آنها و دشمن به هيچ وجه برقرار نبوده است.

تا آنجا كه اميد پيروزى داشته اند و احتمال ريشه كن كردن فساد مى داده اند جنگيده اند و سپس براى حفظ باقى مانده اندك به تقيّه پناه برده اند

جمله «قُتِلُوا حَتّى قَلُّوا» به اين معنا نيست كه همه آنها كشته شده اند تا كم گشته اند، بلكه به اين معنا است كه گروهى از آنها شهيد گشته و گروه اندكى باقى مانده اند. به اصطلاح اين جمله از قبيل اسناد اوصاف جزء به كلّ است.

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه تقسيم بندى اين گروه ها مربوط به كدام زمان است، در حالى كه امام (عليه السلام) با قدرت و قوّت بر جامعه خود حكومت مى كرد؟

پاسخ اين سؤال با مطالعه تاريخ عصر آن حضرت روشن مى شود و در كلمات آن بزرگوار نيز آمده است كه فساد اجتماعى آن قدر بالا گرفته كه شعاع حكومت امام(عليه السلام) عملا، به كوفه و اطراف آن محدود شده بود و در مناطق ديگرى مانند شام و مصر و... فاسدانِ شرور و ظالمانِ بى ايمان دست به دست هم داده بودند و صالحان را از صحنه اجتماع بيرون رانده بودند.

* * *

##### 1 ـ فى ظلال نهج البلاغه، ذيل جمله مورد بحث.
2 ـ سوره نور، آيه 37.
3 ـ «شريد» از ماده «شرد» در اصل، به معناى «فرار كردن شتر» است. و سپس به تمام كسانى كه به هر دليل، از قومى فرار كرده اند، اطلاق شده است.
4 ـ «نادّ» از ماده «ندّ»، به معناى «فرار كردن به تنهايى» است.
5 ـ «مقموع» از ماده «قمع» به معناى «مقهور و مغلوب» است و گاه به معناى «ريشه كن كردن» نيز آمده است.
6 ـ «مكعوم» از مادّه «كعم»، در اصل به معناى «بستن دهان شتر» آمده سپس توسعه يافته و به هر كسى كه دهانش را به دليلى ببندند، مكعوم گفته اند.
7 ـ «ثكلان» از ماده «ثكل»، در اصل، به معناى «از دست دادن عزيزان» است و چون در چنين حالى انسان عزادار مى شود، ثكلان به معناى «شخص گريان و عزادار» آمده است.
8 ـ شرح نهج البلاغه محمد عبده و شرح علامه خويى و شرح ابن ابى الحديد ذيل جمله مورد بحث.
9 ـ «أَخْمَل» از مادّه «خمل»، به معناى «ضعف و پنهان شدن و فراموش گشتن» است.
10 ـ «اجاج» از مادّه «اجج»، به معناى تلخ و شور شدن است.
11 ـ «ضامزة» از ماده «ضمز» به معناى «سكوت و خوددارى كردن از كلام» است.
12 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ميثم و شرح نهج البلاغه، علامه خويى و فى ظلال محمد جواد مغنيه، ذيل عبارت مورد بحث.

▲بخش چهارم

فَلْتَكُنِ الدُّنْيَا في أَعْيُنِكُمْ أَصْغَرَ مِنْ حُثَالَةِ الْقَرَظِ وَ قُرَاضَةِ الْجَلَمِ وَ اتَّعِظُوا بِمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ، قَبْلَ أَنْ يَتَّعِظَ بِكُمْ مَنْ بَعْدَكُمْ، وَ ارْفُضُوهَا ذَمِيمَةً، فَإِنَّهَا قَد رَفَضَتْ مَنْ كَانَ أَشْغَفَ بِهَا مِنْكُمْ.

### ترجمه

بايد دنيا در چشم شما كم ارزشتر از تفاله برگ هايى باشد كه با آن دبّاغى مى كنند (كه بسيار بدبو و متعفّن و بى ارزش است) يا (بى بهاتر از) بقاياى قيچى شده پشم حيوانات باشد (كه بر زمين مى ريزد و كسى به آن اعتنا ندارد). و از كسانى كه پيش از شما بودند پند گيريد، قبل از آن كه آيندگان از شما پند گيرند و اين دنياى پست و نكوهيده را رها كنيد زيرا كسانى را كه از شما شيفته تر نسبت به آن بودند رها ساخت (و به عاشقان خود كم ترين وفايى نكرد).

▲شرح و تفسير

▲از كسانى كه پيش از شما بودند پند گيريد!

در اين بخش از خطبه ـ كه آخرين بخش خطبه است ـ امام (عليه السلام) در جمله هاى كوتاه و بسيار پرمعنا به عنوان يك نتيجه گيرى نهايى، بعد از ذكر گروه هاى پنجگانه بالا مردم را به زهد در دنيا كه سرچشمه اصلى و كليد حقيقى سعادت انسان است ـ دعوت مى كند و در واقع بر اين امر تأكيد مى نهد كه تمام بدبختى هايى كه دامان گروه هاى چهارگانه فوق را گرفته و مى گيرد، از دنياپرستى و دلبسستگى بى حساب به دنيا، حاصل مى شود.

حضرت در جمله نخست مى فرمايد: بايد دنيا در چشم شما كم ارزش تر از تفاله برگ هايى باشد كه با آن دباغى مى كنند (كه بسيار بدبو و متعفّن و بى ارزش است). يا بى ارزش تر از بقاياى قيچى شده پشم حيوانات باشد (كه بر زمين مى ريزد و كسى به آن اعتنايى ندارد); فَلْتَكُنِ الدُّنْيَا في أَعْيُنِكُمْ أَصْغَرَ مِنْ حُثَالَةِ(1) الْقَرَظِ وَ قُرَاضَةِ(2) الْجَلَمِ(3).

تشبيهات فوق، بسيار حساب شده و جالب است، قرظ، (بر وزن مرض) به معناى «برگ درختان سلم» كه از آن، براى دباغى كردن پوست ها استفاده مى كردند تا پوست را محكم و قابل استفاده بيشتر كنند ـ است. بديهى است تفاله هائى كه بعد از استفاده به دور مى ريختند، بسيار آلوده و بدبو و نفرت انگيز بود و نيز هنگامى كه پشم حيوانات را قيچى مى كنند قطعات كوچكى از اطراف آن بر زمين مى ريزد كه به درد هيچ كارى نمى خورد.

بنابراين در تشبيه نخست، نفرت انگيز بودن و در تشبيه دوم، بى ارزش بودن، نهفته شده است، و امام (عليه السلام) مى فرمايد بايد دنيا در نظر شما از اينها هم كم ارزش تر باشد، همان دنيايى كه عشق به اموال آن قارون هاى طغيانگر و عشق به مقامات آن، ظالمان بيدادگر را به وجود مى آورد و حبّ آن، رأس كل خطيئه است و اين گوياترين تعبيرى است كه در اين زمينه ديده مى شود; اين از يك سو.

از سوى ديگر، در دومين جمله به زود گذر بودن دنيا و مواهب دنيا اشاره كرده مى فرمايد: «از كسانى كه پيش از شما مى زيسته اند پند گيريد، قبل از آن كه آيندگان از شما پند گيرند! (وَ اتَّعِظُوا بِمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ قَبْلَ أَنْ يَتَّعِظَ بِكُمْ مَنْ بَعْدَكُمْ).

آنها جمع كردند و اندوختند و گذاشتند و رفتند. قصرهاى ويران شده آنها و ملك به تاراج رفته و تخت سرنگون شده و قدرت بر باد رفته آنان كه بقايايش در گوشه و كنار جهان در برابر چشمان شما است، درس عبرت است و اگر از اين درس بهره لازم را نگيريد همين سرنوشت دامان شما را مى گيرد و زندگى شما درس عبرتى براى آنان مى گردد.

قرآن مجيد بارها و بارها، مردم را به عبرت گرفتن از سرنوشت پيشينيان دعوت فرموده، و آن را يكى از بهترين درس هاى بيدار كننده براى مردم هر عصر و هر زمان به شمار مى آورد. درباره فرعون و فرعونيان تعبيرات تكان دهنده اى دارد كه آنها را براى بيدار شدن بنى اسرئيل بيان مى كند، مى فرمايد:

(كَمْ تَرَكُوْا مِنْ جَنّات وَ عُيُون وَ زُرُوع وَ مَقام كَريم وَ نَعْمَة كانُوا فيها فاكِهينَ كَذالِكَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرينَ فَما بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّماءُ وَ الاَْرْضُ وَ ما كانُوا مُنْظَرينَ)(4); چه بسيار باغ ها و چشمه ها كه از خود به جاى گذاشتند و زراعت ها و قصرهاى زيبا و گران قيمت و نعمت هاى فراوان ديگرى كه در آن غرق بودند. آرى اين گونه بود ماجراى آنان و ما اينها را ميراث براى اقوام ديگرى ساختيم، نه آسمان بر آنان گريست و نه زمين (و نه اهل زمين و آسمان) و نه (به هنگام رسيدن لحظه سرنوشت) به آنها مهلتى داده شد.

ولى با نهايت تأسف، بنى اسرائيل هم از اين درس هاى بزرگ عبرتى نگرفتند و سرنوشت آنان درس ديگرى براى اقوام ديگر شد.

حضرت در سومين جمله از بىوفايى دنيا سخن مى گويد و مى فرمايد: «اين دنياى پست و نكوهيده را رها كنيد! زيرا كسانى را كه از شما شيفته تر نسبت به آن بودند، رها ساخت (و به عاشقان و دلدادگان و دلبستگان خود كم ترين وفايى نكرد و حرمت آنها را نگاه نداشت); وَ ارْفُضُوهَا ذَمِيمَةً، فَإِنَّهَا قَد رَفَضَتْ مَنْ كَانَ أَشْغَفَ(5) بِهَا مِنْكُمْ.

به اين ترتيب، اين معلّم بزرگ اخلاق و انسانيت در اين سه جمله از بى ارزش بودن و ناپايدارى و بىوفايى دنيا سخن گفته و موقعيّت آن را به خوبى روشن ساخته است.

بديهى است كه منظور از دنيا در تمام اين كلمات، همان مواهب مادّى است كه در مسير خودكامگى و عصيان و طغيان و ظلم و بيدادگرى و هوسرانى و بى بند و بارى به كار گرفته مى شود، نه آن مال و ثروت و مقامى كه ابزارى است براى وصول به اهداف معنوى و اسبابى است براى اطاعت و بندگى خدا.

«چيست دنيا؟ از خدا غافل شدن *** نى طلا و نقره و فرزند و زن»

##### 1 ـ «حُثاله» (بر وزن تفاله) در اصل به معناى «اشياى بد و بى ارزش» آمده به همين دليل به تفاله هاى روغن و مانند آن كه بى ارزش و دور ريختنى است، حثاله گفته مى شود.
2 ـ «قراضه» از مادّه «قرض» به معناى «چيدن چيزى» است و قراضه به قطعات كوچكى كه به اصطلاح از دم قيچى مى ريزد گفته مى شود، و اطلاق مقراض بر قيچى نيز از همين جهت است.
3 ـ «جَلَم» (بر وزن قلم) به معناى «قيچى» است.
4 ـ سوره دخان، آيات 25 ـ 29.
5 ـ «أشغف» در اصل، از شغاف به معناى «گره بالاى قلب يا پوسته نازك روى قلب» است كه به منزله غلافى تمام آن را در برگرفته. اين مادّه در مورد عشق هاى سوزانى كه تمام قلب را در برمى گيرد و در اعماق آن نفوذ مى كند به كار مى رود.

###

###

▲كلام سيّد رضى

مرحوم سيد رضى، در پايان اين خطبه مى گويد: بعضى از ناآگاهان اين خطبه را به معاويه نسبت داده اند; ولى بى ترديد اين خطبه از سخنان اميرمؤمنان (عليه السلام)(و هماهنگ با روح بلند او و ساير سخنان فصيح و بليغ و بيدارگر آن حضرت) است. طلا كجا و خاك كجا؟ آب گوارا و شيرين كجا و آب شور و تلخ كجا؟

دليل بر اين مطلب، سخن عمروبن بحر، جاحظ است كه ماهر در ادب و نقّاد بصير سخن مى باشد. او اين خطبه را در كتاب البيان و التبيين آورده و گفته است كه آن را به معاويه نسبت داده اند و آن گاه خود او در اين باره سخن رانده و گفته، كه اين خطبه به سخن امام (عليه السلام) و به روش او در تقسيم مردم شبيه تر است، و او است كه به بيان حال مردم، از غلبه، ذلّت، تقيّه و ترس، واردتر است. او گفته: «تا كنون چه موقع ديده ايم كه معاويه در يكى از سخنانش، مسير زهد پيش گيرد و راه و رسم بندگان خدا را انتخاب كند؟!»

▲نكته

▲دنيا از ديدگاه اولياءالله

آنچه در خطبه بالا در باره گروه هاى پنجگانه اى كه در عصر و زمان آن حضرت وجود داشتند (دنيادوستان وامانده، ظالمان خودكامه، دين به دنيا فروشان رياكار، زاهدان دروغين و مردان خدا) همان گونه كه گفتيم، منحصر به عصر و زمان آن بزرگوار نبوده و نيست و در بسيارى از جوامع امروز و ديروز نيز همانند آنها يافت مى شود و هميشه مشكلات جوامع بشرى از همان چهار گروه نخستين بوده كه در طول تاريخ، درد و رنج بسيار آفريدند و خونهاى بسيار ريختند و حقِّ مظلومان را پايمال كردند، فساد را گسترش دادند و طرفداران حق را تا آنجا كه در توان داشتند منزوى ساختند. ولى دنيا هرگز به آنها وفا نكرد و به زودى طومار زندگى آنها پيچيده شد و همه چيز را رها كردند و رفتند و زندگانى آنها درس عبرتى براى بازماندگان شد.

تعبيراتى كه امام (عليه السلام) براى هر يك از گروه هاى پنجگانه و علائم و نشانه هاى آنها ذكر مى كند، بسيار دقيق و موشكافانه است و راهنماى خوبى براى شناخت هر يك از آنها است.

از آنجا كه سرچشمه جنايات و خلاف كارى هاى گروه هاى چهارگانه نخست، عشق و دلباختگى نسبت به دنيا است، حضرت در پايان خطبه با چند جمله مؤثّر، روح دنياپرستى را در دل ها مى كُشد. نخست دنيا را چنان بى ارزش قلمداد مى كند كه حتّى آن را از تفاله هاى گنديده برگ هاى سلم ـ كه به هنگام دباغى پوست حيوانات به كار مى رود ـ بى ارزشتر مى شمرد، سپس به ناپايدارى دنيا و سرعت تحوّل آن اشاره كرده، تاريخ پيشينيان و ويرانه هاى بازمانده از آنان را به عنوان يك سند روشن ارائه مى فرمايد، و سرانجام از بىوفايى دنيا سخن مى گويد تا دلدادگانش با خبر شوند كه در آنجا خبرى نيست.

در حديثى از پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) كه از كنار لاشه حيوان گنديده اى كه در يك طرف جاده افتاده بود گذشت و اشاره اى به آن كرد و فرمود:

اَتَرَونَ هذِهِ هُنْيَةٌ عَلى أَهْلِها؟ فَوَاللهِ! الدُّنْيا أَهْوَنُ عَلَى اللهِ مِنْ هذِهِ عَلى أَهْلِها; آيا مى بينيد كه اين لاشه چقدر نزد صاحبانش بى ارزش است؟ به خدا سوگند! كه دنيا نزد خداوند از بى ارزشى اين نزد دنياگرايان بى ارزش تر است.

حضرت، سپس در ادامه اين حديث به چند نكته مهم اشاره فرمود و چنين گفت:

«اَلدُّنيا دارُ مَنْ لا دارَ لَهُ وَ مالُ مَنْ لامالَ لَهُ وَ لَها يَجْمَعُ مَنْ لاعَقْلَ لَهُ وَ شَهَواتَها يَطْلُبُ مَنْ لا فَهْمَ لَهُ وَ عَلَيْها يُعادِى مَنْ لاعِلْمَ لَهُ وَ عَلَيْها يَحْسُدُ مَنْ لافِقْهَ لَهُ وَ لَها يَسْعى مَنْ لايَقينَ لَهُ;

دنيا خانه كسى است كه (در واقع) خانه اى ندارد و مال كسى است كه مالى ندارد. تنها كسانى كه عقل ندارند، به جمع آورى دنيا مى پردازند و آنها كه شعورى ندارند، به شهوترانى در آن رو مى آورند و تنها كسانى كه آگاهى ندارند به خاطر دنيا به ستيز برمى خيزند و فقط كسانى كه فهم ندارند به خاطر آن به ديگران حسد مىورزند و كسانى كه ايمان و يقين كافى ندارند، پيوسته براى آن تلاش مى كنند».(1)

در حديث ديگرى آمده است كه حضرت مسيح در حال مكاشفه دنيا را به صورت پيرزن بى دندانى ديد كه بر او از هر گونه زينتى وجود داشت، پرسيد: «تاكنون چند همسر اختيار كرده اى؟» گفت: «از شماره خارج است.» حضرت مسيح پرسيد: همه آنها مردند يا تو را طلاق دادند؟ گفت: «نه; همه را كشتم».

حضرت عيسى فرمود: «بدا به حال همسران باقيمانده ات! چگونه از همسران پيشين تو درس عبرت نمى گيرند!»(2)

* * *

##### 1 ـ بحارالانوار، جلد 70 صفحه 122.
2 ـ منهاج البراعه، جلد 4، صفحه 58; بحارالانوار، جلد 14، صفحه 328.

####

▲خطبه سى و سوم(1)

و من خطبة له عليه السّلام

عند خروجه لقتال أهل البصرة، و فيها حكمة مبعث الرسل، ثم يذكر فضله و يذم الخارجين.

قال عبدالله بن عباس: دخلت على اميرالمؤمنين(عليه السلام) بِذي قار و هو يخصف(2)نعله فقال لى: «ما قيمة هذا النعل؟». فقلت: «لاقيمة لها!» فقال (عليه السلام): والله! لهى أحبّ الىّ من إمرتِكُمْ(3) الاّ أنْ أقيم حقاً أو أدفعْ باطلا. ثم خرج فخطب النّاس فقال:

اين خطبه را على (عليه السلام) به هنگام خروج براى جنگ با اهل بصره، ايراد فرمود و در آن فلسفه بعثت انبيا آمده و سپس فضايل خويش را برشمرده و كسانى را كه بر ضدّ او قيام كردند، نكوهيده است.

ابن عباس مى گويد: در ذى قار (شهر يا منزلى در نزديكى بصره) بر على (عليه السلام)وارد شدم امام در حالى كه مشغول وصله كردن كفش خود بود رو به من كرد و فرمود: «ارزش اين كفش چه قدر است؟» گفتم: «بهايى ندارد (بسيار كم ارزش است)». فرمود: «به خدا سوگند! همين كفش بى ارزش، براى من، از حكومت بر شما بهتر است». مگر اين كه با اين حكومت حقّى را به پا دارم يا باطلى را دفع كنم (مبادا گمان كنى قيام من براى دفع طغيانگران بصره، به خاطر تحكيم پايه هاى حكومت بر شما بوده است.) سپس امام (عليه السلام) (از خيمه) بيرون آمد و مردم را مخاطب ساخته فرمود...

##### 1 ـ سيّد رضى، اين خطبه را در دو جاى نهج البلاغه، آورده: يكى در اينجا و ديگرى در خطبه 104 و در آنجا چنين مى گويد كه گزيده اى از اين خطبه، قبلا آمده است، (اشاره به همين خطبه 33 است) ولى چون اين روايت را متفاوت با روايت پيشين ديدم كه نسبت به آن كم و زيادى دارد، لازم ديدم بار ديگر به سراغ آن بروم.
نويسنده مصادر نهج البلاغه مى گويد: از اينجا روشن مى شود كه سيد رضى تا چه حد، در نقل كلمات اميرمؤمنان على(عليه السلام) احتياط مى كرده و حتى دو روايت مشابه را در هم ادغام نمى كرده (اين سيره سيد رضى بوده و در ساير موارد نيز نهايت دقّت و امانت را در نقل كلمات مولا رعايت كرده است.)
سپس مى افزايد: از روايت مفيد(رحمه الله) در ارشاد چنين بر مى آيد كه امام(عليه السلام) اين خطبه را در «ربذه» ايراد فرموده. گروهى از زوّار بيت الله در آنجا توقف كرده بودند و هنگامى كه از حضور امام(عليه السلام) در آن سرزمين باخبر شدند، اجتماع كردند تا سخنان حضرتش را بشنوند در حالى كه امام(عليه السلام) هنوز از خيمه بيرون نيامده بود.
ابن عباس مى گويد وارد خيمه شدم، ديدم امام(عليه السلام) كفشى را وصله مى زند. عرض كردم: «نياز ما به اصلاح امورمان بيشتر و مهم تر از اين كارى است كه الان به آن مشغول هستيد.» امام(عليه السلام) پاسخى به من نداد تا از دوختن كفش فراغت حاصل كرد، در اين حال لنگه كفشِ وصله خورده را در كنار لنگه ديگر گذاشت، فرمود: «ابن عباس! اينها را قيمت بگزار!». عرض كردم: «قيمتى ندارد.». فرمود: «هر چه هست، بگو!» عرض كردم: «كم تر از يك درهم.» فرمود: «به خدا سوگند! اينها در نظر من محبوب تر است از حكومت بر شما، مگر اين كه حقّى را برپا دارم يا باطلى را دفع كنم.» عرض كردم: زوّار خانه خدا جمع شده اند تا سخنان شما را بشنوند. اجازه مى دهيد كه من براى آنها سخنى بگويم، اگر خوب باشد به حساب شما و اگر بد باشد به حساب من باشد؟ فرمود: «نه خودم براى آنها سخن مى گويم.» سپس بيرون آمد و اين خطبه را براى آنها ايراد فرمود. (مصادر نهج البلاغه، جلد 1، صفحات 421 و 422).
به هر حال به گفته مستدرك و مدارك نهج البلاغه، شيخ مفيد اين خطبه را در كتاب ارشاد آورده است. (مستدرك، صفحه 242).
2 ـ «يَخْصِفُ» از مادّه «خصف» به معناى «وصله زدن يا چسباندن قطعات چيزى به هم» است.
3 ـ «إمْرَه» (بر وزن فطره) به معناى «حكومت» است.

###

###

▲خطبه در يك نگاه

حضرت اين خطبه را در شرايطى كه ياران خود را براى خاموش كردن آتش فتنه طلحه و زبير در بصره بسيج كرده بود، ايراد كرده است.

امام (عليه السلام) از يك سو قبل از ايراد خطبه آن جمله هاى تاريخى و فراموش نشدنى را به ابن عباس مى گويد، جمله هايى كه از روحِ بلندِ امام(عليه السلام)و مقام والا و بى نظير او در عرفان و معرفة الله حكايت مى كند، حضرت مى گويد كه حكومت بر شما از اين كفشِ فرسوده و وصله خورده من نيز كم ارزش تر است، اگر به حساب عشق و علاقه به مقام و حكومت باشد، امّا اگر براى اقامه حق و ابطال باطل و سوق دادن جامعه به سوى سعادت و كمال بوده باشد، هدفِ مطلوب و دوست داشتنى من است.

و سپس افكار مردم را همراه خودش به عصر جاهليت و زمان قيام پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) مى برد و تلويحاً اشاره مى كند كه مردم بار ديگر ارزشهاى جاهلى را زنده كرده اند و من بايد همان مسير رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) را براى خاموش كردن فتنه ها و درهم پيچيدن افكار جاهلى سير كنم و حق را از درون باطل خارج سازم.

در بخش ديگرى از اين خطبه به سرزنش گروهى از قريش كه سردمداران جنگ جمل بودند پرداخته و روشن مى سازد كه انگيزه اين آتش افروزان جنگ جز حسد و كينه توزى و دنياپرستى نبوده است.

* * *

####

▲بخش اوّل

إِنَّ اللهَ بَعَثَ مُحَمَّداً(صلى الله عليه وآله وسلم) وَ لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ يَقْرَأُ كِتَاباً وَ لاَيَدَّعِي نُبُوَّةً فَسَاقَ النَّاسَ حَتَّى بَوَّأَهُمْ مَحَلَّتَهُمْ وَ بَلَّغَهُمْ مَنْجَاتَهُمْ فَاسْتَقَامَتْ قَنَاتُهُمْ وَ اطْمَأَنَّتْ صَفَاتُهُمْ.

أَمَا وَاللهِ إنْ كُنْتُ لَفِي سَاقَتِهَا حَتَّى تَوَلَّتْ بِحَذَافِيرِهَا مَا عَجَزْتُ وَ لاَجَبُنْتُ وَ إِنَّ مَسِيرِي هذَا لِمثْلِهَا; فَلاََنْقُبَنَّ الْبَاطِلَ حَتّى يَخْرُجَ الْحَقُّ مِنْ جَنْبِهِ.

### ترجمه

خداوند، محمّد(صلى الله عليه وآله وسلم) را هنگامى مبعوث كرد كه هيچ كس از عرب كتاب آسمانى نمى خواند و ادّعاى نبوّتى نداشت (از دعوت انبيا دور مانده بودند و از كتب آسمانى، محروم) او مردم را تا سر منزل سعادتشان سوق داد و به محيط رستگارى و نجات رساند.نيزه هاى آنها صاف و (در مسير صحيح) پابرجا، و جاى پاى آنها محكم شد (قدرتشان تثبيت گشت و دشمن در برابر آنها تسليم شد.)

به خدا سوگند! من در دنبالِ اين لشكر بودم و آنها را به پيشروى وامى داشتم تا گروه طرفداران باطل، به طور كامل عقب نشينى كردند (و حقْ ظاهر و پيروز گشت). من در انجام اين وظيفه هرگز ناتوان نشدم و ترس به خود راه ندادم و هم اكنون مسير من (در حركت به سوى جنگ جمل) نيز به سوى همان هدف است. به خدا سوگند! من پرده باطل را مى شكافم! تا حق از پهلوى آن خارج گردد.

▲شرح و تفسير

▲من پرده باطل را مى شكافم!

امام (عليه السلام)در آغاز اين خطبه ـ چنان كه گفته شد ـ به عصر بعثت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) و ظهور انقلاب اسلامى در جزيرة العرب اشاره مى كند و نشان مى دهد كه مردم در عصر جاهليت در چه شرايطى مى زيستند و پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)آنها را به چه افتخار و سعادتى رسانيد، مى فرمايد:

خداوند محمد(صلى الله عليه وآله وسلم)را هنگامى مبعوث كرد كه هيچ كس از عرب كتاب آسمانى نمى خواند و ادّعاى نبوّتى نداشت (همه آنها از دعوت انبيا دور مانده بودند و از كتب آسمانى، محروم و در گرداب شرك و كفر غوطهور بودند);(إِنَّ اللهَ بَعَثَ مُحَمَّداً(صلى الله عليه وآله وسلم) وَ لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ يَقْرَأُ كِتَاباً وَ لاَيَدَّعِي نُبُوَّةً).

بعضى از مفسران معروف نهج البلاغه در اينجا اين سؤال را مطرح كرده اند كه چگونه مى توان گفت كه احدى از عرب نه كتاب آسمانى داشت و نه پيرو پيامبرى از پيامبران خدا بود، در حالى كه مى دانيم كه جمعيت قابل ملاحظه اى از يهود و گروهى از مسيحيان در آن سرزمين مى زيستند و كتابى به نام تورات و انجيل در ميان آنان بود؟ سپس در جواب اين سؤال اشاره به تحريف تورات و انجيل كرده اند. بنابراين كتابى كه در ميان آنها بود، كتاب راستين نبود و نيز پيروى آنان از حضرت موسى و مسيح، دروغين بود. آنها آن گاه به اين آيه استدلال كرده اند كه مى فرمايد:

(قُلْ مَنْ اَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذى جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَ هُدىً لِلنّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطيسَ تُبْدُونَها وَ تُخْفُونَ كَثيراً);

«بگو: چه كسى كتابى را كه موسى آورد، نازل كرد، كتابى كه نور و هدايت براى مردم بود؟ (امّا شما يهود) آن را به صورت پراكنده اى در آورديد، قسمتى را (كه به سود شما است) آشكار مى سازيد و بسيارى را (كه برخلاف هواى نفسانى شما است) پنهان مى داريد؟(1)»

اين احتمال را نيز داده اند كه منظور عرب، در اينجا اكثريت آنها است كه مشرك و بت پرست بودند.

پاسخ سومى كه به اين سؤال مى توان داد اين است كه يهود جزوِ ساكنان بومى جزيرة العرب نبودند، بلكه طبق آنچه در تواريخ معروف آمده است، هنگامى كه بشارت هاى ظهور پيامبر اسلام را در كتب خود خواندند و احساس كردند وقت ظهور نزديك شده، به آنجا آمدند كه شاهد ظهور آن بزرگوار باشند، هر چند بعداً از ترس اين كه منافع شان به خطر افتد، راه نفاق و عداوت را پوييدند. مسيحيان نيز، احتمالا مهاجران و در عين حال، بسيار در اقليت بودند.

به هر حال، امام (عليه السلام) در اين سخن به دور ماندن اقوام جاهلى از سرچشمه وحى و نبوت اشاره مى كند و همين يك نكته نشان مى دهد كه تا چه حدّ آنها در گرداب شرك غوطهور بودند و در شعله هاى آتش فساد مى سوختند.

حضرت سپس روشن مى سازد كه آنها در پرتوِ انوار وحى و نبوت و طلوع آفتاب عالمتاب اسلام، به كجا رسيده اند. مى فرمايد: «او مردم را تا سر منزل سعادتشان سوق داد و به محيط رستگارى و نجات رسانيد»; (فَسَاقَ النَّاسَ حَتَّى بَوَّأَهُمْ مَحَلَّتَهُمْ وَ بَلَّغَهُمْ مَنْجَاتَهُمْ)(2).

نه تنها آنها را از شرك و كفر و انحرافات عقيدتى رهايى بخشيد و فساد اخلاق و ظلم و بى عدالتى را از ميان آنان برچيد، بلكه قوّت و قدرت و حكومت و تمدن درخشانى را براى آنها نيز فراهم ساخت، و لذا حضرت در ادامه سخن مى افزايد: «نيزه هاى آنها صاف و (در مسير صحيح) پابرجا و جاى پاى آنها محكم شد;

(فَاسْتَقَامَتْ قَنَاتُهُمْ(3) وَ اطْمَأَنَّتْ صَفَاتُهُمْ(4)).

و به اين ترتيب هم به پيروزى معنوى دست يافتند و هم به قدرت و نعمت هاى مادّى و اينها همه از بركت قيام پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) و نزول قرآن مجيد بود.

تعبير به «مَحَلَّتَهُمْ» اشاره به جايگاه شايسته اى است كه مى بايد انسانِ بافضيلت، به آن برسد و تعبير به «مَنْجاتَهُمْ» اشاره به نقطه نجاتى است كه هيچ گونه جاى خوف و وحشت در آن نيست و نجات و رستگارى را تضمين مى كند.

و تعبير به «اَسْتَقامَتْ قَناتُهُمْ» با توجه به اين كه، «اسْتَقامَتْ» به معناى راستى و پابرجايى، و «قَناة» به معناى «نيزه» است، اشاره به قوّت و قدرت و پيروزى و غلبه بر دشمنان است.

بعضى از شارحان نهج البلاغه، استقامت را در اينجا، اشاره به صاف بودن نيزه ها كه كنايه اى است از انتظام امور و نظم حكومت و دولت و جامعه و قوّت و قدرت، دانسته اند، ولى با توجه به اين كه نيزه معمولا راست و مستقيم است و اگر كج شود مى شكند و قابل راست كردن نيست (زيرا آن را از چوب مى ساختند نه از فلزات) ممكن است اين تعبير اشاره به آرامش و اطمينان خاطر باشد; چرا كه سربازان در هنگام آرامش پاى نيزه هاى خود را در زمين فرو مى كردند و به صورت صاف و مستقيم باقى مى ماند و اين نشان مى داد كه آنها از حمله دشمن در امانند و خيالشان راحت است.

تعبير به «اطْمَأَنَّتْ صَفَاتُهُمْ» با توجه به اين كه «صَفات» به معناى سنگ صاف و بزرگ و محكم است، اشاره به اين نكته است كه در پرتو ظهور اسلام و قيام رسول الله(صلى الله عليه وآله وسلم) جايگاه آنها محكم و مطمئن و جاى پايشان در زندگى فردى و اجتماعى مستقر و ثابت گرديد. در بيابان هايى كه عرب رفت و آمد داشت، غالباً شن هائى نرم و متحرك بود و عبور از آنها، حتّى ايستادن روى آنها، خالى از لغزش و اضطراب و اشكال نبود، ولى هنگامى كه روى سنگ هاى بزرگ و محكم و صاف قرار مى گرفتند، هم نشست و برخاستشان آسان بود و هم راه رفتنشان.

سپس امام(عليه السلام)در ادامه اين سخن مى افزايد: به خدا سوگند! من به دنبال اين لشكر بودم و آنها را به پيشروى وامى داشتم تا گروه طرفداران باطل، به طور كامل عقب نشينى كردند (و حقْ ظاهر و پيروز گشت); (أَمَا وَاللهِ إنْ كُنْتُ لَفِي سَاقَتِهَا(5) حَتَّى تَوَلَّتْ بِحَذَافِيرِهَا)(6).

در مواردى كه لشكريان تازه كارند و يا دشمن نيرومند و قوى است و احتمال عقب نشينى در آنان مى رود، فرماندهِ لشكر، بعضى از معاونان شجاع و آگاه خود را در دنبال لشكر قرار مى دهد كه آنها را تشويق به پيشروى و حركت به سوى جلو كنند و از عقب نشينى احتمالى آنها جلوگيرى كنند، در واقع لشكرهاى مهم مانند يك ناقه سوارى است كه در گذرگاه هاى سخت، بايد يك نفر زمام آنها را در دست بگيرد و ديگرى از پشت سر به جلو براند تا از آن گذرگاه مشكل به سلامت بگذرد. گويا سخن امام در اينجا، اشاره به همين نكته باشد كه پيامبر اين وظيفه را بر عهده من گذارده بود كه لشكر تازه كار اسلام را در برابر انبوه مشكلات و خطراتى كه در پيش دارند به جلو برانم. يا اين كه اشاره به اين است كه من و پيامبر، هر دو در پشت سر اين لشكر قرار داشتيم و آنها را به پيش مى رانديم (به قرينه جمله «فَساقَ النّاس»)

در هر حال همه اينها اشاره دارد به عصر قيام پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) و نقش بسيار مهمى كه على(عليه السلام)در پيروزى لشكر اسلام بر كفر داشت.

و حضرت براى اين كه اثبات كند كه وظيفه خود را به خوبى انجام داد، مى فرمايد: «من در انجام اين وظيفه هرگز ناتوان نشدم و ترس به خود راه ندادم. (مَا عَجَزْتُ وَ لاَجَبُنْتُ).»

بديهى است كه عقب نشينى يا به خاطر عجز و ناتوانى است و يا ترس و وحشت در عين داشتن قدرت، و هنگامى كه امام مى فرمايد: «نه عاجز و ناتوان شدم و نه ترسيدم»، اشاره به اين مى كند كه هيچ يك از عوامل ضعف و ناتوانى در من نبود.

سپس حضرت اين مقدمه را به ذى المقدّمه اى كه هدف نهايى امام را تشكيل مى دهد، مربوط مى سازد و مى فرمايد: «هم اكنون مسير من (در حركت به سوى ميدان جنگ جمل) نيز به سوى همان هدف است; (وَ إِنَّ مَسِيرِي هذَا لِمثْلِهَا).

آرى، امام در اين بيان اشاره به يك نكته مهم مى كند و آن اين كه امّت اسلامى در آن زمان برگشت به سوى افكار و برنامه ها و سنن جاهلى را شروع كرده بود و هر روز از مسير پيغمبر و اسلام و قرآن فاصله بيشترى مى گرفت كه يك نمونه آن، حركت ظالمانه آتش افروزان جنگ جمل براى كسب قدرت، همراه با شكستن بيعت و ريختن خون مسلمانان است.

امام مى خواست اين عقب گرد به سوى جاهليت را در هم بشكند و باز، رسالت تاريخى خود را در حمايت از انقلاب اسلام، تجديد كند.

به همين دليل در دنباله اين سخن مى افزايد: به خدا سوگند! من باطل را مى شكافم تا حق از پهلوى آن خارج گردد.(فَلاََنْقُبَنَّ(7) الْبَاطِلَ حَتّى يَخْرُجَ الْحَقُّ مِنْ جَنْبِهِ).

با توجه به اين كه «أَنْقُبَنَّ» از مادّه «نقب» به معناى «سوراخ كردن و شكافتن و گشودن چيزى» است، اين تعبير اشاره به اين حقيقت دارد كه تا پرده هاى باطل شكافته نشود، حقْ ظهور و بروز نمى كند.

به تعبير ديگر، باطل هميشه سعى دارد تا پوششى بر روى حق بيفكند و آن را مخفى و مكتوم سازد.

هنگامى كه پرده هاى باطل شكافته شد، نور حق و جلوه واقعيّت، براى همگان آشكار مى گردد.

اين تعبير ممكن است كه اشاره به نكته ديگرى نيز باشد و آن اين كه اساس جهان بر حق است و در باطن هر موجودى حق نهفته شده است، به ويژه در فطرت هر انسانى نور حق قرار گرفته است، ولى باطل امر عارضى است كه چهره حق را مى پوشاند.

هرگاه اين امر عارضى كنار رود، چهره حق از درون اشيا ظاهر مى شود و هرگاه تعليمات گمراه كننده از ميان برداشته شود، نور فطرت انسانى پرتوافكن مى گردد.

همان گونه كه در آغاز خطبه گفته شد، محتواى اين خطبه با تعبيراتى كه مختصرى با تعبيرات اين خطبه متفاوت است، در خطبه 104 نيز آمده است، در آنجا مى فرمايد:

(وَ أَيمُ اللهِ! لَأَبْقُرَنَّ الْباطِلَ حتّى أُخْرِجَ الْحَقَّ مِن خاصِرَتِهِ; به خدا سوگند! من، (پرده) باطل را مى شكافم، تا حق را از پهلوى آن بيرون كشم.

##### 1 ـ سوره انعام، آيه 91.
2 ـ «بوّأ» از مادّه «بوء» در اصل به معناى صاف بودن مكان است، در مقابل «نَبْوَه» كه به معناى بلندى و ناهموارى است. در جمله مورد بحث، اين كلمه به معناى «صاف و منظم كردن محل استقرار» است.
3 ـ «قنات» از مادّه «قنو» در اصل به معناى «شاخه درخت» است و نيزه را به خاطر شباهتش به شاخه درختان، «قنات» مى گويند و نيز به كاريزهايى كه براى استفاده از آب حفر مى كنند، به خاطر مسير صاف و مستقيم شان، قنات مى گويند.
4 ـ «صفات»، سنگ صاف و بزرگ و محكم و گسترده است.
5 ـ «ساقه» از مادّه «سوق» جمع «سائق» به معناى «راننده و پيش برنده» است. در اصل، «سوقه» بوده، سپس بر اساس قواعد اعلال ساق شده است.
6 ـ «حذافير» جمع «حُذْفور» (بر وزن مزدور) به معناى «جانب و شريف و جمع زياد» است و در اينجا، حذافير، به معناى تمام جوانب مطلب آمده است. ضمناً توجه داشته باشيد كه ضمير در «ساقَتِها» ظاهراً به جماعت مردم عصر جاهليت برمى گردد كه اسلام را برگزيدند و ضمير در «تولّت» و «حذافيرها» ممكن است به دشمنان اسلام بازگردد كه با پيروزى اسلام همگى پشت كردند و عقب نشستند. و نيز ممكن است به مردم عصر جاهليت برگردد كه به اسلام روى آوردند و نسبت به آنچه در گذشته داشتند رويگردان شدند.
7 ـ «أنْقُبَنَّ» از مادّه «نقب» به معناى «سوراخ كردن و شكافتن و گشودن» آمده است. و «نقب» را به كانال هاى زيرزمينى اطلاق مى كنند، به خاطر آن كه زمين را مى شكافند و پيش مى روند. و بحث و تنقيب به سخنانى گفته مى شود كه مطالب را مى شكافد و حقايق را آشكار مى سازد. و نقيب به كسى مى گويند كه درباره گروهى بررسى مى كند و از حال آنها آگاه است. و نقاب صورت را از اين جهت نقاب مى گويند كه معمولا در وسط آنجايى براى ديدن باز بوده است.

###

###

▲نكته ها

▲1 ـ «ذى قار» كجاست؟

همان گونه كه در تفسير خطبه نيز اشاره شد، ذى قار، محلّى بوده بين بصره و كوفه كه قبل از اسلام، ميان عرب و سپاه ساسانى، جنگى در آنجا بروز كرد و سپاه ساسانى عقب نشينى كردند و اعراب پيروز شدند.(1)

بعضى مى گويند كه وجه نامگذارى آن به ذى قار به خاطر چاهى بوده كه آب آن سياه، مانند قير بوده است.(2)

ابن عباس مى گويد: هنگامى كه در ركاب على(عليه السلام)به ذى قار رسيديم و توقف كرديم، به امام عرض كردم: «از كوفه افراد كمى به يارى شما شتافتند.» امام فرمود:

«6560 نفر بدون كم و زياد به يارى ام خواهند آمد.» ابن عباس مى گويد: «من از تعيين دقيق آنها تعجب كردم و با خود گفتم كه حتماً آنان را شماره خواهم كرد.»

پانزده روز در ذى قار توقف كرديم تا اين كه صداى شيهه اسب ها و استرها بلند شد و لشكر كوفه فرا رسيدند. من آنها را دقيقاً شمردم، ديدم درست همان تعدادى هستند كه امام فرمود. گفتم: الله اكبر، صَدَقَ اللهُ و رسولُهُ.

اين تعبير ابن عباس، ممكن است اشاره به اين باشد كه على(عليه السلام)اين مسائل را دقيقاً از پيامبر شنيده بود و بر اساس آن، پيشگويى مى فرمود.

ابن ابى الحديد، بعد از ذكر اين نكته مى افزايد: هنگامى كه اهل كوفه بر على(عليه السلام)وارد شدند، بر آن حضرت سلام كردند و گفتند: شكر خدا را، اى اميرمؤمنان! كه ما را به يارى تو اختصاص داد و با نصرت تو گرامى داشت. ما دعوت تو را از دل و جان پذيرفتيم، هر دستورى دارى بفرما!»

امام (عليه السلام) نيز از احساسات آنها تقدير و تمجيد فرمود و دستور داد براى فرونشاندن آتش فتنه به سوى بصره حركت كنند.(3)

##### 1 ـ كامل ابن اثير، جلد 1، صفحات 482 ـ 489.
2 ـ معارج نهج البلاغه، صفحه 122.
3 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 187 ـ 188 (با كمى تلخيص).

###

###

▲2 ـ جاهليت عرب

هر قدر درباره عظمت اسلام، به خاطر ظهورش در ميان يك گروه بسيار عقب افتاده و متعصّب و لجوج سخن گفته شود، باز هم كم است. مردم عصر جاهليت، انحرافات بسيار و صفات منفى فراوانى داشتند، ولى بد نيست در اينجا تنها به يكى از آنها يعنى تعصّب و لجاجت فوق العاده و نفوذ ناپذيرى در برابر افكار و سخنان ديگران اشاره كنيم.

يكى از محقّقان مسيحى، معتقد به ارتباط ميان اين تعصّب جاهلى و آب و هواى منطقه حجاز است و مى گويد: «طبيعت منطقه خشك بود و طبيعت مردمش نيز خشك و انعطاف ناپذير. و نفوذ در آنها به وسيله پيامبر اسلام اعجاز بزرگى بود.

اگر اين جمله را به اين سخن اضافه كنيم كه جهل و نادانى و دورى از علم و دانش و پايين بودن سطح فكر و فرهنگ و آلوده بودن به انواع خرافات، عوامل مهمِّ ديگرى براى تعصّب و لجاجت و نفوذ ناپذيرى است، تصديق خواهيم كرد كه هدايت چنين مردمى چه معجزه بزرگى بوده است!

قرآن مجيد پر است از آياتى كه حكايت از لجاجت شديد آنها مى كند تا آنجا كه در ذيل آيات شريفه (سَأَلَ سائِلٌ بِعَذاب واقِع);(1) تقاضا كننده اى تقاضاى عذابى كرد كه واقع شد... و آيه; (وَ اِذْ قالُوا الْلّهُمَّ اِنْ كانَ هذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً...)(2);

(به خاطر بياور) زمانى را كه گفتند: «پروردگارا! اگر اين، حق است و از طرف تو است، بارانى از سنگ از آسمان بر ما فرودآر يا عذابى دردناك براى ما بفرست.»

شأن نزول هايى نقل شده كه حكايت از عمق تعصّب آنان مى كند، به اندازه اى كه حتّى حاضر بودند در مسير لجاجت خويش، جان خود را نيز از دست بدهند.

براستى نفوذ در ميان چنين جمعيّتى و هدايت و تربيت آنها، از معجزات بزرگ است! اين همان چيزى است كه در خطبه بالا به آن اشاره شده است، هر چند با نهايت تأسف بعد از رحلت پيامبر اسلام در فاصله نه چندان زيادى، بازماندگان اقوام جاهليت در پُسْت هاى كليدى حكومت اسلامى جاى گرفتند و بسيارى از زحمات گرامى پيامبر اسلام را بر باد دادند و على(عليه السلام)مطابق آنچه در خطبه بالا آمده، تلاش فراوانى براى باز گرداندن مردم به مسير اصلى عصر پيامبر انجام داد.

##### 1 ـ سوره معارج، آيه 1.
2 ـ سوره انفال، آيه 32.

▲3 ـ حديث خاصِفُ النَّعل

در آغاز اين خطبه تعبير «يَخْصِفُ نَعْلَهُ» ـ آن حضرت، كفش خود را وصله مى زد ـ ما را به ياد حديث «خاصِفُ النَّعْلِ» در عصر پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) مى اندازد كه از فضايل معروف اميرمؤمنان على(عليه السلام)است. در سنن ترمذى آمده است كه روزى، پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) مشركان قريش را مخاطب ساخت و فرمود:

«لَتَنْتَهَنَّ اَوْ لَيَبْعَثَنَّ اللهُ عَلَيْكُمْ مَنْ يَضْرِبُ رِقابَكُمْ بِالْسَّيْفِ عَلَى الدّينِ قَدِ امْتَحَنَ اللهُ قَلْبَهُ عَلَى الاِْيمانِ; يا از عقايد و كارهاى خلاف خود دست برداريد يا خداوند كسى را برمى انگيزد كه با شمشير، به خاطر دفاع از اسلام، گردن شما را مى زند; كسى كه خداوند قلب او را بر ايمان آزموده (و مملوّ از ايمان به خودش ساخته است).»

حاضران سؤال كردند: «آن شخص كيست؟». ابوبكر پرسيد: «آن شخص كيست؟». عُمر پرسيد: «آن شخص كيست؟»

پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)فرمود: «هُوَ خاصِفُ النَّعْلِ; او كسى است كه مشغول وصله كردن كفش است.» اين در حالى بود كه پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) نعلين خود را به على(عليه السلام)داده بود تا آن را وصله كند... .

ترمذى سپس از ابوعيسى نقل مى كند كه اين حديث حديث صحيحى است.(1)

بديهى است كار على(عليه السلام)هم در عصر پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)و هم در زمان خلافتش، به خاطر نشان دادن نهايت تواضع در برابر مردم و بى اعتنايى به دنيا و الگو قرار دادن براى ساده زيستن است.

##### 1 ـ صحيح ترمذى، جلد 5، صفحه 634، (چاپ داراحياء التراث العربى). در كتاب ينابيع المودّة، نيز اين حديث، مطابق نقل تزمذى آمده است: (ينابيع المودّة، صفحه 59).
اين حديث در كتب بزرگان شيعه نيز آمده است، از جمله در بحارالانوار، جلد 32، صفحه 300، و احقاق الحق، جلد 6، صفحه 425.

####

▲بخش دوم

مَالي وَلِقُرَيْش؟ وَاللهِ! لَقَدْ قَاتَلْتُهُمْ كَافِرِينَ وَ لاَُقَاتِلَنَّهُمْ مَفْتُونِينَ وَ إِنِّي لَصَاحِبُهُمْ بِالاَْمْسِ كَمَا أَنَا صَاحِبُهُمُ الْيَوْمَ! وَاللهِ! ماتَنْقِمُ مِنّا قُرَيْشٌ اِلاَّ أَنَّ اللهَ اخْتارَنا عَلَيْهِمْ، فَأَدْخَلْناهُمْ فى حَيِّزِنا، فَكانُوا كَما قالَ الاَْوَّلُ:

أَدَمْتَ لَعَمْرِى شُرْبَكَ الْمَحْضَ صابِحاً *** وَ أَكْلَكَ بِالزُّبْدِ الْمُقَشَّرَةَ الْبُجْرا

وَ نَحْنُ وَهَبْناكَ الْعَلاءَ وَ لَمْ تَكُنْ *** عَلِيّاً وَ حُطْنا حَوْلَكَ الْجُرْدَ وَ السُّمْرَا

### ترجمه

قريش از من چه مى خواهد؟ به خدا سوگند! هنگامى كه كافر بودند با آنها جنگيدم و اكنون كه منحرف شده اند باز با آنها مى جنگم (تا به راه خدا برگردند). من همان كسى هستم كه ديروز (در غزوات اسلامى) در برابر آنان بودم، همان گونه كه امروز نيز در برابر آنها هستم، (همان بازوى مرد افكن و همان شمشير ذوالفقار در اختيار من است). به خدا سوگند! قريش از ما انتقام نمى گيرد، جز به خاطر اين كه خداوند ما را از ميان آنها برگزيده است، ولى (با اين حال) ما آنها را در زمره خويش داخل كرديم، امّا سرانجام همان شد كه شاعر گفته است:

ـ «به جان خودم سوگند، هر صبح از شير خالص صاف نوشيدى و به قدر كافى از سر شير و كره و خرماى بدون هسته خوردى و از غذاهاى لذيذ به طور كامل بهره گرفتى.

ـ و ما به تو عظمت بخشيديم، در حالى كه بزرگ نبودى! و در اطراف تو با اسب و نيزه پاسدارى داديم (و نگهداريت كرديم، ولى تو قدر اين نعمت را نشناختى.)»

▲شرح و تفسير

▲قريش از من چه مى خواهد؟!

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) به روابط خود با قريش در گذشته و حال مى پردازد; زيرا اين خطبه در آستانه جنگ جمل ايراد شده و مى دانيم كه آتش افروزان جنگ جمل طلحه و زبير و افراد ديگرى از كينه توزان قريش بوده اند، كه آشكارا يا در پشت صحنه حركت اين جنگ را اداره مى كردند.

به همين دليل امام (عليه السلام) به عنوان يك هشدار اين سخنان را ايراد مى كند، تا مردم از انگيزه هاى واقعى جنگ جمل آگاه شوند، نخست مى فرمايد: «قريش از من چه مى خواهد؟»

به خدا سوگند! هنگامى كه كافر بودند با آنها جنگيدم و اكنون كه (بعد از قبول اسلام) منحرف شده اند باز با آنها مى جنگم، (تا به راه خدا برگردند); (مالِى وَ لِقُرَيْش؟ وَ اللهِ! لَقَدْ قاتَلْتُهُمْ كافِرِينَ وَ لاَُقاتِلَنَّهُمْ مَفْتُونِينَ)(1).

آرى آنها در آغاز، مشرك بودند و با دعوت پيامبر و شمشير على(عليه السلام)به اسلام پيوستند، ولى بعد از اين رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)به خاطر جاه طلبى ها، تدريجاً از حق، فاصله گرفتند تا آنجا كه با جانشين رسول خدا، على(عليه السلام)كه خودشان نيز با او بيعت كرده بودند، به مقابله برخاستند.

«مفتون» از مادّه «فتن» به معناى «فريب و انحراف» و گاه به معناى «شرك و كفر» آمده است و ممكن است كه در جمله مورد بحث نيز اشاره به انحراف آنها از اسلام به سوى كفر باشد.

در رواياتى كه از پيغمبر اكرم نقل شده، مى خوانيم كه آن حضرت به على(عليه السلام)فرمود: «يا عَلىُّ! حَرْبُكَ حَرْبىْ وَ سِلْمُكَ سِلْمى; جنگ با تو مانند جنگ با من است و صلح با تو مانند صلح با من است»(2).

مطابق اين بيان، كسانى كه با آن حضرت در ميدان هاى جنگ جمل و صفين و نهروان به مقابله برخاستند از اسلام بيرون رفتند; زيرا بى شك كسانى كه با پيامبر به مقابله برخاستند كافر بودند.

در اينجا ممكن است اين سؤال پيش آيد كه اگر چنين است، مى بايست لشكر پيروزمند على(عليه السلام)در جمل، مخالفان را به اسارت گرفته باشد و اموالشان جزء غنائم جنگى گردد، در حالى كه امام هرگز با آنها اين معامله را نكرد؟

در پاسخ گفته اند كه امام حق داشت چنين كارى را بكند، ولى روى ملاحظاتى، از قبيل ملاحظه شرائط زمان و مكان، از اين كار صرف نظر كرد.

اضافه بر اين لزومى ندارد كه همه كفّار احكامشان يكسان باشد و ممكن است اين گروه از مسلمانان كه بر امام زمان شان خروج مى كنند و كافر مى شوند، از حكم اسارت و گرفتن اموال شان به عنوان غنائم جنگى، مستثنا باشند.

در بعضى از روايات آمده است كه مروان بن حكم مى گويد: هنگامى كه على(عليه السلام)ما را در بصره شكست داد، اموال مردم را به آنها باز گرداند. هر كس اقامه بيّنه و شاهدى مى كرد، اموالش را به او مى داد و هر كس اقامّه بيّنه و شاهدى نمى كرد، او را سوگند مى داد. كسى عرض كرد: اى اميرمؤمنان! غنائم و اسيران را در ميان ما تقسيم كن! امام، پاسخى نداد. هنگامى كه اصرار كردند حضرت (برآشفت) و فرمود: «أيُّكُمْ يَأْخُذُ اُمَّهُ فِى سَهْمِهِ; كداميك از شما مادرش را (اشاره به عايشه است) در سهم خود مى پذيرد»؟(3)

از بعضى از روايات نيز استفاده مى شود كه على(عليه السلام) اهل بصره را مشمول منّت و عفو خود قرارداده، همان گونه كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) با اهل مكّه بعد از فتح آن، چنين معامله اى كرد.

نيز استفاده مى شود كه او مى خواست اين مسأله به صورت يك سنّت در نيايد، زيرا، مى دانست در آينده شيعيان او تحت فشار ظالمان قرار مى گيرند و ممكن است كه با آنان چنين معامله اى شود.(4)

به هر حال منظور امام از اين سخن، اين است كه او نسبت به قريش هيچ گونه كينه و عداوت خاصّى ندارد و اگر آنها بذر حسادت و عداوت در دل هاى خود پاشيده اند، به خاطر آن است كه امام، در ميدان هاى نبرد حق و باطل، در آغاز اسلام در برابر آنها ايستاد و اين چيزى جز اجراى فرمان خدا نبود و در جنگ جمل نيز جز اجراى حكم حق نظرى نداشت.

حضرت سپس در ادامه اين سخن مى افزايد: «اينها نبايد فراموش كنند كه من همان كسى هستم كه ديروز (در غزوات اسلامى) با آنها (و در برابر آنان) بودم، همان گونه كه امروز نيز در برابر آنها هستم; (وَ اِنّى لَصاحِبُهُمْ بِالاْمْسِ كَما أَنَا صاحِبُهُمُ الْيَوْمَ)!

همان بازوى مردافكن و همان شمشير برّان كه ضربات آن را در جنگ هاى بدر و اُحد و اَحزاب به آنان نشان دادم، امروز نيز در اختيار من است و اين در واقع تهديد و پيام گويايى است براى آتش افروزان جنگ جمل.

گاه گفته شده است كه اين سخن در حق امثال معاويه و عمروعاص (و مروان) صادق است كه در جنگ هاى اسلامى در برابر پيامبر بودند، ولى در حقِّ طلحه و زبير كه آتش افروزان اصلى جنگ جمل بودند، صادق نيست; زيرا آنها در اين جنگها همراه پيامبر بودند.

اين سؤال را چنين جواب داده اند كه مرادِ امام شخصِ معيّنى نيست، ولى هدف، بيان اين حقيقت است كه در عصر رسول خدا، در راه حق به مبارزه با باطل مى كوشيد و بعد از رسول خدا نيز در همين راه گام برمى دارد (و مى دانيم كه قريش به صورت گروهى، در آن زمان، در صف نخست مخالفان بودند).(5)

اضافه بر اين درست است كه طلحه و زبير در كنار پيامبر بودند، ولى بسيارى از لشكريان جمل و از جمله مروان از قريش بودند.

حضرت سپس به يكى ديگر از انگيزه هاى اصلى آتش افروزان جنگ جمل اشاره كرده، مى فرمايد: به خدا سوگند! قريش از ما انتقام نمى گيرد جز به خاطر اين كه خداوند ما را از ميان آنها برگزيده و (بر آنان مقدّم داشته است)، ولى (با اين حال ما) آنها را در زمره خويش داخل كرديم. وَاللهِ! ماتَنْقِمُ مِنّا قُرَيْشٌ اِلاَّ أَنَّ اللهَ اخْتارَنا عَلَيْهِمْ، فَأَدْخَلْناهُمْ فى حَيِّزِنا».

سپس مى افزايد: «امّا سرانجام همان شد كه شاعر گفته است كه: به جان خودم سوگند! كه هر صبح، از شير خالص صاف نوشيدى. و به قدر كافى از سر شير و كره و خرماى بدون هسته خوردى و (از غذاهاى لذيذ به طور كامل بهره گرفتى.) ما به تو عظمت بخشيديم، در حالى كه بزرگ نبودى! و در اطراف تو، با اسب و نيزه پاسدارى داديم (و نگهدارى ات كرديم)، ولى تو قدر اين نعمت را نشناختى; فَكانُوا كَما قالَ الاَْوَّلُ(6):

أَدَمْتَ لَعَمْرِى شُرْبَكَ الْمَحْضَ(7) صابِحاً *** وَ أَكْلَكَ بِالزُّبْدِ(8) الْمُقَشَّرَةَ(9) الْبُجْرا(10)

وَ نَحْنُ وَهَبْناكَ الْعَلاءَ وَ لَمْ تَكُنْ *** عَلِيّاً وَ حُطْنا حَوْلَكَ الْجُرْدَ(11) وَ السُّمْرَا(12)

آرى، آنها نسبت به ما شديداً رشك بردند و حسد ورزيدند، ولى اين خواست خدا بود كه نبوّت و امامت را در ميان ما قرار داد، با اين حال ما مقابله به مثل نكرديم و به آنها بها داديم و شخصيت و مقام بخشيديم و از خطاهاى شان درگذشتيم و در برابر دشمنان از آنها حفاظت كرديم، ولى آنها نه تنها قدر اين نعمت هاى بزرگ را ندانستند، بلكه به روى ما شمشير كشيدند و به مقابله و جنگ ناجوانمردانه برخاستند.

ما به مقتضاى دستور الهى صله رحم با آنها رفتار كرديم و تا آنجا كه ممكن بود محبّت كرديم، امّا آنها قطع رحم كردند و به منازعه برخاستند و آتش جنگ جمل را برافروختند تا مسلمانان را در مقابل هم قرار دهند و خون هاى ناآگاهان و بيگناهان را بريزند و ويرانى ها به بار آوردند.

قريش با اين عمل خود، در واقع مانند هر حسود ديگرى به حكمت خدا اعتراض دارند.

آنجا كه مى فرمايد: (اَللهُ أعْلَمُ حَيثُ يَجْعَلُ رِسالَتَةُ)(13); خدا آگاه تر است كه رسالت و نبوّتش را در كجا و در چه خاندانى قرار دهد».

و نيز مى فرمايد: (أمْ يَحْسُدُونَ النّاسَ عَلى مَآ آتاهُمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ اِبْراهيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظيماً(14); آنها نسبت به مردم، (اشاره به پيغمبر و خاندان او است) كه از ميان توده هاى مردم برخاستند، بر آن چه خدا از فضلش به آنها بخشيده است، حسد مىورزند، در حالى كه ما به آل ابراهيم كتاب و حكمت بخشيديم و حكومت عظيمى به آنها داديم.

و نيز مى فرمايد: (قُلِ اللّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِى الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ اِنَّكَ عَلى كُلِّ شَىء قَديرٌ);(15) بگو: بارالها! مالك حكومتها تويى، به هر كس بخواهى حكومت مى بخشى و از هر كس بخواهى مى گيرى، و هر كس را بخواهى عزّت مى دهى و هر كه را بخواهى خوار مى كنى. تمام خوبى ها به دست تو است و تو بر هر چيزى قادرى».

بديهى است كه اگر انسان به اين اصول قرآنى ايمانى راسخ داشته باشد، هرگز نسبت به كسانى كه خداوند بر طبق حكمتش، آنها را مشمول مقام نبوّت و امامت قرار داده، حسد نمىورزد و حكمت خداوند را زير سؤال نمى برد.

##### 1 ـ «مفتونين» از مادّه «فتنه» در اصل به معناى امتحان و ابتلاء است، سپس به معناى عذاب و شكنجه و فريب و گمراهى نيز آمده است، و در اينجا به معناى اخير است.
2 ـ اين روايت را ابن مغازلى شافعى، در كتاب مناقب اميرالمؤمنين و ابن ابى الحديد، در شرح نهج البلاغه، و محقق كركى، در نفحات اللاهوت آورده اند: احقاق الحق، جلد 6، صفحه 440.
جالب توجه اين كه «ابن ابى الحديد» در شرح نامه 65 نهج البلاغه، مى گويد: فرض كنيم كه پيغمبر(صلى الله عليه وآله وسلم)على را به جانشينى خود ـ آنچنان كه شيعه مى گويد ـ تعيين نكرده باشد، ولى آيا معاويه و غير او از صحابه نمى دانستند كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) هزار بار درباره على(عليه السلام) فرمود: «اَنا حَرْبٌ لِمَنْ حارَبْتَ وَ سِلْمٌ لِمَنْ سالَمْتَ; من با هر كسى كه تو بجنگى در جنگم و با هر كس كه صلح كنى در صلحم»، يا فرمود: «اَللّهُمَّ! عادِ مَنْ عاداهُ و والِ مَنْ والاهُ; خداوند! آن كس كه او را دشمن بدارد، دشمن بدار و آن كس كه او را دوست بدارد دوست بدار!»، و يا اين كه فرمود: «اَنْتَ مَعَ الحَقِّ وَالْحَقُّ مَعَكْ; تو با حقى و حق با تو است.» و مانند اين كلمات، آيا سزاوار نبود معاويه در اين گونه كلمات پيامبر بينديشد و از خدا بترسد؟ (شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 18، صفحه 24).
3 ـ وسائل الشيعه، جلد 11، باب 25، از ابواب جهاد العدوّ، حديث 7. براى توضيح بيشتر به كتاب أنوار الفقاهه، كتاب (الخمس و الانفال) صفحه 70 مراجعه فرمائيد.
4 ـ براى توضيح بيشتر و آگاهى از اين گونه روايات، به انوارالفقاهه، (كتاب الخمس و الانفال) صفحه 75 به بعد مراجعه كنيد.
5 ـ فى ظلال نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 223.
6 ـ در اين كه تعبير بالا، اوّل در مقابل «ثانى» است و اشاره به يكى از شعراى نخستين است يا «اُوَل» بر وزن هُبل ـ نام شاعر غير معروفى است، در نسخه هاى نهج البلاغه و شرح هاى معروف آن، چيزى ديده نشد، هر چند احتمال نخست، مناسب تر به نظر مى رسد.
7 ـ محض، به معناى شير خالص است كه هيچ گونه آب با آن مخلوط نشده باشد. سپس به هر چيز خالص اطلاق شده است.
8 ـ «زبد» از مادّه «زبد» در اصل به معناى تولّد يا خارج شدن چيزى از چيز ديگر است، به همين جهت به سر شير و كره كه از شير گرفته مى شود «زُبد» اطلاق شده است.
9 ـ «مقشّرة» از مادّه «قشر» به معناى پوست گرفته شده است و «مقشّره» به خرمايى گفته مى شود كه هسته آن را گرفته بيرون آورده باشند.
10 ـ «بُجر» (بر وزن بُرج) از مادّه «بجر» به معناى بيرون آمدن ناف است. سپس به معنى پرخورى آمده است و أبجر به فرد شكم گنده و حريص گفته مى شود.
11 ـ «جرد» از ماده «جرد» به معناى «پوست گرفتن و مجرد ساختن» است و «جرد» در محل كلام اشاره به اسب هاى جوان و كم مو است.
12 ـ «سمراء» از ماده «سمر» به معناى «شب بيدارى» است و سامر به كسى مى گويند كه شب را براى شب نشينى يا پاسبانى و يا هدف ديگرى بيدار مى ماند.
13 ـ سوره انعام، آيه 124.
14 ـ سوره نساء، آيه 54.
15 ـ سوره آل عمران، آيه 26.

▲نكته

▲حسد سرچشمه نابسامانى هاى اجتماعى

كمتر صفتى مانند حسد، در طول تاريخ سبب حوادث دردناك و مشكلات عظيم در جوامع بشرى شده است.

بسيارى از مردم به خاطر كمى ظرفيّت و پايين بودن سطح فرهنگ و ضعف ايمان و عدم اعتماد به نفس، همين كه مى بينند موفقيّت چشمگيرى نصيب يكى از دوستان و اقران و امثال آنها شده، آتش حسد در درون شان شعلهور مى شود و به جاى اين كه از موفقيّت او خوشحال شوند و آن را وسيله اى براى پيروزى خود و ديگران قرار دهند و از استعدادهاى خلاّق او، به نفع همگان كمك بگيرند، براى در هم شكستن او قيام مى كنند، گاه از طريق تهمت هاى ناروا، گاه تحقير و مذمّت و گاه براى ايجاد مانع بر سر راه او تا آنجا كه مى توانند تلاش مى كنند.

در مواردى كه اين مسأله حاد مى شود خون محسود به وسيله حاسد ريخته مى شود. فراموش نكنيم كه نخستين خونى كه در جهان بشريت ريخته شد، خون هابيل، فرزند آدم، به دست برادرش، قابيل بود كه صرفاً از حسد سرچشمه گرفت; چرا كه قربانى برادر در پيشگاه خدا پذيرفته شده و قربانى او پذيرفته نشد.

همين مسأله بارها و بارها در طول تاريخ تكرار شده است و برادر به برادر يا فرزند به فرزند به وسيله پدر و يا به عكس كشته شده اند.

بسيارى از اين حوادث دردناك صدر اسلام، مخصوصاً حوادث عصر خلافت اميرمؤمنان على(عليه السلام)نيز ناشى از حسادت حسودان بود كه در خطبه بالا، به آن اشاره شده است.

روايات ما مملو از بيان آثار سوء اين رذيله اخلاقى است. در روايات حسد منشأ فساد جامعه شمرده شده است، همان گونه كه در حديثى از حضرت على (عليه السلام)مى خوانيم: «اِذا أَمْطَرَ التّحاسُدُ نَبِتَ التّفاسُدُ; هنگامى كه باران حسد (بر سرزمين دلها) ببارد، فساد و تباهى (در آن) مى رويد (و جوامع انسانى را به بدبختى و ويرانى مى كشاند)(1).»

نكته مهمى كه از اين خطبه در اين رابطه استفاده مى شود، اين است كه كسانى كه به خاطر نعمت الهى مورد حسد قرار مى گيرند، نبايد به مقابله به مثل برخيزند; بلكه تا آنجا كه مى توانند شكرانه نعمت را اين قرار بدهند كه با حسود مدارا كنند و با آب محبّت آتش حسد او را خاموش سازند.

اين سخن را با شعر يكى از شعراى عرب پايان مى دهيم، آنجا كه مى گويد:

«اِصْبِرْ عَلى حَسَدِ الْحَسُودِ فَاِنَّ صَبْرَكَ قاتِلُهُ *** َالْنّارُ تَأكُلُ نَفْسَها اِنْ لَمْ تَجِدْ ما تَأكُلُهُ(2)

در برابر حسدِ حسود شكيبايى كن! چرا كه شكيبايى تو او را از بين مى برد; زيرا آتش هنگامى كه چيزى را براى سوزاندن پيدا نكند، خودش را مى خورد و از بين مى برد.

* * *

##### 1 ـ غررالحكم، شماره 5242.
2 ـ بحارالانوار، جلد 70، صفحه 258.

####

▲خطبه سى و چهارم(1)

و من خطبة له عليه السّلام

فى استنفار النّاس الى أهل الشّام بعد فراغه من أمر الخوارج. و فيها يتأفَّف بالنّاس، و ينصح لهم بطريق السَّداد

امام (عليه السلام) اين خطبه را براى بسيج مردم به سوى شاميان بعد از پايان كار خوارج در نهروان (و خاموش شدن فتنه آنان) ايراد كرد و در اين خطبه (از سستى و كوتاهى مردم در امر جهاد با دشمن) سخت، اظهار ناراحتى مى كند و آنان را به طريق صحيح و منطقى ارشاد مى كند.

##### 1 ـ اين خطبه را طبرى در تاريخ خود (جلد 6، صفحه 51) و ابن قتيبه در الامامة و السياسة (جلد 1، صفحه 150) و بلاذرى در أنساب الاشراف (صفحه 380) به صورت مختصر آورده است. نيز مرحوم شيخ مفيد، در امالى (مجلس 18) به طور مبسوطتر آورده از آنچه در نهج البلاغه آمده است روايت كرده (مصادر نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 425).
مرحوم علامه مجلسى، در بحارالانوار نيز اين خطبه را از مطالب السئول محمدبن طلحه شافعى آورده است. (بحار، جلد 74، صفحه 333).

###

###

###

▲شأن ورود خطبه

همان گونه كه در بالا اشاره شد، اين خطبه را امام(عليه السلام)بعد از پايان جنگ نهروان ايراد فرموده است. از ظاهر كلام ابن ابى الحديد استفاده مى شود كه امام خطبه را در همان سرزمين نهروان بيان فرمود، در حالى كه از نصربن مزاحم، نقل مى كند كه امام(عليه السلام) خطبه مذكور را پس از باز گشت از نهروان و مشاهده سستى سپاهيان در آمادگى براى جنگ با شاميان، در كوفه، ايراد كرد.(1)

بعضى ديگر از شارحان نهج البلاغه نيز تصريح كرده اند كه امام در نهروان اصرار فرمود كه لشكر بدون فوت وقت، آماده حركت به سوى شام شود تا بقيه مردم نيز به آنها ملحق شوند، زيرا مى دانست اگر به كوفه باز گردند و لباس جنگ از تن در آورند، آماده كردن آنان، به اين آسانى امكان پذير نيست، ولى آنها به بهانه هاى مختلفى، مانند سردى هوا و وجود مجروحان و كافى نبودن سلاح هاى، جنگى از اطاعت فرمان امام سر باز زدند.

امام ناچار به كوفه آمد و به آنها تأكيد كرد كه خود را آماده جهاد با دشمن اصلى كنند، ولى (همان گونه كه پيش بينى مى شد) آنان تعلّل ورزيدند. اينجا بود كه امام(عليه السلام)با نهايت ناراحتى، اين خطبه را ايراد كرد.(2)

##### 1 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 192.
2 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ميثم بحرانى، جلد 2، صفحه 77، و شرح نهج البلاغه، علامه خوئى، جلد 4، صفحه 72.

###

###

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه سه موضوع مهم را تعقيب مى كند:

1 ـ بخش زيادى از اين خطبه بر محورِ تأكيد بر جهاد با دشمن و عواقب شوم ترك جهاد، دور مى زند. امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه ـ كه قسمت عمده آن را تشكيل مى دهد - كوفيان را زير رگبار ملامت هاى خود مى گيرد و با تعبيرات تند و تكان دهنده، آنها را مورد سرزنش قرار مى دهد.

اين بعد از آن است كه بارها از طريق ملايم و محبت آميز و مستدل و منطقى; آنها را براى جهاد با دشمن بسيج كرده، ولى اثر نبخشيده است. لذا بناچار از آخرين دارو ـ كه دارويى است بسيار تلخ و گزنده ـ كمك مى گيرد. گاه آنها را به افراد ديوانه اى تشبيه مى كند كه درك و شعور خود را از دست داده و سود و زيان خويش را تشخيص نمى دهند. و گاه آنها را به شتران سرگردانى تشبيه مى كند كه در بيابان از ساربان خود فاصله گرفته اند و انضباط معمولى را به كلّى از دست داده و سپس با هشدارهاى شديد نسبت به دشمنِ بى رحم و خونخوارى كه در انتظار آنها است سعى در بسيج آنان مى فرمايد.

2 ـ در بخش ديگرى از اين خطبه امام از عزم راسخ و اراده خود در پيكار با دشمن، سخن مى گويد خواه گروه بسيارى با او حركت كنند يا گروه كمترى.

3 ـ در آخرين بخش خطبه از حقوق متقابل امام و امّت سخن مى گويد. نخست به بيان حقوق امّت بر امام مى پردازد و در چهار جمله كوتاه اصول آن را بيان مى فرمايد و سپس در چهار جمله پر معناى ديگر از حقّ امام بر امّت سخن مى گويد. گويى امام مى خواهد تلخى سرزنش هاى نخستين اين خطبه را با شيرينى سخنان پايانى بياميزد و معجونى مناسب براى درمان درد سستى و تنبلى آنان فراهم آورد.

* * *

####

▲بخش اول

أُفٍّ لَكُمْ! لَقَدْ سَئِمْتُ عِتَابَكُمْ! أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الاْخِرَةِ عِوَضاً؟ وَ بِالذُّلِّ مِنَ الْعِزِّ خَلَفاً؟ إِذَا دَعَوْتُكُمْ إِلَى جِهَادِ عَدُوِّكُمْ دَارَتْ أَعْيُنُكُمْ، كَأَنَّكُمْ مِنَ الْمَوْتِ فِي غَمْرَة وَ مِنَ الذُّهُولِ في سَكْرَة. يُرْتَجُ عَلَيْكُمْ حَوَارِي فَتَعْمَهُونَ، وَكَأَنَّ قُلُوبَكُمْ مَأْلُوسَةٌ فَأَنْتُمْ لاَتَعْقِلُونَ! مَا أَنْتُمْ لي بِثِقَة سَجِيسَ اللَّيَالي، وَ مَا أَنْتُمْ بِرُكْن يُمَالُ بِكُمْ، وَ لاَزَوَافِرُ عِزٍّ يُفْتَقَرُ إِلَيْكُمْ.

### ترجمه

نفرين بر شما! از بس شما را سرزنش كردم خسته شدم! آيا زندگى پست دنيا را به جاى حيات (سعادت بخش و جاويدان) آخرت پذيرفته ايد؟ و در برابر عزت و سربلندى، بدبختى و ذلّت را برگزيده ايد؟ هنگامى كه شما را به سوى جهاد با دشمن فرا مى خوانم، چشمانتان از ترس بى اختيار در حدقه ها دور مى زند، گويى وحشتِ از مرگ، هوش را از سرتان برده و مانند مستانى از خود بى خود شده ايد! سخنان مكرّر من به گوش شما فرو نمى رود (و در پيدا كردن راه صحيح زندگى) سرگردان گشته ايد و گويى عقل هاى شما از دست رفته و چيزى درك نمى كنيد! شما هرگز مورد اعتماد من نيستيد و هيچ گاه تكيه گاه مطمئنّى نمى باشيد تا (در برابر دشمنان خونخوار و حيله گر) بتوان بر شما اعتماد كرد و نه ياران قدرتمندى هستيد كه در نيازها بتوان رو به سوى شما آورد.

▲شرح و تفسير

▲نفرين بر شما! چرا از شهادت مى ترسيد؟

در نخستين بخش اين خطبه امام (عليه السلام) در برابر خيره سرى لشكر كوفه و بى توجّهى به خطراتى كه تمام كشور اسلام را تهديد مى كرد و آنها بى اعتنا از كنار آن مى گذشتند، رگبار سرزنش ها و سخنان عتاب آلود خود را متوجه آنها مى سازد، باشد كه روحِ بى دردِ آنها تكان بخورد و بيدار شود و گامى مؤثّر در پيشگيرى از خطر بردارد.

اين در حالى بود كه غارتگران شام پيوسته به مناطق مختلف كشور اسلام حمله مى كردند و دست به خونريزى و غارتگرى و جنايات ديگر مى زدند تا از اين طريق روحيه لشكر على(عليه السلام)را تضعيف كنند، سپس بر آنها ضرر وارد سازند.

لذا امام (عليه السلام)مى فرمايد: «نفرين بر شما! از بس شما را سرزنش كردم، خسته شدم!

(أُفٍّ لَكُمْ(1)! لَقَدْ سَئِمْتُ عِتَابَكُمْ)(2).»

دليل اين خستگى روشن است، چرا كه عتاب آن هم از شخص بزرگى مانند على(عليه السلام)بايد تأثير واضحى در تحريك عتاب شدگان و وادار ساختن آنها به تجديد نظر و بازنگرى در اعمال نادرستشان داشته باشد، امّا هنگامى كه به خاطر شدّت غفلت و بى خبرى مخاطبان اثر نگذارد و تكرار شود، بسيار خسته كننده است.

سپس مى افزايد: آيا شما زندگى پست دنيا را به جاى حيات (سعادت بخش و جاويدان) آخرت پذيرفته ايد؟ و در برابر عزّت و سربلندى، بدبختى و ذلّت را برگزيده ايد؟

(أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الاْخِرَةِ عِوَضاً؟ وَ بِالذُّلِّ مِنَ الْعِزِّ خَلَفاً؟)

اين سكوت مرگبار و فرار شما از جهاد، نشان مى دهد كه از يك سو آخرت خود را تباه كرده ايد كه آن را با زندگى چند روزه دنيا معاوضه كرديد. و از سوى ديگر دنياى خود را ويران ساخته ايد، چرا كه عزّت و سربلندى را با ذلّت مبادله كرده ايد؟ در حالى كه مرگِ با عزّت بر زندگىِ توأم با ذلّت به مراتب شرف دارد.

اين پيامى است كه هميشه بزرگمردان تاريخ بشريت و اولياءالله به پيروان خود در تمام قرون و اعصار، ابلاغ كرده اند. على(عليه السلام)در جايى ديگر از همين نهج البلاغه مى فرمايد: «فَالْمَوْتُ فِى حَياتِكُمْ مَقْهورِيْنَ وَ الْحَياةُ فِى مَوْتِكُمْ قاهِرينَ; مرگ در زندگى توأم با شكست شما است و زندگى در مرگِ همراه با پيروزى.»(3)

و سالار شهيدان، در آن گفتار تاريخى خود، مى فرمايد: «أَلا وَ اِنَّ الدَّعىَ بْنِ الدَّعِى قَدْ رَكَزَنى بَيْنَ اثْنَيْنِ بَيْنَ السّلّةِ وَ الذِّلّةِ وَ هَيْهاتَ مِنّا الذِّلَّة; آگاه باشيد كه اين مرد ناپاك و ناپاك زاده، مرا بر سر دو راهى قرار داده: يا در برابر شمشير بايستم يا تن به ذلّت دهم! و هيهات كه ما ذلّت را بپذيريم. (بى شك، ايستادگى و شهادت را از ميان اين دو برمى گزينيم)».

و در جاى ديگر خطاب به لشكر كوفه مى فرمايد: «اِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ دِيْنٌ وَ كُنْتُمْ لاتَخافُونَ الْمَعادَ فَكُونُوا أَحْراراً فِى دنياكُمْ; اگر شما دين نداريد و از روز آخرت نمى ترسيد، لااقل در دنياى خود حرّ و آزاده باشيد».

در واقع اين جمله هاى امام(عليه السلام)بمنزله دليل بر خستگى آن حضرت از عتاب و سرزنش آنها است.

گويى آنها تصميم گرفته بودند كه ذلّت و حقارت و خشم پروردگار را بر عزّت و شرف و رضايت حق ترجيح دهند، و به همين دليل سرزنش ها در آنها اثر نمى كرد، تا آنجا كه امام (عليه السلام) را از عتاب خسته كردند.

در جمله هاى بعد، حضرت انگشت روى ضعف هاى آنها مى گذارد تا به خود آيند و آنها را برطرف سازند و ريشه هاى اصلى بدبختى خود را بسوزانند، مى فرمايد: هنگامى كه شما را به سوى جهاد با دشمن فرا مى خوانم، چشمانتان از ترس، بى اختيار در حدقه ها دور مى زند، گويى وحشت از مرگ هوش را از سرتان برده و مانند مستانى از خود بى خود شده ايد. سخنان مكرّر من به گوش شما فرو نمى رود، به همين دليل (در پيدا كردن راه صحيح زندگى) سرگردان گشته ايد!

(إِذَا دَعَوْتُكُمْ إِلَى جِهَادِ عَدُوِّكُمْ دارَتْ أَعْيُنُكُمْ، كَأَنَّكُمْ مِنَ الْمَوْتِ فِي غَمْرَة(4)وَ مِنَ الذُّهُولِ في سَكْرَة. يُرْتَجُ عَلَيْكُمْ حَوَارِي(5) فَتَعْمَهُونَ(6)).

جمله «يُرْتَجُ عَلَيْكُمْ حَوارِى» با توجه به اين كه «حوار» به معناى «سخن گفتن مكرّر» است و «يَرْتَجُ» از مادّه «ر ت ج» به معناى «بسته شدن» است، تاب دو معنا را دارد: نخست همان چيزى كه در بالا گفته شد; يعنى سخنان مكرّر من در شما اثر نمى كند و گويى اصلا آن را درك نمى كنيد; چرا كه درهاى فهم سخن به روى شما بسته شده است.

ديگر اين كه زبان شما در پاسخ من بسته مى شود، چرا كه پاسخى منطقى در برابر حرف هاى، من نداريد.

به هر حال نتيجه هر دو معنا همان است كه در جمله بعد آمده; يعنى سرگردانى آنها.

در تأكيد همين سخن، اضافه مى فرمايد: «گويى عقل هاى شما از دست رفته و چيزى را درك نمى كنيد»!(وَ كَأَنَّ قُلُوبَكُمْ مَأْلُوسَةٌ(7) فَأَنْتُمْ لاَتَعْقِلُونَ).

سپس امام(عليه السلام) در يك نتيجه گيرى از سخنان گذشته اش، مى فرمايد: «شما هرگز مورد اعتماد من نيستيد».

«مَا أَنْتُمْ لي بِثِقَة سَجِيسَ(8) اللَّيَالي».

با توجه به اين كه «سجيس الليالى» به معناى «تاريكى شبها» است، مفهوم جمله چنين مى شود كه تا شبها تاريكند، من به شما اعتماد نمى كنم و اين كنايه از ابديّت و هميشگى است; چرا كه هرگز ظلمت از شب جدا نمى شود.

انتخاب تاريكى شب براى اين تعبير، با توجه به افكار و اعمال سياه و ظلمانى كوفيان، نوعى رعايت مقتضاى حال است كه از فنون بلاغت محسوب مى شود و در تأكيد آن مى فرمايد: «و شما هيچ گاه تكيه گاه مطمئنّى نمى باشيد، تا (در برابر دشمنان خونخوار و حيله گر) بتوان بر شما اعتماد كرد;» (وَ مَا أَنْتُمْ بِرُكْن يُمَالُ بِكُمْ) «و نه ياران قدرتمندى هستيد كه در نيازها بتوان رو به سوى شما آورد». (وَ لاَزَوَافِرُ(9) عِزٍّ يُفْتَقَرُ إِلَيْكُمْ).

به اين ترتيب امام(عليه السلام)با جمله هاى كوتاه و كوبنده اش، بى اعتمادى خود را نسبت به اين گروه سُست عنصر و بى اراده اظهار مى دارد و نقاط ضعف آنها را با صراحت برمى شمرد، شايد كه اين سخنان وجدان خفته و روح بى درد آنها را بيدار و آگاه سازد تا براى درهم كوبيدن دشمنان خونخوار بپاخيزند و متّحد شوند و شجاعانه وارد ميدان نبرد گردند.

##### 1 ـ «راغب»، در مفردات مى گويد: «اُفّ» در اصل به معناى «هر چيز كثيف و آلوده» است، و به عنوان توهين و تحقير نيز گفته مى شود. مثلا مى گويند «أُفَفْتُ بكذا»; يعنى آن چيز را آلوده شمرده و از آن اظهار نفرت كردم. بعضى گفته اند كه «اف» در اصل به معناى «چركى كه در زير ناخن جمع مى شود» است. معناى ديگر نيز براى «اف» گفته اند، از جمله اظهار ناراحتى، سرزنش و بوى بد، و از آنجا كه جمله «نفرين بر شما»، دليل بر اظهاز تنفّر و ناراحتى و ملامت و سرزنش است، معادل جمله «اف لكم» را در فارسى «نفرين بر شما» برگزيدم.
بعضى ديگر گفته اند كه اصل اين كلمه، از اينجا گرفته شده است كه هر گاه، خاك يا خاكستر مختصرى روى بدن يا لباس انسان مى ريزد، انسان با فوت كردن آن را از خود دور مى كند. صدايى كه از دهان انسان، در اين موقع بيرون مى آيد، چيزى شبيه «اوف» يا «اف» و بعداً در معناى «اظهار ناراحتى و تنفّر» مخصوصاً از چيزهاى كوچك، به كار رفته است.
از جمع بندى آن چه در بالا ذكر شد و قرائن ديگر، چنين استفاده مى شود كه اين كلمه در اصل «اسم صوت» بوده است.
2 ـ «سَئمتُ» از ماده «سئم»، به معناى «ملالت» است كه گاه با «من» متعدّى مى شود و گاه بدون «من» گفته مى شود: «سئمْتُهُ» و «سَئِمْتُ مِنه»، هر دو يك معنا دارد، بنابراين «سَئِمْتُ عِتابَكُم» به معناى «سَئِمتُ مِن عِتابِكُم» است.
3ـ نهج البلاغه، خطبه 51.
4 ـ غمرة، در اصل به معناى «پوشاندن و پنهان كردن چيزى» است بطورى كه هيچ اثرى از آن باقى نماند و در مواردى كه غفلت و وحشت و سرگردانى، تمام فكر انسان را تحت تأثير قرار مى دهد، اين تعبير به كار برده مى شود و از آنجا كه لشكر كوفه از ترس مرگ، چنين حالتى را داشتند، اين تعبير را درباره آنان به كار برده است.
5 ـ «حوار» از ماده «حور» در اصل به معناى «بازگشت» است و لذا اين تعبير در مورد لقمه اى كه گلوگير شود، هنگامى كه فرو برود، اطلاق مى شود و به گفتوگوهايى كه بين افراد، جريان دارد و رفت و آمدى در آن است «محاوره» مى گويند و در خطبه بالا نيز به همين معنا به كار رفته است.
6 ـ «تعمهون» از ماده «عمه» به معناى «حيرت و سرگردانى» است.
7 ـ «مَألُوسَةٌ» از ماده «ألس» در اصل به معناى «از دست دادن عقل» است. و به همين مناسبت در خدعه و فريب و نيرنگ ـ كه عقل طرف را مى ربايد ـ به كار مى رود.
8 ـ «سجيس» از مادّه «سجس» به معناى «تغيير رنگ آب و كدورت آن» است. به همين مناسبت به تاريكى شب «سجيس اللّيالى» اطلاق شده و اين تعبير گاه كنايه از دوام و بقا است، مثل اين كه گفته شود «تا شب تاريك است و روز روشن، من به اين كار ادامه مى دهم»; يعنى هميشه اين كار را ادامه مى دهم، و خطبه بالا نيز همين معنا را مى رساند.
9 ـ «زوافر»، جمع «زافرة» در اصل از مادّه «زفر» به معناى «نفس زدن شديد توأم با صدا» است، و به صداى آتش نيز زفير گويند، زافرة به معناى «ياران و مددكاران و قوم و عشيره» به كار مى رود، به خاطر اين كه بار سنگين كمك را به دوش مى كشند و گويى، نفس زنان آن را به مقصد مى رسانند.

###

###

###

###

▲نكته

▲اين همه توبيخ و سرزنش براى چيست؟

بار ديگر ناچاريم كه به سراغ پاسخ اين سؤال برويم كه چرا امام(عليه السلام)با آن درايت و آگاهى و مديريت فوق العاده اى كه دارد، اين همه كوفيان را مورد عتاب و خطاب، آن هم با تعبيرهاى بسيار خشن قرار مى دهد؟

آيا اين همه توبيخ و اظهار بى اعتمادى بر آنان، سبب دورى و نفرت و تعصّب و لجاجت آنها نمى شد؟

پس چرا امام (عليه السلام)با اين سخنان عتاب آلود آنها را از اهداف خود دورتر ساخت؟

در پاسخ اين سؤال بايد به اين نكته توجه داشت كه امام (عليه السلام)با يك روانكاوى عميق، روحيات كوفيان را خوب درك كرده بود و همانطور كه تاريخ نشان مى دهد، وضع آنان به گونه اى بود كه تا شخصيّت خود را در معرض نابودىِ كامل نمى ديدند، تكان نمى خوردند و به اصطلاح تا به حسّاسترين رگ هاى وجودشان، نيشتر توبيخ و عتاب وارد نمى شد، به حركت در نمى آمدند.

در ميان جوامع بشرى هميشه گروهى را هر چند اندك، مى توان يافت كه تا آخرين ضربت بر آنها فرود نيايد، بيدار نمى شوند.

مفهوم سخنان امام (عليه السلام)در اينجا، اين نيست كه ما اين روش را در مقابل هر گروه وظيفه نشناس و غافل و بى خبر به كار بريم، چرا كه افراد مختلفند: بعضى با يك سرزنش مختصر و به اصطلاح با يك «از گل نازكتر» گفتن به خود مى آيند و راه خود را پيدا مى كنند. بعضى مانند فيل هستند كه تا فيلبان با چكش بر مغز آنها نكوبد، به حركت در نمى آيند.

بنابراين استفاده از اين روش در برابر آن گروه خاص، به عنوان دارو، كارى است زيبنده و درمانى است منحصر به فرد.

تاريخ نشان مى دهد كه اين سخنان مؤثّر افتاد و گروه عظيمى از مردم كوفه به سوى لشكرگاه نُخَيْله، كه در نزديكى كوفه بود، حركت كردند و آماده مبارزه با ياغيان شام شدند، هر چند با نهايت تأسّف، اجل مهلت نداد و امام (عليه السلام) با ضربه شمشير اَشقَى الآخرين، ابن ملجم، به شهادت رسيد.

شاهد ديگر اين سخن، اين كه امام (عليه السلام)در آغاز حكومتش، از مردم كوفه تمجيد فراوان مى كرد،(1) امّا هنگامى كه آنها به سستى گرويدند و لشكريان معاويه جسور شدند و هر روز، بخشى از كشور اسلام را مورد حمله قرار مى دادند، امام (عليه السلام) به اين تعبيرات تند متوسّل شد.

##### 1 ـ به عنوان مثال به خطبه 107 و 118 نهج البلاغه مراجعه كنيد.

####

▲بخش دوم

مَاْ أَنْتُمْ إِلاَّ كَإِبِل ضَلَّ رُعَاتُهَا فَكُلَّمَا جُمِعَتْ مِنْ جَانِب انْتَشَرَتْ مِن آخَرَ لَبِئْسَ لَعَمْرُ اللهِ! سُعْرُ نَارِ الْحَرْبِ أَنْتُمْ! تُكَادُونَ وَ لاَ تَكِيِدُونَ، وَ تُنْتَقَصُ أَطْرافُكُمْ فَلاَ تَمْتَعِضُونَ! لاَيُنَامُ عَنْكُمْ وَ أَنْتُمْ في غَفْلَة سَاهُونَ، غُلِبَ وَ اللهِ الْمُتَخَاذِلُونَ! وَ ايْمُ اللهِ إِنِّي لاََظُنُّ بِكُمْ أَنْ لَوْ حَمِسَ الْوَغَى، وَ اسْتَحَرَّ الْمَوْتُ، قَدِ انْفَرَجْتُمْ عَنِ ابْنِ أَبِي طَالِب انْفِرَاجَ الرَّأْسِ.

### ترجمه

شما به شتران بى ساربان مى مانيد كه هر گاه از يك طرف گردآورى شوند، از سوى ديگر، پراكنده مى گردند.

به خدا سوگند! شما وسيله أبدى براى افروختن آتش جنگ (ضدّ دشمنان) هستيد. نقشه هاى شوم و خطرناكى ضدّ شما كشيده مى شود، امّا شما طرح و نقشه اى در برابر آن نداريد، و پيوسته اطراف شما كم مى شود، (شهرهاى اطراف شما را مى گيرند و انسان ها را از بين مى برند و شما به خشم نمى آييد) ديده دشمن (براى ضربه زدن به شما) به خواب نمى رود، در حالى كه شما در غفلت و بى خبرى به سر مى بريد.

به خدا سوگند! شكست براى كسانى كه دست از يارى هم بردارند حتمى است.

به خدا قسم! من گمان مى كنم، اگر جنگ سختى در گيرد و حرارت و سوزش مرگ به شما نزديك شود، از فرزند ابوطالب جدا مى شويد، مانند جدا شدن سر از بدن، كه التيامى در آن نيست.

###

###

###

▲شرح و تفسير

▲دشمن بيدار است و شما در خواب!

در اين بخش از خطبه، امام (عليه السلام) در ادامه توبيخ ها و سرزنش هاى كوبنده و در عين حال منطقى و مستدل، لشكر كوفه را سرزنش هاى جديدى مى كند و مى افزايد: شما به شتران بى ساربان مى مانيد كه هر گاه از يك طرف گردآورى شوند، از سوى ديگر پراكنده مى گردند.

(مَا أَنْتُمْ إِلاَّ كَإِبِل ضَلَّ رُعَاتُهَا فَكُلَّمَا جُمِعَتْ مِنْ جَانِب انْتَشَرَتْ مِن آخَرَ).

اشاره به اين كه، شما اراده اى سست و افكارى متشتّت و پراكنده داريد و مصالح خود را تشخيص نمى دهيد و اتحاد نظر در آن نداريد و با نظم و قدرت براى دفع دشمن به پا نمى خيزيد.

تشبيه به شتران، اشاره به كوتاهى فكر آنها و تعبير به «ضَلَّ رُعاتُها» اشاره به عدم اطاعت آنها از پيشوا و امامشان است.

بديهى است كه چنين گروهى، هرگز، نمى توانند ارتش نيرومندى را در برابر دشمن تشكيل دهند.

به همين دليل حضرت در ادامه سخن مى فرمايد: «به خدا سوگند! شما وسيله بدى براى افروختن آتش جنگ (بر ضد دشمنان) هستيد»; (لَبِئْسَ لَعَمْرُ(1) اللهِ! سُعْرُ(2) نَارِ الْحَرْبِ أَنْتُمْ).

جنگ مسلّماً پديده اى بسيار شوم و نامطلوب است و اثر آن، ويرانى شهرها و نابودى گروهى از انسان ها و ناقص العضو شدن گروهى ديگر و فقر و بدبختى و عقب ماندگى است، ولى همين پديده شوم، گاه به صورت داروى حيات بخش جامعه درمى آيد و اين در صورتى است كه دشمنان خونخوارى براى غصب حقوق مظلومان به پاخيزند و آتش فساد و ظلم را برافروزند.

در چنين شرايطى، جز به وسيله جنگ، نمى توان آرامش و عدالت و صلح و صفا را به جوامع انسانى باز گرداند.

از همين رو است كه قرآن مجيد مى فرمايد: «(أُذِنَ لِلَّذيِنَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ اِنَّ اَللهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدْيِرٌ)(3); به كسانى كه جنگ بر آنان تحميل گرديده، اجازه جهاد داده شده است; چرا كه مورد ستم قرار گرفته اند و خدا بر يارى آنها توانا است».

و در جاى ديگرى مى فرمايد: «(وَ قاتِلوُا فى سَبيلِ اللهِ الَّذينَ يُقاتِلوُنَكُمْ وَ لاتَعْتَدُوا اِنَّ اللهَ لايُحِبُّ الْمُعْتَدينْ)(4); و در راه خدا با كسانى كه با شما مى جنگند نبرد كنيد، ولى از حد تجاوز نكنيد كه خدا تعدّى كنندگان را دوست ندارد».

بنابراين، اگر امام (عليه السلام) در اينجا اشاره به افروختن آتش جنگ مى كند، به خاطر آن است كه غارتگران خوناشامِ شام، بارها به مرزهاى كشور اسلام تجاوز كرده بودند و خونهايى را ريخته و اموالى را به غارت مى بردند و اصولا، با جانشين پيامبر ـ كه همه مردم با او بيعت كرده بودند ـ سر ناسازگارى داشتند و براى رسيدن به خواسته هاى نامشروعشان، راه جنگ را برگزيده بودند.

به همين دليل در ادامه اين سخن، سه جمله، بيان مى فرمايد: كه هر كدام گواهى بر اين مدّعا است. نخست مى فرمايد: «نقشه هاى شوم و خطرناكى، بر ضدّ شما كشيده مى شود، امّا شما طرح و نقشه اى در برابر آن نداريد; «تُكَادُونَ وَ لاَتَكيِدُونَ».

ديگر اين كه: پيوسته اطراف شما كم مى شود (شهرهاى اطراف شما را مى گيرند و انسان ها را از بين مى برند) و شما هرگز، به خشم نمى آييد و احساس درد و ناراحتى نمى كنيد); «وَ تُنْتَقَصُ أَطْرَافُكُمْ فَلاَ تَمْتَعِضُونَ»!(5)

سوم اين كه: ديده دشمن (براى ضربه زدن به شما) به خواب نمى رود، در حالى كه شما در غفلت و بى خبرى به سر مى بريد.

(لاَيُنَامُ عَنْكُمْ وَ أَنْتُمْ في غَفْلَة سَاهُونَ)!

ناگفته پيدا است كه گروهى كه در برابر طرح هاى خرابكارانه دشمن طرح صحيح نظامى ندارد و پيوسته شهرها و آباديهايش را در اطراف مرزها از دست او بيرون مى برند و انسانهاى مؤمنش را به قتل مى رسانند و همواره در خواب غفلت است، در حالى كه، دشمن، بيدار و هوشيار است، چه سرنوشت شوم و خطرناكى در انتظارشان است! و به همين دليل، پيشواى بيدار و آگاه و مدير و مدبّرى كه مى خواهد با اتكاى به آنان، با دشمن خونخوارش پيكار كند، مى سوزد و فرياد مى كشد و از هر وسيله ممكنى، براى بيدار ساختن آنها استفاده مى كند.

چه دردناك است كه افرادى، بدون آگاهى از وضع روحى و جسمى لشكر كوفه و نفاق و تمرّد و ضعف و ناتوانى حاكم بر آنان، درباره تدبيرهاى جنگى اميرمؤمنان على (عليه السلام) و تاريخ زندگى او در اين برهه خاص داورى كنند و حضرت را به ضعف مديريت در اين امر متّهم سازند; كسى كه هميشه در ميدان جنگ هاى اسلامى، به عنوان بهترين افسر و يار و ياور پيامبر، جنگيده و امتحان لياقت و كفايت خويش را داده است!

سپس در ادامه اين سخن، امام نتيجه كار آنها و آينده خودش را در دو جمله كوتاه و گويا بيان مى كند، مى فرمايد: به خدا سوگند! شكست براى كسانى كه دست از يارى هم بردارند، حتمى است; (غُلِبَ وَ اللهِ الْمُتَخَاذِلُونَ).

تنها شما نيستيد كه بر اثر نفاق و از دست دادن وحدت و همبستگى و ترك قيام شجاعانه بر ضدّ دشمن گرفتار شكست شده ايد، بلكه اين يك قانون هميشگى و جاودانه است كه هر كس، اين گونه، برنامه هايى را كه شما داريد دنبال كند، سرنوشتش به يقين ناكامى و ذلّت و شكست است.

امام براى اين كه سخنش تأثير بيشترى بر آنان بگذارد، مطلب را به صورت يك موضوع شخصى بيان نمى كند، بلكه به شكل يك حكم عام كه در تمام طول بشر حاكم بوده و هست بيان مى دارد.

ديگر اين كه مى فرمايد: به خدا قسم! من گمان مى كنم كه اگر جنگ سختى درگيرد و حرارت و سوزش مرگ به شما نزديك شود، از فرزند ابوطالب جدا مى شويد، مانند جدا شدن سر (از بدن كه التيامى در آن نيست); (وَ ايْمُ(6) اللهِ إِنِّي لاََظُنُّ بِكُمْ أَنْ لَوْ حَمِسَ(7) الْوَغَى(8) وَ اسْتَحَرَّ(9) الْمَوْتُ، قَدِ انْفَرَجْتُمْ عَنِ ابْنِ أَبِي طَالِب انْفِرَاجَ الرَّأْسِ.

امام با اين تشبيه گويا به نكات مختلفى اشاره مى كند.

نخست اين كه موقعيت او گرچه مانند موقعيّت سر براى بدن است، ولى آيا سر ـ كه مركز هوش و چشم و گوش و زبان است ـ مى تواند بدون اعضاى ديگر بدن كارى را از پيش ببرد؟

ديگر اين كه آيا بدن، اگر از سر جدا شود، حيات و بقايى خواهد داشت، و اگر داشته باشد، بدون چشم و گوش و عقل و هوش كارى را از پيش مى برد و آيا سرنوشتش جز حركاتى مذبوحانه و سپس براى هميشه از بين رفتن، چيز ديگرى خواهد بود.

و ديگر اين كه اگر چنين حادثه اى پيش آيد، تنها زيانش به من نمى رسد، بلكه شما بيشترين زيان را خواهيد ديد.

و ديگر اين كه اگر سر از بدن جدا شود، التيام آن عادتاً امكان پذير نيست، در حالى كه پيوند ساير اعضا كم و بيش امكان پذير است.

بنابراين مقصود امام اين است كه با گرم شدن آتش جنگ، چنان وحشتى شما را فرامى گيرد و از من فرار مى كنيد و دور مى شويد كه ديگر به سراغ من نخواهيد آمد!

اين احتمال نيز از سوى بعضى از شارحان داده شده است كه منظور از «اِنْفِراجَ الرَّأسِ» شكاف برداشتن سر بر اثر ضربه شمشير يا مانند آن است كه غالباً قابل التيام نيست.(10)

##### 1 ـ «لَعَمْرُاللهِ»، مفهوم اين كلمه، در اصل سوگند خوردن به عمر و مدّت زندگانى است، ولى از آنجا كه عمر و مدت زندگى درباره خداوند معنا ندارد، در اينجا به معناى «سوگند به ذات خدا» است. شرح بيشترى درباره اين سوگند، در آغاز خطبه 24، در همين جلد بيان شده است.
2 ـ «سُعْر» جمع «ساعر» از مادّه «سعر» به معناى «برافروختن آتش» است. و «سُعْر» در اينجا به معناى «شعله هاى برافروزنده آتش» است.
3 ـ سوره حج، آيه 39.
4 ـ سوره بقره، آيه 190.
5 ـ «تمتعضون» از مادّه «معض» به معناى «ناگوار كردن و به درد آوردن و خشمگين كردن» است.
6 ـ درباره «أَيْمُ اللهِ» ـ كه مفهوم سوگند را مى رساند ـ در جلد اول صفحه 483، ذيل خطبه 10، هم شرح كافى داده شده است.
7 ـ «حمس»، از مادّه «ح م س» به معناى «شدت يافتن» است و حماسه و تحمُّس به معناى تشديد و تشدّد مخصوصاً در جنگ ها آمده است و اَحْمَس به مرد شجاعى گفته مى شود كه در برابر دشمن، با شدّت، ايستادگى مى كند.
8 ـ «وغى» به معناى «سر و صداى ـ مخصوصاً جنگاوران ـ در ميدان نبرد» است. و گاه به خود جنگ نيز، وغى گفته مى شود. و در خطبه بالا، به همين معنا است.
9 ـ «استحرّ»، از مادّه «حرر» و در اينجا به معناى «داغ شدن و شدت گرفتن» است و اشاره به اين است كه هنگامى كه بازار شهادت داغ شود و جنگ به اوج خود برسد، افراد ضعيف و ناتوان، فرار را بر قرار ترجيح مى دهند.
10 ـ اين احتمال از اين جهت بعيد به نظر مى رسد كه در جمله، حتماً تقدير وجود دارد; زيرا، جمله «قَدِ انْفَرَجْتُمْ عَن ابْنِ اَبى طالِب» ايجاب مى كند كه جمله «اِنْفِراجَ الرَّأسِ» در تقدير چنين باشد: «اِنْفِراجَ الرَّأسِ عَنِ الْجَسَدِ» يا «اِنْفِراجَ الْجَسَدِ عَنِ الرَّأسِ» همان گونه كه در خطبه 97، در تعبير مشابهى آمده است: «اِنْفَرَجْتُمْ عَنْ عَلىِّ بْنِ اَبى طالِب اِنْفِراجَ الْمَرْأةِ عَنْ قُبُلِها» عجب اين كه بعضى از شارحان نهج البلاغه، احتمالات بعيد و نامناسبى در تفسير جمله بالا ذكر كرده اند و گاه به هشت وجه يا بيشتر رسانده اند كه نيازى به ذكر آنها نيست.

###

###

▲نكته

▲باز هم عوامل ضعف و شكست

امام (عليه السلام)اين رهبر بزرگ انسانى و سياسى و نظامى، بار ديگر در اين فراز از خطبه به سراغ عوامل شكست و عقب ماندگى مى رود و با تعبيراتى پر معنا بخش مهمى از اين عوامل را بازگو مى كند كه نخستين آنها پراكندگى و تفرقه و نداشتن رهبرى واحد است، همان مطلبى كه امروز در بعضى از كشورهاى اسلامى ديده مى شود كه شكاف و پراكندگى در ميان آنها سبب عمده شكست و ويرانى و نابسامانى شده است.

و جالب اين كه همه از وحدت دم مى زنند، در حالى كه هر يك به سهم خود، آتش پراكندگى و نفاق مى افروزند.

دوم، نداشتن برنامه و نقشه صحيح در برابر نقشه هاى شوم و حساب شده دشمن است، كه در جمله «تُكادُونَ وَ لاتَكْيِدُونَ» به آن اشاره شده است.

سوم ناچيز شمردن حوادث بظاهر كوچك ـ و در واقع بزرگ ـ كه در جمله «وَ تَنْتَقَصُ أَطْرافُكُمْ فَلاَتَمْتَعِضُونَ» به آن اشاره شده است.

بسيارى از حوادث كوچك، از مسايل مهم پنهانى پرده برمى دارند. گاه، يك تغيير جزيى در سطح بدن، خبر از ويرانى مهمى در درون مى دهد.

در مسائل اجتماعى و سياسى و نظامى نيز همين گونه است.

هنگامى كه ببينيم دشمن، به يك منطقه كوچك مرزى حملهور شده يا شخصيتى را به قتل رسانده، بايد بدانيم كه خود را براى درگيرى هاى بزرگ تر آماده كرده و گرنه، چنين جرأت و جسارتى به خود نمى داد.

اين نخستين جرقه ها را بايد مهم شمرد و از كانون مهم آتشى كه پشت آن نهفته است، غفلت نكرد.

چهارم، اين كه دشمن بيدار باشد و دوست در خواب. او پيوسته به تهيه عِدّه و عُدّه مشغول گردد و ما با خوش باورى و ساده انديشى، وضع موجود را صلح آبرومندانه و شرافتمندانه بپنداريم و آنگاه از خواب بيدار شويم كه فاصله ميان ما و دشمن، آن اندازه شده باشد كه فرصتى براى پر كردن آن نداشته باشيم!

پنجم، ترس از مرگ و فرار از شهادت در راه خدا كه در جمله «وَ ايْمُ اللهِ! اِنِّى لاََظُنُّ ... » به آن اشاره شده است.

نوعاً، انسان ها غافل از اين هستند كه ترس از مرگ، خود، عامل مرگ است و آمادگى براى ايثار و جانبازى، خود، عامل حفظ جان است.

اين بود بخشى از نكات مهمى كه امام اميرالمؤمنين على (عليه السلام) در ارتباط با عوامل ضعف و شكست، به آن اشاره فرموده و در بحث آينده نيز اين مسأله پيگيرى مى شود.

در خطبه 25 (در همين جلد) بحث هاى ديگرى در اين زمينه آمده است و در آنجا نيز امام (عليه السلام) تحليل هاى عميق و ارزنده اى درباره عوامل شكست بيان فرموده است.

* * *

####

▲بخش سوم

وَ اللهِ! اِنَّ امْرَءً يُمَكِّنُ عَدُوَّهُ مِنْ نَفْسِهِ يَعْرُقُ لَحْمَهُ وَ يَهْشِمُ عَظْمَهُ وَ يَفْرِي جِلْدَهُ لَعَظِيمٌ عَجْزُهُ، ضَعِيفٌ مَا ضُمَّتْ عَلَيْهِ جَوَانِحُ صَدْرِهِ. أَنْتَ فَكُنْ ذاكَ إِنْ شِئْتَ; فَأَمَّا أَنَا، فَوَاللهِ! دُونَ أَنْ أُعْطِيَ ذالِكَ ضَرْبٌ بِالْمَشْرَفِيَّةِ تَطِيرُ مِنْهُ فَرَاشُ الْهَامِ، وَ تَطِيحُ السَّوَاعِدُ وَ الاَْقْدامُ، وَ يَفْعَلُ اللهُ بَعْدَ ذلِكَ مَا يَشَاءُ.

### ترجمه

به خدا سوگند! كسى كه دشمن را بر خويش مسلّط كند تا گوشتش را بخورد، استخوانش را بشكند و پوستش را بشكافد، عجز و ناتوانيش، بسيار بزرگ و آنچه در درون سينه دارد (يعنى قلب و اراده و تصميمش) بسيار ضعيف و كوچك است.

تو اگر مى خواهى، آنچنان باش كه گفتم، (ضعيف و ناتوان و تسليم در برابر دشمن خونخوار) ولى من، به خدا سوگند! پيش از آن كه تسليم شوم، با شمشير آبدار «مشرفى» (شمشير برنده مخصوصى كه از منطقه اى به نام «مشرف» از يمن يا شام مى آوردند) چنان ضربتى بر دشمن وارد مى كنم كه ريزه هاى استخوان سرش، به هر سو، پراكنده شود و بازو و پاهايش جدا گردد. پس از آن، خداوند، آنچه را بخواهد انجام مى دهد (و من تسليم رضاى او هستم).

▲شرح و تفسير

### من يك تنه در برابر دشمن ايستاده ام!

در اين فراز، امام درباره كسانى كه بر اثر سستى و ضعف و زبونى دشمن را بر خود مسلّط مى كنند سخنان كوبنده بيشترى دارد و مى فرمايد: «به خدا سوگند!

كسى كه دشمن را بر خويش مسلّط كند تا گوشتش را بخورد و استخوانش را بشكند و پوستش را بشكافد، عجز و ناتوانيش بسيار بزرگ و آنچه در درون سينه دارد (يعنى قلب و اراده و تصميمش) بسيار ضعيف و كوچك است.

«وَ اللهِ! اِنَّ امْرَءً يُمَكِّنُ عَدُوَّهُ مِنْ نَفْسِهِ يَعْرُقُ(1) لَحْمَهُ وَ يَهْشِمُ(2) عَظْمَهُ وَ يَفْرِي(3) جِلْدَهُ لَعَظِيمٌ عَجْزُهُ، ضَعِيفٌ مَا ضُمَّتْ عَلَيْهِ جَوَانِحُ(4) صَدْرِهِ».

اين تعبير، به خوبى نشان مى دهد كه لشكر كوفه، آن قدر از خودشان ضعف نشان داده بودند كه دشمن، نسبت به آنها كاملا جرى و جسور شده بود و كارى بر سرشان مى آورد كه هم رديف شكافتن پوست و جدا كردن گوشت و شكستن استخوانشان بود، و اين گوياترين تعبيرى است كه درباره سلطه يك دشمن خونخوار و بى رحم بر انسان هاى ضعيف و ناتوان تصور مى شود و نهايتِ فصاحت و بلاغت در آن رعايت شده است و در واقع تعبيرى است كه اگر لشكر كوفه، كم ترين احساسى را داشتند، بايد آنها را به حركت درآورد.

آرى، خونخواران لشكر شام در برابر مردم عراق چنين حالى را داشتند: بر هيچ چيز رحم نمى كردند، انسان هاى بى گناه را مى كشتند، اموالشان را غارت و خانه هايشان را ويران مى كردند.

عمل آنها در حقيقت، به كار قصّاب با حيوان مذبوح تشبيه شده است كه پوستش را مى كَنَد و گوشتش را جدا مى كند و با ساتور استخوانش را مى شكند و آماده خوردن مى سازد.

بعضى از مفسران نهج البلاغه، هر يك از اين سه جمله را اشاره به نكته مستقلّى دانسته اند. و جمله «يَعْرُقُ لَحْمَهُ»، (گوشتش را جدا مى كند) را اشاره به غارت اموال و جمله «وَ يَهْشِمُ عَظْمَهُ»، را اشاره به كشتن انسان ها و جمله «وَ يَفْرِى جِلْدَهُ» را اشاره به برهم زدن نظم جامعه، گرفته اند.(5) ولى در عين حال قرينه روشنى، براى اين تفسير، در دست نيست.

مرحوم مغنيه در شرح خود، در ذيل اين جمله مى گويد: بارها شنيده ايم كه كسانى براى مبارزه منفى در مقابل ظالمان و ستمگران دست به خود سوزى و انتحار زده اند، ولى هرگز نشنيده ايم كه كسى خودش را چنان تسليم دشمن كند كه پوستش را بشكافد و گوشتش را جدا كند و استخوانش را در هم شكند، بى آن كه كمترين دفاعى از خود نشان دهد! هيچ نوع از انواع ترس و تسليم، وحشتناك تر از اين نيست كه آدمِ ترسو و ضعيف، خود را دست بسته در برابر قصّاب انسانيت و دشمن خونخوار بيفكند تا كارى را بر سر او بياورد كه درندگان بيابان بر سر طعمه و شكار خود مى آورند.(6)

اين احتمال در تفسير جمله هاى بالا نيز وجود دارد كه هر سه كار درباره يك فرد نباشد، بلكه دشمن به مقتضاى حال و شرارتش، با گروهى از بى دفاعان، كارى كند كه همانند دريدن پوست باشد و درباره گروهى ديگر، كارى كند كه مانند جدا ساختن گوشت از استخوان و آماده كردن براى خوردن باشد.

بر سر گروه سوم، بلايى بياورد كه مانند شكستن و خورد كردن استخوان ها باشد. مطابق اين تفسير، مشكل ترتيب جمله ها نيز حل خواهد شد، سؤال شده است كه «چرا امام شكافتن پوست را در آخر قرار داده است؟».

جواب اين است كه حضرت، گويى مى خواهد بفرمايد: كه جنايات اين دشمنان خونخوار، نسبت به شما، در يك مرحله مانند جدا ساختن گوشت از استخوان است و در يك مرحله بالاتر، همانند شكستن استخوان ها و در مرحله پايين تر بسان دريدن پوست تن است.

بعضى از مفسّران نهج البلاغه معتقدند كه اين تعبيرات اشاره به حوادثى است كه بعد از شهادت آن حضرت و سلطه لشكريان خونخوار معاويه بر عراق واقع شد كه بر صغير و كبير، صحيح و مريض، فقير و غنى و مردان و زنان رحم نكردند، همان گونه كه تاريخ بروشنى در اين باره گواهى مى دهد همه اينها بر اثر اين بود كه در برابر اين گونه دشمنان ضعف و سستى به خرج دادند و به فرمان نجات بخش امام و پيشوايشان گوش نكردند.(7)

ولى ظاهراً، اين مسأله اختصاص به آن زمان نداشت، هر چند در آن موقع شديدتر و وحشناك تر بود.

جمله «مَا ضُمَّتْ عَلَيْهِ جَوانِحُ صَدْرِهِ» با توجه به اين كه «جوانح» جمع جانحه، به معناى «استخوان دنده» است، از نظر تحت اللفظى، چنين معنا مى دهد: «آنچه درون دنده هاى سينه قرار داده شده است» و اين كنايه روشنى براى قلب است و هدف امام (عليه السلام)در جمله «مَا ضُمَّتْ عَلَيْهِ جَوانِحُ صَدْرِهِ» بيان ضعف روحيه لشكر كوفه و ناتوانى آنها است.

سپس امام در ادامه اين سخن به سراغ اين نكته مهم و اساسى مى رود كه او تصميم خودش را براى آينده، بدون هيچ گونه ترديد و هراس گرفته است، مى فرمايد:

«تو اگر مى خواهى آنچنان باش (كه گفتم، ضعيف و ناتوان و تسليم در برابر دشمن خونخوار) ولى من، به خدا سوگند! پيش از آن كه تسليم شوم، چنان ضربه اى با شمشير آبدار مَشْرَفى بر دشمن وارد مى كنم كه ريزه هاى استخوان سرش به هر سو پراكنده شود و بازوها و پاهايش جدا گردد، پس از آن خداوند آنچه را بخواهد انجام مى دهد (و من تسليم رضاى او هستم); «أَنْتَ فَكُنْ ذاكَ إِنْ شِئْتَ فَأَمَّا أَنَا ـ فَوَاللهِ! دُونَ أَنْ أُعْطِيَ ذالِكَ ضَرْبٌ بِالْمَشْرَفِيَّةِ تَطِيرُ مِنْهُ فَرَاشُ(8) الْهَامِ، وَ تَطِيحُ(9) السَّوَاعِدُ وَ الاَْقْدامُ، وَ يَفْعَلُ اللهُ بَعْدَ ذلِكَ مَا يَشَاءُ.»

در اين كه مخاطب «أنْتَ»، كيست؟ دو احتمال داده شده است: نخست اين كه منظور يك انسان كلّى و به تعبير ديگر، فردْ فردِ لشكرِ ضعيف و ناتوان كوفه است.

ديگر اين كه منظور، اشعث بن قيس منافق است كه در اينجا به اميرمؤمنان على(عليه السلام) پيشنهاد تسليم شدن در برابر دشمن را داد، همانند تسليم شدن عثمان در برابر مجاهدان مصر.

حضرت روى به او كرد و فرمود: تو در مقابل دشمن تسليم شو، ولى من هرگز چنين نخواهم كرد و چنان تكيه بر قدرت و قوّت خويش مى كنم كه دشمن در حيرت فرو رود.

در واقع على (عليه السلام)بعد از آن كه از وضع آنها مأيوس مى شود، حساب خود را از آنان جدا مى كند، مى فرمايد كه اگر شما تصميم بر تسليم در برابر دشمن خونخوار گرفته ايد، من هرگز با شما همراه نخواهم بود و يك تنه با آنان مى جنگم تا قضاى الهى فرا رسد.

شما وظيفه اى داريد و من وظيفه اى و خداوند هم مشيّتى دارد كه حساب هر يك از ديگرى جدا است.

اگر شما به وظيفه خود عمل نكنيد و تن به ذلّت و تسليم و مرگ ناشرافتمندانه بدهيد و كشور اسلام را به ويرانى بكشيد و ظالمان خون آشام را بر جان و مال و ناموس مسلمانان مسلّط سازيد و نه تنها نسل امروز كه نسل آينده را نيز به تباهى بكشانيد، من يك تنه به پا مى خيزم و وظيفه خودم را در اين ميان انجام مى دهم و شهادت و مرگ پرافتخار را بر هر چيز مقدّم مى شمارم و تمام قدرت خود را به كار مى گيرم و لحظه اى تن به ضعف و ذلّت نمى سپارم.

گويا امام در اينجا مى خواهد آن گروه اندك شجاع را كه در لابه لاى لشكر ضعيف بودند، دلگرمى دهد و افراد مردّد را از شك و ترديد در آورد و به خود ملحق سازد، و همان گونه كه تاريخ گواهى مى دهد اين بيان امام مؤثّر افتاد و خون تازه اى در عروق لشكر به جريان در آمد و آماده پيكار با دشمن شدند.

##### 1 ـ «يَعرُقُ»، از مادّه «ع رق»، به معناى «جدا ساختن گوشت از استخوان»، و گاه به معناى «جدا كردن گوشت با دندان از استخوان و خوردن آن» آمده است.
2 ـ «يَهْشِمُ»، از مادّه «ه ش م»، به معناى «شكستن چيز خشك» است و گاه بر خصوص شكستن استخوانها، به طور مطلق، يا استخوانهاى، سر و صورت آمده است.
3 ـ «يَفرِى»، از مادّه «ف ر ى»، به معناى «شكافتن چيزى» است، خواه خوب باشد يا بد و گاه به معناى «قطع كردن و بريدن» نيز آمده است.
4 ـ «جوانح» جمع «جانحه» به معناى «دنده هايى است كه در طرف جلو سينه قرار گرفته» است و در اصل از مادّه «جنح» به معناى «كج شدن و تمايل پيدا كردن» مى باشد، و چون دنده ها به شكل مستقيم نيستند اين واژه بر آنها اطلاق مى شود.
5 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ميثم، جلد 2، صفحه 81.
6 ـ فى ظلال نهج البلاغه، جلد، صفحه 228.
7 ـ مفتاح السّعادة، جلد 6، صفحه 82.
8 ـ «فراش» جمع «فراشه» به معناى «استخوانهاى نازك، يا خصوص استخوانهاى پيشانى (و سر) است و «هام» جمع «هامه» به معناى سر است و گاهى به ريش و بزرگ قبيله نيز اطلاق مى شود.
9 ـ «تَطيحُ»، از مادّه «ط و ح» به معناى «هلاك شدن و نابود گشتن يا مشرف بر هلاك شدن» است، و از آنجا كه جدا شدن دست و پا، مايه نابودى آنها مى شود، در جمله بالا، بر اين معنا اطلاق شده است.

###

###

###

▲نكته

▲آخرين تصميم يك رهبر شجاع!

در زندگى اجتماعى و سياسى، گاه لحظات حسّاسى پيش مى آيد كه رهبران بزرگ را در تنگنا قرار مى دهد و آن زمانى است كه در ميان پيروان اختلاف و پراكندگى و ضعف و ترديد در تصميم گيرى آشكار گردد و وجود اين اختلاف و پراكندگى مايه دلگرمى و جسارت دشمن شود.

اينجا است كه رهبران شجاع و مصمّم، تصميم نهايى خود را اعلام مى كنند و مى گويند كه ما به تنهايى ايستاده ايم، چه يار و ياورى باشد و چه نباشد، مى جنگيم و تسليم نمى شويم هر چند شهيد شويم.

ما با آغوش باز از شهادت استقبال مى كنيم و تن به ذلّت و شكست نمى دهيم.

اين همان راهى است كه امام (عليه السلام)در خطبه بالا برگزيده است. شبيه آن را در سخنان فرزندش، سالار شهيدان كربلا نيز مشاهده كرديم.

پيروان اين مكتب در شب عاشورا نيز با پيشوايان هم صدا شدند و در آن جلسه تاريخى معروف، هنگامى كه امام (عليه السلام)بيعت خود را از آنها برداشت و به آنان اجازه بازگشت داد و نامحرمان ضعيف و ناتوان راه خود را پيش گرفتند و فرار كردند و امام(عليه السلام)را در برابر حوادث خطرناكى كه در پيش بود، تنها گذاشتند و رفتند و گروه اندكى از ياران امام (عليه السلام)، ماندند، هر يك بنوبه خود برخاستند و همين منطق را با عبارات مختلف كه امروز به صورت يك حماسه جاويدان، در تاريخچه كربلا باقى مانده، بيان داشتند تا آنجا كه بعضى گفتند كه ما ايستاده ايم، هر چند شهيد شويم، سپس پيكر ما را بسوزانند و بار ديگر زنده شويم و اگر هفتاد بار اين كار تكرار گردد، دست از حمايت تو ـ كه حمايت حق و عدالت است ـ برنمى داريم.(1)

امام اميرالمؤمنين على (عليه السلام)در نامه 36، از نامه هاى نهج البلاغه نيز به همين معنا در قالب عباراتى ديگر، اشاره فرموده است، آنجا كه در پاسخ برادرش عقيل، كه به صورت فرماندهِ لشكرى به سوى دشمن اعزام شده بود، مى فرمايد:

«وَ أَمّا مَاسَأَلْتَ عَنَهُ مِنْ رَأيِى فِى الْقِتالِ; فَاِنَّ رَأَيِى قِتالُ الْمُحِلّينَ حَتّى ألْقَى اللهَ لايَزيدُنى كَثْرَةُ النّاسِ حَوْلِى عِزَّةً وَ لاتَفَرُّقُهُمْ عَنِّى وَحْشَةً وَ لاتَحْسَبَنَّ ابْنَ أبيِكَ ـ وَ لَوْ أَسْلَمَهُ النّاسُ ـ مُتَضَرِّعاً مُتَخَشِّعاً وَ لامُقِرّاً لِلضَّيمِ واهِناً».

امّا آنچه در مورد جنگ از من پرسيده اى و نظر مرا در اين باره خواسته اى; عقيده من اين است كه با كسانى كه پيكار با ما را حلال مى شمارند، پيكار كنم تا آنگاه كه خداوند را ملاقات كنم. (بدان و آگاه باش)! نه كثرت جمعيّت در اطرافم، موجب عزّت من خواهد شد و نه متفرق شدن آنان از اطرافم، موجب وحشت.

هرگز گمان مبر كه فرزند پدرت ـ هر چند مردم دست از يارى او بردارند ـ به تضرّع و خشوع افتد و يا در برابر ظلم و ستم، سستى به خرج دهد و تسليم گردد!

در داستان موسى بن عمران (عليه السلام)نيز مى خوانيم كه قوم او وقتى به دروازه هاى بيت المقدس رسيدند، از قدرت گروه عمالقه ـ كه حاكم بر آنجا بودند ـ به وحشت افتادند و تصميم و اراده آنها سست گشت و سر به نافرمانى در برابر موسى (عليه السلام)و برادرش هارون (عليه السلام)برداشتند و با صراحت گفتند كه تا آنها در اين سرزمين هستند، ما هرگز وارد آن نخواهيم شد، لذا تو و پروردگارت ـ كه وعده پيروزى به تو داده است ـ برويد و با آنها بجنگيد، هنگامى كه پيروز شديد ما را خبر كنيد. ما در اينجا نشسته ايم: (قالُوا يا مُوسى اِنّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً مَادامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّكَ فَقاتِلا اِنّا هاهُنا قاعِدُونَ).(2)

اينجا بود كه موسى (عليه السلام)ناچار شد از آنها اعلام جدايى كند و اعلام دارد كه تنها، من و برادرم ايستاده ايم و هر كس هر راهى را مى خواهد در پيش گيرد.

موسى (عليه السلام)گفت: پروردگارا (در اين شرايط) من تنها اختيار خود و برادرم را دارم.

ميان من و اين جمعيت گنهكار، جدايى بيفكن! (قَاْلَ رَبِّ اِنِّى لاأَمْلِكُ اِلاّ نَفْسِى وَ أَخِى فَافْرُقْ بَيْنَنا وَ بَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ).(3)

پيامبر بزرگ الهى نوح (عليه السلام)، در لحظات بحرانى و طوفانى عمرش در برابر قوم سركش و جبّار نيز سخنى شبيه به همين داشت و گفت: اى قومِ من! اگر موقعيّت من و تذكّراتم نسبت به آيات الهى بر شما سنگين و غير قابل تحمّل است (هر كارى از دستتان ساخته است، بكنيد).

من بر خدا توكل كرده ام، شما فكر خود و قدرت معبودهايتان را جمع كنيد، سپس چيزى بر شما پنهان نماند و بعد (اگر توانايى داريد) به حيات من پايان دهيد و مهلت ندهيد! (ولى بدانيد كه هرگز توانايى بر اين كار نداريد).

(وَ اتْلُ عَلَيهِمْ نَبَأَ نُوح اِذْ قالَ لِقَومِهِ، يا قَومِ اِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِى وَ تَذْكيرى بِآياتِ اللهِ فَعَلَى اَللهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا اَمْرَكُمْ وَ شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ لاَيَكُنْ اَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا اِلَىَّ وَ لاتُنْظِرُونَ)(4).

اين موضع گيرى قاطع رهبر و پيشوا تأثير خود را بر پيروان مى گذارد، تأثيرى عميق و آشكار. افراد بااراده و مصمّم را، هر چند اندك باشند، قوى تر و دل گرمتر مى سازد و بسيارى از افراد بى تفاوت را از آن حالت بيرون آورده و به موضعگيرى وامى دارد.

حداقل، اين گونه موضعگيرى رهبران الهى در تاريخ ثبت مى شود و براى آيندگان الهام بخش خواهد شد، همانطور كه حماسه هاى كربلا و عاشورا، در تاريخ رنگ جاودانگى به خود گرفته و سرمشقى است براى جمعيّت ها و ملّت ها.

* * *

##### 1 ـ براى آگاهى بيشتر بر مضمون خطبه امام (عليه السلام)در آن شب تاريخى و جواب هاى بسيار شجاعانه يارانش در برابر امام (عليه السلام)، به جلد 44، بحارالانوار، صفحه 392 به بعد مراجعه فرماييد.
2 ـ سوره مائده، آيه 24.
3 ـ سوره مائده، آيه 25.
4 ـ سوره يونس، آيه 71.

####

▲بخش چهارم

أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّ لِي عَلَيْكُمْ حَقّاً، وَ لَكُمْ عَلَيَّ حَقٌّ، فَأَمَّا حَقُّكُمْ عَلَيَّ: فَالنَّصيحَةُ لَكُمْ، وَ تَوْفِيرُ فَيْئِكُمْ، عَلَيْكُمْ، وَ تَعْلِيمُكُمْ كَيْلا تَجْهَلُوا، وَ تَأْدِيبُكُمْ كَيْما تَعْلَمُوا. وَ أَمَّا حَقِّي عَلَيْكُمْ: فَالْوَفَاءُ بِالْبَيْعَةِ، وَ النَّصِيحَةُ فِي الْمَشْهَدِ وَ الْمَغِيبِ، وَ الاِْجَابَةُ حِينَ أَدْعُوكُمْ وَ الطَّاعَةُ حِيْنَ آمُرُكُمْ.

### ترجمه

اى مردم! مرا بر شما حقّى است و شما را بر من حقّى: امّا حقّ شما بر من (نخست) اين است كه از خيرخواهى شما دريغ نورزم و بيت المال را در راه شما به طور كامل به كار گيرم و شما را تعليم كنم تا از جهل و نادانى رهايى يابيد و شما را تربيت كنم تا فراگيريد و آگاه شويد.

و امّا حقّ من بر شما، اين است كه در بيعت خويش وفادار باشيد و در آشكار و نهان، خيرخواهى را (در حقّ من) به جا آوريد و هر وقت شما را بخوانم، اجابت كنيد و هر زمان به شما فرمان دهم اطاعت كنيد.

▲شرح و تفسير

▲حقّ من بر شما و حقّ شما بر من!

در آخرين بخش اين خطبه، امام (عليه السلام) به سراغ يكى از مهمترين مسائل مربوط به حكومت مى رود و حقّ امام و رهبر را بر امّت و حقّ امّت را بر امام و رهبر، در جمله هايى كوتاه و بسيار پرمعنا بيان مى دارد و در هر قسمت به چهار حق اشاره مى كند.

نخست از حقوق امّت بر امام سخن مى گويد، چرا كه مقدم داشتن اين قسمت، علاوه بر اين كه سبب تأثير در نفوس شنوندگان مى شود، جنبه مردمى حكومت اسلامى را آشكار مى سازد و نشان مى دهد كه اين حكومت، با حكومت خود كامگان و طاغوت ها و زمامداران خودسر ـ كه خود را مالك الرّقاب مردم مى دانستند و عملا با آنها معامله مالك نسبت به بردگان داشتند و تعبير ارباب و رعيت در نظام آنها، از تعبيرهاى رايج و متداول بود - فرق بسيار دارد.

حضرت مى فرمايد: «اى مردم! مرا بر شما حقى است و شما را بر من حقى; «أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّ لِي عَلَيْكُمْ حَقّاً، وَ لَكُمْ عَلَيَّ حَقٌّ».

گرچه حق در اينجا به صورت مفرد ذكر شده، ولى به معناى جنس حقّ است كه مفهوم عامى دارد و ذكر آن به صورت نكره، اشاره به عظمت اين حقوق است; زيرا گاه نكره آوردن براى تعظيم است.

حضرت سپس به سراغ نخستين حقّ امت بر امام مى رود و مى فرمايد: «امّا حق شما بر من (نخست) اين است كه از خيرخواهى شما دريغ نورزم; «فَأَمَّا حَقُّكُمْ عَلَيَّ: فَالنَّصْيحَةُ لَكُمْ».

نصيحت، در اصل به معناى «خلوص» است و به همين دليل عسل خالص را «ناصح» مى گويند. گاه به معناى «دوختن» نيز آمده است و به همين جهت خياط را «ناصح» گفته اند، سپس به هرگونه خيرخواهى خالصانه و خالى از غَلّ و غش، اطلاق شده است.

اين واژه در مورد خدا و پيامبر و قرآن و افراد مردم و در مورد امام و امّت به كار مى رود و در هر مورد، به مقتضاى حال، اشاره به مصداقى از آن مفهوم وسيع و جامع است.

در بعضى از منابع لغت مى خوانيم كه نصيحت، جامع معانى پراكنده اى است. مثلا نصيحت براى خدا، به معناى «اعتقاد به وحدانيت او و اخلاص نيّت در عبادتش و يارى كردن حق» است و نصيحت نسبت به قرآن، به معناى «تصديق و عمل به آن و دفاع در برابر تأويل جاهلان و تحريف غاليان» است و نصيحت براى پيامبر خدا، همان تصديق به نبوّت و رسالت و اطاعت اوامر او است. (و نيز در هر مورد، به تناسب آن مورد، مفهوم خاصى را تداعى مى كند).(1)

به همين دليل، به نظر مى رسد كه منظور از نصيحت و خيرخواهى خالصانه امّت، در خطبه بالا، همان برنامه ريزى كامل و همه جانبه براى پيشرفت و تعالى مردم در تمام جنبه هاى معنوى و مادى است; چرا كه نخستين گام در طريق خيرخواهى امّت، چيزى جز برنامه ريزى صحيح نيست، و به اين ترتيب امام و والى و زمامدار و رهبر در درجه نخست، بايد برنامه صحيح و جامعى را كه تضمين و تأمين كننده منافع معنوى و مادّى توده هاى مردم و سبب رسيدن به كمال مطلوب است با حدّاقل ضايعات، تنظيم كند و اين معنا در دنياى امروز از اهمّيت فوق العاده اى برخوردار است و صاحبان فكر و انديشه معتقدند كه اشكالاتى كه در نظام هاى اجتماعى پيدا مى شود، نخست به خاطر عدم برنامه ريزى صحيح است.

حضرت، سپس به سراغ دومين حق امت ـ كه مربوط به مسائل اقتصادى است ـ مى رود و مى فرمايد: «و اين كه بيت المال شما را، در راه شما به طور كامل به كار گيرم; «وَ تَوْفِيرُ فَيْئِكُمْ، عَلَيْكُمْ».

مسأله عدالت اجتماعى در زمينه مسائل اقتصادى هميشه مهم ترين مشكل جوامع انسانى بوده است و غالب جنگ ها و نزاع هاى خونين و بسيارى از مفاسد اجتماعى، به خاطر زير پا گذاشتن اين اصل ظهور و بروز مى كند.

اين مسأله، موضوع بيشترين پرونده هاى دادگسترى ها را تشكيل مى دهد و به همين دليل براى ايجاد صلح و صفا و نظم و آرامش و مبارزه با مفاسد اخلاقى و انواع انحرافات، بايد نخست به سراغ احياى عدالت اجتماعى رفت و اگر مى بينيم بعد از موضوع برنامه ريزى كلى جامعه، امام (عليه السلام) انگشت روى اين موضوع مى گذارد، به خاطر جهاتى است كه در بالا ذكر شد.

با توجه به اين كه «فىء» به گفته ارباب لغت، در اصل به معناى «بازگشت و رجوع به حالت نيكو» است، به سايه هنگامى كه از طرف غرب به شرق برمى گردد، «فىء» گفته مى شود. اين واژه در آيات قرآن و احاديث معمولا بر اموالى اطلاق مى شود كه از كفّار به مسلمانان مى رسد، گاه به خصوص اموالى كه بدون جنگ، از آنها به دست مى آيد و گاه به همه اين اموال و گاه حتّى به انفال (ثروت هاى طبيعى كه متعلّق به حكومت اسلامى است و مالك مشخصى ندارد) نيز اطلاق مى گردد.

فىء در جمله بالا، در كلام امام (عليه السلام) اشاره به تمام اموال بيت المال است و تعبير به «تَوْفيرُ فَيْئِكُمْ» با توجه به اين كه «توفير» از مادّه «وفر» به معناى «مال بسيار» و «توفير» به معناى «اداى آن» است اشاره به اين است كه وظيفه حاكم، اين است كه اموال عمومى را، به طور كامل در اختيار نيازمندان و تمام صاحبان حق قرار دهد و به طور كلى به امور اقتصادى و معيشت مردم سامان بخشد.

سومين وظيفه حاكم، پرداختن به مسائل مربوط به آموزش و كارهاى فرهنگى است.

امام (عليه السلام) در اين زمينه مى فرمايد: حق ديگر شما بر من، اين است كه شما را تعليم كنم تا از جهل و نادانى رهايى يابيد; «وَ تَعْلِيمُكُمْ كَيْلا تَجْهَلُوا»; آرى والى بايد با آموزش هاى صحيح و سالم به مبارزه با جهل برخيزد و سطح افكار مردم را بالا ببرد و فرهنگ جامعه را تقويت كند و عامل مهم بدبختى ها را ـ كه جهل و نادانى است ـ ريشه كن سازد. حضرت مى فرمايد: چهارمين حق شما بر من، اين است كه «شما را تربيت كنم و پرورش دهم تا فراگيريد و آگاه شويد; «وَ تَأْدِيبُكُمْ كَيْما تَعْلَمُوا».

در واقع امام (عليه السلام)در جمله هاى كوتاه و پرمعناى بالا، به چهار بُعد مهم حكومت اسلامى و حقوق ملت ها بر حاكمان اشاره فرموده است:

اوّل ـ برنامه ريزى صحيح;

دوم ـ تنظيم عادلانه مسائل اقتصادى;

سوم - توجه كامل به امر آموزش;

چهارم ـ توجه به امر پرورش و تهذيب اخلاق و مبارزه با مفاسد اخلاقى.

قابل توجه اين كه در مورد حق سوم مى فرمايد: «بايد شما را تعليم دهم تا از جهل رهايى يابيد» و در مورد حق چهارم مى فرمايد: «شما را تربيت كنم تا فراگيريد و آگاه شويد».

در حالى كه نتيجه تعليم، گرچه آگاهى است، ولى نتيجه تأديب، پرورش صفات اخلاقى است و نه مسأله آگاهى، ولى منظور امام (عليه السلام)اين است كه از آثار فضايل و زيان هاى رذايل آگاهى پيدا كنيد تا فضايل را در وجود خود پياده كرده و با رذايل مبارزه كنيد.

در واقع حق سوم، اشاره به عقل نظرى دارد و حقّ چهارم اشاره به عقل عملى است.

سپس امام (عليه السلام) به بيان حقّ خود ـ يا به تعبيرى ديگر حقّ زمامدار بر امّت اسلامى پرداخته و آن نيز در چهار بخش خلاصه مى كند.

نخست مى فرمايد: امّا حقّ من بر شما اين است كه در بيعت خويش وفادار باشيد; «وَ أَمَّا حَقِّي عَلَيْكُمْ: فَالْوَفَاءُ بِالْبَيْعَةِ».

بيعت، در واقع همان پيمانى است كه ميان امّت و امام برقرار مى شود، پيمانى محكم و لازم الاجراء و بر اساس اين پيمان امام (عليه السلام) و حاكم بايد در همه جا مصلحت اُمّت را در نظر بگيرد و امنيّت و نظم را برقرار سازد و با دشمنان به مبارزه برخيزد و اسباب پيشرفت و تكامل جامعه را فراهم كند و امّت نيز بايد پشت سر امامش بايستد و مانند بازويى نيرومند براى او عمل كند و كارى كه برخلاف اين عهد و پيمان است، هرگز انجام ندهد.

حضرت در مورد حقّ دوم مى فرمايد، «در آشكار و نهان خيرخواهى را (در حقّ من) به جا آوريد». «وَ النَّصِيحَةُ فِي الْمَشْهَدِ وَ الْمَغِيبِ».

مانند متعلّمان چاپلوس يا منافقان چند چهره نباشيد كه در حضور من سخن از دوستى و مَحَبّت و اخلاص بزنيد و اعلام خيرخواهى كنيد، امّا در پشت سر يا بى تفاوت باشيد و يا طريق خيانت و فساد را در پيش گيريد.

اگر من همه جا حاضر نيستم خداى من همه جا حاضر و ناظر است و اين جهان همه جايش، محضر خدا است و براى انسان هاى باايمان حضور و غياب من تفاوتى نمى كند.

حضرت بعد به سراغ سومين حق مى رود و مى فرمايد: «هر وقت شما را بخوانم اجابت كنيد»; «وَ الاِْجَابَةُ حِينَ أَدْعُوكُمْ».

مانند افراد سست و ناتوان و بيمار گونه كه در اجابت دعوتها تعلّل مىورزند نباشيد.

هميشه بايد گوش به فرمان امامتان باشيد كه گاه ساعتها و لحظه ها سرنوشت ساز است و اندكى تعلّل و سستى و تأخير، ممكن است زيانهاى غير قابل جبرانى به بار آورد.

اين انضباط و گوش به فرمان بودن، بايد بر همه امّت حاكم باشد.

و در مورد چهارمين و آخرين حق مى فرمايد: «هر زمان به شما فرمان دهم، اطاعت كنيد» «وَ الطَّاعَةُ حِيْنَ آمُرُكُمْ».

ممكن است كه گروهى فراخوانى امام (عليه السلام) را پذيرا شوند و به دعوت او لبيك گويند، امّا هنگامى كه به حضور او آمدند و فرمان سخت و سنگينى كه حافظ منافع امّت است صادر شد، اطاعت نكنند. بنابراين هم اجابتِ دعوت لازم است و هم اطاعت فرمان.

بديهى است كه اين حقوق چهارگانه امام بر امّت، امورى است كه منافع آن مستقيماً به خود آنان باز مى گردد.

آنها منّتى در انجام دادن اين امور بر امام ندارند، بلكه امام بر آنها منّت دارد كه با استفاده از اين حقوق امنيت و آبادى و آزادى و افتخارات آنها را تضمين مى كند.

بعضى از شارحان نهج البلاغه در اينجا افزوده اند كه اين حقوق چهارگانه متقابل، (در هر طرف چهار حق)، مخصوص امام عادل و منصوب از ناحيه خدا است و نه همه زمامداران، اعم از خوب و بد، به همين دليل امام فرموده است: «اِنَّ لِىْ عَلَيْكُمْ حَقّاً;(2) مرا بر شما حقّى است». ولى به نظر مى رسد كه آنچه در اين بيان مبارك امام آمده، برنامه اى است كه براى هر قوم و ملّتى تنظيم شده است. هر پيشوايى، خواه از ناحيه خدا باشد و يا به مصداق، «لابُدَّ لِلنّاسِ مِنْ أَمْير بَرٍّ أوْفاجِر».(3)

هر اميرى در هر جامعه اى بر سر كار آيد، اگر بخواهد كار او پيشرفت كند بايد اين حقوق چهارگانه را محترم بشمارد و نيز هر ملّتى اگر بخواهد از وجود امير خود بهره گيرد، بايد اصول چهارگانه را به كار بندد.

در واقع آنچه در اين خطبه آمده ارشاد و راهنمايى به حكم عقل و منطق است.

##### 1 ـ مجمع البحرين، مادّه «نصح».
2 ـ مفتاح السعادة، جلد 6، صفحات 84 ـ 85.
3 ـ نهج البلاغه، خطبه 40.

###

▲نكته ها

▲1 ـ حقوق متقابل امام و امّت

حكومت پيوندى است در ميان امام و امّت، همانند پيوند سر با بدن كه بدون همكارى نزديك و هماهنگى كامل، هرگز سامان نمى يابد.

به تعبير ديگر، حاكمان الهى در عين اين كه نمايندگان خدا در ميان امّت ها هستند، نمايندگان مردم براى تأمين مصالح آنها نيز مى باشند و به همين دليل سنگين ترين حقوق را امام بر امّت و امّت بر امام دارد.

در روايات بحث هاى گسترده اى در زمينه اين حقوق متقابل ديده مى شود كه از دقّت و اهتمام اسلام به اين امر مهم خبر مى دهد. مرحوم كلينى در جلد اوّل اصول كافى، بابى در همين زمينه دارد و در نخستين حديث آن باب از ابوحمزه نقل مى كند كه از امام باقر (عليه السلام) پرسيدم:

«مَا حَقُّ الاِْمَامِ عَلَى النّاسِ»; حقّ امام بر مردم چيست؟

فرمود: «حَقُّهُ عَلَيْهِمْ أنْ يَسْمَعُوا لَهُ وَ يُطيْعُوهُ»; «حقّ امام بر مردم اين است كه به سخنانش گوش فرادهند و فرمانش را اطاعت كنند».

سپس مى گويد: پرسيدم: «مَا حَقُّهُمْ عَلَيْهِ». «حق مردم بر امام چيست؟»

فرمود: «يُقَسِّمُ بَيْنَهُمْ بِالسَّويَّةِ وَ يَعْدِلُ فِى الرَّعيَّةِ»; «همه چيز را در ميان آنها مساوى تقسيم كند (و تبعيض در ميان مردم قائل نشود) و عدالت را در ميان آنها رعايت كند.

بعيد نيست كه جمله نخست اشاره به مسائل اقتصادى باشد و دومى به مسائل اجتماعى و سياسى نظر داشته باشد.

در پايان آن حديث حضرت فرمود: «فَاِذا كَانَ ذالِكَ فِى النّاسِ فَلايُبالِى مِنْ أَخْذِ هَاهُنَا وَ هَاهُنا»; «هرگاه اين امر در ميان مردم حاكم باشد تفاوتى نمى كند كه حقوقشان را از اينجا بگيرند يا از آنجا».(1)

اشاره به اين كه به هر حال مردم به حق خود مى رسند، خواه مصداق آن اينجا باشد يا جاى ديگر.

مرحوم محقّق مجلسى در مرآة العقول، در تفسير اين جمله نقل مى كند كه گفته شده: «منظور اين است كه وقتى، حقّى از دو طرف انجام گيرد، هر كس هر كجا برود و هر كار كند، مشكلى براى او ايجاد نمى شود و يا هر كس هر مذهبى داشته باشد فرقى نمى كند.(2)

زندگى اميرمؤمنان و تاريخ پرافتخار او سرمشق بسيار مهم و پرارزشى براى مسأله حكومت اسلامى است. او در امر عدالت بحدّى سخت گير بود كه تمام وجود خويش و موقعيت خود را فداى آن كرد.

ابن ابى الحديد، در ذيل خطبه مورد بحث از يكى از مورّخان به نام فضيل بن جعد، نقل مى كند كه مهم ترين عامل جدايى گروهى از عرب از اميرمؤمنان على (عليه السلام)مسائل مالى بود; چرا كه آن حضرت، شُرَفا و شخصيت هاى معروف را بر ديگران برترى نمى داد و نژاد عرب را بر غير عرب مقدّم نمى شمرد و با رؤسا و اُمراى قبايل سازش هاى پنهانى ـ آن گونه كه معمول پادشاهان است ـ نداشت و هيچ كس را به سوى شخص خود فرا نمى خواند، در حالى كه معاويه دقيقاً برخلاف او بود. به همين دليل دنياپرستان على (عليه السلام)را رها كرده و به معاويه پيوستند.

او سپس اضافه مى كند كه على (عليه السلام) از يارى نكردن اصحابش و فرار بعضى به سوى معاويه، با مالك اشتر سخن گفت و گله كرد.

مالك عرض كرد: «اى اميرمؤمنان! آن روز كه ما با اهل بصره به كمك مردم بصره و اهل كوفه پيكار كرديم، مردم متحد بودند، ولى امروز اختلاف پيدا كرده و اراده آنها ضعيف و نفرات آنها كم شده است و تو نيز مى خواهى با عدالت با آنها رفتار كنى و حق را به حقدار برسانى و اگر افراد عادى در برابر سرشناسان مظلوم واقع شدند، حقّ آنها را از ظالمان بگيرى و افراد صاحب نفوذ و شُرفا در نظر تو با افراد عادى تفاوتى ندارند. فرياد گروهى از اصحابت از اجراى حق درباره آنها بلند شده و از عدالت تو اندوهگين گشته اند. از طرفى مشاهده مى كنند كه معاويه به ثروتمندان و صاحبان نفوذ چه خدمتى مى كند! دلهاى آنها متوجه دنيا شده و كمتر كسى پيدا مى شود كه اهل دنيا نباشد. اكثر آنها از حق كناره مى گيرند و خريدار باطل هستند و دنيا را بر آخرت ترجيح مى دهند، اگر اموال را در اختيار دنياپرستانِ با نفوذ قرار دهى گردن ها به سوى تو كشيده مى شود و خيرخواه تو مى شوند و به تو عشق مىورزند...»

على (عليه السلام) (در پاسخ اشتر) فرمود: «امّا اين كه گفتى كه ما با عدالت رفتار مى كنيم، اين چيزى جز پيروى فرمانِ خدا نيست كه مى فرمايد: (مَنْ عَمِلَ صالِحَاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَيْها وَ ما رَبُّكَ بِظَلاَّم لِلْعَبيدِ); هر كس عمل صالحى را انجام دهد، سودش براى خود او است و هر كس بدى كند، به خويشتن بدى كرده است، پروردگارت هرگز به بندگان ستم نمى كند.(3)

و من از اين كه در آنچه گفتى (اجراى حق و عدالت) كوتاهى كرده باشم، بيشتر مى ترسم (از آنچه مرا به سوى آن دعوت مى كنى).

و امّا اين كه گفتى حق بر آنها سنگين است و به همين جهت از ما جدا شده اند (عيبى بر ما نيست) خدا مى داند كه آنها به خاطر جور و ستم جدا نشدند و بعد از جدايى از ما به عدالت پناه نبردند، تنها به سراغ دنياى ناپايدار رفتند و روز قيامت از آنها سؤال مى شود.

و امّا اين كه گفتى من بى حساب اموال بيت المال را بذل كنم، و به آن گروه از مردانى كه اشاره كردى بخشش مخصوصى داشته باشم، اين كار براى من ممكن نيست. من به هيچ كس بيش از حقّش نمى توانم بدهم (و جدا شدن اين گروه از ما لطمه اى به ما وارد نمى كند); چرا كه خداوند بحق مى فرمايد: (كَمْ مِنْ فِئَة قَليلَة غَلَبَتْ فِئَةً كَثيرَةً بِأِذْنِ اللهِ وَ اللهُ مَعَ الصّابِرينْ);(4) «چه بسيار گروههاى كوچكى كه به فرمان خدا بر گروههائى عظيم پيروز شدند و خداوند با صابران و (استقامت كنندگان) است.(5)

باز هم در موارد مناسب، به ويژگيهاى حكومت اسلامى و حق امام بر امّت و حقّ امّت بر امام خواهيم پرداخت.

##### 1 ـ اصول كافى، جلد 1، صفحه 405.
2 ـ مرآة العقول، جلد 4، صفحه 335.
3 ـ سوره فصلت، آيه 46.
4 ـ سوره بقره، آيه 249.
5 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 197 ـ 198.

###

###

###

▲2 ـ در كشاكش تعارض حق و مصلحت!

بسيار مى شود كه واقعيت ها با ملاحظات زودگذر و مصالح شخصى و گروهى در تعارض است و حق در يك طرف قرار مى گيرد و مصلحت انديشى در طرف مقابل.

در اينجا معمولا سياستمداران دنيا مصلحت انديشى را بر حق و واقعيّت مقدّم مى دارند و حق را در پاى آن قربانى مى كنند.

تاريخ، پُر است از نمونه هاى اين تعارض و اين ترجيح و در عصر و زمان خود تقريباً همه روزه شاهد آن هستيم.

ولى مردان الهى و رجالى كه گام در جاى آنها نهاده اند، بى ترديد حق را ترجيح مى دهند. يكى از موارد اختلاف اميرمؤمنان على (عليه السلام) با دشمنان و حتّى با بعضى از دوستانش همين بود.

آنها مى گفتند كه تقسيم عادلانه بيت المال، هر چند حق است، امّا هماهنگ با مصلحت نيست و بايد سردمداران را مقدّم شمرد و ثروتمندان صاحب زور را سهم بيشترى داد و از سهم مستضعفانِ تسليمِ در مقابل حق كاست در حالى كه على(عليه السلام)دقيقاً طرفدار اجراى حق و عدالت بود، هر چند براى گروهى ناخوشايند باشد و دست از حمايت او بردارند يا به مخالفتش برخيزند و تنها ماندن على (عليه السلام)كه ـ آثارش در خطبه بالا و بسيارى از خطبه هاى نهج البلاغه منعكس است ـ بيشتر به خاطر همين بود.

اين نكته حائز اهميّت است كه اگر امام (عليه السلام) آن گونه كه خداو پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)دستور داده بودند، بلافاصله پس از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) در جايگاه خود قرار مى گرفت بسيارى از اين مشكلات وجود نداشت; چرا كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)جاده حق را هموار كرده بود و اكثريت قاطع توده هاى مردم آن را پذيرا شده بودند، ولى تبعيض هاى نارواى ايّام خلفا، مخصوصاً هرج و مرج عجيبى كه در امر بيت المال در عصر عثمان به وجود آمد و اموال بيت المال بى دريغ و بى حساب در ميان اقوام و بستگان عثمان و گروهى از زورمندان تقسيم شد، وضع را به كلّى دگرگون ساخت و سنّت شوم و عادت بدى را در ميان آنها به وجود آورد، بگونه اى كه بازگرداندن آنها به حق بسيار مشكل شد.

وسوسه افزايش فوق العاده غنائم و قرار گرفتن اموال فراوان در بيت المال نيز سبب شد كه گروهى مانند طلحه و زبير ـ كه از سابقان اسلام و از ياران خاص پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)بودند - حق را در پاى مصالح شخصى قربانى كنند و در اينجا بود كه مشكلات حكومت امام (عليه السلام) چند برابر شد.

اميرمؤمنان على (عليه السلام)با اين كه به خوبى مى دانست كه ادامه سياست ترجيح حق بر مصلحت چه مشكلاتى را براى او به بار خواهد آورد و ممكن است در بعضى از صحنه ها مايه شكست گردد، باز دست از اين برنامه الهى برنداشت; چرا كه با اين عمل يك ارزش مهم اسلامى را زنده كرد و به يقين احياى ارزشها و حفظ آن براى نسل هاى آينده در يك مكتب الهى مقدّم بر پيروزى هاى موقّت و مقطعى است و اين مطلب مهمّى است كه به بسيارى از سؤالات درباره چگونگى حكومت على(عليه السلام)پاسخ مى دهد. و به خواست خدا باز در موقع مناسب از آن سخن خواهيم گفت.

* * *

▲خطبه سى و پنجم(1)

و من خطبة له عليه السّلام

بَعْدَ التَّحكيم وَ ما بَلَغَه مِنْ أمْرِ الْحَكَمَيْنِ وَ فيها حمد الله علىَ بَلائِه، ثُمَّ بَيانُ سَبَبِ الْبَلوى.

امام اين خطبه را پس از پايان گرفتن جريان حكمين ايراد فرمود (كه عمروبن عاص با حيله و تزوير ابوموسى اشعرى نادان را فريب داد تا على (عليه السلام) را از خلافت خلع و معاويه را نصب كنند و اين معنا مردم عراق را سخت تكان داد) و در اين خطبه امام (عليه السلام) بعد از حمد و ثناى الهى بر اين ابتلاء، به شرح آن مى پردازد.

##### 1 ـ اين خطبه، با كمى تفاوت، در مروج الذهب مسعودى و كامل ابن اثير و انساب الاشراف بلاذرى و تاريخ طبرى و الامامة و السياسة ابن قتيبه دينورى و صفيّن نصربن مزاحم آمده است و نيز سبط بن جوزى در تذكرة الخواص آن را نقل كرده و ابوالفرج اصفهانى در «أغانى» به آن اشاره كرده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 429).

▲متن و ترجمه

اَلْحَمْدُللهِِ وَ إنْ أَتَى الدَّهْرُ بِالْخَطْبِ الْفَادِحِ وَ الْحَدَثِ الْجَلِيلِ. وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَإِلهَ إِلاّ اللهُ لا شَريكَ لَهُ، لَيْسَ مَعَهُ إِلهٌ غَيْرُهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ(صلى الله عليه وآله وسلم).

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ مَعْصِيَةَ النَّاصِحِ الشَّفِيقِ الْعَالِمِ الْمُجَرِّبِ تُورِثُ الْحَسْرَةَ، وَ تُعْقِبُ النَّدَامَةَ.

وَ قَدْ كُنْتُ أمَرْتُكُمْ في هذِهِ الْحُكُومَةِ أَمْرِي، وَ نَخَلْتُ لَكُمْ مَخْزُونَ رَأْيِي، لَوْ كَانَ يُطَاعُ لِقَصِير أَمْرٌ! فَأَبَيْتُمْ عَلَيَّ إِبَاءَ الْمُخالِفِينَ الْجُفَاةِ، وَ الْمُنَابِذِينَ الْعُصَاةِ، حَتَّى اَرْتَابَ النَّاصِحُ بِنُصْحِهِ، وَ ضَنَّ الزَّنْدُ بِقَدْحِهِ، فَكُنْتُ أَنَا وَ إِيَّاكُمْ كَمَا قَالَ أَخُو هَوَازِنَ:

أَمَرْتُكُمْ أَمْرِي بِمُنْعَرَجِ اللِّوَى *** فَلَمْ تَسْتَبِينُوا النُّصْحَ إِلاَّ ضُحَى الْغَدِ

### ترجمه

ستايش مخصوص خداوند است، هر چند روزگار، حوادث سنگين و مهم (و دردناكى براى ما) پيش آورده است و گواهى مى دهم كه معبودى جز خداوند يگانه نيست، شريكى ندارد و معبودى با او نمى باشد و گواهى مى دهم كه محمّد (صلى الله عليه وآله وسلم)بنده (برگزيده) و فرستاده او است.

امّا بعد; نافرمانى از دستور نصيحت كننده مهربانِ داناىِ با تجربه، موجب حسرت و اندوه مى گردد و پشيمانى به بار مى آورد. من، درباره مسأله حكميت، فرمان خود را به شما گفتم و نظر خالص خويش را در اختيار شما گذاردم; اگر به سخنان قصير(1)، گوش داده مى شد (چه نيكو بود)!

ولى شما مانند مخالفان جفاكار و عصيانگران پيمان شكن (از قبول سخنانم) امتناع كرديد، تا آنجا كه گويى نصيحت كننده در پند خويش به ترديد افتاد و از ادامه اندرز خوددارى كرد.

در اين حال مثال من و شما مانند گفتار اخوهوازن (مردى از قبيله بنى هوازن) است كه (در يك ماجراى تاريخى) گفت:

ـ من در سرزمين منعرج اللوى، دستور خود را دادم (ولى شما گوش نداديد) و اثر آن را فردا صبح درك كرديد.

##### 1 ـ قصير مرد فهميده و هوشيارى بود كه در يك ماجراى مهم تاريخى، با نظريه او مخالفت كردند و گرفتار خسارت شديدى شدند.

###

###

▲خطبه در يك نگاه

همان گونه كه در بالا اشاره شد، اين خطبه را اميرمؤمنان بعد از خاتمه كار حكمين بيان فرمود.

پيامد حكمين براى جهان اسلام بسيار سخت و ناگوار بود. اين جريان ثابت كرد كه اگر على (عليه السلام) آنها را از مسأله ارجاع به حكميت نهى فرمود و بر لزوم ادامه جنگ تا پيروزى نهايى توصيه كرد، دليلش اين گونه پيامدها بود. از اين رو امام (عليه السلام)مردم كوفه را سخت سرزنش مى كند و به آنها نشان مى دهد كه اين محصول نافرمانى و پند نپذيرفتن آنان است.

▲شرح و تفسير

▲نتيجه نافرمانى اين است!

شرايطى كه اين خطبه در آن بيان شد شرايطى بسيار دردناك و جانكاه بود. توطئه هاى معاويه و عمرو بن عاص، با استفاده از جهل و نادانى ابوموسى اشعرى و گروه عظيمى كه پشت سر او ايستاده بودند، به نتيجه رسيده بود. آنها موفّق شدند كه نتيجه حكميت را به نفع خود تمام كنند و به پندار خويش امام را از خلافت عزل كرده، معاويه را بر جاى او بنشانند! اين در حالى بود كه غم و اندوه قلب امام را مى فشرد، زيرا از قبل تمام اين امور را پيش بينى فرموده و به مردم عراق و كوفه خبر داده بود، ولى جهل و عصبيّت و لجاجت و خودخواهى و تنبلى و تن پرورى مانع از آن شد كه نصايح حكيمانه امام را پذيرا شوند.

به هر حال امام اين خطبه را مانند خطبه هاى ديگر، با حمد و ثناى الهى شروع مى كند، حمد و ثنايى كه رنگ ديگرى دارد و خدا را حتّى بر اين حادثه دردناك و امتحان بزرگ ستايش مى كند. مى فرمايد: «ستايش مخصوص خداوند است هر چند روزگار حوادث سنگين و مهم (و دردناكى براى ما) پيش آورده است. «الْحَمْدُللهِِ وَ إنْ أَتَى الدَّهْرُ بِالْخَطْبِ(1) الْفَادِحِ(2) وَ الْحَدَثِ الْجَلِيلِ».

جالب اين كه امام در اينجا اوّلا خدا را بر اين حادثه سپاس مى گويد تا معلوم شود كه شكر و ثناى الهى، تنها در برابر حوادث خوشايند و كامروايى ها و پيروزى ها و بهره مند شدن از مواهب معنوى و مادّى نيست، بلكه در همه حال بايد او را حمد و ثنا گفت، در سلامت و بيمارى، در شادى و غم، در پيروزى و شكست، در همه جا و در برابر همه چيز، چرا كه حتّى اين حوادث دردناك نيز فلسفه هايى دارد كه اگر درست شكافته شود، آنها نيز جزء نِعَمْ و مواهب الهى است.

ثانياً: اين حادثه دردناك را به روزگار نسبت مى دهد و مى دانيم كه روزگار، چيزى جز مردم روزگار نيست و گرنه تابش آفتاب و ماه و نزول باران و وزش باد و ساير امور طبيعى چيزى نيست كه منشأ اين امور باشد و در خور گِله.

اين مردم روزگارند كه به خاطر اعمال غلطشان گرفتار عواقب دردناك مى شوند! در همين حادثه اگر مردم عراق گوش به فرمان امام و مولايشان داده بودند و از هشدارهاى او بيدار شده و از پندهاى اين حكيم الهى نتيجه گرفته بودند، هرگز در چنين دام سختى گرفتار نمى شدند.

منظور از «خَطْبِ فادح» (با توجه به اين كه خطب، به معناى «امر مهم» است، و «فادح» به معناى «تأكيد ديگرى بر آن است»،) داستان حكمين است كه براى جهان اسلام بسيار سخت و سنگين بود و پيامدهاى ناگوارى را به بار آورد.

درست است كه داستان حكمين ـ به شرحى كه در نكات خواهد آمد ـ چيزى را دگرگون نساخت، ولى بهانه خوبى به دست معاويه و پيروان او براى اغواى ناآگاهان داد و بدعت بسيار بدى در جهان اسلام گذاشت.

تعبير به «حدث جليل» تأكيد ديگرى بر آثار سوء اين بدعت شوم است.

حضرت، بعد از اين حمد و ثنا، شهادت به يگانگى خداوند و نبوت پيامبر اسلام مى دهد و مى فرمايد:

«گواهى مى دهم كه معبودى جز خداوند يگانه نيست، شريكى ندارد و معبودى با او نمى باشد، و گواهى مى دهم كه محمد (صلى الله عليه وآله وسلم)بنده و فرستاده اوست; «وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَإِلهَ إِلاّ اللهُ لا شَريكَ لَهُ، لَيْسَ مَعَهُ إِلهٌ غَيْرُهُ، وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ(صلى الله عليه وآله وسلم)».

ذكر شهادتين در آغاز اين خطبه، ممكن است علاوه بر تأكيد مجدّد بر لزوم تقويت پايه هاى تكامل انسان و احياى اصول عقيدتى اسلام، اشاره به اين نكته باشد كه رسوايى حادثه حكمين، از اينجا سرچشمه گرفت كه مردم اصل توحيد را پشت سر گذاشتند و به دنبال كارهاى شرك آلود رفتند و تأسّى به پيامبر اسلام را ناديده گرفتند و تسليم هواى نفس شدند.

سپس امام به سراغ مقصود اصلى خطبه رفته، مى فرمايد: «امّا بعد از حمد و ثناى الهى و گواهى به وحدانيّت حق و نبوت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم). بدانيد! نافرمانى از دستور نصيحت كننده مهربان داناى باتجربه موجب حسرت و اندوه مى گردد و پشيمانى به بار مى آورد; «أَمّا بَعْدُ، فَإِنَّ مَعْصِيَةَ النَّاصِحِ الشَّفِيقِ الْعَالِمِ الْمُجَرِّبِ(3) تُورِثُ الْحَسْرَةَ، وَ تُعْقِبُ النَّدَامَةَ».

اين جمله در حقيقت بمنزله كبرا و بيان يك قاعده كلّى است كه اگر در طرف مشورت انسان چهار صفت جمع باشد، مخالفت او قطعاً موجب پشيمانى خواهد بود.

نخست اين كه ناصح و خيرخواه باشد و به مقتضاى خيرخواهى، تلاش لازم را در تشخيص حق انجام دهد.

دوم اين كه قلبى پر از مهر و محبت داشته باشد و از اعماق روح، خواهان خدمت و عاشق پيروزى و سعادتِ مشورت كننده باشد.

سوم اين كه عالِم باشد و تمام جوانب مطلب را ببيند و مسائل مهم را دقيقاً تحليل كند و ريشه هاى حوادث و نتايج آن را مورد بررسى قرار دهد.

چهارم اين كه داراى تجربه كافى در مسائل مهم فردى و اجتماعى باشد; يعنى علاوه بر عقل نظرى، داراى عقل عملى نيز باشد.

هر گاه كسى جامع اين اوصاف چهارگانه باشد، به احتمال قوى و نزديك به يقين انسان را به واقع مى رساند.

با اين حال كسانى كه سخنش را زير پا بگذارند و بر مركب غرور و لجاجت سوار شوند، جز در بيراهه گام ننهاده اند و خود را در پرتگاه بدبختى قرار مى دهند.

حضرت بعد از بيان اين قاعده كلّى به سراغ بيان صغرا و مصداق مورد نظر مى رود، مى فرمايد: «من درباره مسأله حكميت فرمان خود را به شما گفتم و نظر خالص خويش را در اختيار شما گذاردم; اگر به سخنان قصير گوش داده مى شد چه نيكو بود! «وَ قَدْ كُنْتُ أمَرْتُكُمْ في هذِهِ الْحُكُومَةِ أَمْرِي، وَ نَخَلْتُ(4) لَكُمْ مَخْزُونَ رَأْيِي، لَوْ كَانَ يُطَاعُ لِقَصِير أَمْرٌ!»

حضرت مى فرمايد كه من هم با اصل حكومت در اين مسأله مخالف بودم و هم در چگونگى و كيفيت آن.

من دقيقاً پيامدهاى اين پديده شوم را براى شما بازگو كردم، ولى متأسّفانه لجاجت و پافشارى شما در عقيده باطلى كه داشتيد به شما اجازه نداد تا واقعيت هاى روشن را در اين مسأله مهم ببينيد و اكنون كه گرفتار عواقب دردناك آن شده ايد، پشيمانى سودى ندارد.

جمله «لَو كانَ يُطاعُ لِقَصير أَمْرٌ»، ضرب المثل مشهورى در ميان عرب است، و براى كسانى كه اندرزهاى نصيحت كننده باهوش و مهربان را نشنوند و به پشيمانى مبتلا گردند، گفته مى شود. جريان اين ضرب المثل چنين بوده كه:

يكى از پادشاهان حيره، به نام جَزيمه، با عمرو بن ظَرب، پادشاه جزيره، جنگ كرد و او را به قتل رسانيد. پس از وى دخترش، زبّاء، جانشين پدر شد و در اين فكر بود كه چگونه انتقام خون پدرش را از جزيمه بگيرد.

نامه اى به جزيمه نوشت كه من زنم و زنان را پادشاهى نشايد، و از شوهر ناگزيرند و من غير از تو كسى را براى همسرى نمى پسندم و اگر بيم سرزنش مردم نبود، خودم به سوى تو مى آمدم. اگر قدم رنجه كنى و (براى خواستگارى) به سوى كشور ما بيايى كشور ما را از آنِ خود، خواهى يافت.

هنگامى كه نامه زبّاء به جزيمه رسيد (طمع او در آن زن و كشورش) گُل كرد. با ياران نزديكش به مشورت پرداخت، همه او را به اين سفر تشويق كردند، مگر مردى به نام «قصير بن سعد» كه بسيار باهوش و عاقبت انديش بود، هر چند كنيززاده بود.

قصير از روى فراست حدس زد كه اين پيشنهاد از سوى زنى كه پدرش را جزيمه كشته است، خالى از توطئه نيست، به همين دليل او با همه مشاوران جزيمه مخالفت كرد و وى را از اين سفر برحذر داشت، امّا جزيمه ـ كه عشق به آن كشور و آن زن او را به خود مشغول داشته بود ـ به سخنان قصير اعتنا نكرد و با هزار سوار به سوى جزيره حركت كرد.

لشكر زبّاء، از او استقبال كردند، ولى احترام زيادى نديد، قصير بار ديگر به جزيمه گفت: كه من اين جريان را خطرناك مى بينم و به نظر مى رسد كه مكر و حيله اى در كار است، امّا جزيمه نادان كه غرق خيالات واهى خود بود، به هشدار قصير اعتنايى نكرد و به راه خود ادامه داد.

هنگامى كه وارد جزيره شد، سپاهيان زبّاء، او را محاصره كرده و كشتند. قصير گفت: «لَو كانَ يُطاعُ لِقَصير أَمْرٌ; اگر كسى به سخنان قصير گوش مى داد كار به اينجا نمى رسيد». سپس اين سخن در ميان عرب ضرب المثل شد.(5)

امام (عليه السلام) در اينجا خود را به قصير تشبيه مى كند و لشكر كوفه را به جزيمه نادان و هوس باز و مشاوران كوته فكرش كه خود را با دست خويش در دام عمروعاص و معاويه گرفتار كردند.

سپس امام (عليه السلام) مى افزايد: «ولى شما مانند مخالفان جفاكار و عصيانگرانِ پيمان شكن (از قبول سخنان) من امتناع كرديد، تا آنجا كه گويى نصيحت كننده در پند خويش به ترديد افتاد، و از ادامه اندرز خوددارى كرد. «فَأَبَيْتُمْ عَلَيَّ إِبَاءَ الْمُخالِفِينَ الْجُفَاةِ، وَ الْمُنَابِذِينَ(6) الْعُصَاةِ، حَتَّى اَرْتَابَ النَّاصِحُ بِنُصْحِهِ، وَ ضَنَّ(7) الزَّنْدُ(8) بِقَدْحِهِ(9)».

من به شما گفتم كه برافراشتن قرآنها بر نيزه ها، مكر و خدعه اى بيش نيست! اين جنگ را كه به مرحله حسّاسى رسيده است به پايان بريد; زيرا ساعتى بيش به پيروزى باقى نمانده ولى شما به اين سخنان گوش نداديد و از جنگ دست برداشتيد و پيشنهاد حكميّت كرديد.

من به شما گفتم حال كه مى خواهيد كار را به حكميّت بگذاريد، ابن عباس را برگزينيد; ولى شما راضى نشديد. مالك اشتر را پيشنهاد كردم، نپذيرفتيد، بلكه اصرار كرديد كه ابوموسى اشعرىِ احمق و نادان در برابر عمروعاص مكّار و حيله گر قرار بگيرد، و نتيجه همان شد كه همگى از آن ناراحتيد.(10)

تعبير به «اَلْمُخالِفينَ الْجُفاةِ»، اشاره به اين است كه مخالفت شما با من، تنها به خاطر سوء تشخيص نبود، بلكه آميخته با نوعى جفاكارى و عصيان و گردنكشى بود.

نيز تعبير به «اَلْمُنابِذينَ الْعُصاةِ» تأكيدى بر همين معنا است كه مخالفتهاى شما از روح عصيانگرى و پيمان شكنى شما سرچشمه مى گرفت.

حضرت مى فرمايد كه: اين مخالفتها چنان پرجوش و شديد بود كه من چاره اى جز اين نديدم كه سكوت اختيار كنم، سكوتى كه شايد در نظر بعضى به عنوان ترديد در نصايح و پيشنهادهايم تلقّى مى شد!

جمله (ضَنَّ الزَّنْدُ بِقَدْحِهِ)، در اصل، به اين معنا است كه «آتش زنه از آتش دادن بخل ورزيد»; يعنى هر چه سنگ آتش زنه را به هم زدند، جرقّه اى نداد.

اين جمله نيز ضرب المثل است، و در مورد كسى گفته مى شود كه از روشنگرى باز مى ايستد به خاطر اين كه گوش شنوايى پيدا نمى كند.

حضرت سپس در ادامه اين سخن مى افزايد: «مثال من و شما (در مورد حكميت و پيامدهاى شوم آن)، مانند گفتار اخوهوازن (مردى از قبيله بنى هوازن) است كه گفت: «من در سرزمين منعرج اللّوى دستور خود را دادم، ولى شما (گوش نداديد و) اثر آن را فردا صبح درك كرديد.»

(هنگامى كه كار از كار گذشته بود و پشيمانى سودى نداشت);

فَكُنْتُ اَنَا وَ إِيَّاكُمْ كَمَا قَالَ أَخُو هَوَازِنَ:

أَمَرْتُكُمْ أَمْرِي بِمُنْعَرَجِ اللِّوَى *** فَلَمْ تَسْتَبِينُوا النُّصْحَ إِلاَّ ضُحَى الْغَدِ

منظور از «اخو هوازن»، چنانكه گفتيم ـ مردى از قبيله بنى هوازن است كه نام او «دريد» بود. قصه اش چنين است كه او با برادرش عبدالله، به جنگ با بنى بكربن هوازن رفت و غنيمت بسيارى به چنگ آورد.

در راه بازگشت عبدالله تصميم گرفت كه يك شب در «منعرج اللوى» توقّف كند، دريد از باب نصيحت به او گفت كه: اينجا نزديك منطقه دشمن و ماندن در آن دور از احتياط است و ممكن است كه قبيله شكست خورده نيروى خود را گردآورى كنند و از ديگران كمك بگيرند و بر ما حملهور شوند.

عبدالله از غرورى كه داشت پند او را گوش نداد و شب را در آن منزل درنگ كرد.

فردا صبح قبيله دشمن با جمعيّت زيادى بر او هجوم آوردند و عبدالله را كشتند و دريد با زخم بسيار از دست آنها نجات يافت و پس از آن قصيده اى گفت كه يكى از ابياتش همين بيتى است كه اميرمؤمنان على (عليه السلام)در اين خطبه به آن اشاره فرموده است.(11)

مقصود امام اين است كه، من به موقع به شما نصيحت كردم و گفتم: كار جنگ را يكسره كنيد كه چيزى به پيروزى نهايى باقى نمانده و اگر كوتاهى كنيد، معاويه و يارانش در صدد حيله و تزوير برمى آيند، ولى شما به گفتار من گوش دل فرا نداديد و فريب بلند كردن قرآنها بر سر نيزه ها را خورديد و تن به حكميّت داديد و آن قدر اصرار كرديد كه من بناچار رضايت دادم، و حالا كه كار از كار گذشته و به هوش آمده و پشيمان شده ايد، بدانيد كه اين پشيمانى سودى ندارد.

##### 1 ـ «خطب» (بر وزن ختم) به معناى «كار مهمى است كه ميان انسان و شخص ديگرى جريان دارد» به همين دليل به گفتوگويى كه ميان انسان و ديگرى انجام مى گيرد «مخاطبه» گفته مى شود.
2 ـ «فادح» به معناى «سنگين» است، لذا اگر كسى قرضى داشته باشد كه بر دوش او سنگينى كند، به آن، «دَيْنِ فادِح» مى گويند.
3 ـ «مجرّب» (بر وزن محقّق) به معناى «كسى است كه بر اثر تجربه هاى مختلف آگاهى فراوان دارد، امّا عرب ها معمولا آن را به فتحه تكلم مى كنند و مُجَرَّب (بر وزن مُقَرَّب) مى گويند.
4 ـ «نَخَلْتُ» از مادّه «نخل» به معناى «تصفيه كردن چيزى» است و نخاله به اضافات بعد از تصفيه گفته مى شود. استعمال اين مادّه در خطبه بالا اشاره به رأى صائبى است كه امام در مسأله حكميت در اختيار اصحابش گذاشت.
5 ـ ضرب المثل بالا و شأن ورود آن، در «الاعلام زركلى»، جلد 5، صفحه 199، و غالب شروح نهج البلاغه آمده است. اين ضرب المثل گاهى به صورت «لايُطاعُ لِقَصير أمْرٌ»، نقل شده است.
6 ـ «منابذين» از مادّه «نبذ» به معناى «دور افكندن» است، خواه چيزى را انسان در پشت سر بيندازد يا پيش رو و يا اطرافش. اين واژه در مورد پيمان شكنى به كار مى رود; چرا كه شخص پيمان شكن، پيمان خود را به دور مى افكند.
7 ـ «ضنّ» از مادّه «ضنن»، به معناى «امساك و بخل» است.
8 ـ «زند» (بر وزن قند) به معناى «چوبى است كه به وسيله آن آتش روشن مى كنند»، و (در گذشته به جاى استفاده از كبريت يا سنگ آتش زنه، دو قطعه چوب مخصوص را به هم مى زدند و جرقه از آن برمى خاست) كه به آن «زند» مى گفتند و سپس به هر وسيله آتش زنه زند، و زناد گفته شده است.
9 ـ «قدح» به معناى «به هم زدن چوب آتش زنه» است، تا جرقه از آن برخيزد و لذا به چوب يا هر وسيله آتش زنه قدّاحه گفته شده است.
10 ـ به مروج الذهب، جلد 2، صفحه 390، مراجعه شود. در شرح خطبه آينده نيز توضيحات ديگرى در اين زمينه خواهد آمد.
11 ـ «اغانى ابوالفرج اصفهانى»، جلد 10، صفحه 3; شرح نهج البلاغه، علامه خويى، جلد 4، صفحه 88; و شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 205. در پاورقى اين داستان را با تفاوتهايى نقل كرده اند و آنچه در بالا آمده خلاصه اى از آن است.

###

###

###

▲نكته ها

▲داستان حكميّت

در كتب تاريخ آمده است كه داستان بلند كردن قرآنها بر سر نيزه و سپس طرح مسأله حكميت براى تبيين موضع قرآن، زمانى بوجود آمد كه نشانه هاى پيروزى لشكر امام آشكار شده بود; زيرا صبح روز سه شنبه، دهم ماه صفر سال سى و هفت هجرى، بعد از نماز صبح لشكر امام با لشكر شام به شدّت نبرد كردند.

لشكر شام سخت وامانده شد، ولى لشكر امام با سخنان گرم و آتشين مالك اشتر و دلاورى هاى او، چنان در نبرد پيش مى رفتند كه چيزى نمانده بود لشكر معاويه از هم متلاشى شود.

در اين هنگام لشكر معاويه قرآنها را بر سر نيزه كردند. مالك اشتر و تنى چند از ياران باوفاى امام از حضرت خواستند كه جنگ را تا پيروزى ادامه دهند، ولى اشعث بن قيس منافق، با عصبانيّت بر خاست و گفت:

«اى اميرمؤمنان! دعوت آنها را به كتاب خدا بپذير كه تو از آنان سزاوارترى. مردم مى خواهند زنده بمانند و مايل به ادامه جنگ نيستند، امام فرمود: «فكر مى كنم».

در اينجا مردم را صدا زد تا اجتماع كنند و سخنانش را بشنوند و در ضمن خطبه اى فرمود: «اى مردم! من سزاوارترين كسى هستم كه دعوت به كتاب خدا را بپذيرم، ولى معاويه و عمروعاص و ديگر ياران نزديكش، اهل قرآن نيستند. من از كوچكى آنها را مى شناسم و در بزرگى نيز شاهد وضع آنان بوده ام، واى بر شما! آنها قرآنها را بر سر نيزه براى عمل كردن بلند نكرده اند، بلكه اين كار خدعه و نيرنگ و فريبى بيش نيست. تنها يك ساعت ديگر توان خود را در اختيار من بگذاريد تا قدرت اين گروه را در هم بشكنم و آتش فتنه را براى هميشه خاموش كنم.»

در اينجا گروهى در حدود بيست هزار نفر از سپاهيان امام، در حالى كه شمشيرهايشان را بر دوش گذاشته و اثر سجده در پيشانيشان نمايان بود، نزد حضرت آمدند و او را با نام ـ نه با لقب اميرالمؤمنين ـ صدا كردند و گفتند:

«يا عَلى! اَجِبِ الْقَومَ اِلى كِتابِ اللهِ اِذا دُعيْتَ اِلَيْهِ وَ اِلاّ قَتَلْناكَ كَما قَتَلْنَا ابْنَ عَفّان! فَوَ اللهِ! لَنَفعَلَنَّها اِنْ لَمْ تَجِبْهُمْ». «اى على! دعوت اين قوم را براى حكميّت كتاب الله بپذير! و الاّ تو را مى كشيم، همان گونه كه عثمان را كشتيم! سوگند به خدا، اگر دعوت آنها (اصحاب معاويه) را اجابت ننمايى، اين كار را مى كنيم.

امام فرمود: «من نخستين كسى هستم كه مردم را به سوى كتاب الله فرا خواندم و نخستين كسى هستم كه كتاب الله را پذيرا شدم، اساساً من با اهل شام به خاطر اين جنگيدم كه به حكم قرآن گردن نهند; زيرا آنها كتاب الله را به گوشه اى افكنده بودند، ولى من به شما اعلام كردم كه آنها قصدشان عمل به قرآن نيست و جز نيرنگ و فريب شما هدفى ندارند.»

آنها گفتند: «پس بفرست تا مالك اشتر برگردد».

اين در حالى بود كه مالك اشتر در آستانه پيروزى بر لشكر معاويه قرار گرفته بود. امام كسى را نزد مالك فرستاد و دستور داد برگردد.

مالك گفت: «به اميرمؤمنان بگو، الآن زمانى نيست كه مرا از اين مأموريت باز دارى. چيزى به پيروزى باقى نمانده است.» سخن مالك در حالى بود كه سپاه معاويه شروع به فرار كرده بودند.

هنگامى كه فرستاده امام پيام اشتر را خدمتش آورد، جمعيّت لجوج و نادان بر فشار خود افزودند و گفتند: «به اشتر بگو كه برگردد، والاّ به خدا سوگند تو را از خلافت عزل خواهيم كرد.»

امام بار ديگر فرستاده خود (يزيدبن هانى) را نزد اشتر فرستاد و فرمود: «به اشتر بگو كه فتنه، واقع شده و (كار از كار گذشته) است.»

اشتر باز به فرستاده امام رو كرد و گفت: «آيا فتح و پيروزى را نمى بينى؟ آيا سزاوار است اين موقعيّت را رها كنيم و برگرديم.»

فرستاده امام به او گفت: «راستى عجيب است! آن گروه لجوج سوگند ياد كردند كه اگر اشتر برنگردد، ما تو را خواهيم كشت، آن گونه كه عثمان را كشتيم.»

مالك اشتر بناچار و در نهايت ناراحتى بازگشت و در حضور امام به فريب خوردگان سپاه پرخاش بسيار كرد و از آنان مهلت كوتاهى براى يكسره كردن كار سپاه معاويه طلب كرد، ولى آنها موافقت نكردند.

به اين ترتيب فعاليّت جنگى در آستانه پيروزى متوقف شد و كار به مسأله حكميّت قرآن كشيد و براى اين كه روشن شود كه حكم قرآن درباره سرنوشت اين جنگ و مسأله خلافت چيست، بنا شد از هر گروهى يك نفر به عنوان حكم انتخاب شود.

شاميان عمروعاص را براى اين كار برگزيدند و اشعث بن قيس ـ كه از سران اهل نفاق بود ـ و گروه ديگرى از همفكرانش ابوموسى اشعرى را ـ كه مردى نادان و متظاهر به اسلام و در عين حال، بى خبر از حقيقت اسلام بود ـ براى اين كار برگزيدند.

امام (عليه السلام) بعد از آن كه مجبور شد به حكميّت تن در دهد، فرمود: «لااقل عبدالله بن عباس را براى اين كار برگزينيد; زيرا او مى تواند خدعه عمروعاص را خنثى كند.» ولى اشعث و همدستانش نپذيرفتند.

امام فرمود: «مالك اشتر را انتخاب كنيد» آنها شجاعت اشتر را بر او عيب گرفتند و گفتند: «او آتش جنگ را شعلهور ساخته است، ما هرگز تن به حكميت او نمى دهيم».

امام مجبور شد كه حكميت ابوموسى را بپذيرد و صلح نامه اى بين دو گروه، تنظيم شد.

عمروعاص كه از همان آغاز، نقشه فريب ابوموسى را كشيده بود، در همه جا او را مقدم مى داشت و به هنگام سخن گفتن اظهار مى كرد: «حق سخن ابتدا با تو است; زيرا تو همنشين رسول خدا بودى. افزون بر اين سنّ تو از من بيشتر است».

عمرو او را در صدر مجلس مى نشاند و تا ابوموسى دست به غذا نمى برد و شروع به خوردن غذا نمى كرد و او را با لقب «يا صاحب رسول الله» خطاب مى كرد.

مجموعه اين كارها ابوموساى خام را، خام تر كرد تا آنجا كه احتمال خيانت عمروعاص را از سرش بيرون برد.

سرانجام عمروعاص به ابوموسى گفت: «آخرين نظرت براى اصلاح اين امّت، چيست؟»

ابوموسى گفت: «به نظر من هر دو (على (عليه السلام) و معاويه) را از خلافت عزل كنيم و مسلمانان را براى انتخاب خليفه به شورا دعوت كنيم».

عمروعاص گفت: «به خدا سوگند! كه اين نظر، نظر بسيار خوبى است».

در اينجا بود كه هر دو در برابر حاضران ظاهر شدند تا نظر خود را اعلام دارند.

در اينجا ابن عباس ابوموسى را نزد خود فرا خواند و گفت: «واى بر تو! گمان من اين است كه او تو را فريب داده. اگر بنا است سخنى بگويى، عمروعاص را مقدّم دار! چرا كه بيم مى رود اگر تو مقدّم شوى او سخن خود را بگونه ديگرى ادا كند. او مرد مكّارى است».

ابوموساى نادان كه گرفتار غرور و غفلت عجيبى شده بود، رو به ابن عباس كرد و گفت: «اوه! ما اتّفاق نظر داريم».

ابوموسى قدم را پيش گذاشت و گفت: «رأى ما بر اين است كه على و معاويه را خلع كنيم و كار را به شورى واگذاريم. بدانيد! من هر دو را خلع كردم. برويد و كسى را براى خلافت برگزينيد».

سپس عمروعاص به پاخاست و گفت: «سخنان ابوموسى را شنيديم كه او رئيس خود را خلع كرد و من نيز او را خلع مى كنم و رئيس خود، معاويه را در مقام خلافت مى گذارم. او ولىّ عثمان و خونخواه او و سزاوارترين مردم به مقام او است».

به اين ترتيب نادانى ها و حماقت هاى يك گروه قشرى از يك سو و تلاش هاى بازماندگان احزاب جاهلى از سوى ديگر، كار خود را ساخت و فضاى جهان اسلام را تاريك كرد.

لشكر فريب خورده به زودى پشيمان شدند، ولى پشيمانى سودى نداشت و موقعيت مناسب از دست رفته بود.(1)

##### 1 ـ اقتباس و تلخيص از شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحات 206 ـ 256.

###

###

▲بهره گيرى از آراء اهل نظر

بى شك شورا يكى از تعليمات اساسى اسلام است كه در قرآن مجيد و روايات بازتاب گسترده اى دارد. قرآن علاوه بر اين كه انجام كارها با مشورت را يكى از نشانه هاى اصلى اهل ايمان مى شمرد و آن را در رديف نماز و زكات ـ كه از اركان اسلام است ـ قرار مى دهد، مى فرمايد: (وَ الَّذينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ); «كسانى كه دعوت پروردگارشان را پذيرفتند و نماز را برپا داشته و كارهايشان به طريق مشورت، در ميان آنها صورت مى گيرد و از آنچه به آنها روزى داده ايم انفاق مى كنند.(1)

خداوند به پيامبر اسلام نيز با صراحت دستور مى دهد كه با مؤمنان در امور مهم مشورت كند، با اين كه مى دانيم آن حضرت علاوه بر ارتباط مستقيم با عالم وحى از نظر عقلانى مافوق افراد بشر بود و با اين حال مى فرمايد: (وَ شاوِرْهُمْ فِى الاَْمْرِ).(2)

در مسأله مشورت مهم انتخاب مشاورى است كه داراى صفات ويژه اى باشد كه در خطبه بالا به آن اشاره شده است و آن اين كه خيرخواه و مهربان و آگاه و پرتجربه باشد. «اَلنّاصِحِ الشَّفيقِ الْعالِمِ الْمُجَرِّبِ).و به يقين مخالفت با رأى چنين كسى نتيجه اى جز حسرت و ندامت نخواهد داشت.

درست است كه متمرّدان لجوج در صفّين، با امام (عليه السلام) به مشورت ننشستند، ولى به هر حال امام (عليه السلام) نظر خيرخواهانه خود را به عنوان رأى ناصح شفيق و عالم مجرّب در اختيار آنان گذارد، ولى افسوس و صد افسوس كه آنها نه تنها پذيرا نشدند، بلكه با امام (عليه السلام) به مبارزه برخاستند و او را تهديد به قتل كردند و نتيجه آن، همان رسوايى تاريخى و ندامت شديد و غير قابل جبران بود. و اين خيره سرى راه را براى حكومت جائران در آن منطقه تا قرنها هموار ساخت.

* * *

##### 1 ـ سوره شورى، آيه 38.
2 ـ سوره آل عمران، آيه 159.

####

▲خطبه سى و ششم(1)

و من خطبة له عليه السّلام

فى تخويف أهل نهروان

امام اين خطبه را در تهديد خوارج نهروان بيان فرموده (تا بيدار شوند و به حق گردن نهند).

##### 1 ـ تمام يا قسمتى از اين خطبه به صورت مسند و يا به صورت مرسل، از سوى مورّخان و محدّثان ذيل نقل شده است:
الف ـ به گفته ابن ابى الحديد، (جلد 2، صفحه 283)، ابن حبيب بغدادى (متوفاى 254 ق)، آن را نقل كرده است.
ب ـ ابن قتيبه دينورى، (متوفاى 276 ق)، در الامامة و السياسة، جلد 1، صفحه 127.
ج ـ بلاذرى، (متوفاى 279 ق)، در أنساب الاشراف، جلد 2، صفحه 371.
د ـ طبرى، (متوفاى 310)، در تاريخ الرُّسُل و الملوك، (جلد 6، صفحه 3377).

▲متن و ترجمه

فَأَنَا نَذِيرٌ لَكُمْ أَنْ تُصْبِحُوا صَرْعَى بِأَثْنَاءِ هذَا النَّهْرِ، وَ بِأَهْضَامِ هذَا الْغَائِطِ، عَلَى غَيْرِ بَيِّنَة مِنْ رَبِّكُمْ، وَ لاَسُلْطَان مُبِين مَعَكُمْ: قَدْ طَوَّحَتْ بِكُمُ الدَّارُ وَ احْتَبَلَكُمُ الْمِقْدَارُ.

وَ قَدْ كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ هذِهِ الْحُكُومَةِ فَأَبَيْتُمْ عَلَيَّ إِبَاءَ الْمُخالِفينَ الْمُنابِذينَ، حَتَّى صَرَفْتُ رَأْيِي إِلى هَوَاكُمْ وَ أَنْتُمْ مَعَاشِرُ أَخِفَّاءُ الْهَامِ، سُفَهَاءُ الاَْحْلاَمِ; وَ لَمْ آتِ ـ لاَأَبَالَكُمْ! ـ بُجْراً وَ لاَأَرَدْتُ لَكُمْ ضُرّاً.

### ترجمه

من شما را از اين برحذر مى دارم كه بدون دليل روشنى از سوى پروردگارتان و با دستى تهى از مدرك، اجساد بى جانتان در كنار اين نهر و در اين گودال بيفتد. دنيا (و دنيا پرستى) شما را در اين پرتگاهِ (بدبختى) پرتاب كرده و افكار نادرستتان شما را گرفتار اين دام خطرناك كرده است.

من شما را از اين حكميت نهى مى كردم، ولى شما با سرسختى مخالفت مى كرديد و فرمان مرا دور افكنديد تا آنجا كه ناچار به پذيرش شدم و به دلخواه شما تن در دادم. اينها همه به خاطر آن است كه شما گروهى سبك سر هستيد و كوتاه فكر.

خداوند شما را خوار و ذليل كند! من كار خلافى انجام ندادم و نمى خواستم به شما زيانى برسانم (اين شما بوديد كه مرا در تنگنا قرار داديد و مجبور به پذيرش حكميّت كرديد).

▲خطبه در يك نگاه

معلوم است كه امام اين خطبه را در روز جنگ با خوارج، در كنار نهروان ايراد كرده است اين جنگ در سال 37 هجرى واقع شد. در اين خطبه امام روى سه نكته پافشارى مى كند:

نخست: اين كه مراقب باشند تا بدون دليل شرعى كه در پيشگاه خدا پذيرفته باشد، وارد اين ميدان نشوند كه در اين صورت، جان آنان بيهوده بر باد رفته است.

دوم: اين كه به آنان يادآور مى شود كه شما مسأله حكميت را بهانه كرده ايد، در حالى كه من از ابتدا با آن مخالف بوده ام.

سوم: اين كه شما به جنگ من برخاسته ايد، در حالى كه كارِ خلافى از من سر نزده است، اگر خلافى بوده، از سوى شما و ديگران است، ولى شما افراد كم عقل عاملان اصلى را رها كرده و به سراغ من آمده ايد! و به اين ترتيب امام با آنها اتمام حجّت مى كند.

▲شرح و تفسير

▲اتمام حجّت بر خوارج نهروان

همان گونه كه در بالا اشاره شد، اين خطبه قبل از شروع جنگ نهروان از سوى امام اميرالمؤمنين (عليه السلام) ايراد شده است و مى دانيم جنگ نهروان يكى از پيامدهاى داستان حكمين است.

گروه نادان و خيره سرى كه نتيجه نامطلوب حكمين را مشاهده كردند، در برابر امام (عليه السلام) سر به طغيان برداشته و او را مسؤول جريان حكميّت و پيامدهاى آن دانستند، حال آن كه امام (عليه السلام) هم با اصل مسأله حكميّت مخالف بود و هم با شخصى كه به عنوان حَكَم انتخاب كردند.

اين خطبه در واقع اتمام حجّتى است براى كسانى كه آگاهى كافى از ماجرا نداشتند و يا مى دانستند و عملا آن را به فراموشى سپرده بودند.

در بعضى از روايات، در آغاز خطبه جمله هايى ديده مى شود كه امام (عليه السلام)نخست به معرفى خود پرداخته مى فرمايد:

«نَحْنُ أهْلُ بيتِ النُّبُوَّةِ وَ مَوضِعُ الرّسالَةِ وَ مُخْتَلَفُ الْمَلائكَةِ وَ عُنْصُرُ الرَّحْمَةِ وَ مَعْدَنُ الْعِلمِ وَ الْحِكْمَةِ. نَحْنُ أُفُقُ الْحِجازِ، بِنا يَلْحَقُ الْبَطىءِ وَ اِلَيْنا يَرجَعُ التّائِبِ;(1) ما خاندان نبوّت و جايگاه رسالت و محل آمد و شد ملائكه و عنصر رحمت و معدن دانش و حكمت هستيم. ما افق تابناك حجازيم و كندروان، به ما مى پيوندند و تندروان توبه كار به سوى ما باز مى گردند.»

اين در واقع اشاره به افراط و تفريط هايى بود كه گروه هاى نادان، در مسأله حكميت داشتند. حضرت سپس آنها را مخاطب ساخته، فرمود: «من شما را از اين برحذر مى دارم كه بدون دليل روشنى از سوى پروردگارتان و با دستى تهى از مدرك اجساد بى جانتان در كنار اين نهر و گودال بيفتد.

«فَأَنَا نَذِيرٌ لَكُمْ أَنْ تُصْبِحُوا صَرْعَى(2) بِأَثْنَاءِ هذَا النَّهْرِ، وَ بِأَهْضَامِ(3) هذَا الْغَائِطِ(4)، عَلَى غَيْرِ بَيِّنَة مِنْ رَبِّكُمْ، وَ لاَسُلْطَان مُبِين مَعَكُمْ»;

امام (عليه السلام) در واقع در اين سخن خود پيشگويى صريحى درباره پايان جنگ نهروان مى كند و به آنان خبر مى دهد كه در همين مكان، همه بر روى خاك خواهيد افتاد، ولى مشكل مهم اين است كه پرونده شما در روز قيامت سياه و تاريك است; چرا كه انگيزه اى براى اين جنگ جز لجاجت و خيره سرى نداشته ايد و هيچ مدرك الهى و قابل قبولى، در دست شما نيست. به اين ترتيب، هم دنياى شما بر باد مى رود و هم آخرت شما.

حضرت سپس مى افزايد: «دنيا و (دنياپرستى) شما را در اين پرتگاه (بدبختى) پرتاب كرده و افكار نادرستتان شما را گرفتار اين دام خطرناك كرده است. «قَدْ طَوَّحَتْ(5) بِكُمْ الدَّارُ وَ احْتَبَلَكُمُ(6) الْمِقْدَارُ».

واژه «دار» در اينجا اشاره به دار دنيا يا به تعبير ديگر دنياپرستى است و «احتبل» از مادّه «حبل»، به معناى «دام» است و منظور از «مقدار» به گفته بعضى از شارحان نهج البلاغه، همان تفكرات نادرست و تحليل هاى بيهوده از حوادث مختلف است و به گفته بعضى ديگر مقدار، اشاره به مقدّرات الهى است كه بر طبق لياقت ها از سوى خداوند تعيين مى شود.

هنگامى كه تاريخ اين ماجرا را بدقّت مطالعه كنيم، آثار سخنان امام (عليه السلام)كاملا در زندگى اين گروه نمايان است. آنها گروهى لجوج و متعصّب و كم فكر و دنياپرست و سست عنصر بودند.

سپس امام (عليه السلام) به داستان حكمين پرداخته و با صراحت مى فرمايد:

«من شما را از اين حكميت نهى مى كردم، ولى شما با سرسختى مخالفت كرديد و فرمان مرا دور افكنديد تا آنجا كه ناچار به پذيرش شدم و به دلخواه شما تن در دادم.

وَ قَدْ كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ هذِهِ الْحُكُومَةِ فَأَبَيْتُمْ عَلَيَّ إِبَاءَ الْمُخالِفينَ الْمُنابِذينَ، حَتَّى صَرَفْتُ رَأْيِي إِلَىْ هَوَاكُمْ».

در واقع شما، چيزى را بر من خرده مى گيريد كه بنيانگذارش خودتان بوديد و بر من تحميل كرديد و حتّى مرا به قتل تهديد كرديد. حال كه آثار شوم حكميت را ديده ايد، مى خواهيد گناهتان را به گردن ديگرى بيندازيد!

حضرت، سپس مى فرمايد: «اينها همه به خاطر آن است كه شما گروهى سبك سر هستيد و كوتاه فكر; (وَ أَنْتُمْ مَعَاشِرُ أَخِفَّاءُ الْهَامِ(7) سُفَهَاءُ الاَْحْلاَمِ).

ممكن است اين دو جمله تأكيد بر سفاهت و نادانى جمعيّت نهروانيان باشد و ممكن است كه جمله نخست ـ همان گونه كه بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته اند ـ اشاره به سبك سرى آنها باشد كه با كمترين چيزى، تغيير فكر و تغيير مسير مى دادند و يك روز، طرفدار شديد حكميت بودند و روز ديگر، دشمن سرسخت آن; و جمله دوم اشاره به كم فكرى آنان است; چرا كه توطئه هاى دشمن را كه يكى بعد از ديگرى صورت مى گرفت و قرائن آن براى همه هوشمندان آشكار بود، نمى ديدند و درك نمى كردند و همين سبب شد كه بارها فريب لشكر معاويه و اطرافيان او را بخورند و در مسيرى گام بگذارند كه سبب بدبختى آنها و مصيبت براى جهان اسلام بود.

حضرت در پايان اين سخن بار ديگر بر اين حقيقت تأكيد مى فرمايد كه اين بلاهايى كه دامنگير شما شده است از سوى خود شما است و من هيچگونه دخالتى در آن نداشتم كه به مبارزه با من برخاسته ايد و شمشيرها را بركشيده، راهى اين ميدان گشته ايد! مى فرمايد:

«خداوند شما را خوار و ذليل كند! من كار خلافى انجام ندادم و نمى خواستم به شما زيانى برسانم. وَ لَمْ آتِ ـ لاَأَبَالَكُمْ! ـ بُجْراً(8) وَ لاَأَرَدْتُ لَكُمْ ضُرّاً».

جمله (لا أَبَالَكُمْ)! «پدرى براى شما نباشد» ممكن است كه از قبيل دشنام باشد كه مفهوم آن در فارسى «اى بى پدران» مى شود و اشاره به اين است كه شما افرادى هستيد كه تربيتِ خانوادگى صحيح اسلامى و انسانى نداريد ـ به همين دليل كار خلافى را انجام مى دهيد، بعد كه آثار سوء آن را مى بينيد به ديگرى نسبت مى دهيد و نيز ممكن است از قبيل نفرين باشد; يعنى «خداوند پدرانتان را از ميان بردارد» كه در واقع كنايه از خوار گشتن و ذليل شدن است; زيرا از دست دادن پدر، مخصوصاً در كودكى و آغاز جوانى، سبب خوارى و ذلّت است.

آرى همان گونه كه در بالا گفتيم امام (عليه السلام) در آغاز با اصل مسأله حكميت مخالف بود و دستور ادامه جنگ را كه به مراحل حسّاس و سرنوشت ساز رسيده بود صادر كرد ولى اين سبك سران سفيه امام على(عليه السلام) را تهديد به مرگ و او را وادار به رها ساختن جنگ كردند و در مرحله بعد كه امام (عليه السلام) بناچار تسليم حكميت شد، درباره شخص حَكَم نظرى داشت كه اگر عمل مى شد، ماجراى رسواى ابوموسى اشعرى سفيه واقع نمى شد.

بنابراين در هر مرحله امام (عليه السلام) وظيفه خود را در مسير پيروزى و سربلندى آنها انجام داد و آنها در هر مرحله با آن مخالفت كردند.

هنگامى كه نتايج دردناك حكميت آشكار گشت به جاى آن كه خود را ملامت كنند و به پيشگاه امام (عليه السلام)بيايند و عرض توبه كنند، گناه خود را به گردن امام (عليه السلام)افكندند كه «چرا قبول كردى»؟ و به دنبال آن آتش جنگ نهروان را برپا ساختند! و اين است طريقه افراد سبك سر و طرز كار سفيهان كم عقل.

##### 1 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 283.
2 ـ «صرعى» جمع «صريع» از مادّه «صرع» در اصل به معناى «افكندن چيزى بر زمين» است، و صريع به معناى جنازه يا كشته اى است كه بر زمين افتاده است. و نيز به كسى كه در كشتى گرفتن بر زمين مى افتد، صريع گفته مى شود. بيمارى صرع را از اين جهت به اين نام ناميده اند كه انسان غش مى كند و بر روى زمين مى افتد.
3 ـ «اهضام» جمع «هضم» به معناى «وسط درّه» است و در اصل به معناى «شكستن و فشار دادن و در هم كوبيدن» است.
4 ـ «غائط» به معناى «زمين پست» است، و در اصل از «غوط» به معناى «حفر كردن» گرفته شده است. و از آنجا كه افراد بيابانگرد و مسافر، در زمانهاى گذشته براى قضاى حاجت نقطه اى را انتخاب مى كردند كه گود و از نظرها دور باشد، به همين مناسبت به چنين محلى غائط و به مدفوع انسان نيز غائط گفته اند.
5 ـ «طوّحت» از مادّه «طوح» به معناى «سقوط و هلاكت» است و هنگامى كه در باب تفعيل قرار مى گيرد (مانند خطبه بالا) به معناى «پرتاب كردن در پرتگاه» مى آيد كه در معرض هلاكت واقع مى شود.
6 ـ «احتبل» از مادّه «حبل» به معناى «طناب» گرفته شده و حِباله به معناى «دام»، و احتبال، به معناى «در دام افكندن» است.
7 ـ «هام» جمع «هامة» به معناى سر انسان يا ساير موجودات ذى روح است و با توجه به اين كه اَخفّاء، جمع خفيف است، تعبير به «اخفّاء الهامِ» به معناى «افراد سبك سر و نادان و غافل» است.
8 ـ «بُجر»، به معناى «كار مهم يا حادثه زشت و دردناك» است.

####

###

▲نكته

▲داستان عبرت انگيز خوارج

همان گونه كه در جلد يكم، در شرح خطبه شقشقيه گفتيم، خوارج گروهى متعصّب و لجوج و نادان و قشرى بودند كه از درون جنگ صفين و داستان حكميت آشكار شدند.

آنها در آغاز مسأله حكميّت (عمروعاص و ابوموسى اشعرى) را پذيرفته و امام(عليه السلام) را مجبور به پذيرش آن كردند و هر اندازه كه امام (عليه السلام) فرمود اينها همه خدعه و نيرنگ است و تا پيروزى بر دشمن و خاموش كردن آتش فتنه شاميان و پيروان معاويه راه چندانى باقى نمانده، گوش ندادند، ولى بعد كه نتيجه حكميت را ديدند از كار خود پشيمان شده و به اصطلاح توبه كردند، اما اين بار در طرف تفريط قرار گرفتند و گفتند: قبول حكميت كفر بود، چون حكم فقط از آن خدا است. ما از كفر خود توبه كرديم و بايد على بن ابى طالب (عليه السلام) نيز توبه كند.

امام (عليه السلام)به آنها فرمود: حكميّت كفر نيست. قرآن در دو مورد اشاره به مسأله حكميّت دارد: يكى در اختلافات خانوادگى(1) و دوم، در مورد كفارات احرام(2)، ولى حكميّت به اين شكل كه شما عمل كرديد، سر تا پا اشتباه بود.

به هر حال اين گروه نادان و فراموشكار كه در ميان آنان افراد بظاهر بسيار متعبّد و مقيّد به واجبات و مستحبات شرع نيز ديده مى شدند، از اسلام تنها به پوستى قناعت كرده و مغز آن را رها كرده بودند و در برابر اميرمؤمنان على (عليه السلام)در منطقه اى نزديك كوفه به نام حروراء و در كنار نهروان صف آرايى كردند. امام باحوصله و بردبارىِ بى حساب با آنها روبرو شد و به آنها اتمام حجّت كرد و بسيار اندرز داد.

نصايح امام مؤثّر واقع شد و اكثريت آنها توبه كردند و از لشكر خوارج جدا شدند و حدود چهار هزار نفر سرسختانه، ايستادگى كردند و در يك درگيرى محدود با لشكر امام اجساد همگى جز چند نفر، در كنار همان نهر بر روى زمين افتاد، همان گونه كه امام قبلا با صراحت پيش بينى كرده بود.

در زندگى خوارج تضادهاى عجيب و نكات عبرت انگيزى ديده مى شود كه مانند آن درباره گروههاى ديگر بسيار كم ديده شده است از جمله:

1 ـ عبد الله بن خبّاب ـ كه فرزند خبّاب بن اَرت، صحابى معروف پيامبر بود در حالى كه قرآنى برگردن خود آويخته و همراه همسرش ـ كه باردار بود ـ سوار بر مركبى از نزديكى مركز خوارج مى گذشت، خوارج، جلوى او را گرفتند و گفتند: «همين قرآنى كه بر گردن تو است ما را به كشتن تو فرمان مى دهد». عبدالله به آنان گفت: «آنچه را قرآن زنده كرده است، زنده كنيد و آن چه را قرآن از بين برده است، بميراند». خوارج كمترين اعتنايى به گفتار حكيمانه او نكردند. در اين هنگام يكى از خوارج دانه خرمايى را كه از درخت نخلى بر زمين افتاده بود برداشت و بر دهان گذاشت. دوستانش بر سرش فرياد كشيدند كه «چرا به حق ديگران تجاوز كردى و مال غصب خوردى؟» و او خرما را از دهان بيرون افكند!

يكى ديگر از آنها خوكى را كه راه بر او بسته بود كشت، ديگران بر او اعتراض كردند كه اين عمل نادرستى بود و اين در واقع مصداق فساد در ارض است!

سپس رو به عبدالله بن خبّاب كرده گفتند: «براى ما حديثى از قول پدرت نقل كن!» او گفت: «از پدرم شنيدم كه از پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)نقل كرد: «به زودى بعد از من فتنه اى خواهد بود كه در آن دل مردم مى ميرد، آن گونه كه بدن مى ميرد. بعضى روز مؤمنند و شب كافر».

سپس گفتگوهاى زيادى با او كردند، تا به اينجا رسيدند كه به او گفتند: «درباره على (عليه السلام) پس از پذيرش حكميت چه مى گويى؟» او گفت: «على (عليه السلام)به (حكم) خدا داناتر است و نسبت به حفظ دين خود از همه استوارتر و آگاه تر».

خوارج گفتند: «تو پيرو هدايت نيستى». او را به كنار نهر آوردند و خواباندند و (همانند گوسفند) سرش را بريدند! سپس رو به سوى زنش كردند، او هر چه فرياد زد كه من زنى (باردار) هستم، گوش ندادند و شكمش را پاره كردند و خودش و جنينش را كشتند.(3)

2 ـ على (عليه السلام) اصحاب و ياران خود را به خويشتندارى در برابر خوارج دعوت مى كرد و درگير شدن با آن افراد فريب خورده لجوج و بظاهر مسلمان را صلاح نمى دانست. حبّه عُرنى مى گويد: هنگامى كه در برابر خوارج رسيديم، آنها بدون مقدّمه ما را تير باران كردند. ما از على (عليه السلام)اجازه مقابله خواستيم، فرمود: «خويشتندار باشيد!»

بار دوم، شروع به تيراندازى كردند، باز امام ما را به خويشتندارى دعوت كرد.

بار سوم، كه تير باران را آغاز كردند و از امام دستور خواستيم، فرمود: «اينك، جنگ گوارا است، به آنها حمله كنيد!» لشكر امام، حمله كردند و آنها را تار و مار نمودند.

قيس بن سعدبن عباده مى گويد: هنگامى كه امام در مقابل خوارج قرار گرفت، فرمود: «آن كس كه عبدالله بن خبّاب را كشته است، معرفى كنيد تا قصاص شود!» (آن بى شرمان خيره سر) گفتند: «همه ما قاتل او هستيم».

امام فرمود: «به خدا سوگند! اين اعترافى كه آنها كردند، اگر همه اهل دنيا به قتل يك نفر اين چنين اعتراف كنند، در خور اعدامند!»(4)

3 ـ هنگامى كه خوارج به لشكر امام حملهور شدند، امام به ياران خود فرمود: «به آنها حمله بريد! به خدا سوگند از شما ده تن كشته نمى شود و از آنان ده تن به سلامت نخواهد ماند».

جالب اين كه همين گونه شد و از ياران امام فقط نُه تن كشته شدند و از خوارج تنها هشت يا نُه تن توانستند فرار كنند.

4 ـ از آنجا كه داستان خوارج، بسيار در روح پاك و ملكوتى امام (عليه السلام) اثر گذارد و محيط كشور اسلامى را نيز شديداً آلوده ساخت، امام (عليه السلام)بارها و بارها در همين خطبه هاى نهج البلاغه از آنها سخن مى گويد و با منطق گويا و پر مغز خود خطوط انحرافى آنها را روشن مى سازد، مبادا ديگران در آن زمان يا اعصار ديگر گرفتار چنين تفكّراتى بشوند; چرا كه اين طرز تفكّر قشرىِ آميخته با جهل و لجاجت، در هر عصر و زمانى طرفدارانى، هر چند اندك دارد.

از جمله خطبه هايى كه درباره خوارج سخن مى گويد، عبارت است از خطبه هاى: 40 و 59 و 60 و 61 و 121 و 122 و 127 و 184 و نامه 77 و 78 كه به خواست خدا، در ذيل آنها بحث هاى مناسبى خواهد آمد.

اين سخن را با ذكر اين نكته پايان مى دهيم كه خط خوارج ـ همان گونه كه اشاره شد ـ خطّى است كه به صورت يك جريان در طول تاريخ ديده مى شود و منحصر به زمان مولا اميرمؤمنان (عليه السلام) نبوده است. آنها گروهى هستند كه از دين و مذهب جز ظواهرى ناچيز نمى دانند و به اعمال ظاهرى خود مغرور و از تحليل حوادث اجتماعى ناتوان و نسبت به افكار خود سخت دل بسته و دل باخته اند و هر كسى غير از خود را تكفير مى كنند و در لجاجت و خيره سرى حدّى نمى شناسند. و زندگى آنها پر از تضادها و كارهاى ضدّ و نقيض است. آنها بلاى بزرگى براى خودشان و براى جوامعى محسوب مى شوند كه در آن زندگى مى كنند.

جالب اين كه امام (عليه السلام) شخصاً به اين حقيقت اشاره كرده و درباره آينده خوارج در خطبه 60 چنين پيشگويى مى كند.

هنگامى كه همه آنها تقريباً از ميان رفتند، يكى از ياران از قلع اين مادّه فساد اظهار خوشحالى مى كند، امام (عليه السلام) مى فرمايد: «كَلاّ! وَ اللهِ! اِنَّهُمْ نُطَفٌ فى أَصْلابِ الرِّجالِ وَ قَراراتِ النِّساءِ كُلَّما نَجَمَ مِنْهُمْ قَرْنٌ قُطِعَ حَتّى يَكُونَ آخِرُهُمْ لُصُوصاً سَلاّبيْنَ; نه، به خدا سوگند! آنها نطفه هايى در صلب پدران و رَحِمِ مادران خواهند بود كه هر زمان شاخى از آنها سر بر مى آورد و آشكار مى شود و قطع مى گردد تا اين كه آخرشان دزدها و راهزنان خواهند بود».

* * *

##### 1 ـ «فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَكَماً مِنْ أهْلِها». سوره نساء، آيه 35.
2 ـ «يَحْكُمْ بِهِ ذَوا عَدل مِنْكُمْ». سوره مائده، آيه 95.
3 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 281، تاريخ طبرى، جلد 4، صفحات 60 ـ 61، حوادث سال سى و هفت.
4 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد، صفحه 271 ـ 282.

####

▲خطبه سى و هفتم(1)

و من كلام له عليه السّلام

يجرى مَجرى الخطبة و فيه يذكر فضائله(عليه السلام) قاله بعد وقعة النَّهروان

سخنى است از امام (عليه السلام)كه در حكم خطبه است و بعد از واقعه نهروان بيان فرموده و در آن روحيات خود را شرح مى دهد.

##### 1 ـ در «مصادر نهج البلاغه»، از كلام «ابن ابى الحديد» در شرح نهج البلاغه، چنين استفاده كرده كه او اين خطبه را در منابع ديگر، به صورت مبسوط تر يافته است; چرا كه مى گويد: «اين خطبه چهار بخش است كه ارتباط زيادى با هم ندارد و سيّد رضى هر بخش را از كلام اميرمؤمنان على (عليه السلام) كه يك خطبه طولانى است و بعد از واقعه نهروان ايراد فرموده است، گرفته» سپس از مرحوم صدوق در امالى نقل مى كند كه بعد از شهادت اميرمؤمنان، پيرمردى گريه كنان از راه رسيد و در مقابل درِ خانه آن حضرت ايستاد و سخنانى بيان كرد كه دقيقاً بر مضامين اين خطبه تطبيق مى كند. منتها على (عليه السلام) ضميرها را به صورت متكلّم در اين خطبه آورده است و او به صورت ضمير مخاطب اين جمله ها را تكرار كرد. و اين نشان مى دهد كه خطبه مزبور سابقه طولانى دارد: (مصادر نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 433.)

###

###

###

▲خطبه در يك نگاه

همان گونه كه در كلام ابن ابى الحديد نيز آمده، اين خطبه شامل چند بخش مختلف است كه هر يك ناظر به مطلبى است.

در بخش نخستين، امام به خدماتش در زمان غُربت اسلام و آغاز دعوت پيغمبر اشاره مى كند و مى گويد كه: در برابر آن طوفان ها و تندبادهايى كه دشمن به راه انداخته بود، مانند كوه محكم ايستادم و نقطه ضعفى از هيچ نظر بر دامان زندگى من وجود ندارد.

در بخش دوم، به اين مطلب اشاره مى كند كه من همواره در برابر زورمندان ستمگر و در كنار ضعيفان مظلوم ايستاده ام تا حقِّ آنها را بگيرم.

در بخش سوم، به عنوان دفاع از اخبار از حوادث آينده ـ كه از پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)نقل فرموده ـ مى گويد كه محال است كه سخنى ناروا به پيامبر نسبت دهم، در حالى كه من نخستين تصديق كننده او بودم.

و در آخرين بخش از خطبه عذر بيعت با خلفاء را چنين بيان مى كند كه من به دستور پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)ناچار بودم تن به بيعت بدهم و براى گرفتن حقّم قيام نكنم، مبادا شكافى در صفوف مسلمانان پيدا شود و دشمن از آن استفاده كند.

* * *

####

▲بخش اول

فَقُمْتُ بِالاَْمْرِ حِيْنَ فَشِلُوا وَ تَطَلَّعْتُ حِيْنَ تَقَبَّعُوا وَ نَطَقْتُ حِينَ تَعْتَعُوا وَ مَضَيْتُ بِنُورِاللهِ حِينَ وَقَفُوا. وَ كُنْتُ أَخْفَضَهُمْ صَوْتاً وَ أَعْلاَهُمْ فَوْتاً فَطِرْتُ بِعِنَانِهَا وَ اسْتَبْدَدْتُ بِرِهَانِهَا، كَالْجَبَلِ لاَتُحَرِّكُهُ الْقَوَاصِفُ وَ لاَتُزِيلُهُ الْعَوَاصِفُ. لَمْ يَكُنْ لاَِحَد فيَّ مَهْمَزٌ وَ لاَلِقَائِل فِيَّ مَغْمَزٌ.

### ترجمه

«آن زمان كه ديگران به سستى گراييده بودند، من (براى دفاع از اسلام) قيام كردم و آنگاه كه همگى خود را پنهان كرده بودند، من آشكارا به ميدان آمدم و آن روز كه ديگران لب فروبسته بودند، من سخن گفتم.

و هنگامى كه همگان از ترس سكون اختيار كرده بودند، من با نور الهى به راه افتادم، (ليكن فرياد نمى زدم و جنجال به راه نمى انداختم) صدايم از همه آهسته تر بود، ولى از همه پيشگام تر بودم، لذا بر مركب پيروزى سوار شدم، زمامش را به دست گرفته، به پرواز درآمدم و در اين ميدان مسابقه بر ديگران پيشى گرفتم، مانند كوهى كه تندبادها قدرت شكستن آن را ندارند و طوفان ها نمى توانند آن را از جاى بركنند، پابرجا ايستادم، اين در حالى بود كه هيچ كس نمى توانست عيبى بر من بگيرد و هيچ سخنْ چينى جاى طعنه در من نمى يافت.

▲شرح و تفسير

▲در برابر طوفانها پابرجا ايستادم!

گرچه بعضى از شارحان نهج البلاغه جمله هاى آغاز اين خطبه را ناظر به حوادث عصر عثمان دانسته اند كه امام بارها او را از كارهاى نادرستش نهى كرد، در حالى كه ديگران سكوت اختيار كرده بودند، ولى لحن كلام مولا نشان مى دهد كه ناظر به حوادث عصر پيامبر مخصوصاً آغاز اسلام است. مى فرمايد:

«آن زمان كه ديگران به سستى گراييده بودند، من (براى دفاع از اسلام) قيام كردم و آنگاه كه همگى خود را پنهان كرده بودند، من آشكارا به ميدان آمدم و آن روز كه ديگران لب فرو بسته بودند، من سخن گفتم;

«فَقُمْتُ بِالاَْمْرِ حِيْنَ فَشِلُوا وَ تَطَلَّعْتُ(1) حِيْنَ تَقَبَّعُوا(2) وَ نَطَقْتُ حِينَ تَعْتَعُوا(3)».

«و هنگامى كه همگان از ترس سكون اختيار كرده بودند، من با نور الهى، به راه افتادم، (ليكن فرياد نمى زدم و جنجال به راه نمى انداختم) صدايم، از همه، آهسته تر بود، ولى از همه، پيشگام تر بودم».

«وَ مَضَيْتُ بِنُورِاللهِ حِينَ وَقَفُوا. وَ كُنْتُ أَخْفَضَهُمْ صَوْتاً وَ أَعْلاَهُمْ فَوْتاً(4)».

سپس مى افزايد: «من در آن زمان بر مركب پيروزى سوار شدم، زمامش را به دست گرفتم و به پرواز درآمدم و در اين ميدان مسابقه بر ديگران پيشى گرفتم».

«فَطِرْتُ بِعِنَانِهَا وَ اسْتَبْدَدْتُ بِرِهَانِهَا(5)».

«من مانند كوهى كه تند بادها قدرت شكستن آن را ندارد و طوفانها نمى تواند آن را از جاى بركند پابرجا ايستادم».

«كَالْجَبَلِ لاَتُحَرِّكُهُ الْقَوَاصِفُ وَ لاَتُزِيلُهُ الْعَوَاصِفُ(6)».

«اين در حالى بود كه هيچ كس نمى توانست عيبى بر من بگيرد و هيچ سخنْ چينى جاى طعنه در من نمى يافت».

«لَمْ يَكُنْ لاَِحَد فيَّ مَهْمَزٌ(7) وَ لاَلِقَائِل فِيَّ مَغْمَزٌ(8)».

در آغاز اين فراز، امام (عليه السلام) به چهار نكته اشاره مى كند:

نخست: اين كه در آن زمان كه ديگران سُست و ناتوان شدند، من دامن همّت به كمر زدم و قيام كردم و وظيفه خود را انجام دادم.

ديگر اين كه، آن زمان كه ديگران از ترس يا ضعف سر در لاك خود فرو برده بودند، من گردن كشيدم و دشمن را در همه جا زير نظر گرفتم.

(توجه داشته باشيد كه «تطّلع»، به معناى «گردن كشيدن براى جست و جوى چيزى» است و «تَقَبُّعْ»، به معناى «پنهان شدن و سر در لاك فرو بردن» است.

سوم اين كه: و هنگامى كه ديگران زبانشان كُند شده بود و از اظهار نظر در مسايل مهم اسلامى و بيان حقايق علمى بازمانده بودند، من به سخن آمدم و حقايق را بيان كردم.

چهارم اين كه: در آن زمان كه ديگران بر اثر شك و ترديد و حيرت و سرگردانى از راه رفتن باز ماندند، من در پرتوِ نور پروردگار (نور ايمان و يقين يا نور قرآن و وحى) به راه خود ادامه دادم و پيش رفتم.

ولى با اين همه افتخارات ادعايى نداشتم و جار و جنجال و سر و صدايى به راه نينداختم و اين همان چيزى است كه در جمله «كُنْتُ أخْفَضَهُمْ صَوْتاً»، به آن اشاره فرموده است.

سپس در نتيجه گيرى مى فرمايد، بازده اين امور آن شد كه من زمام كار را به دست گرفتم و به پرواز در آمدم و جايزه سبقت در فضايل را بردم.

در جمله بعد بر مسايل گذشته تأكيد كرده و مى گويد: مانند كوه ايستادم و هيچ حادثه اى قدرت جابجايى مرا نداشت.

و با اين همه پاك زيستم و پاك ماندم و هيچ كس نتوانست بر من عيبى بگيرد.

اين جمله ها چنانكه گفته شد ممكن است اشاره به آغاز ظهور اسلام باشد; زيرا مى دانيم نخستين كسى كه از مردان ايمان آورد، على (عليه السلام) بود و در آن ايّام كه اسلام و پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) كاملا غريب بودند و مؤمنان اندك و دشمنان قوى و نيرومند، كسى كه در همه جا و در تمام صحنه ها حاضر بود و با تمام وجودش، از اسلام و قرآن و پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)دفاع كرد، على (عليه السلام) بود.

اين معنا همچنان ادامه يافت; در يوم الدّار كه آغاز تبليغ آشكار براى اسلام، بعد از سه سال تبليغ پنهانى، بود تنها كسى كه دعوت پيامبر را براى حمايت اجابت نمود آن حضرت بود. و در ليلة المبيت، او بود كه جانش را در طَبَق اخلاص گذاشت و در مقابل خطرهاى جدّى، كه جان پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)را تهديد مى كرد، مردانه دفاع كرد.

داستان جنگ خيبر و ناتوانى ديگران از فتح آن دژهاى مستحكم و گشوده شدن آنها به دست على (عليه السلام) و نيز داستان احزاب و مبارزه آن حضرت با عمرو بن عَبْدُوَدْ، در حالى كه هيچ كس حاضر نشد به نبرد با او برود و امثال آن را، تاريخ فراموش نكرده و نمى كند.

اين احتمال نيز و جود دارد كه منظور از قيام به امر و بقيه جمله هاى چهارگانه دفاع از اسلام، در ايّام خلفا باشد; چرا كه همه مورّخان اسلامى نوشته اند، وقتى كه مشكلِ مهمّى براى مسلمانان پيدا مى شد، كسى كه براى گشودن مشكل قيام مى كرد على (عليه السلام) بود.

جمله معروف خليفه دوم، عمر بن الخطاب، «أَللّهُمَّ! لاتَبْقَنى لِمُعضِلَة لَيْسَ لَها أَبُوالْحَسَنْ;(9) خداوندا! آن روز كه مشكلى پيش آيد و ابوالحسن، على بن ابى طالب، براى حل آن حاضر نباشد، مرا زنده مگذار»، يا جمله هاى مشابه آن ـ كه در كتب شيعه و اهل سنّت، به طور گسترده نقل شده ـ گواه زنده اين مدّعا است. اين مطلب، به قدرى شايع و مشهور است كه بعضى از ارباب لغت، جمله «مُشكِلَةٌ لَيْسَ لَها أَبُوالْحَسَنْ»، را به عنوان يك ضرب المثل معروف عرب ذكر كرده اند.

در اينجا احتمال سومى نيز وجود دارد و آن اين كه ممكن است جمله ها، اشاره به قيام آن حضرت در امر خلافت، بعد از شكست برنامه هاى خليفه سوم و آن طوفانهاى مرگبارى كه جهان اسلام را در اواخر زمان او و بعد از كشته شدنش فراگرفت بوده باشد.

آرى، در آن زمان به تمام معنا شيرازه جامعه اسلامى از هم گسسته بود و در آن آشفته بازار، منافقان و بازماندگان عصر جاهليت و مشركان عرب به تكاپو در آمده بودند.

مسلمانان راستين، تنها نقطه اميدشان على (عليه السلام) بود. آرى او بود كه در آن هنگام قيام به امر كرد و اسلام و مسلمانان را از خطر پراكندگى و بازگشت به عقب، رهايى بخشيد.

البتّه، منافاتى بين تفسيرهاى سه گانه بالا نيست، و ممكن است همه آنها در تعبيرهاى جامع و پرمحتوى بالا جمع باشد.

تعبير به «كُنْتُ أَخْفَضَهُمْ صَوْتاً»، ممكن است اشاره به تواضع امام (عليه السلام) با آن همه پيروزى و موفّقيت بوده باشد، و با اشاره به اين كه من هرگز اهل تظاهر و جار و جنجال نبوده ام و يا اشاره به اين كه من در همه حال ثابت قدم بوده ام; زيرا سر و صدا و جار و جنجال از آنِ افراد ضعيف و ناتوان است.

به همين دليل، به دنبال آن جمله «وَ أَعلاهُمْ فَوتاً» آمده است كه به معناى «پيشى گرفتن بر ديگران» است; پيشى گرفتن در ايمان و هجرت، پيشى گرفتن در مبارزه و جهاد، و پيشى گرفتن در همه فضايل اخلاقى.

جمله «فَطِرْتُ بِعِنانِها وَ اسْتَبْدَدْتُ بِرِهانِها»، نيز تأكيدى بر همين مطلب است، به ويژه اين كه «فَاء تَفريْعَ» در ابتدا به صورت نتيجه برنامه هاى پيشين آمده است، يعنى اين كه من بر مركب پيروزى سوار شدم و گوى سبقت را از ديگران ربودم، و اين به خاطر آن بود كه لحظه اى سستى به خود راه ندادم، از حوادث بزرگ نهراسيدم فرصت ها را از دست ندادم و در عين حال جار و جنجال به راه نينداختم.

حضرت در جمله بعد خود را به كوه عظيمى تشبيه مى كند كه هرگز تندبادها و طوفان ها نمى توانند آن را از جا حركت دهند.

جالب اين كه نخست مى گويد «قواصف آن را حركت نمى دهد» سپس مى افزايد: كه «عواصف آن را ريشه كن نمى سازد».

و اين به خاطر آن است كه قواصف به معناى «تندبادهاى شكننده» است و عواصف به معناى «بادهاى بسيار سريعى است كه اشياء را با خود مى برد» و اين به دليل آن است كه گاه حادثه در حدّى است كه انسان را در جاى خود مى شكند و از كار مى اندازد و گاه از آن هم شديدتر است كه او را مانند برگى با خود مى برد و در نقطه اى دوردست پرتاب مى كند.

امام (عليه السلام) مى فرمايد: هيچ يك از اين حوادث تأثيرى در پايدارى و پايمردى من نداشت.

در آخرين جمله هاى اين فراز به نكته مهم ديگرى اشاره مى فرمايد كه: با اين همه فعاليت اجتماعى كسى نمى توانست بر من خرده گيرى كند و يا عيبى بگذارد.

مى دانيم كه افراد وقتى در صحنه اجتماع گام مى گذارند و به كارهاى مهم دست مى زنند، به هر حال از گوشه و كنار مورد انتقادهايى قرار مى گيرند، امّا اگر كسى بتواند در تمام صحنه هاى مهم ظاهر گردد و بزرگ ترين خدمت را انجام دهد، بى آن كه گرد و غبار عيب و تهمتى بر دامانش بنشيند، كار بسيار مهمى انجام داده است.

اين در حالى است كه نسبت به ديگران كه كمتر از آن حضرت در صحنه بوده اند، گفت و گوهاى بسيارى است.(10)

* * *

##### 1 ـ «تَطَلَّعتُ» از مادّه «طلع» به معناى «گردن كشيدن براى جستجوى چيزى» است، و در اصل از مادّه «طلوع» گرفته شده كه به معناى «ظهور و بروز» است.
2 ـ «تَقَبَّعوُا» از مادّه «قبع» به معناى «داخل كردن سر در چيزى مانند لباس و پيراهن» آمده و در اصل از «قُبوع» گرفته شده است و در اينجا به معناى «سر در لاك خود فروبردن و خويشتن را از صحنه حوادث دور داشتن» است.
3 ـ «تعتعوا» از مادّه «عتع» گرفته شده كه به معناى «لكنت زبان» است و به «حركات شديد» نيز اطلاق مى شود; چرا كه افرادى كه داراى لكنت زبان هستند با فشار و حركات شديد سعى مى كنند منظور خود را ادا كنند.
4 ـ «فوت» در اصل به معناى «از دست رفتن چيزى» است، اين واژه به تفاوت ميان دو چيز و دورى آنها از هم به گونه اى كه يكى آن ديگرى را درك نكند، گفته مى شود و از همين رو اين واژه در مورد كسى كه بر ديگرى سبقت بگيرد و او را پشت سر بگذارد، به كار مى رود، و در جمله بالا منظور همين معنا است.
5 ـ «رهان» از مادّه «رهن» به معناى «گذاشتن چيزى نزد ديگرى» است و به همين جهت وثيقه بدهكارى را رهن مى گويند. و از همين رو به جوائز مسابقات و برد و باخت ها نيز «رهان» گفته مى شود. و در جمله بالا نيز «اِسْتَبْدَدْتُ بِرِهانِها» منظور اين است كه جايزه اين مسابقه الهى را من به تنهايى بردم.
6 ـ «القواصف» و «عواصف» جمع «قاصف و عاصف»، هر دو به معناى «تندباد» است، ولى در مفهوم كلمه نخست، شكنندگى افتاده است و در مفهوم دومى «تكان دادن و بردن اشياء» را همراه خود راه يافته. بنابراين به تندبادهايى كه شاخه هاى درختان را بشكند، قاصف، گويند. و به بادهاى سريعترى كه درخت را از جاى بكند و با خود ببرد، عاصف گويند.
7 ـ «مهمز» از مادّه «همز» در اصل به معناى «فشردن و فشار دادن» است و در مورد عيب جويى كه طرف را تحت فشار قرار مى دهد، به كار رفته است. و منظور از اين كلمه، در جمله بالا نيز همين معنا است، يعنى جايى براى عيب جويى در من نبود.
8 ـ «مغمز» از مادّه «غمز» نيز در اصل، به معناى «فشردن و يا گاز گرفتن» است. اين واژه در مورد فشارى كه با شىء نوك تيزى بر مركب سوارى براى حركت سريعتر وارد مى شود، اطلاق مى گردد، و به همين مناسبت در بسيارى از موارد به معناى «عيب جويى» به كار رفته است و «غمّاز» به معناى «شخص عيبجو و غيبت كننده» است و در كلام امام منظور همين معنا است.
9 ـ اين حديث، با تعبيرات متفاوتى، در بسيارى از كتب معروف اهل سنّت نقل شده است. براى آگاهى از اين منابع وسيع و گسترده، مى توانيد به كتاب الغدير، جلد 3، صفحه 97، مراجعه كنيد.
10 ـ در جلد اوّل اين كتاب، در شرح خطبه شقشقيه، توضيحات ارزنده اى درباه اين مطلب گذشت: صفحات (345 و 353).

####

▲بخش دوم

الذَّلِيلُ عِنْدِي عَزِيزٌ حَتَّى آخُذَ الْحَقَّ لَهُ وَ الْقَوِىُّ عِنْدِي ضَعِيفٌ حَتَّى آخُذَ الْحَقَّ مِنْهُ، رَضِينَا عَنِ اللهِ قَضَاءَهُ وَ سَلَّمْنَا للهِِ أَمْرَهُ.

### ترجمه

ناتوان ستمديده در نظر من عزيز است تا حقّش را بگيرم و زورمند ستمگر نزد من حقير و ضعيف است تا حقّ ديگران را از او بستانم. ما در برابر فرمان خدا راضى هستيم و در مقابل امر او تسليم مى باشيم.

▲شرح و تفسير

▲زورمندان ستمگر نزد من ضعيفند!

از آنجا كه بسيارى از حوادث دردناك و جنگ هاى خونين در عصر امام (عليه السلام) از عدالت آن بزرگوار سرچشمه مى گرفت، مردمى كه سالها، به ظلم و ستم و تبعيض هاى ناروا در عصر خلفاى پيشين، مخصوصاً در عصر خليفه سوم، عادت كرده بودند، به آسانى حاضر به قبول مساوات در برابر قانون و بيت المال نبودند.

امام در اين فراز از خطبه تأكيد مى كند كه من اين روش را هرگز از دست نخواهم داد، و من براى اجراى حق و عدالت و گرفتن حق ضعيفان از زورمندان قبول خلافت كردم، به همين دليل، ناتوان ستمديده در نظر من عزيز است تا حقّش را بگيرم و زورمند ستمگر نزد من حقير و ضعيف است تا حقّ ديگران را از او بستانم; «اَلذَّلِيلُ عِنْدِي عَزِيزٌ حَتَّى آخُذَ الْحَقَّ لَهُ وَ الْقَوِىُّ عِنْدِي ضَعِيفٌ حَتَّى آخُذَ الْحَقَّ مِنْهُ».

امام همواره گفتار معروف پيامبر را كه در فرمان مالك اشتر به آن اشاره فرموده، مدّ نظر و مورد توجه داشته است، به همين دليل به مالك اشتر صريحاً توصيه مى كند كه بخشى از وقت خود را در اختيار نيازمندان بگذار و بارِ عام بده، درهاى دارالاماره را بگشاى و پاسبانان را كنار بزن تا مردم آزادانه با تو تماس بگيرند و نيازها و مشكلات خود را، بىواسطه با تو در ميان بگذارند.

سپس مى افزايد: «اين به خاطر آن است كه از پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) بارها اين سخن را شنيدم كه مى فرمود: «لَنْ تُقَدَّسَ أُمَّةٌ لايُؤخَذُ لِلضَّعيفِ فيهِا حَقُّهُ مِنَ الْقَوىِّ غَيْرَ مُتَتَعْتِع»; امّتى كه حقّ ضعيفان را از زورمندان با صراحت نگيرد، هرگز پاك نمى شود و روى سعادت را نمى بيند».(1)

امام (عليه السلام) در تمام امور، خود نسبت به اين اصل اساسى وفادار ماند و اين اصل در تمام زندگانيش ظهور و بروز داشت و تنها ايرادى كه دشمنان بر او مى گرفتند، همين بود. كه او عدالت را فداى مصلحت شخصى و حكومتش نمى كند و افراد دنياپرست خودخواه را كه هميشه عادت به تبعيضهاى ناروا كرده اند، از خود مى راند.

در اين زمينه حكايات و احاديث زيادى نقل شده، از جمله اين كه در كتاب روضه كافى آمده است كه امام (عليه السلام) روزى عطاياى بيت المال (خراج و مانند آن) را تقسيم مى كرد، مرد سرشناسى از انصار پيش آمد و امام (عليه السلام) سه دينار به او داد و بعد از او غلام سياهى آمد، امام (عليه السلام) به او هم سه دينار داد.

مرد انصارى عرض كرد: «اى اميرمؤمنان! اين غلام من بود كه ديروز آزادش كردم. تو او را با من يكسان قرار مى دهى؟»

امام (عليه السلام) فرمود: «من در كتاب خدا نظر كردم، هيچ برترى اى براى فرزندان اسماعيل بر فرزندان اسحاق نديدم.

«اِنَّ آدَمَ لَمْ يَلَدْ عَبْداً وَ لاأَمَةً اِنَّ النّاسَ كُلُّهُمْ أَحْرار; از آدم غلام و كنيزى متولّد نشد، همه مردم آزادند (و اگر در برهه اى از زمان طوق بندگى بر گردن بعضى بيفتد، سرانجام بايد آزاد شوند و به اصل خود باز گردند)».(2)

اين تعبير امام (عليه السلام) شايد ناظر به اين باشد كه اگر بنا شود گروهى بر گروه ديگرى برترى يابند، بايد فرزندان اسماعيل ذبيح الله بر ديگران پيشى گيرند در حالى كه آنان نيز با ديگران يكسانند.

سپس به دنبال اين كلام مى افزايد: «ما در برابر فرمان خدا راضى هستيم و در مقابل امر او تسليم مى باشيم; رَضِينَا عَنِ اللهِ قَضَاءَهُ وَ سَلَّمْنَا لَهُ أَمْرَهُ».

اين تعبير، ممكن است كه اشاره به يكى از دو معنا باشد: نخست اين كه فرمان خدا اين است كه حمايت از مظلوم و مبارزه با ظالم كنيم و ما تسليم اين فرمان هستيم و بايد تسليم باشيم، خواه ديگران بپسندند يا نپسندند.

ديگر اين كه حمايت از ضعيف مظلوم و مبارزه با قوى ظالم، مشكلاتى در زندگى انسان مى آفريند و من آگاهانه در اين راه گام برمى دارم و مشكلاتش را به جان مى پذيرم و راضى به قضاى الهى هستم.

شايان توجه اين كه بسيارى از مفسران نهج البلاغه اين جمله را مقدمه اى براى فراز بعد و مربوط به آن دانسته اند، ولى همان گونه كه در تفسير بالا ذكر شد، ظاهر اين است كه اين جمله ادامه بحث گذشته است و نشان مى دهد كه امام (عليه السلام) در حمايت از مظلوم و مبارزه با ظالم كمترين ترديدى به خود راه نمى دهد و هر مشكلى را در اين راه به جان مى خرد و تسليم امر و فرمان خدا است.

##### 1 ـ نهج البلاغه، نامه 53، فرمان به مالك اشتر.
2 ـ روضه كافى، صفحه 69، حديث 26.

###

###

###

▲نكته

▲حمايت از مظلوم و مبارزه با ظالم

اين مسأله كه حكومت اسلامى بايد مدافع مظلومان و يار و ياور آنها باشد و در برابر هجوم ستمگران از آنان حمايت و دفاع كند، در عبارات متعددى از نهج البلاغه منعكس است كه يك نمونه روشن آن خطبه شقشقيه بود كه در پايان آن، امام (عليه السلام) با صراحت مى فرمايد: «من طالب خلافت و حكومت بر شما نبودم; آنچه مرا وادار به پذيرش مى كند، پيمانى است كه خداوند از علماى هر امّتى گرفته كه در برابر شكمبارگى ستمگران و گرسنگى ستمديدگان سكوت نكنند و به يارى گروه نخست قيام كنند و با گروه دوم به مبارزه بپردازند; «وَ ما أَخَذَ اللهُ عَلَى الْعُلَماءِ أَنْ لايُقارُّوا عَلى كِظَّةِ ظالِم وَ لاسَغَبِ مَظْلُوم».

در آخرين وصاياى امام (عليه السلام) در بستر شهادت نيز به فرزندانش تأكيد مى كند كه همواره، دشمن ظالمان و ياور مظلومان باشند، (كُونا لِلظّالِمِ خَصماً وَ لِلْمَظْلُومِ عَوناً)(1).

سراسر زندگى امام (عليه السلام) و حوادث جالبى كه در حيات آن حضرت واقع شد، نشان مى دهد كه در عمل نيز هميشه به اين اصل اساسى وفادار بود ولحظه اى در انجام دادن آن كوتاهى نفرمود.

در خطبه ديگرى از نهج البلاغه همين معنا با تعبير داغ و پرجوش ديگرى آمده است مى فرمايد: «وَ أيَمُ اللهِ! لاَُنْصِفَنَّ الْمَظْلُومَ مِنْ ظالِمِه وَلاََقُودَنَّ الظّالِمَ بِخِزامَتِه حَتّى أُورِدَهُ مَنْهَلَ الْحَقِّ وَ إِنْ كانَ كارِهاً;(2) به خدا سوگند! داد مظلوم را از ظالم مى گيرم و افسار ظالم را مى كشم تا وى را به آبشخور حق وارد سازم، هر چند كراهت داشته باشد.

اساساً، اين يك اصل مهم اسلامى است كه در قرآن مجيد بر آن تأكيد شده است و با صراحت، به مؤمنان دستور مى دهد كه براى نجات مظلومان به پا خيزند و حتى اگر لازم باشد، دست به اسلحه ببرند و با ظالمان پيكار كنند».

و مى فرمايد: (وَ مالَكُمْ لاتُقِاتِلُونَ فى سَبيلِ اللهِ وَ الْمُسْتَضْعَفينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِالْدانِ الَّذينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَريَةِ الظّالِمِ أَهْلُها وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَليّاً وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصيراً); چرا در راه خدا و (در راه) مردان و زنان و كودكانى كه (به دست ستمگران) تضعيف شده اند پيكار نمى كنيد؟! همان افراد (ستمديده اى) كه مى گويند: پروردگارا! ما را از اين شهر (مكّه) ـ كه اهلش ستمگرند ـ بيرون ببر! و از طرف خود براى ما سرپرستى قرار ده و از جانب خود يار و ياورى براى ما تعيين فرما»!(3)

اين نكته را نبايد فراموش كرد كه فلسفه اصلى تشكيل حكومتها و تشريع قوانين، (اعم از قانون هاى الهى و قوانين ناقصى كه به وسيله بشر تشريح شده است) حفظ حقوق ضعيفان و حمايت از آنها بوده است، چرا كه اقوايا و زورمندان با تكيه بر قدرت و زور خود نه تنها حق خويش را مى گيرند، بلكه افزون بر آن را نيز مى طلبند، بنابراين اگر حكومت و قانون حامى مظلومان و مستضعفان نباشد، فلسفه وجودى خود را به كلّى از دست مى دهد و گاه به بازيچه اى در دست ظالمان، براى توجيه ظلم و ستم هايشان تبديل مى شود.

به همين جهت على (عليه السلام) در همان خطبه شقشقيه، دليل قبول حكومت را مسأله حمايت از مظلومان و مبارزه با ظالمان بيان مى دارد.

و نيز به همين دليل در جوامعى كه با رشوه مى توان مسير قوانين را تغيير داد، قانون نتيجه معكوس مى دهد; چرا كه دست دهنده رشوه را، ظالمان دارند نه ضعيفان و مظلومان. در چنين جوامعى قانون مبدّل به منبع درآمد نامشروعى براى گروهى از ظالمان و وسيله توجيهى براى ظلم گروه ديگر مى شود. ولى بايد تصديق كرد كه تحمّل عدالت و پيكار با ظالمان به خاطر حمايت از مظلومان، براى بسيارى ناخوشايند است.

كسانى كه رعايت اين اصل را مزاحم منافع نامشروع خويش مى بينند و يا از آن بدتر، كسانى كه براى خود ـ به خاطر زور و قدرتشان ـ حقوق زيادترى در اجتماع قائلند و كلمه مساوات در برابر قانون را توهين و تحقيرى نسبت به خويش مى پندارند، بسختى مى توانند پذيراى عدل و داد باشند و آنها هستند كه هميشه در راه حكومتهاى عدل الهى سنگ مى اندازند و ايجاد مانع مى كنند و از هيچ عمل زشت و غير اخلاقى رويگردان نيستند و همانها بودند كه آن همه مشكلات را در درون حكومت على (عليه السلام)ايجاد كردند و فضاى جامعه اسلامى را تيره و تار ساختند.

اين سخن را با جمله اى كه مرحوم علامه مجلسى در بحارالانوار از كتاب دعوات راوندى نقل كرده است پايان مى دهيم، او از على بن جعد نقل مى كند كه مى گويد: «مهمترين چيزى كه سبب شد عرب از حمايت اميرمؤمنان على (عليه السلام)خوددارى كند، امور مالى بود; چرا كه آن حضرت هرگز شريفى را بر غير شريف و عربى را بر عجم ترجيح نمى داد و براى رؤسا و امراى قبايل حساب خاصّى ـ آنچنان كه سيره سلاطين بود ـ نمى گشود و هيچ كس را به وسيله مال، به سوى خودش متوجّه نمى ساخت، در حالى كه معاويه كاملا به عكس اين معنا عمل مى كرد.(4)

* * *

##### 1 ـ نهج البلاغه، نامه 47.
2 ـ نهج البلاغه، خطبه 136.
3 ـ سوره نساء، آيه 75.
4ـ بحارالانوار، جلد 41، صفحه 133.

####

▲بخش سوم

أَتَرَاني أَكْذِبُ عَلَى رَسُولِ اللهِ(صلى الله عليه وآله وسلم)؟ وَ اللهِ لاََنَا أَوَّلُ مَنْ صَدَّقَهُ! فَلاَ أَكُونُ أَوَّلَ مَنْ كَذَبَ عَلَيْهِ. فَنَظَرْتُ في أَمْرِي، فَإِذَا طَاعَتِي قَدْ سَبَقَتْ بَيْعَتِي وَ إِذَا الْميِثَاقُ في عُنُقِي لِغَيْرِي.

### ترجمه

«آيا گمان مى كنيد كه من بر رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) دروغ مى بندم؟ به خدا سوگند من نخستين كسى هستم كه او را تصديق كردم! بنابراين نخستين كسى نخواهم بود كه او را تكذيب مى كند. من در كار خود انديشه كردم، ديدم لزوم اطاعت (فرمان پيامبر) بر من بر بيعتم (با خلفا) پيشى گرفته است و در اين حال (براى حفظ موجوديت اسلام) پيمان بيعت ديگران بر گردن من است.

▲تفسير

▲من نخستين مسلمانم

همان گونه كه قبلا اشاره شد، به نظر مى رسد كه آنچه در خطبه آمده بخشهاى مختلفى از يك خطبه بلند بوده است كه مرحوم سيّد رضى، آنها را از بقيه جدا كرد.

به همين دليل گاه رابطه نزديكى بين بخشهاى خطبه ديده نمى شود; هر چند كه مى توان با تقديرها و تكلّفاتى قسمتهاى مختلف خطبه را به هم پيوند داد.

به هر حال اين بخش از خطبه ـ كه آخرين بخش محسوب مى شود ـ ناظر به دو چيز است:

نخست اين كه امام پيوسته خبرهايى از حوادث آينده مى داد و گاه مى فرمود: «اينها مسائلى است كه پيغمبر اكرم به من خبر داده است».

از جمله پيكار با اهل جمل و صفين و نهروان بود و از آنجا كه بعضى از افراد ضعيفُ الايمان و بى خبر گاه در صحّت نقل امام از پيغمبر اكرم ترديد مى كردند، امام در پاسخ به آنها مى فرمايد: «آيا گمان مى كنيد كه ممكن است من بر رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)دروغ ببندم (و ممكن است اخبار غيبى و پيشگويى هايى را كه از آن حضرت نقل مى كنم، خلاف واقع باشد)؟

به خدا سوگند! من نخستين كسى هستم كه او را تصديق كردم، بنابراين نخستين كسى نخواهم بود كه او را تكذيب مى كند;

«أَتَرَاني أَكْذِبُ عَلَى رَسُولِ اللهِ(صلى الله عليه وآله وسلم)؟ وَاللهِ لاََنَا أَوَّلُ مَنْ صَدَّقَهُ! فَلاَ أَكُونُ أَوَّلَ مَنْ كَذَبَ عَلَيْهِ».

آن روز كه همه با او مخالف بودند و حضرتش را تكذيب مى كردند، من سخنش را تصديق كردم و به صدق كلامش يقين داشتم و نخستين فردى از مردان بودم كه به او ايمان آوردم و هر چه داشتم در طبق اخلاص گذاشتم و تقديم او كردم. در جنگها سپر او بودم و در تمام حوادث سخت و سنگين سر بر فرمانش داشتم.

آيا با اين حال ممكن است كه از مسير او منحرف شوم يا سخنى را به دروغ بر او ببندم؟ محال است، محال!

احتمال ديگرى در تفسير اين جمله وجود دارد و آن اين كه، امام مى فرمايد: اگر من با خلفا بيعت كردم، نه به خاطر اين بود كه آنها را سزاوارتر مى دانستم، بلكه به خاطر دستور پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)براى جلوگيرى از بروز اختلاف و تفرقه در ميان مسلمانان بود. آيا فكر مى كنيد كه من اين سخن را به دروغ بر پيغمبر بسته ام و يا فكر كنيد من دستور او را پشت سر بيندازم؟! بنابراين من با خلفا بيعت كردم و از احقاق حقّ خود موقّتاً صرف نظر كردم تا از فرمان آن حضرت اطاعت كنم.

اين تفسير با جمله هاى بعد سازگارى بيشترى دارد و به همين دليل مناسبتر به نظر مى رسد.

حضرت سپس به اين نكته اشاره مى فرمايد كه: «من در كار خود انديشه كردم، ديدم لزوم اطاعت (فرمان پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)) بر بيعتم (با خلفا) پيشى گرفته است و در اين حال (براى حفظ موجوديت اسلام) پيمان بيعت ديگران بر گردن من است; «فَنَظَرْتُ في أَمْرِي، فَإِذَا طَاعَتِي قَدْ سَبَقَتْ بَيْعَتِي وَ إِذَا الْميِثَاقُ في عُنُقِي لِغَيْرِي».

گرچه در تفسير جمله بالا ـ كه از جمله هاى پيچيده نهج البلاغه است ـ نظرات مختلفى از سوى شارحان نهج البلاغه ابراز شده، ولى آنچه در بالا گفتيم، از همه مناسب تر به نظر مى رسد. گويا اين جمله جواب سؤالى است كه در اذهان مطرح مى شده كه اگر امام خود را از همه لايق تر براى خلافت مى داند و حتّى با صراحت مى گويد: «از سوى پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)براى اين مقام منصوب شده ام.» چرا در زمان خلفاى سه گانه تسليم آنان شد و با آنان بيعت كرد؟!

امام در جواب مى گويد كه پيغبر اكرم به من دستور داده بود كه اگر با من مخالفت كنند به خاطر حفظ اسلام با آنها درگير نشوم، بلكه براى مصالح مهمترى كه حفظ آنها بر من واجب است، تن به بيعت بدهم. بنابراين پيش از بيعتم اطاعت فرمان پيامبر را مدّ نظر داشتم و بعد از بيعت، اين ميثاق و پيمان بر گردن من بود و ناچار بودم به آن وفادار باشم.

اينها همه نشان مى دهد كه خطبه بالا مركّب از جمله هاى مختلفى است كه از خطبه بسيار مشروح ترى گرفته شده است و هر بخش آن ناظر به مطلب خاصّى است.

بعضى از شارحان جمله نخست را همان گونه كه در بالا گفته ايم، تفسير كرده اند و گفته اند كه وجوب اطاعت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) بر من، پيش از بيعت با خلفا بود.

او دستور داده بود كه (در چنان شرايطى) من تسليم شوم، ولى در تفسير جمله دوم گفته اند كه منظور از ميثاقى كه در گردن امام براى غيرش بود، همان پيمان پيامبر است كه به امام دستور داده بود كه با آن گروه مبارزه و منازعه نكند و مخالفت با اين پيمان جايز نبود.(1) چيزى كه اين تفسير را از ذهن دور مى كند، اين است كه تعبير به «غيرى» درباره پيامبر اكرم، تعبير مناسبى نيست.

تفسير ديگرى كه شارح بحرانى، به عنوان يك احتمال ذكر كرده، اين است كه امام مى فرمايد: پيش از آن كه مردم با من بيعت كنند، اعلان اطاعت كردند و اين به صورت ميثاقى از آنها بر گردن من بود.

بنابراين من راهى نداشتم جز اين كه برخيزم و به دعوت آنان پاسخ گويم و بيعتشان را بپذيرم و به امر حكومت قيام كنم.(2)

بنابراين جمله مزبور هماهنگ با جمله اى است كه در خطبه شقشقيه آمد:

«أَمَا وَالَّذى فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ! لَولا حُضُورُ الْحاضِرِ... لاََلْقَيْتُ حَبْلَها عَلى غارِبِها.»

«به خدايى كه دانه را شكافته و انسان را آفريده سوگند ياد مى كنم! اگر به خاطر حضور حاضران (توده هاى مشتاق بيعت) نبود ... مهار شتر خلافت را بر پشتش مى افكندم و رهايش مى كردم».

اين تفسير نيز بعيد به نظر مى رسد، زيرا مردم قبل از بيعت از فرمان آن حضرت اطاعت نكرده بودند، بلكه اعلان آمادگى براى بيعت داشتند و ميثاقى در آنجا وجود نداشت، مگر اين كه به سراغ معناى مجازى ميثاق برويم.

##### 1 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 296. محمد عبده، شارح معروف مصرى و علامه خويى نيز تقريباً همين معنا را برگزيده اند.
2 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ميثم بحرانى، جلد 2، صفحه 97.

###

###

###

▲نكته

▲پيمانى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) با على (عليه السلام)داشت

در خطبه بالا امام (عليه السلام)به پيمانى اشاره مى كند كه ميان او و پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)بوده و از تعبيرات خطبه، اجمالا برمى آيد كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)از آن حضرت پيمانى مبنى بر مدارا با حاكمان وقت بعد از خودش گرفته است، هر چند كه حكومت آنها برخلاف موازين بود.

در بعضى از منابع حديثى، روايتى از آن حضرت نقل شده كه بيانگر مضمون اين پيمان است.

مرحوم سيد ابن طاووس، در كشف المحجّة، ضمن روايتى از على (عليه السلام)چنين نقل مى كند: «وَ قَدْ كانَ رَسُولُ اللهِ (صلى الله عليه وآله وسلم)، عَهِدَ اِلَىَّ عَهْدَاً، فَقالَ: «يا بنَ أَبى طالِبْ! لَكَ وِلاءُ اُمَّتى. فَإنْ وَلُّوكَ فى عافيَة وَ اجْمَعُوا عَلَيْكَ بِالرِّضا فَقُمْ بِأَمْرِهِمْ وَ إِنِ اخْتَلَفُوا عَلَيْكَ فَدَعْهُمْ وَ ما هُمْ فيه فَاِنَّ اللهَ سَيَجْعَلُ لَكَ مَخْرَجَاً; پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم)با من عهدى بسته است! او فرموده: «اى فرزند ابوطالب! تو سرپرست امّت من هستى (و از سوى خدا تعيين شده اى) اگر مردم ولايت تو را به طور مسالمت آميز پذيرفتند و همگى به آن رضايت دادند، بر امور آنان قيام كن! ولى اگر درباره تو اختلاف كردند، آنها را به حال خود واگذار كه خداوند راه چاره و نجاتى براى تو قرار خواهد داد».

حقيقت اين است كه گاه انسان بر سر دو راهى قرار مى گيرد كه هر دو ناخوشايند است، ولى يكى از ديگرى ناخوشايندتر است. در چنين مواردى، عقل حكم مى كند كه براى پرهيز از امر ناخوشايندتر، انسان به استقبال امرى كه ناخوشايند است برود و اين همان چيزى است كه به عنوان «قاعده اهم و مهم» معروف است و گاه از آن تعبير به «دفع افسد به فاسد» مى شود. برنامه اميرمؤمنان، على (عليه السلام)بعد از پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)، مصداق همين معنا بود.

امام (عليه السلام) بر سر دو راهى قرار گرفته بود، يا حكومت را كه حقّ مسلّم او است و براى تداوم اسلام و مصالح مسلمانان بسيار كار ساز است رها سازد، و يا اصل اسلام به خطر بيفتد، چرا كه احزاب جاهليت كه در عصر ظهور اسلام گرفتار شكست شده بودند در كمين نشسته و منتظر فرصت بودند كه بعد از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)، بر سر جانشينى او اختلافى روى دهد و مسلمانان به جان هم بيفتند و آنها از كمينگاه خارج شده، طومار اسلام را در هم بپيچند و حكومت را در اختيار خود بگيرند. به همين دليل پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)كه اين امر را از قبل پيش بينى كرده بود، سفارش بالا را به على (عليه السلام) كرد و آن حضرت كه با تمام وجودش به اسلام عشق مىورزيد، سفارش پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) را مو به مو اجرا كرد.

* * *

####

▲خطبه سى و هشتم

و من كلام له عليه السّلام

و فيها علّةُ تسمية الشُّبهة شبهةٌ ثُمَّ بيانُ حال النّاسِ فيها(1)

در اين خطبه، علت نامگذارى شبهه، به شبهه آمده و سپس حال مردم به هنگام گرفتارى در شبهات، تبيين شده است.

##### 1 ـ از كسانى كه خطبه بالا را نقل كرده اند، آمدى در غررالحكم است; ولى با توجه به اين كه آنچه آمدى نقل كرده با آنچه در نهج البلاغه آمده متفاوت است، معلوم مى شود كه آمدى، آن را از غير نهج البلاغه گرفته است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 435).

###

▲خطبه در يك نگاه

مختصر دقّتى در محتواى اين خطبه نشان مى دهد كه اين سخن، بخشى از يك سخن مشروح ترى بوده كه مرحوم سيد رضى اين چند جمله را از آن برگزيده است.

به همين دليل در اين سخن دو بخش مى بينيم كه ظاهراً با هم سازگار نيست. بخش نخست درباره علت نامگذارى شبهه به اين نام و راه نجات از شبهات سخن مى گويد، و در بخش دوم بيان چگونگى حال مردم در برابر مرگ است كه نه آنهايى كه از مرگ مى ترسند از آن نجات مى يابند و نه آنها كه خواهان بقا و ابديّتند به آن مى رسند و روشن است كه اين دو در ظاهر، پيوندى با هم ندارند.

قرائن زيادى در نهج البلاغه وجود دارد كه نشان مى دهد كه بناى سيد رضى بر اين نبوده است كه خطبه هاى مولا (عليه السلام) را به طور كامل نقل كند، بلكه بخشهايى كه از نظر او فصيح تر و پرمحتواتر بوده و فنون بلاغت بيشترى در آن رعايت شده است، برمى گزيد و به صورت قطعه اى در مى آورده و در نهج البلاغه ذكر مى كرده است.

تعبير به «مِن كلام لَه» يا «مِن خطبة لَهُ» كه با «مِنْ» تبعيضيه شروع مى شود نيز شاهدى گويا براى اين مدّعا است; زيرا نمى فرمايد: «وَ مِنْ خُطبتِه»، يا «وَ مِنْ كَلِماتِه» كه مفهومش اين است كه «يكى از خطبه ها يا يكى از كلمات مولا اين است» بلكه مى فرمايد: «وَ مِنْ خُطبة لَهُ» يعنى آنچه در اينجا آمده است بخشى از يك خطبه آن حضرت است، يا مى فرمايد: «وَ مِنْ كَلام لَهُ» يعنى آنچه در اينجا آمده بخشى از يك سخن آن حضرت است.

به هر حال خطبه بالا در عين فشردگى دو نكته بسيار مهم را در مورد تفسير شبهه و وضع مردم در برابر مرگ بازگو كرده است كه در شرح خطبه خواهد آمد.

* * *

####

▲متن و ترجمه

وَ إِنَّمَا سُمِّيَتِ الشُّبْهَةُ شُبْهَةً لاَِنَّهَا تُشْبِهُ الْحَقَّ: فَأَمَّا أَوْلِيَاءُ اللهِ فَضِيَاؤُهُمْ فِيَها الْيَقِينُ وَ دَلِيلُهُمْ سَمْتُ الْهُدَى وَ أَمَّا أَعْدَاءُ اللهِ فَدُعَاؤُهُمْ فيهَا الضَّلالُ وَ دَلِيلُهُمُ الْعَمْى فَما يَنْجُو مِنَ الْمَوتِ مَنْ خافَهُ، وَ لا يُعْطَى الْبَقاءَ مَنْ أَحَبَّهُ.

### ترجمه

شبهه، تنها از اين جهت شبهه ناميده شده است كه شباهتى به حق دارد (هر چند در واقع باطل است)، امّا دوستان خدا در برابر شبهات نور و چراغ راهشان يقين است و دليل راهنماى آنها سمت و مسير هدايت. و امّا دشمنان خدا، دعوت كننده آنان در شبهات همان ضلالت و راهنماى آنها كور دلى است، آن كس كه از مرگ بترسد، (هرگز به خاطر اين ترس) از مرگ رهايى نمى يابد و آن كس كه بقا را دوست دارد به او بقا نمى دهند.

▲شرح و تفسير

▲در شبهات چه بايد كرد؟

از پاره اى از منابع استفاده مى شود كه اين بخش از خطبه بالا ناظر به داستان طلحه و زبير و جنگ جمل است; چرا كه در آن جنگ گروهى از مردم را گرفتار شبهه و به پيمان شكنى و قيام بر ضدّ حق دعوت كردند.

از عوامل شبهه كشانيدن پاى همسر رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) به ميدان جنگ و طرح خونخواهى عثمان و امثال آن بود.

امام (عليه السلام) در اينجا، تحليل دقيقى درباره شبهه دارد، مى فرمايد: شبهه تنها از اين جهت شبهه ناميده شده كه شباهتى به حق دارد (هر چند در واقع باطل است). «وَ إِنَّمَا سُمِّيَتِ الشُّبْهَةُ شُبْهَةً لاَِنَّهَا تُشْبِهُ الْحَقَّ».

و به همين دليل سبب فريب گروهى از ساده لوحان و دستاويزى براى شيطان صفتان، جهت فرار از حق مى شود.

در حقيقت امورى كه در زندگى فردى و اجتماعى براى انسان پيش مى آيد، از سه حال خارج نيست: «گاهى حقّى است آشكار، مثل اين كه مى گوييم آن كس كه خوبى كند نتيجه آن را مى گيرد و آن كس كه راه خطا بپويد گرفتار مى شود.

و گاه باطلى است روشن، مثل اين كه كسى بگويد: «بى قانونى و هرج و مرج از نظم و قانون بهتر است». بديهى است كه هر كس باطل بودن چنين سخنى را تشخيص مى دهد.

ولى مواردى پيش مى آيد كه نه مانند قسم نخست است و نه قسم دوم و آنجايى است كه مطلب باطلى را در لباس حق عرضه مى كنند، ظاهرش حق است و باطنش باطل و از همين پوشش براى فريب مردم يا استدلال هاى بى اساس استفاده مى شود، درست شبيه همان عذرهاى واهى كه اصحاب جنگ جمل و معاويه و يارانش براى آتش افروزى هاى جنگ به آن استناد مى جستند.

مشكل بزرگِ جوامع بشرى در گذشته و امروز، همين مشكل بوده و هست، بلكه با گذشت زمان، اين معنا گسترش پيدا كرده است، چنانكه امروز مى بينيم كه بسيارى از مقاصد شوم و اهداف باطل و سلطه جويى هاى ظالمانه را زير پوشش هاى حقوق بشر و دفاع از آزادى انسان و حفظ قانون و نظم و ثبات و صلح جهانى عملى مى كنند.

سپس امام (عليه السلام) راه نجات از شبهه ها را بيان مى فرمايد و موضعگيرى دوستان خدا و دشمنان حق را در برابر شبهه ها در عبارت زيبايى چنين بيان مى كند.

امّا دوستان خدا «در برابر شبهات (و براى زودن ظلمات آنها) نور و چراغ راهشان يقين است و دليل و راهنمايى آنان سَمت و مسير هدايت; «فَأَمَّا أَوْلِيَاءُ اللهِ فَضِيَاؤُهُمْ فِيَها الْيَقِينُ وَ دَلِيلُهُمْ سَمْتُ(1) الْهُدَى».

اين تعبير ممكن است اشاره به يكى از دو چيز باشد: نخست اين كه اولياء الله به خاطر برخوردارى از يقين به مبانى وحى، به سراغ قرآن و سخنان پيشوايان معصوم مى روند و در پرتو اين نور و روشنايى، ظلمات شبهات را در هم مى شكنند و از چنگال آن رهايى مى يابند.

بنابراين تفسير، يقين اشاره به ايمان به خدا و نبوت است «و سمت الهدى»، اشاره به هدايتهايى است كه از طريق وحى نصيب انسان مى شود، همانطور كه قرآن مجيد مى گويد: (ذلِكَ الْكِتابُ لارَيْبَ فيهِ هُدىً لِلْمُتَّقينَ(2)); اين كتاب بزرگ، شكى در آن نيست، و مايه هدايت پرهيزكاران است.

تفسير ديگر اين كه مراد از يقين، استفاده از مقدمات قطعى و امور يقينى است كه هر گاه انسان در تجزيه و تحليل خود بر امور يقينى تكيه كند، مى تواند گره شبهه را بگشايد و به سمت هدايت حركت كند.

و به تعبير ديگر، اولياءالله چون گرفتار هوا و هوس نيستند و عقل سليم بر وجودشان حاكم است، مى توانند در پرتو نور آن ظلمات شبهه را بشكافند و به مسير هدايت گام نهند، در حالى كه اگر فضاى فكر آنها انباشته از غبار هوا و هوس بود، هرگز نمى توانستند چهره حق و باطل را از لابه لاى پوشش ها تشخيص دهند.

اين دو تفسير، با هم منافاتى ندارد و مى تواند در مفهوم جمله هاى بالا جمع باشد.

ممكن است گفته شود كه در آيات و روايات نيز تعبيراتى است مشتبه و قابل تفسيرهاى مختلف، در اينجا بايد چه كار كرد؟

جواب اين سؤال را قرآن مجيد به روشنى داده است و آن اين كه در اين گونه موارد، بايد به سراغ محكمات آيات و روايات رفت و در پرتو آيات و رواياتى كه با صراحت حقايق را بيان كرده، موارد مشتبه را تفسير كرد و از اين امتحان الهى كه به وسيله آيات و روايات متشابه است، سر بلند بيرون آمد.

در امور زندگى انسان نيز همانند آيات قرآن، محكمات و متشابهات وجود دارد، مثلا ما از دوستمان حركت مشكوكى مى بينيم كه مى توانيم براى آن تفسير خوب يا بدى كنيم، در حالى كه ساليان دراز امتحان صداقت خود را در كارهاى مختلف و حوادث گوناگون داده است، اين حُسن سابقه جزء محكمات است و آن حركت مشكوك از متشابهات كه به وسيله محكمات تفسير مناسب مى شود.

سپس به سراغ روش دشمنان خدا مى رود و مى فرمايد: «امّا دشمنان خدا، دعوت كننده آنان در شبهات) همان ضلالت، و راهنماى آنان، كوردلى است; «وَ أَمَّا أَعْدَاءُ اللهِ فَدُعَاؤُهُمْ فيهَا الضَّلالُ وَ دَلِيلُهُمُ الْعَمْى; براى پيمودن هر راه انگيزه حركتى لازم است و راهنمايى و درست در اينجا است كه اولياء الله و اعداء الله از هم جدا مى شوند».

اولياء الله انگيزه اى جز يقين به خدا و قيامت ندارند و راهنمايى جز وحى و نبوت در حالى كه انگيزه دشمنان خدا عوامل مختلف گمراهى، مانند هواى نفس و وسوسه هاى شياطين جنّ و انس است، و راهنمايى جز كور دلى، براى آنان وجود ندارد.

به همين دليل گروه نخست به سعادت جاويدان مى رسند و به مصداق (أَلا أِنَّ أَوْلِياءَ اللهِ لاخَوفٌ عَلَيْهِمْ وَ لاهُمْ يَحْزَنُونَ... لَهُمُ البُشْرى فِى الْحَياةِ الدُّنْيا وَ فِى الاْخِرَةِ)(3); آگاه باشيد! دوستان خدا نه ترسى دارند و نه غمگين مى شوند (گذشته و آينده آنان، هر دو روشن و اميدبخش است.) ... هم در زندگى دنيا شاد و مسرورند و هم در زندگى آخرت. زندگى آنان در دو سرا، غرق نور و سعادت است، در حالى كه دشمنان خدا به مصداق، (أَوْ كَظُلُمات فى بَحْر لُجِّىٍّ يَغْشاهُ مَوجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْض اِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَ مَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللهُ لَهُ نُوراً فَمَا لَهُ مِنْ نُور)(4); يا مانند ظلماتى در يك درياى عميق و پهناور كه موج آن را پوشانده و بر فراز آن موج ديگرى و بر فراز آن ابرى تاريك است، ظلمت هايى است متراكم يكى بر فراز ديگرى، آن گونه كه وقتى كه دست خود را خارج كند، ممكن نيست آن را ببيند و كسى كه خدا نورى براى او قرار نداده، نورى براى او نيست. اينان در لابه لاى امواج گمراهى و ضلالت و بدبختى و شقاوت دست و پا مى زنند.

آنچه در كلام بسيار پر معناى امام در اين خطبه آمده است، هم در مقياس زندگى فردى صادق است و هم در مقياس زندگى جمعى، بلكه در بعد اجتماعى آثارش گسترده تر و وحشتناك تر است.

و نمونه كامل آن در بخش دوم (أعداء الله)، همان سه گروهى هستند كه در جنگ «جمل» و «صفّين» و «نهروان» با استناد به شبهات واهى و دلايلى سست تر از تار عنكبوت، به مقابله با امام (عليه السلام) برخاستند و ضربات سهمگينى بر پيكر اسلام و مسلمانان وارد ساختند.

جالب اين كه در صحيح بخارى در حديثى از «أبوبكرة» ـ يكى از ياران پيامبر خدا ـ چنين نقل شده است كه مى گويد: «من سخنى از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)شنيده بودم كه در ايّام جنگ جمل براى من بسيار مفيد بود; چرا كه نزديك بود به لشكر جَمَل بپيوندم و همراه آنها (در برابر على (عليه السلام)) بجنگم و آن سخن، اين بود كه وقتى اين خبر به پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) رسيد كه گروهى از ايرانيان دختر كسرا را به پادشاهى برگزيده اند، فرمود: لَنْ يُفْلَحْ قَومٌ وَلُّوا أَمْرَهُمْ إِمْرَأَةً; هر قوم و ملّتى كه زنى را زمامدار خود كنند روى رستگارى را نخواهند ديد. همين امر سبب شد تا لشكر جمل را كه در حقيقت، عايشه، بر آنان حكومت مى كرد، رها سازم(5).»

##### 1 ـ سَمْت، به معناى «راه يا شاهراه» است، به چهره و قيافه نيكان نيز سمت گفته مى شود، «تسميت» عطسه كننده، به معناى دعا كردن براى كسى است كه عطسه مى كند، به مناسبت آن كه از خدا تقاضاى سلامت او مى شود و نيز از نشانه هاى سلامت انسان است.
2 ـ سوره بقره، آيه شريفه 2.
3 ـ سوره يونس، آيه 62 و 64.
4 ـ سوره نور، آيه 40.
5 ـ صحيح بخارى، جلد 6، صفحه 10، (باب كتاب النبى (صلى الله عليه وآله وسلم)، الى كسرى و قيصر).

####

▲نكته

▲تأثير شبهه در تحريف حقايق

اگر باطل در چهره اصلى اش ظاهر شود، بر كسى مخفى نمى ماند و وجدان ها بيدار و طبع سليم انسان ها هرگز آن را پذيرا نمى شود و تنها كسانى به سراغ آن مى روند كه دلى بيمار و فكرى منحرف دارند.

امّا هنگامى كه باطل را در لباس حق بپيچند و با آرايش حق آن را بيارايند، غالباً كار مشكل مى شود و حق طلبان گرفتار اين فريب و نيرنگ شده به آن روى مى آورند. و اين يكى از شاخه هاى شبهه است.

شاخه ديگر آن كه مقدارى از حق با مقدارى از باطل آميخته گردد و چهره زشت و شوم باطل، در اين اختلاف پنهان گردد.

شاخه ديگر اين كه باطل را از طريق توجهيات فريبنده در نظرها حق جلوه دهند بى آن كه باطل به حق آميخته شده باشد.

از اينجا مصايب و فاجعه هايى كه مى تواند دامنگير فرد يا جامعه به خاطر شبهات شود، به خوبى آشكار مى گردد.

تاريخ بشر پر است از مشكلات و مصايبى كه از طريق شبهات و وسوسه هاى شيطانى دامان انسان ها را گرفته و شيّادان و فريبكاران با ايجاد شبهات خود را بر مردم صالحِ ساده دل تحميل كردند.

جنگهاى سه گانه معروفى كه در بصره و صفّين و نهروان رخ داد و گروه زيادى را به كام مرگ فرو كشيد ـ كه در ميان آنها افراد ساده دلِ بسيارى بودند ـ نمونه هاى روشنى از سوءِاستفاده شيّادان از شبهه، براى پيشرفت مقاصدشان محسوب مى شود.

داستان اشك ريختن بر كشته شدن عثمان و استفاده از پيراهن خونين او براى بسيج مردم، حتّى از سوى كسانى كه دستِ خودشان به خون عثمان آلوده بود و سپس تحريك «اُمّ المؤمنين» و سوار كردن او بر شتر و كشاندن حرم پيامبر به ميدان جنگ، نمونه زنده اين معنا است.

بر افراشتن قرآنها بر سر نيزه و شعار تسليم در برابر فرمان آن، هر چه باشد و جلوگيرى از خونريزى و برادر كشى، شبهات ديگرى بود كه جنگ صفّين را به نتيجه دردناكى كشاند.

عمق فاجعه شبهه آنگاه ظاهر مى شود كه قاتل عمّار را به دليل بودن او در لشكريان امام ـ حضرت على (عليه السلام) معرّفى كنند و قاتلان شامى را تبرئه كنند! و بدين ترتيب، حديث معروفِ نبوى «يا عمّار! تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْباغيَةُ; تو را گروه ستمگر خواهد كشت»، را كه دليل روشنى بر ستمگرى و فساد دستگاه معاويه بود، به نفع آنان تفسير كنند.

در نهروان نيز، يك عدّه بظاهر قاريان قرآن و نماز شب خوانهاى داغِ سجده به پيشانى بسته، با شعار فريبنده «لا حُكْمَ اِلاّ للهِِ»، «حكميّت تنها از آنِ خداست»، چنان بازار شبهه را داغ كردند كه گروه عظيمى از بى خبرانِ غافل را به كام مرگ فروبردند، مرگى كه پايانش دوزخ و جهنّم بود!

در دنياى فريبكار امروز، وضع از اين هم بدتر است; شعارهاى بسيار زيبا و جالب، مانند شعار آزادى و برابرى انسان ها و حكومت مردم بر مردم و احياى حقوق بشر و تمدّن و تعالى و پيشرفت، عناوينى هستند كه تحت پوشش آنها بدترين جنايات و زشت ترين اعمال و وقيح ترين كارها انجام مى شود.

در خطبه 40 و 50 شرح بسيار جالبى در اين زمينه آمده كه به خواست خدا به زودى به تفسير آن مى رسيم و نيز در كلمات قصار در جمله 198 اشاره ظريفى به اين مسأله شده است.

«فَمَا يَنْجُو مِنَ الْمَوتِ مَنْ خافَهُ وَ لايُعْطَى الْبَقاءَ مَنْ أَحَبَّهُ»، «آن كس كه از مرگ بترسد، (هرگز به خاطر اين ترس) از مرگ رهايى نمى يابد و آن كس كه بقا را دوست دارد بقا به او نمى دهند.

####

▲شرح و تفسير

▲ترس از مرگ بيهوده است

بسيارى از شارحان نهج البلاغه بر اين عقيده اند كه اين فراز پيوند خاصى با فراز قبل ندارد و هر يك از جايى گرفته شده و مرحوم سيّد رضى آنها را به عنوان برگزيده هايى از يك خطبه يا از دو خطبه در اينجا آورده است.

البتّه مى توان با تكلّف پيوندى در ميان اين جمله ها به وجود آورد. و آن اين كه كسانى كه در چنگال شبهات گرفتار و تسليم مى شوند، ممكن است كه از ترس مرگ باشد. امام در اين جمله هاى اخير مى فرمايد كه ترس از مرگ باعث نجات از مرگ نخواهد شد.

به هر حال اين بخش از خطبه مركّب از دو جمله است كه هر دو ناظر به مسأله مرگ و پايان زندگى انسان ها است.

در جمله نخست مى فرمايد: «آن كس كه از مرگ بترسد، (هرگز به خاطر اين ترس) از مرگ رهايى نمى يابد; (فَما يَنْجُو مِنَ الْمَوتِ مَنْ خافَهُ).

بلكه اين ترس و وحشت، خود يكى از اسباب نزديك شدن مرگ است. مرگ قانونى است كه بر پيشانى تمام موجودات زنده نوشته شده است، چرا كه حيات جاودان جز براى خدا نيست. تمام ممكنات محدودند و سرانجام پايان مى گيرند و فانى مى شوند، آنچه باقى مى ماند، ذات پاك ازلى و ابدى خدا است كه هرگز گرد و غبار فنا بر دامان كبريايش نمى نشيند.

بنابراين نه ترس و وحشت از مرگ چيزى را عوض مى كند و نه دست و پا زدن براى بقا موجب بقا و حيات جاودانه است.

به همين دليل در جمله دوم، امام مى افزايد: «و آن كس كه بقا را دوست دارد، بقا به او نمى دهند (وَ لايُعطَى الْبَقاءَ مَنْ أحَبَّهُ).

ممكن است كه پايان زندگى دير و زود داشته باشد، ولى به قول معروف سوخت و سوز ندارد و دنبال آبِ حيات گشتن و جرعه اى از آن سر كشيدن و هميشه زنده ماندن، خيال باطل و فكرِ محال است.

▲نكته

شك نيست كه در اين جهان هستى، غير از ذات پاك پروردگار همه چيز تدريجاً كهنه و فرسوده مى شوند و راه فنا و مرگ را پيش مى گيرند.

خورشيد ـ كه بزرگترين ستاره منظومه شمسى است و حجم آن يك ميليون و دويست هزار مرتبه از كره زمين بيشتر است ـ سرانجام خاموش و تاريك مى شود و مى ميرد; چرا كه در هر شبانه روز، مقدار عظيمى از مادّه آن تبديل به انرژى مى شود و در فضا پخش مى گردد. كره زمين و تمام سيّارات و همه كهكشانها، سرانجام مرگى دارند.

اصولا تولّد، خود بهترين دليل بر مرگ است; چرا كه اگر چيزى جاودانه شد، نه تولّدى دارد و نه مرگى.

بنابراين تصوّر اين كه كسى حيات جاودان داشته باشد، تصوّرى است باطل و برخلاف قانون قطعى آفرينش. آيه شريفه، (كُلُّ نَفْس ذائِقَةُ الْمَوتِ); هر انسانى چشنده مرگ است»، و از آن بالاتر آيه «كُلُّ شىء هالِكٌ اِلاّ وَجْهُهُ; هر چيزى فانى مى شود جز ذات پاك خدا» ـ از عموماتى است كه هيچ استثنايى برنمى دارد و تخصيصى بر آن وارد نمى شود.

بنابراين ترس از مرگ ترسى است بدون دليل و انتظار حيات جاودان انتظارى است بى معنا.

آنچه مهم است اين است كه آماده مرگ باشيم و از حيات خود، بنحو احسن استفاده كنيم، و مرگ را نه به معناى فناى مطلق، بلكه به معناى انتقال از سراى كوچك و محدودى به جهانى بسيار وسيع و مملوّ از نعمت ها بدانيم، كه اگر عملمان پاك باشد نه مرگ به ما لطمه اى مى زند و نه انتقال از اين دنيا ترس و وحشتى دارد.

آرى، مهم ايمان و عمل پاك است.

* * *

####

▲خطبه سى و نهم(1)

و من خطبة له عليه السّلام

خطبها عِند علمه بِغَزْوَة النعمانِ بن بَشْير، صاحبِ مُعاويَة لعَيْنَ التَمَر، و فيها يبدى عذره و يَسْتَنْهِضُ النّاسَ لِنصرته

اين خطبه را امام هنگامى ايراد كرد كه از حمله «نعمان بن شبير» (از ياران معاويه) به «عين التمر»، (يكى از مناطق شمالى عراق) آگاه شد. امام در اين خطبه، عذر خويش را (از عدم مقابله سريع با دشمن) بيان و مردم را براى يارى و همكارى بسيج مى كند.

##### 1 ـ اين خطبه، حداقل در سه كتاب از كتاب هايى كه قبل از سيّد رضى نوشته شده است، ديده مى شود: «الغارات»، از ابراهيم بن هلال ثقفى، (متوفاى سال 283)، و «أنْسابُ الاشراف»، كه بلاذرى، قسمتى از آن را آورده است. و «تاريخ طبرى»، او نيز قسمت هايى از خطبه را آورده است. همچنين «مصادر نهج البلاغه»، جلد 1، صفحه 438.

###

###

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه همان گونه كه در بالا اشاره شد، هنگامى ايراد شد كه نعمان بن شبير، به عين التمر ـ كه يكى از آبادى هاى معروف عراق بود حمله كرد. معاويه قبلا به او گفته بود كه منظور من از اين گونه حمله ها ايجاد ترس و وحشت در دل مردم عراق است، نعمان ـ كه از عثمانيان بود ـ براى اين كار داوطلب شد و معاويه دو هزار رزمنده در اختيار او قرار داد و به او سفارش كرد كه به شهرها و نقاط پرجمعيّت نزديك نشود و به مراكزى حمله كند كه گروه اندكى از سپاهيان در آن منطقه باشند و نيز به سرعت ضربه اى بزند و بازگردد تا مبادا در چنگال سربازان عراق گرفتار گردد و نتيجه معكوس شود.

نعمان حركت كرد و به نزديكى «عين التمر» رسيد. مالك بن كعب (از سوى على(عليه السلام)) در آنجا بود. همراه مالك هزار رزمنده بودند، ولى به آنها اجازه داده بود كه به كوفه برگردند و جز صد نفر با او باقى نمانده بود.

مالك كه از آمدن نعمان با خبر شد، نامه اى به امام (عليه السلام) نوشت و از ماجرا خبر داد. هنگامى كه نامه به على (عليه السلام) رسيد، به اصحاب خود فرمود: «برخيزيد! و به يارى مالك بشتابيد، زيرا نعمان با سپاه كوچكى از اهل شام به عين التمر حملهور شد». ولى مردم به دعوت امام جواب مثبت ندادند.

امام به سراغ رؤساى قبايل فرستاد و به آنان دستور داد كه هم خودشان حركت كنند و هم مردم قبيله خود را بسيج كنند. آنها نيز كار مثبتى انجام ندادند و تنها سيصد نفر يا كمتر جمع شدند.

امام از اين سستى و ضعف و زبونى و بى حرمتى نسبت به دعوت پيشوايشان، سخت برآشفت و خطبه بالا را كه مملو از نكوهش و سرزنش اين قوم ضعيف و ناتوان است، ايراد فرمود و نشان داد كه تمام مشكلِ مسلمانان و مردم عراق، در ضعف و زبونى اين جمعيّت است كه مايه جسارت دشمنان و نوميدى دوستان شده است.(1)

* * *

##### 1 ـ اقتباس از مصادر نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 437.

####

▲بخش اول

مُنِيْتُ بِمَنْ لاَيُطِيعُ إِذَا أَمَرْتُ وَ لايُجِيبُ إِذَا دَعَوْتُ، لاَأَبَا لَكُمْ! مَا تَنْتَظِرُونَ بِنَصْرِكُمْ رَبَّكُمْ؟ أَمَا دِينٌ يَجْمَعُكُمْ وَ لاَ حَمِيَّةَ تُحْمِشُكُمْ؟ أَقُومُ فِيكُمْ مُسْتَصْرِخاً وَ أُنادِيكُمْ مُتَغَوِّثاً، فَلاَتَسْمَعُونَ لي قَوْلا، وَ لاَتُطِيعُونَ لِي أَمْراً، حَتَّى تَكَشَّفَ الاُْمُورُ عَنْ عَوَاقِبِ الْمَساءَةِ، فَمَا يُدْرَكُ بِكُمْ ثَارٌ، وَ لاَيُبْلَغُ بِكُمْ مَرَامٌ.

### ترجمه:

«من گرفتار مردمى هستم كه هرگاه به آنها فرمان مى دهم، اطاعت نمى كنند و هر زمان كه آنان را فرا مى خوانم اجابت نمى كنند. اى بى اصلها! براى يارى آيين پروردگارتان منتظر چه هستيد؟ آيا دينى نداريد كه شما را دور خود جمع كند و يا غيرتى كه شما را به خشم آورد؟ من در ميان شما به پا مى خيزم و فرياد مى كشم و دردمندانه از شما يارى مى طلبم، اما نه سخن مرا مى شنويد و نه از دستورم اطاعت مى كنيد! تا زمانى كه عواقب اعمال سوء شما ظاهر شود (و پشيمان گرديد در زمانى كه كار گذشته و پشيمانى سودى ندارد) با اين حال نه با شما انتقام خون بى گناهى گرفته مى شود و نه با كمك شما هدف مطلوبى به دست مى آيد.

▲شرح و تفسير

▲چرا دست روى دست گذاردم؟!

همان گونه كه در بالا اشاره شد اين خطبه در زمانى ايراد شد كه يكى از غارتگران شام به نام نعمان بن بشير، از سوى معاويه مأموريت يافت كه به بعضى از مناطق عراق حملات ايذايى داشته باشد تا روحيه مردم را تضعيف كند و امام (عليه السلام) مردم را به مقابله با او دعوت كرد، ولى متأسّفانه بر اثر ضعف و زبونى و ناتوانى مردم عراق، پاسخ مثبتى به امام ندادند و امام ناچار شد اين خطبه را به دو منظور ايراد فرمايد:

نخست اين كه ضايعات و مشكلاتى را كه از اين رهگذر حاصل مى شود، از ساحت خويش دور سازد و مسؤوليت آن را به گردن مردم عراق كه تا اين حد، در برابر حركت هاى كوچك دشمن نيز ابراز ضعف و ذلّت مى كنند، بيفكند.

ديگر اين كه شايد اين سخنان كوبنده در روح آن خفتگان بى درد اثرى بگذارد و بيدار شوند تا اين خطرات را ببينند و احساس مسؤوليت كنند، لذا حضرت مى فرمايد:

من گرفتار مردمى شده ام كه هر گاه به آنها فرمان مى دهم، اطاعت نمى كنند و هر زمان كه آنان را فرا مى خوانم اجابت نمى كنند! «مُنِيْتُ بِمَنْ لاَيُطِيعُ إِذَا أَمَرْتُ وَ لايُجِيبُ إِذَا دَعَوْتُ».

بديهى است كه نيرومندترين و با تدبيرترين فرماندهان و مديران نيز، هنگامى كه گرفتار چنين قوم و جمعيتى شود، كارى از او ساخته نيست و هر زيان و شكستى كه دامان اين گروه را بگيرد، مسؤوليت آن متوجّه خودشان است.

حضرت، سپس مى افزايد: «اى بى اصلها! براى يارى آيين پروردگارتان منتظر چه هستيد»؟ «لاَأَبَا لَكُمْ! مَا تَنْتَظِرُونَ بِنَصْرِكُمْ رَبَّكُمْ»؟

همه شرايط مبارزه با دشمن را داريد، هم عِدّه و هم عُدّه و امكانات داريد و هم از نقشه هاى شوم دشمن آگاه شده ايد و هم از خطراتى كه شما را احاطه كرده با خبر هستيد، ديگر منتظر چه مى باشيد؟ نشسته ايد تا مرگ ذليلانه خود را به دست دشمن تماشا كنيد؟

جمله «لا أَبَالَكُمْ!»، اى بى اصلها! همان گونه كه در سابق نيز اشاره شد، يا كنايه از اين است كه شما گويى پدرى بالاى سرتان نبوده و از تربيت خانوادگى محروم بوده ايد كه اينچنين ضعيف و زبون و ناتوان هستيد و يا نفرين است; يعنى حضرت نفرين مى كند كه خداوند! پدر را از شما بگيرد. و اين كنايه از ذليل و خوار شدن است; زيرا كسى كه پدر خود را از دست مى دهد، نوعاً گرد و غبار ذلّت و خوارى بر او مى نشيند.

در ادامه اين سخن براى تحريك آنها مى افزايد: آيا دينى نداريد كه شما را دور خود جمع كند و يا غيرتى كه شما را به خشم آورد؟ «أَمَا دِينٌ يَجْمَعُكُمْ وَ لاَ حَمِيَّةَ تُحْمِشُكُمْ»؟(1)

در واقع هر يك از اين دو مى توانست دواى درد جانكاه آنها باشد، زيرا داشتن يك دين كه حلقه اتصالى است در ميان اقوام و گروههاى به ظاهر مختلف و متفاوت كافى است كه همه را دور يك هدف جمع كند و انسجام را ـ كه يك شرط اصلى پيروزى است ـ فراهم سازد.

و هر گاه چنين دينى در ميان آنها وجود نداشته باشد و يا ضعيف و فاقد كارايى گردد، حداقل غيرت اجتماعى و علاقه به حفظ آب و خاك و دفاع از حريم قوم و ملّت ايجاب مى كند كه آنها در برابر دشمن متّحد شوند و به حركت درآيند، ولى مردم كوفه و عراق در آن زمان با نهايت تأسّف، فاقد هر دو اصل بوده اند و نه دين محكمى داشته اند و نه غيرت اجتماعى كافى.

يك چنين گروهى و جمعيّتى كه فاقد يك پايگاه محكم اجتماعى است، در حقيقت، بزرگ ترين مشكل براى پيشواى مدير و مدبِّر خواهد بود.

و چه زيبا فرموده است امام (عليه السلام) در خطبه اى ديگر; آنجا همين گروه ضعيف و زبون پراكنده را مخاطب ساخته و مى گويد: «أُريدُ أنْ اُداوِىَ بِكُمْ وَ أنْتُمْ دائى كَناقِشِ الشّوكَةِ بِالشَّوكَةِ; عجبا! من مى خواهم به وسيله شما بيماريم را درمان كنم، امّا شما خود بيمارىِ من هستيد، همانند كسى كه بخواهد خار را به وسيله خار از بدن خود خارج كند».(2)

و به همين دليل حضرت در ادامه سخن مى افزايد: «من در ميان شما به پا مى خيزم و فرياد مى كشم و دردمندانه از شما يارى مى طلبم، اما نه سخن مرا مى شنويد و نه از دستورم اطاعت مى كنيد، تا زمانى كه عواقب اعمالِ سوء شما ظاهر شود و (پشيمان گرديد در زمانى كه كار از كار گذشته و پشيمانى سودى ندارد).

«أَقُومُ فِيكُمْ مُسْتَصْرِخاً(3) وَ أُنادِيكُمْ مُتَغَوِّثاً(4)، فَلاَتَسْمَعُونَ لي قَوْلا، وَ لاَتُطِيعُونَ لِي أَمْراً، حَتَّى تَكَشَّفَ الاُْمُورُ عَنْ عَوَاقِبِ الْمَساءَةِ(5)».

آيا چيزى دردناك تر از اين پيدا مى شود كه پيشوايى اين چنين آگاه و شجاع و عادل و پر تجربه گرفتار چنين قوم و ملّتى شود كه پيوسته خون دل بخورد و فرياد بزند، امّا گوش شنوايى نباشد!

تنها در برابر اميرمؤمنان على (عليه السلام) چنين نبوده اند، بلكه تاريخ مى گويد كه نسبت به امام حسن و امام حسين (عليهما السلام) ـ فرزندان رشيد اميرالمؤمنان ـ نيز همين گونه رفتار كرده اند. بعد از واقعه خونين كربلا كه امام حسين(عليه السلام) و تمام يارانش شهيد شدند و آنچه نبايد اتفاق افتد، افتاد، مردم كوفه سخت تكان خوردند و بيدار شدند و پشيمان گشتند و به عنوان توّابين براى خونخواهى امام حسين (عليه السلام) قيام كردند امّا چه سود كه كار از كار گذشته بود و آن روز كه بايد شجاعانه اطراف نماينده امام حسين (عليه السلام)، مسلم، را بگيرند همگى بيعت شكسته، در خانه ها پنهان شدند و سرانجام، مسلم يكّه و تنها با آنان مبارزه كرد و شهادتِ پرافتخار را بر تسليم ذلّت بار ترجيح داد.

سرانجام در آخرين جمله از اين فراز از خطبه حضرت به عنوان يك نتيجه گيرى روشن مى فرمايد:

«بنابراين، نه با شما انتقام خون بى گناهى گرفته مى شود و نه با كمك شما هدف مطلوب، به دست مى آيد. فَمَا يُدْرَكُ بِكُمْ ثَارٌ، وَ لاَيُبْلَغُ بِكُمْ مَرَامٌ.»

* * *

##### 1 ـ «تحمش» از مادّه «حمش» به گفته مقاييس، دو معنا دارد يكى به معناى «به غضب در آمدن» و ديگر به معناى «باريكى» در اينجا، همان معناى نخست است; چرا كه امام مى فرمايد: «اگر جمعيّت و غيرتى داشتيد و از شنيدن اين واقعه اسفناك به خشم و غضب در مى آمديد.
2 ـ خطبه 121.
3 ـ «مستصرخ» از مادّه «صرخ» به معناى «صداى بلند و فرياد كشيدن» است و بعضى از ارباب لغت گفته اند كه به معناى «فريادى بلند»، است كه به هنگام ترس و وحشت يا مصيبت سر داده مى شود و به وسيله آن طلب يارى و كمك مى شود.
4 ـ «متغوّث» از مادّه «غوث» به معناى «يارى كردن به هنگام شدائد» است. بنابراين «متغوّث» به كسى مى گويند كه در شدائد از ديگران يارى مى طلبد. اين تعبير و تعبير مستصرخ، به خوبى نشان مى دهد كه امام تا چه اندازه در برابر سستى و زبونى اهل كوفه به هنگام بروز مشكلات ناراحت بوده است.
5 ـ «المساءة» مصدر از مادّه «سوء» به معناى «بدى و از دست دادن نعمت هاى مادّى يا معنوى دنيوى يا اخروى، بدنى يا غير بدنى» است.

▲بخش دوم

دَعَوْتُكُمْ إِلَى نَصْرِ إِخْوَانِكُمْ فَجَرْجَرْتُمْ جَرْجَرَةَ الْجَمَلِ(1) الاَْسَرِّ(2)، وَ تَثَاقَلْتُمْ تَثَاقُلَ النِّضْوِ(3) الاَْدْبَرِ(4) ثُمَّ خَرَجَ إِلَيَّ مِنْكُمْ جُنَيْدٌ(5) مُتَذَائِبٌ(6) ضَعِيفٌ (كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَ هُمْ يَنْظُرُونَ.)

### ترجمه

من شما را به يارى برادرانتان ـ كه در چنگال دشمن گرفتار شده اند ـ فرا خواندم ولى شما همانند شترى كه از درد سينه بنالد، آه و ناله سر داديد و يا همانند حيوان لاغرى كه پشتش زخم باشد، كُندى كرديد!

سپس گروه اندكى به سوى من آمدند، گروهى مضطرب و وحشت زده و ناتوان، كه گويى آنها را به سوى مرگ مى برند در حالى كه آن را با چشم خود نظاره مى كنند.

##### 1 ـ «جرجرة» در اصل به معناى «صدايى كه در گلوى شتر رفت و آمد مى كند» و بعضى گفته اند از مادّه «جرر» به معناى «كشيدن» است و چون تكرار مى شود، جرجر گفته مى شود.
2 ـ «أسرّ» از مادّه «سرر» به معناى «بيمارى مخصوصى كه در اطراف ناف شتر پيدا مى شود» است و بعضى گفته اند كه دردى است در ناحيه سينه شتر.
3 ـ «نضو» از مادّه «نضو» در اصل به معناى «باريك و لاغر يا برهنه شدن» است. «نضو» در خطبه به معناى «حيوان لاغر» است كه گاه به خاطر همين وصف پشت او بر اثر ساييده شدن، زخم مى شود و «أدبر» بر او اطلاق مى گردد.
4 ـ «أدبر» از مادّه «دبر» به معناى «زخم و جراحتى كه در پشت حيوان به خاطر فشار زين يا پالان يا جهاز پيدا مى شود» است. بنابراين ادبر به معناى حيوانى است كه مبتلا به چنين جراحتى شده است.
5 ـ «جنيد»، اسم مصغّر است از واژه جُنْد و به معناى «لشكر كوچك» است.
6 ـ «مُتذائب»، چنانكه در متن آمده، به معناى «مضطرب و پريشان»، است.

####

▲شرح و تفسير

▲با ضعيفانى مثل شما نمى توان در مقابل دشمن ايستاد!

امام در اين فراز كه دنباله سرزنشها و ملامتهائى است كه به مردم كوفه فرمود و از سستى و ضعف و زبونى و پراكندگى آنان در مقابل حركت حساب شده ايذايى دشمن سخت آنها را نكوهش كرد، چنين مى افزايد: «من شما را به يارى برادرانتان (اشاره به مالك بن كعب و ياران او است كه در سرزمين «عين التمر» مورد تهاجم غارتگران شام قرار گرفت) دعوت كردم، ولى شما همانند شترى كه از درد سينه مى نالد، آه و ناله سر داديد و همانند حيوان لاغرى كه پشتش زخم باشد، كُندى كرديد! (دَعَوْتُكُمْ إِلَى نَصْرِ إِخْوَانِكُمْ فَجَرْجَرْتُمْ جَرْجَرَةَ الْجَمَلِ الاَْسَرِّ، وَ تَثَاقَلْتُمْ تَثَاقُلَ النِّضْوِ الاَْدْبَرِ).

اشاره به اين كه هم در سخن اظهار ناتوانى كرديد و هم در عمل كارى كرديد كه مايه سرشكستگى شما در دنيا و آخرت بود و دشمن زخم خورده را در برابر شما جسور ساخت و ضايعات انسانى و مالى شما را افزون كرد.

تشبيه آنها به حيوانات بيمار، ممكن است اشاره به ضعف فكرى و ناتوانى در تصميم گيرى آنها باشد.

زيرا انسان عاقل هرگز به دشمن خود اجازه نمى دهد كه اين گونه جسورانه به كشورش حمله كند و به هر جا مايل باشد، بدون هيچ گونه مانع و رادع قابل ملاحظه اى ضربه وارد كند.

حضرت در آخرين جمله اين خطبه، اشاره به گروه اندكى مى فرمايد كه دعوتش را لبيك گفتند، ولى در عين حال چنان ترس و وحشتى آنها را فرا گرفته بود كه در چهره هايشان نمايان بود، مى فرمايد: «سپس گروه اندكى به سوى من آمدند، گروهى مضطرب و وحشت زده و ناتوان كه گويى آنها را به سوى مرگ مى برند در حالى كه آن را با چشم خود نظاره مى كنند، «ثُمَّ خَرَجَ إِلَيَّ مِنْكُمْ جُنَيْدٌ مُتَذَائِبٌ ضَعِيفٌ (كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَ هُمْ يَنْظُرُونَ)».

«متذائب»، همان گونه كه سيّد رضى در پايان اين خطبه گفته است ـ به معناى «مضطرب» است و از «تذائبت الريح»، (بادها، به صورت مختلف وزيدند) گرفته شده است و گرگ را در زبان عرب، ذئب مى نامند براى اين كه هنگام راه رفتن پيوسته اين طرف و آن طرف مى رود.

بنابراين همين گروه اندك نيز گروهى نبودند كه بتوان به مصداق «كَمْ مِنْ فِئَة قَليلَة غَلَبَتْ فِئَةً كَثْيرَةً»، بر آنها اعتماد كرد، بلكه گروهى بودند ضعيف و ترسو و مضطرب و پريشان كه گويى آنها را به قربانگاه مى برند و مرگ خود را با چشم خود نظاره مى كنند، گروهى كه عدمشان برتر از وجودشان است و تكيه بر آنها مايه سرافكندگى و شرمسارى است و چقدر دردناك است كه پيشواى بزرگ و فرماندهِ شجاع و با تدبيرى مانند على (عليه السلام)، گرفتار چنين مردمى شود!

جمله (كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَ هُمْ يَنْظُرُونَ)، اقتباس از آيه ششم سوره انفال است كه درباره گروهى از مؤمنان ضعيف و ترسوىِ دوران پيامبر سخن مى گويد، آنها كسانى بودند كه براى فرار از جهاد پيوسته به بهانه جويى و مجادله با پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)، در حق و فرمان خدا در مورد جنگ بدر، مى پرداختند، ولى حوادث بدر، نشان داد كه آنها چقدر گرفتار اشتباه و ترسِ بى دليل بودند و چه پيروزى هاى عظيمى كه در اين جنگ براى مسلمانان حاصل شد! و عجب اين كه بعد از جنگ، همين ها در مورد غنائم، زبان به اعتراض گشودند!

اين تعبير ممكن است اشاره به اين باشد كه حتّى اگر اين گروه اندك، داراى عزم راسخ و آهنين و پايمردى و مقاومت بودند، باز بر دشمنان فراوان خود پيروز مى شدند، ولى افسوس ...

▲نكته

▲پيامد سستى در برابر دشمن!

با اين كه اساس تعليمات اسلام بر صلح و صفا با همه اقوام و ملت ها ـ جز در مواردى كه با اسلام و مسلمانان، سرستيز داشته باشند ـ گذاشته شده، با اين حال در مواردى شدّت عمل را واجب مى شمرد.

نمونه آن همان چيزى است كه در خطبه بالا و خطبه هاى ديگر نهج البلاغه در مورد سپاه معاويه و غارتگران شام ديده مى شود.

معاويه براى تضعيف روحيه سپاه كوفه و عراق پيوسته برنامه ريزى مى كرد و يكى از عمده ترين برنامه هاى او كارهاى ايذايى بود. او گروهى را بسيج مى كرد كه غافلگيرانه به يكى از بخشهاى تحت حكومت على (عليه السلام) حمله كنند و ضربه اى به هر كس كه دم تيغ آنها مى آيد، خواه مرد باشد يا زن يا كودك، بزنند و گروهى را به خاك و خون كشند و اموالى را غارت كنند و سريعاً به پايگاه خود برگردند.

اين مسأله چندين بار در حكومت على (عليه السلام) روى داد و هر زمان كه مولا برآشفته مى شد و لشكريان را به تعقيب سريع دشمن و دادن پاسخ قاطع به آنها دعوت مى كرد، جمعيّت با كمال خونسردى و سستى با اين گونه مسائل روبرو مى شدند و هر قدر كه مولا فرياد مى كشيد و آنها را به واكنش سريع دعوت مى كرد، آن افراد ضعيف و زبون به حركت در نمى آمدند. گويا حملات دشمن متوجه آنها نيست، بلكه متوجه ديگران است!

همين امر سبب شد كه غارتگران شام روز به روز جسورتر شوند و سرانجام بعد از شهادت على (عليه السلام)، عراق به آسانى در مقابل معاويه تسليم گردد و امام حسن (عليه السلام) با آن موقعيت و مقام، نتواند جلوى آن مرد ظالم را بگيرد، چرا كه نيروى كار آمد و شجاعى كه بتواند دشمن را بر سر جا بنشاند در اختيار نداشت.

در دنياى امروز نيز مطلب همين گونه است; يعنى اگر نخستين حركات ايذايى دشمن در نطفه خفه نشود و به انتظار اين بنشينيم كه حركت همه جانبه اى از سوى آنها شروع شود، هنگامى بيدار مى شويم كه كار از كار گذشته است.

نه تنها با نهايت هوشيارى مى بايد مراقب كوچكترين حركت چه در بُعد نظامى يا سياسى و چه در بُعد تبليغاتى و اقتصادى بود و هر حركتى را فوراً دفع كرد، بلكه بايد در اين گونه امور، ابتكار عمل را به دست گرفت تا مجال تهاجم را از دشمن بگيريم و او را در موضع دفاعى قرار دهيم.

معمولا افراد سست اراده هنگامى كه نشانه هايى از اين گونه حركات از سوى دشمن ظاهر مى شود به خاطر راحت طلبى، آن را توجيه ـ و به اصطلاح حمل بر صحّت ـ مى كنند، در حالى كه در اين گونه موارد اصل بر سوءظن است; چرا كه طرف مقابل، دشمن خونخوار است و نه يك انسان آزاده اى كه عملش را مى توان حمل بر صحّت كرد.

با يادآورى جمله اى بسيار آموزنده و پرمعنا، از خطبه جهاد ـ كه شرح آن گذشت ـ اين سخن را پايان مى دهيم.

امام اميرمؤمنان در اين جمله مى فرمايد: «أَلا وَ اِنّى قَدْ دَعَوْتُكُمْ اِلى قِتالِ هؤُلاءِ الْقَومِ لَيْلا وَ نَهاراً وَ سِرّاً وَ أِعْلاناً وَ قُلْتُ لَكُمْ: «اَغْزُوهُمْ قَبْلَ أَنْ يَغْزُوكُمْ: فَوَاللهِ ما غُزِىَ قَومٌ قَطُّ، فى عُقْرِ دارِهِمْ إِلاَّ ذَلُّوا; آگاه باشيد! من شب و روز، پنهان و آشكار، شما را به مبارزه با اين جمعيّت دعوت كردم و گفتم: پيش از آن كه با شما بجنگند با آنان نبرد كنيد! به خدا سوگند هر قومى كه در درون خانه اش مورد تهاجم دشمن قرار گيرد به يقين ذليل خواهد شد»(1).

##### 1 ـ خطبه 27.

▲سؤال

ممكن است باز اين سؤال براى گروهى مطرح شود كه چرا اميرمؤمنان على (عليه السلام)، با گروهى از لشكريانش اين چنين تند و خشن برخورد كرده و آنها را تا اين حد تحقير مى كند؟ آيا بهتر نبود از دَرِ ملاطفت درآيد و با محبّت بيشترى با آنان سخن بگويد؟

پاسخ اين سخن را كراراً ذيل خطبه هاى گذشته بيان كرده ايم، و گفتيم كه اين آخرين دوا و در واقع همانند يك نوع جراحى بود، كه هيچ گريزى از آن وجود نداشت.

* * *

####

▲خطبه چهلم

فى الخوارج لمّا سمع قولهم: «لا حُكْمَ إلاّ للهِِ».

اين سخنى است كه امام هنگامى كه شعار خوارج: «لا حُكْمَ إلاّ للهِِ» را (كه از روى جهل و نادانى و لجاجت سر مى دادند) شنيد، بيان فرمود (و به آنها گوشزد كرد كه اصل اين شعار كه مى گويد حاكميت مخصوص خداست، صحيح است; امّا خوارج به خاطر جهل و غرورشان، هرگز مفهوم آن را درك نكردند!)

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه را امام (عليه السلام) بعد از جنگ صفّين ايراد فرمود، در آن زمانى كه خوارج بر امام خرده گرفتند كه چرا در برابر مسأله حكميت تسليم شد، و دو نفر به عنوان نمايندگى از سوى اصحاب امام و طرفداران معاويه براى اين امر برگزيده شدند، تا درباره سرنوشت جنگ صفّين و خلافت مسلمين داورى كنند، در حالى كه بر طبق آيات قرآن مجيد «اِنِ الْحُكْمُ إِلاّ للهِِ»،(1) (حكميت مخصوص خداست) و شعار «لا حُكْمَ إِلاّ للهِِ»، را از آن اقتباس كرده، پيوسته بر آن تكيه مى كردند، در حالى كه گرفتار مغالطه آشكارى بودند كه به خاطر لجاجت نمى توانستند زشتى آن را درك كنند.

هنگامى كه امام (عليه السلام) اين شعار را شنيد، اين سخن را ايراد فرمود و در آن به چهار نكته اشاره فرموده است:

نخست از اين شعار مغالطه آميز آنان پرده برمى دارد، و مفهوم «لا حُكْمَ إِلاّ للهِِ»، را كه سخن حقّى است و آنها از آن بهره بردارى باطل مى كنند، بيان مى دارد.

دوم اين كه در ادامه اين سخن نياز مردم را به يك حاكم انسانى روشن مى سازد، و به تعبير ديگر ضرورت حكومت را تبيين مى كند.

و در قسمت سوم وظايف يك حاكم عادل الهى را شرح مى دهد و به هفت وظيفه مهم اشاره مى كند.

و در آخرين بخش اين خطبه نتيجه وجود يك حاكم عادل الهى را در دو جمله كوتاه و پرمعنى بيان مى فرمايد.

مرحوم سيّد رضى در پايان اين خطبه همين مضمون را طبق روايت ديگرى در عبارت كوتاه ترى نقل مى كند.

* * *

##### 1 ـ سوره انعام، آيه 57، سوره يوسف، آيات 40 و 67.

####

▲متن و ترجمه

قال (عليه السلام): كَلِمَةُ حَقٍّ يُرَادُ بِهَا بَاطِلٌ! نَعَمْ إِنَّهُ لاحُكْمَ إِلاَّ للهِِ ولكِنَّ هؤُلاءِ يَقُولُونَ: لاَ إِمْرَةَ إِلاَّ للهِِ، وَ إِنَّهُ لاَبُدَّ لِلنَّاسِ مِنْ أَمِير بَرٍّ أَوْ فَاجِر يَعْمَلُ فِي إِمْرَتِهِ الْمُؤْمِنُ، وَ يَسْتَمْتِعُ فِيَها الْكَافِرُ، وَ يُبَلِّغُ اللهُ فِيهَا الاَْجَلَ، وَ يُجْمَعُ بِهِ الْفَيْءُ، وَ يُقَاتَلُ بِهِ الْعَدُوُّ، وَ تَأْمَنُ بِهِ السُّبُلُ وَ يُؤْخَذُ بِهِ لِلضَّعِيفِ مِنَ الْقَوِيِّ; حَتَّى يَسْتَرِيحَ بَرٌّ وَ يُسْتَرَاحَ مِنْ فَاجِر.

وفى رواية اُخرى أنه (عليه السلام) لمّا سمع تحكيمهم قال: حُكْمَ اللهِ أَنْتَظِرُ فِيكُمْ.

وَ قالَ: أَمَّا الاِْمْرَةُ الْبَرَّةُ فَيَعْمَلُ فيها التَّقِيُّ، وَ أَمَّا الاِْمْرَةُ الْفَاجِرَةُ فَيَتَمَتَّعُ فِيهَا الشَّقِيُّ، إلى أَنْ تَنْقَطِعَ مُدَّتُةُ وَ تُدْرِكَهُ مَنِيَّتُهُ.

### ترجمه

حضرت فرمود: (لا حُكْمَ إلاّ للهِِ) سخن حقى است كه آن را تحريف كرده اند، و معنى باطل از آن اراده شده است. آرى حكم مخصوص خدا است، ولى اين گروه مى گويند حكومت و فرماندهى مخصوص خدا است، حال آن كه به يقين مردم نيازمند امير و حاكمى هستند خواه نيكوكار باشد يا بدكار (اگر دسترسى به حاكم نيكوكارى نداشته باشند وجود امير فاجر از نبودن حكومت بهتر است) اميرى كه در حكومتش مؤمن به كار خويش بپردازد، و كافر از مواهب مادى بهره مند شود، و به اين ترتيب خداوند به مردم فرصت مى دهد كه زندگى خود را تا پايان ادامه دهند. به وسيله او اموال بيت المال جمع آورى مى گردد، و به كمك او با دشمنان مبارزه مى شود، جاده ها امن و امان خواهد شد. و حقّ ضعيفان به كمك او از زورمندان گرفته مى شود، و به اين ترتيب نيكوكاران در رفاه قرار گرفته و از دست بدكاران در امان مى باشند. و در روايت ديگرى آمده است كه هنگامى كه امام (عليه السلام) شعار لا حُكْمَ إِلاّ للهِِ را شنيد فرمود: آرى من در انتظار حكم الهى درباره شما هستم.

سپس فرمود: اما در حكومت حاكم نيكوكار شخص پرهيزكار به خوبى انجام وظيفه مى كند در حكومت حاكم بدكار شخص شقى و ناپاك از آن بهره مند مى شود تا اجلش سرآيد و مرگش فرا رسد!

▲شرح و تفسير

امام در نخستين بخش از اين خطبه اشاره به شعار لا حُكْمَ إلاّ للهِِ، كرده مى فرمايد: «اين سخن حقّى است كه معنى باطلى از آن اراده شده است، (يا به تعبير ديگر: سخن حقّى است آنها آن را از مفهوم اصليش تحريف كرده اند، و در راه ضلالت گام نهاده اند) (كَلِمَةُ حَقٍّ يُرَادُ بِهَا بَاطِلٌ).

سپس در توضيح اين سخن جمله كوتاه و پرمعنايى بيان مى كند، و مى فرمايد: «آرى حكم مخصوص خدا است ولى اين گروه مى گويند: امارت و حكمرانى و رياست بر مردم مخصوص خدا است». (نَعَمْ إِنَّهُ لاحُكْمَ إِلاَّ للهِِ ولكِنَّ هؤُلاءِ يَقُولُونَ: لاَ إِمْرَةَ إِلاّ لِلّهِ).

خطاى بزرگ خوارج در اين بود كه آنها شعار «اِنِ الْحُكْمُ إِلاّ للهِِ»، را كه برخاسته از قرآن بود چنين تفسير مى كردند كه هرگونه «حكميت و داورى» و «حاكميت»، يعنى حكمرانى در ميان مردم مخصوص خداست، و به همين دليل با مسأله حكميت مخالفت كردند و آن را نوعى شرك شمردند، چرا كه براى غير خدا حقّ حكومت و داورى قرار داده شده است!

بديهى است اگر حكميت و داورى مخصوص خدا باشد، بايد حكمران ميان مردم نيز خدا باشد، بنابراين اصل حكومت بايد از بين برود و به تعبير امروز «آنارشيسم» و بى حكومتى جاى آن را بگيرد و محاكم و دادگاهها نيز از ميان برداشته شود، چرا كه در همه آنها انسانها به داورى مى پردازند.

آنها مى خواستند به پندار خود «توحيد حاكميت الله» را زنده كنند و از شرك نجات يابند، ولى بر اثر نادانى و تعصّب و جهل در پرتگاه هرج و مرج و نفى داورى و حكمرانى بر جوامع انسانى سقوط كردند و گرفتار توهّمات كودكانه اى شدند كه براى حفظ توحيد بايد هرگونه داورى و حكمرانى را نفى كنند، ولى هنگامى كه ديدند براى گروه خودشان سرپرست و اميرى لازم است، به باطل بودن اين توهّم پى بردند، هر چند لجاجت كه از لوازم جهل و نادانى است به آنها اجازه بازگشت نداد!

امّا خوشبختانه گروه عظيمى از آنان با سخنان بيدارگر امام (عليه السلام) در ميدان جنگ نهروان بيدار شدند و توبه كردند و به سستى افكارشان پى بردند.

به هر حال امام (عليه السلام) در اين خطبه بر اين نكته تأكيد مى كند كه بدون شك حاكم و قانونگذار و تشريع كننده اصلى احكام، خداست; حتّى اجازه داورى و حاكميت بر مردم نيز بايد از سوى او صادر شود، ولى اين بدان معنى نيست كه خداوند خودش در دادگاهها حاضر مى شود و در ميان مردم داورى مى كند، يا رشته حكومت بر مردم را خود در دست مى گيرد و فى المثل به جاى رئيس جمهور و امير و استاندار عمل مى كند و يا فرشتگان خود را از آسمانها براى اين كار مبعوث مى دارد!

اين سخن واهى و نابخردانه اى است كه هر كس اندك شعورى داشته باشد، آن را بر زبان جارى نمى كند، ولى متأسفانه خوارج لجوج و نادان، طرفدار اين سخن بودند و لذا با على (عليه السلام) مخالفت كردند و گفتند: چرا مسأله حكميت را پذيرفته اى؟!

بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته اند: «خوارج مدعى بودند كه حكميت اجازه الهى مى خواهد، و بايد در قرآن به اين معنى تصريح شده باشد، در حالى كه قرآن چنين اجازه اى را به كسى نداده است، و شايد به همين دليل بعضى از بزرگان اسلام،(1) براى نفى سخن خوارج به آيه شريفه مربوط به حكميت در اختلافات خانوادگى استناد جسته اند; آنجا كه مى فرمايد: (وَ إنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَكَمَاً مِنْ أهْلِها إنْ يُريدا اِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللهُ بَيْنَهُما إنَّ اللهَ كانَ عَليماً خَبيراً); و هر گاه از جدايى و شكاف ميان آن دو (دو همسر) بيم داشته باشيد يك داور از خانواده شوهر و يك داور از خانواده زن انتخاب كنيد اگر آن دو داور تصميم به اصلاح داشته باشند، خداوند به توافق آنها كمك مى كند، زيرا خداوند دانا و آگاه است.(2)

هنگامى كه چنين موضوع كوچكى كه پيامدهاى محدودى دارد بايد از طريق داورى حل شود، چگونه كارهاى مهمى كه اگر اختلافاتش باقى بماند هرج و مرج در صحنه اجتماع پديد مى آيد و همه چيز به هم مى ريزد، با حكميت حل نشود؟!

و نيز به همين دليل جمعى معتقدند كه اميرمؤمنان على (عليه السلام) با اصل مسأله حكميت در مقطع خاصى مخالف نبود، بلكه با شخص حَكَمها مخالف بود و آنها را شديداً نفى مى كرد.

به هر حال امام (عليه السلام) در ادامه اين سخن به ضرورت تشكيل حكومت مى پردازد، زيرا همان گونه كه قبلا نيز اشاره شد خوارج نه تنها با مسأله حكميت در صفّين مخالفت كردند، بلكه لزوم حكومت را نيز زير سؤال بردند و گفتند: هيچ نيازى به امام و حكمران نيست! ولى هنگامى كه مجبور شدند براى تشكيلات خود «عبدالله بن وهب راسبى» را به سرپرستى انتخاب كنند عملا از اين ادعاى واهى برگشتند.(3)

آنگاه امام (عليه السلام) براى اثبات اين سخن چندين دليل روشن در عبارتى كوتاه و پرمعنى بيان مى كند، مى فرمايد: «به يقين مردم نيازمند اميرى هستند، خواه نيكوكار باشد يا بدكار (اگر توفيق پيروى از حاكم نيكوكارى نصيبشان نشود وجود امير فاجر از نبودن حكومت بهتر است) (وَ إِنَّهُ لاَبُدَّ لِلنَّاسِ مِنْ أَمِير بَرٍّ أَوْ فَاجِر).

سپس به هفت فائده از فوائد و بركات و آثار حكومت اشاره مى كند كه بعضى جنبه معنوى دارد و بعضى جنبه مادى: نخست اين كه «در سايه حكومت او مؤمن به كار خويش ادامه مى دهد (و راه خود را به مقام قرب الى الله مى پيمايد) (يَعْمَلُ فِي إِمْرَتِهِ(4) الْمُؤْمِنُ).(5)

دوم اين كه: «كافر نيز در حكومت او (از مواهب مادى) بهره مند مى شود، (و به زندگى مادى دنيوى خود ادامه مى دهد) (وَ يَسْتَمْتِعُ فِيَها الْكَافِرُ).

سوم اين كه: «خداوند به مردم فرصت مى دهد كه در دوران حكومت او زندگى طبيعى خود را تا پايان (در سلامت نسبى) طى كنند». (وَ يُبَلِّغُ اللهُ فِيهَا الاَْجَلَ).

چهارم اين كه: «به وسيله او اموال بيت المال جمع آورى مى گردد». (و هزينه هاى دفاعى و عمرانى و انتظامى فراهم مى شود) (وَ يُجْمَعُ بِهِ الْفَيءُ).(6)

پنجم اين كه: «به كمك او با دشمنان مبارزه مى شود». (وَ يُقْاتَلُ بِهِ الْعَدُوُّ).

ششم اين كه: «به وسيله او جاده ها امن و امان مى گردد». (وَ تَأمَنُ بِهِ السُّبُلُ).

و هفتم اين كه: «حقّ ضعيفان به كمك او از زورمندان گرفته مى شود». (وَ يُؤْخَذُ بِهِ لِلضَّعِيفِ مِنَ الْقَوِيِّ).

و در سايه انجام يافتن اين وظائف هفتگانه از سوى حكومت اين نتيجه نهايى حاصل مى گردد كه «نيكوكاران در رفاه خواهند بود و از دست بدكاران در امان مى باشند». (حَتَّى يَسْتَرِيحَ بَرٌّ وَ يُسْتَرَاحَ مِنْ فَاجِر).

تاريخ سياسى جهان، نشان مى دهد كه در گذشته و حتّى در زمان حال اقليتى بودند كه طرفدار نفى حكومت و حاكميت ها بودند ـ و به ادلّه سست و واهى آنها در بحث آينده اشاره خواهيم كرد ـ خوارج نيز از چنين تفكّر خام و ناپخته اى طرفدارى مى كردند، پاسخ آنها را «تاريخ» داده است; زيرا با چشم خود ديده ايم و يا شنيده ايم كه به هنگام متلاشى شدن شيرازه يك حكومت و قرار گرفتن مردم براى چند روز يا چند ساعت در شرائط بى حكومتى، اراذل و اوباش كه در هر جامعه اى وجود دارند به اموال و نواميس مردم حملهور شده، مغازه ها و مراكز تجارى را به سرعت غارت مى كنند، نواميس مورد تجاوز قرار مى گيرند و خونهاى بى گناهان ريخته مى شود، جاده ها ناامن مى گردد و تمام فعاليت هاى مثبت اجتماعى متوقّف مى شود، دشمنان از هر سو به آن كشور حمله مى كنند، بيت المال به غارت مى رود، نه مؤمن در امان مى ماند و نه كافر، نه تنها حقّى به حقدار نمى رسد، كه تمام حقوق پايمال مى گردد، نه آرامشى وجود دارد و نه استراحتى.

بى شك اوّلين و مهمترين شرط براى زندگى صحيح امنيّت و نظم است، سپس وجود افراد نيرومندى است كه در برابر دشمنان خارجى و زياده خواهان داخلى سدّى ايجاد كنند كه آن هم بدون تشكيل حكومت و بيت المال و جمع آورى بخشى از اموال عمومى در آن امكان پذير نيست.

حضرت در سخنان پرمعنى بالا به تمام اين نكات دقيقاً اشاره كرده است، و منطق سست طرفداران بى حكومتى را به طور كامل ابطال مى كند.

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه انجام وظائف هفتگانه بالا كه از سوى امير برّ و نيكوكار و عادل مسلّم است، آيا امير فاجر و ظالم نيز مى تواند اين وظائف را انجام دهد؟ در حالى كه در كلام امام (عليه السلام) اين وظائف براى هر دو بيان شده است، به گونه اى كه نشان مى دهد كه هر دو توان انجام آن را دارند.

در پاسخ اين سؤال به اين نكته بايد توجه كرد: امير عادل و نيكوكار به يقين اين وظائف را انجام مى دهد، و اما فاجر به طور كامل نه، و بگونه نسبى آرى، چرا كه او براى ادامه حكومت خود چاره اى ندارد جز اين كه نظم را رعايت كند، در برابر دشمنان خارجى بايستد، جاده ها را امن و امان سازد و به طور نسبى جلو ظلم ظالمان را بگيرد، هر چند خود او يكى از ظالمان است. زيرا در غير اين صورت مردم فوراً بر ضدّ او مى شورند و دشمنان بر او مسلّط مى شوند و حكومتش به سرعت به باد مى رود، به همين دليل غالب حكومتهاى ظالم نيز تلاش مى كنند امور هفتگانه بالا را تا حدّى رعايت كنند!

از آنچه در بالا گفته شد اين نتيجه به خوبى گرفته مى شود كه هر حكومتى كه در انجام امور فوق سستى به خرج دهد در حقيقت فلسفه وجودى خود را از دست داده است!

سؤال ديگر اين كه چرا امام (عليه السلام) در ميان مؤمن و كافر در عبارت بالا تفاوت گذارده، در مورد مؤمن مى فرمايد: «يَعْمَلُ» و در مورد كافر مى فرمايد: «يَسْتَمْتِعُ»؟

پاسخ اين سؤال اين است كه هدف مؤمن در زندگى دنيا بهره گيرى از مواهب زندگى و تمتّع نيست، بلكه هدف اصلى او جلب رضاى خدا و خشنودى پروردگار است، و اگر از مواهب حيات نيز بهره گيرى كند مطلوب ثانوى و تبعى او است نه اصلى، در حالى كه كافر و بى ايمان نه تنها در پى جلب رضاى خدا نيست، بلكه تنها مى خواهد از مواهب مادّى جهان بهره گيرى كند، هر چند از طريق حرام و نامشروع باشد، لذا امام (عليه السلام) مى فرمايد: «با تشكيل حكومت هر يك از اين دو به هدف خويش مى رسند، در صورتى كه اگر حكومت نباشد، همه چيز به هم مى ريزد نه مؤمن عمل الهى مى تواند انجام دهد، و نه كافر زندگى آرامى خواهد داشت.

* * *

مرحوم سيد رضى در پايان اين خطبه قسمتهايى از آن را به روايتى ديگر نقل مى كند كه تفاوت مختصرى با آنچه گذشت دارد. مى گويد: «در روايت ديگرى آمده است كه امام (عليه السلام) هنگامى كه «تحكيم» آنها را شنيد (اشاره به شعار لا حُكْمَ إلاّ للهِِ است) فرمود: «آرى من در انتظار حكم الهى درباره شما هستم». (حُكْمَ اللهِ أنْتَظِرُ فيْكُمْ).

اين جمله ممكن است اشاره به اين باشد كه امام (عليه السلام) از سخن خود آنها اقتباس كرد و فرمود: اين كه مى گوييد حكم از آن خدا است، من انتظار اين حكم الهى را درباره شما مى كشم كه او شما را به خاطر لجاجت و ايجاد شكاف در صفوف مسلمين به مجازات دردناك گرفتار كند!

يا اشاره به اين باشد كه من انتظار اين را مى كشم كه به شما اتمام حجّت شود و آنها كه بر لجاجت و گمراهى خويش بمانند حكم خدا را درباره آنها اجرا كنم!

مرحوم سيّد رضى سپس مى افزايد: (طبق اين روايت) امام (عليه السلام)فرمود: «اما در حكومت حاكم نيكوكار شخص پرهيزكار به خوبى انجام وظيفه مى كند، و در حكومت حاكم بدكار، شخص شقى و ناپاك از آن بهره مند مى شود تا مدّتش سرآيد و مرگش فرا رسد».

(أَمَّا الاِْمْرَةُ الْبَرَّةُ فَيَعْمَلُ فيها التَّقِيُّ، وَ أَمَّا الاِْمْرَةُ الْفَاجِرَةُ فَيَتَمَتَّعُ فِيهَا الشَّقِيُّ، إلى أَنْ تَنْقَطِعَ مُدَّتُةُ وَ تُدْرِكَهُ مَنِيَّتُهُ).

ولى با توجه به اين كه مفهوم سخن بالا اين است كه در حكومت پاكان، فاجران از تمتّع مباح نيز محرومند و در حكومت فاجران مؤمنان هيچ گونه آرامش و آسايشى ندارند (و اين برخلاف هدفى است كه خطبه براى آن بيان شده كه حكومت به هر طريق و به هر صورت لازم است)، به نظر مى رسد كه روايت اوّل صحيح تر و دقيق تر است.

در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، مطلبى آمده است كه كمك بسيار مؤثرى به روشن شدن نخستين جمله روايت بالا (حُكْمَ اللهِ أَنْتَظِرُ فيْكُمْ)، مى كند و آن اين كه:

«هنگامى كه على (عليه السلام)از صفّين بازگشت و به كوفه آمد، خوارج در صحراى «حروراء» (در نزديكى كوفه) اجتماع كردند و يكى بعد از ديگرى نزد امام (عليه السلام)آمدند (و سخن نامناسبى گفتند و برگشتند) در اين هنگام يكى از آنان خدمت امام (عليه السلام) در مسجد رسيد، و در حالى كه مردم اطراف آن حضرت را گرفته بودند فرياد زد (لا حُكْمَ إِلاّ للهِِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ)! (و با اين تعبير اصحاب حضرت را به شرك متّهم ساخت)!

مردم رو به سوى او كردند، فرياد زد: (لا حُكْمَ إلاّ للهِِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُتَلَفِّتُونَ) (در اينجا كسانى را كه به او نگاه مى كردند متّهم به شرك كرد).

امام (عليه السلام) سربلند كرد و به او نگاه فرمود: او (كه مرد بسيار وقيح و بى شرمى بود) فرياد زد: (لا حُكْمَ إلاّ للهِِ وَ لَوْ كَرِهَ اَبُوحَسَنْ)!

(و در اينجا امام (عليه السلام) را متّهم به مخالفت با حكم الله كرد!) امام (عليه السلام)فرمود: ابوالحسن (على بن ابى طالب) از حكم خدا ناخشنود نيست من مخصوصاً منتظر حكم خدا درباره شما هستم (مجازاتى از سوى خدا و يا مجازاتى به وسيله مؤمنان).

در اينجا مردم گفتند: اى اميرمؤمنان چرا تصميم به نابودى اين گروه (جسور و بى منطق) نمى گيرى؟ امام (عليه السلام) فرمود: اينها هرگز نابود نمى شوند، آنها در صلب پدران و رحم مادران تا روز قيامت خواهند بود (اگر گروهى از بين بروند گروه ديگرى با همين طرز فكر قشرى و تعصّب آميز و دور از منطق جانشين آنها مى شوند)!(7) چه سخنان حكيمانه اى؟!

##### 1 ـ علامه خويى، در جلد 4، شرح نهج البلاغه، صفحه 183، به اين معنى اشاره كرده است، از تاريخ كامل ابن اثير نيز استفاده مى شود كه ابن عباس نيز در برابر خوارج به اين آيه استناد جست (كامل ابن اثير، جلد 3، صفحه 327).
2 ـ سوره نساء، آيه 35.
3 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 308.
4 ـ «اِمْرَة» (بر وزن عبرة) مصدر يا اسم مصدر است، از ماده امر كه به معنى فرمان دادن و گاه به معنى حكومت كردن آمده است و اِمرة در اينجا به معنى حكومت است.
5 ـ واضح است كه ضمير در «إمرته» به مطلق امير برمى گردد اعم از برّ و فاجر، و همچنين ضمير در «فيها» به امارت مطلق امير برمى گردد، و اين كه بعضى از شارحان نهج البلاغه اوّلى را به امارت برّ و دومى را به امارت فاجر و يا هر دو را به امارت فاجر بازگردانده اند، به هيچ وجه با ظاهر كلام موافق نيست.
6 ـ فىء، در اينجا به معنى اموال بيت المال است، و درباره اين واژه بحث مشروحى در شرح خطبه 34 گذشت.
7 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 310.

###

###

▲نكته ها

▲1 ـ بلاى تحريف!

تنها خوارج نبودند كه براى رسيدن به مقاصد شوم خود از تحريف حقايق و تفسير به رأى آيات الهى بهره مى گرفتند، بلكه اگر يك نگاه اجمالى به تاريخ بشريت از آغاز تا كنون بيندازيم خواهيم ديد تحريف حقايق هميشه به صورت ابزارى در دست ظالمان و آلودگان و گمراهان بوده است.

گروهى آيات الهى يا سخنان انبياء و بزرگان را كه همه در مقابل آن خاضع بوده اند گرفته و به ميل خود تفسير و تحريف مى كردند، و دو هدف در اين كار تعقيب مى شد: گاه فريب مردم ناآگاه و ساده دل و گاه فريب وجدان خودشان!

اگر به سخنان «نمرود» در برابر «ابراهيم» و گفتار «فرعون» در مقابل «موسى» كه در آيات سوره بقره و طه و سوره هايى ديگر از قرآن مجيد آمده دقيقاً بنگريم، مى بينيم آنها از اين روش حدّاكثر بهره بردارى را مى كردند، سخن حقّى مى گفتند، و اراده باطل از آن مى نمودند تا زيردستان خود را اغفال كنند و مردم را فريب دهند.

در دنياى امروز اين معنى به صورت بسيار وسيعتر و گسترده تر دنبال مى شود، واژه هايى مانند آزادى و كرامت انسان، حقوق بشر، فرهنگ و تمدّن انسانى، مبارزه با تروريسم، و مانند اينها كلمات حقّى است كه غالباً بر زبان زمامداران ظالم و ستمگر عصر ما جارى مى شود، ولى از آن اراده باطل مى كنند، و هر كدام مهارت بيشترى در تحريف حقايق و توجيهات شيطنت آميز داشته باشند در نيل به مقاصد نامشروعشان موفّق ترند و اينجاست كه وظيفه علماى الهى و دانشمندان باايمان قوم و ملّت سنگين مى شود، آنها بايد به مردم آگاهى لازم را بدهند و سطح فرهنگ عمومى را بالا برند تا حاكمان ظالم و گروههاى تبهكار نتوانند كلمات حق را بگويند و از آن اراده باطل كنند و پايه هاى حكومتهاى خودكامه را از اين طريق محكم سازند!

▲2 ـ ضرورت تشكيل حكومت

از مسائلى كه گاه در محيطهاى علمى مورد گفتگوست، در حالى كه در عمل هرگز محلّ شك و ترديد نبوده و نيست، مسأله لزوم حكومت است.

در تمام طول تاريخ، انسانها در هر زمان و مكان داراى حكومتى بوده اند، خواه به صورت حكومت رئيس قبيله باشد، يا بزرگ فاميل، يا امير بلد، يا سلاطين و شاهان و شكل امروزين كه حكومتها ظاهراً ظاهرى مردمى پيدا كرده است.

دليل آن نيز روشن است; چرا كه يك جامعه كوچك يا بزرگ نياز به امنيّت، حفظ حقوق و جلوگيرى از تصادمها و تعارضها دارد، و تا مدير و حاكمى بر آن نظارت نكند اين امور حاصل نمى شود.

امروز اين مسأله وضوح بيشترى پيدا كرده است، چرا كه در صحنه اجتماع فعاليتهايى صورت مى گيرد، اعم از فرهنگى و اقتصادى و سياسى، كه اگر نظارت كلّى حكومتها بر آن نباشد، همه چيز به هم مى ريزد، نه فرهنگى باقى مى ماند و نه اقتصادى و نه امنيّتى! برنامه كلان اين امور بايد از سوى حكومتها ريخته شود، هر چند اجراى آنها به دست توده هاى مردم باشد.

ولى در گذشته و همچنين در عصر ما كسانى بوده اند كه «بى حكومتى» و به اصطلاح «فَوْضى» و «آنارشيسم» را توصيه مى كردند و مى گفتند كه امور مردم بايد بدون رئيس و حاكم اراده شود، چه نيازى به وجود حكومت است؟ يا به گفته ماركسيستها دولتها براى حفظ منافع طبقاتى به وجود آمده اند! و حافظان منافع سرمايه داران هستند، هنگامى كه نظام طبقاتى از بين برود، فلسفه وجود حكومتها از بين خواهد رفت و ديگرى نيازى به دولت نيست! آنها معتقدند كه «كمون نخستين» نيز در چنين حالتى بوده است!

ولى نه ماركسيستها و نه غير آنها هرگز نتوانسته اند الگويى براى اين كار در عمل ارائه دهند.

آنها فراموش كرده اند كه كار دولت و حكومت ـ به فرض كه سخنان آنها را بپذيريم ـ تنها حفظ منافع طبقاتى نيست، بلكه يك سلسله برنامه ريزى كلان اجتماعى لازم است كه مربوط به همه مى شود، مثلا آموزش و پرورش براى تمام قشرها لازم است، آيا بدون برنامه ريزى كلان و مديريت فردى به نام آموزش و پرورش يا هر نام ديگر اين كار امكان پذير است؟ مسائل اقتصادى در جامعه، در بُعد كشاورزى و دامدارى و صنعتى هر كدام برنامه ريزى مى خواهد و بدون مديرى به نام وزير يا غير آن امكان پذير نيست، مسائل بهداشت و درمان براى عموم مردم آن هم نياز به برنامه ريزى گسترده دارد كه مديرى بايد بر آن نظارت كند، در هر جامعه اى نزاع و تصادم خواه ناخواه وجود دارد، هر چند اصل مالكيت هم در آن ملغى شده باشد، زيرا مزاحمت ها تنها مربوط به مسائل مالى نيست، طبعاً بايد قاضى و محكمه و دادگاهى با برنامه ريزى به نزاعها خاتمه دهد و آن هم نياز به مديرى كاردان دارد.

مجموعه اينها دولت و حكومت را تشكيل مى دهد، و كسى كه بر اين مجموعه نظارت مى كند، رئيس الوزراء، رئيس جمهور، نخست وزير، صدر اعظم يا مانند آن ناميده مى شود.

به همين دليل تمام اقوام جهان، با تنوّع و اختلاف زيادى كه در اعتقادها و طرز فكرها و سليقه ها دارند، طرفدار نوعى حكومتند، و آنچه فرمانداران فوضى و آنارشيسم مى گويند تنها در حوزه سخن و گفتگو است، و در عمل اثرى از آن ديده نشده و نخواهد شد! اين همان چيزى است كه مولا اميرمؤمنان على(عليه السلام) در اين خطبه كوتاه و پرمعنى به آن اشاره فرموده است و وظايف كلى حكومتها را در هفت جمله تعيين كرده است. در جايى ديگر نيز مى فرمايد: «سُلْطانٌ ظَلُومٌ خَيْرٌ مِنْ فِتْنَة تَدُومُ; «وجود حاكمِ ظالمِ بيدادگر، از فتنه و ناامنى مستمر بهتر است،(1)» زيرا همان گونه كه اشاره شد ظالمترين حكومتها نيز براى حفظ موقعيت خود مجبورند امنيّت و عدالت نسبى را رعايت كنند. اگر خودش به مردم ظلم مى كند، لااقل اجازه ندهد ديگران بر يكديگر ظلم كنند. هيچ حكومتى خواه عادل، يا ظالم با هرج و مرج بر سر كار باقى نمى ماند و به زودى سقوط مى كند، روى همين جهت همه حكومتها اصرار دارند كه جلو هرج و مرج را بگيرند و برنامه ريزى هايى براى عمران و آبادى و امنيّت و دفع دشمنان آن قوم و ملت، هر چند ناقص، داشته باشند، و حديث معروف «أَلْمُلْكُ يَبْقى مَعَ الْكُفْرِ وَ لايَبْقى مَعَ الظُّلْمِ; حكومت با كفر باقى مى ماند امّا با ظلم باقى نمى ماند،» نيز ممكن است اشاره به همين معنى باشد، يا لااقل يكى از تفسيرهاى آن اين است.

##### 1 ـ ميزان الحكمة جلد 1، صفحه 98.

###

###

▲اشتباه ابن ابى الحديد

ابن ابى الحديد در آغاز سخنش در شرح اين خطبه مى گويد: «اين سخن نصّ صريح آن حضرت درباره وجوب نصب امام است، در حالى كه اين مسأله در ميان مردم مورد اختلاف واقع شده، گروهى از متكلّمان (علماى عقايد) مى گويند امامت و حكومت واجب است. تنها از ابوبكر اصمّ از قدماى معتزله نقل شده است كه اگر امت انصاف را رعايت كند، و ظلم به يكديگر نكند نيازى به حكومت و امامت نيست!»

ابن ابى الحديد سپس مى افزايد: «گفتار ابوبكر اصمّ در واقع مخالف سايرين نيست، زيرا چنين فرضى كه مردم رعايت عدالت را بدون حكومت بكنند وجود خارجى ندارد.»

نام برده در ادامه اين سخن مى افزايد: «ظاهراً گفتار امام (عليه السلام) در اين خطبه شبيه چيزى است كه علماى معتزله مى گويند كه امامت به معنى رياست بر مكلّفين از نظر مصالح دنيوى به حكم عقل واجب است، و امورى كه امام در اين خطبه به آن اشاره كرده، همه از مصالح دنيوى است، سپس به خود ايراد مى كند كه شما مى گوييد: همه علماى اسلام معتقد به وجوب نصب امام هستند (با اين تفاوت كه گروهى آن را بر خداوند لازم مى شمرند و گروهى بر امّت) پس چگونه اميرمؤمنان على (عليه السلام) در اين خطبه از خوارج نقل مى كند كه آنان نصب امير را لازم نمى دانستند؟

سپس پاسخ مى گويد كه خوارج در آغاز كار چنين سخنانى را مى گفتند و معتقد بودند كه نياز به وجود امام نيست، ولى بعداً از اين عقيده بازگشتند و «عبدالله بن وهب راسبى» را به عنوان امير بر خود برگزيدند.(1)

اشتباه ابن ابى الحديد از اينجا سرچشمه مى گيرد كه امور هفتگانه اى را كه مولى على (عليه السلام) به عنوان هدف براى نصب امير ذكر كرده، منحصر به مصالح مادى دانسته، در حالى كه جمله «يَعْمَلُ فى أَمْرَتِهِ الْمُؤمِنُ;» ناظر به مسائل معنوى است، چرا كه عمل مؤمن عمدتاً ناظر كارهاى الهى است.

به هر حال: به فرض كه تمام اين امور جنبه مادى داشته باشد، سخن مولى ناظر به عنوان امارت و حكومت بر مردم است كه يكى از ابعاد وجودى امام معصوم را تشكيل مى دهد، زيرا به عقيده علما و متكلّمان پيرو مكتب اهل بيت (عليه السلام)، امام كسى است كه هم حاكم بر امور دين و هم دنيا، و هادى به سوى راه خداست، و هم مفسّر قرآن و مبيّن احكام، و گفتار و اعمال او سند قطعى الهى محسوب مى شود، و به همين دليل بايد معصوم باشد، و پرواضح است كه معصوم را جز خدا نمى شناسد، و از اين رو معتقدند كه نصب امام بايد از سوى خداوند صورت گيرد.

جمعى از شارحان نهج البلاغه گفتار ابن ابى الحديد را چنين پاسخ گفته اند كه اين خطبه ناظر به مسأله نصب امير است و ارتباطى با نصب امام از سوى خدا ندارد، و لذا مى فرمايد: «لابُدَّ لِلنّاسِ مِنْ اَمْير بَرٍّ اَوْ فاجِر»; و مى دانيم كه «امير فاجر»، «امام» نمى تواند باشد. ولى پاسخ روشنتر همان است كه در بالا ذكر كرديم كه امارت بخشى از مسؤوليت هاى امام است، (دقّت كنيد).

شاهد اين سخن آن است كه متكلّمان ما در كتب عقايد به هنگام ذكر ادله وجوب نصب امام (عليه السلام) مصالح دنيوى و آنچه را در اين خطبه آمده، نيز ذكر كرده اند.

به تعبير ديگر: شيعه معتقد به امارت جداى از امامت نيست، و تن دادن به امارت فاجر به هنگام عدم دسترسى به امام معصوم از باب ناچارى است، نه به عنوان هدف ايده آل و نهايى.

* * *

##### 1 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 308.

▲خطبه چهل و يكم(1)

و من خطبة له عليه السّلام

«و فيها ينهى عن الغدر و يحذر منه»

در اين خطبه امام از پيمان شكنى نهى مى كند و مردم را از آن برحذر مى دارد.

##### 1 ـ اين خطبه را «ابن طلحه شافعى» در مطالب السئول آورده است، درست است كه ابن طلحه شافعى بعد از سيد رضى مى زيسته، ولى طرز روايت «ابن طلحه» نشان مى دهد كه او به مدركى غير از نهج البلاغه دست يافته بود، «جاحظ» نيز در رساله «معاش و معاد» با اقتباس از مطلع اين خطبه گفته است: «اَلْصِّدقُ وَ الْوَفاءُ توأمانِ» و اين نيز نشان مى دهد كه جاحظ آن را در كتابهايى كه قبل از سيد رضى نوشته شده بوده يافته است، (زيرا در جاحظ اوايل قرن سوم مى زيسته، در حالى كه سيد رضى از بزرگان علماى اواخر قرن چهارم مى باشد) (مصادر نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 440).

▲خطبه در يك نگاه

در واقع امام در اين خطبه به سه نكته مهم اشاره مى كند:

نخست از اهمّيّت وفا و صدق و راستى سخن مى گويد، و پيمان شكنان را سخت مورد ملامت قرار مى دهد.

ديگر اين كه برخلاف آنچه پيمان شكنان نادان مى پندارند، حيله گرى و نيرنگ و خيانت و تزوير دليل بر هوش و خردمندى نيست.

خردمند و هوشمند و زيرك كسى است كه در همه جا پاى بند به عهد و صداقت و طرفدار پيمانهاى خويش باشد.

و در نكته سوم به اهميّت بهره گيرى از فرصتها در مسير اجراى او امر الهى و وفاى به عهد و پيمان را اشاره مى فرمايد.

* * *

####

▲متن و ترجمه

اَيُّهَا النّاسُ، إِنَّ الْوَفَاءَ تَوْأَمُ الصِّدْقِ وَ لاَأَعْلَمُ جُنَّةً أَوْقَى مِنْهُ وَ مَا يَغْدِرُ مَنْ عَلِمَ كَيْفَ الْمَرْجِعُ. وَ لَقَدْ أَصْبَحْنا في زَمَان قَدِ اتَّخَذَ أَكْثَرُ أَهْلِهِ الْغَدْرَ كَيْساً وَ نَسَبَهُمْ أَهْلُ الْجَهْلِ فِيهِ إِلى حُسْنِ الْحِيلَةِ. مَا لَهُمْ! قَاتَلَهُمُ اللهُ! قَدْ يَرَى الْحُوَّلُ الْقُلَّبُ وَجْهَ الْحِيلَةِ وَ دُونَهَا مَانِعٌ مِنْ أَمْرِ اللهِ وَ نَهْيِهِ، فَيَدَعُهَا رَأيَ عَيْن بَعْدَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهَا، وَ يَنْتَهِزُ فُرْصَتَهَا مَنْ لاَ حَرِيْجَةَ لَهُ فِي الدِّينِ.

### ترجمه

اى مردم! وفا همزاد راستگويى است (و اين دو هرگز از هم جدا نمى شوند) و من سپرى محكمتر و نگهدارنده تر از آن سراغ ندارم. آن كس كه از چگونگى رستاخيز آگاه است هرگز پيمانشكنى نمى كند. ما در زمانى زندگى مى كنيم كه غالب اهلش خيانت و پيمانشكنى را كياست و عقل مى شمارند، و جاهلان بى خبر اين گونه افراد را مدير و مدبّر مى شمارند! آنها را چه مى شود؟ خداوند آنان را بكشد! گاه شخصى كه آگاهى و تجربه كافى دارد و طريق مكر و حليه را خوب مى داند فرمان الهى و نهى او وى را مانع مى شود، و با اين كه قدرت بر انجام اين كارها را دارد آشكارا آن را رها مى سازد، ولى آن كس كه از گناه و مخالفت فرمان دين پروا ندارد، از فرصتى كه پيش آمده استفاده مى كند (و دست به كارهاى خلافى مى زند كه در نظر ساده انديشان تدبير و سياست است.)

▲شرح و تفسير

گرچه مفسّران نهج البلاغه تا آنجا كه اطلاع داريم شأن ورودى براى اين خطبه ذكر نكرده اند، امّا ارتباط معنوى اين خطبه با خطبه 35 و قرائن ديگر نشان مى دهد كه اين خطبه ناظر به جنگ «صفين» و «مسأله حكمين» است، چرا كه بعد از ماجراى غم انگيز حكمين اين مسأله به طور گسترده در ميان مسلمانان مورد بحث بود، و شايد گروهى از ناآگاهان مكر و خيانت و پيمانشكنى عمرو بن عاص را دليلى بر هوشيارى و عقل او مى پنداشتند، و ممكن بود اين تفكّر سبب گرايش به اين گونه كارهاى غيرانسانى و غيراسلامى شود، لذا امام (عليه السلام) براى پيشگيرى از اين گونه افكار انحرافى، خطبه بالا را ايراد كرد، و از مكر و خدعه و نيرنگ و پيمانشكنى سخت نكوهش فرموده، و به عواقب شوم آن اشاره مى كند، و به عكس، وفا و صداقت را مى ستايد.

در بخش اوّل اين خطبه همه مردم را مخاطب قرارداده، مى فرمايد: «اى مردم! وفا همزاد راستگويى است»، (و اين دو هرگز از هم جدا نمى شوند) (اَيُّهَا النّاسُ إِنَّ الْوَفَاءَ تَوْأَمُ(1) الصِّدْقِ).

توأم به معناى «همزاد» و «توأمان» به معنى كودكان دوقلو است، و هرگاه دو چيز رابطه بسيار نزديك و تنگاتنگ با هم داشته باشند اين تعبير در مورد آنها به كار مى رود، و امام (عليه السلام) در اينجا دو فضيلت (وفا و صدق) را شبيه فرزندان دوقلو مى شمارد كه بسيار با يكديگر شبيهند و رابطه ظاهرى و باطنى دارند.

دقّت در مفهوم اين دو صفت و سرچشمه هاى روحى و فكرى آن، نشان مى دهد كه مطلب همين گونه است. وفا، يعنى پايبند بودن به پيمانها، در حقيقت نوعى صداقت و راستگويى است، همان گونه كه صدق و راستى نوعى وفا نسبت به واقعيّتها و اداى حقّ آنها است.

صداقت به معنى وسيع كلمه منحصر به راستى و درستى در گفتار نيست، بلكه معنى وسيعى دارد كه راستى در عمل را نيز شامل مى شود، و در قرآن مجيد نيز آمده است: (مِنَ الْمُؤمِنيْنَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللهَ عَلَيْهِ)(2) در ميان مؤمنان مردانى هستند كه بر سر عهدى كه با خدا بستند صادقانه ايستاده اند.

روشن است كه منظور از «صدق عهد» در اين آيه همان صدق در عمل است، به همين دليل به دنبال آن مى فرمايد: فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ; بعضى از آنها پيمان خود را به آخر بردند (و در راه خدا شربت شهادت نوشيدند) و گروهى ديگر در انتظارند!

درست است كه معمولا صدق به راستگويى در گفتار گفته مى شود، ولى معنى وسيع آن گفتار و عمل را هر دو در برمى گيرد. و به اين ترتيب رابطه ميان «وفاء» و «صدق» روشن مى شود. كسى كه پيمان مى بندد و مى گويد: من فلان كار را انجام مى دهم، هنگامى كه پيمان شكنى كند، در واقع دروغ گفته است; و آدم پيمان شكن را مى توان آدمى دروغگو به شمار آورد، و از آنجا كه حسن صداقت و زشتى دروغ بر همه كس واضح بوده است، امام (عليه السلام) وفاى به عهد و پيمان شكنى را قرين اين دو مى شمارد، تا حسن و قبح آن دو روشنتر شود.

سپس درباره آثار مثبت وفاء به عهد چنين مى فرمايد: «سپرى محكم تر و نگهدارنده تر از آن سراغ ندارم». (وَ لاَأَعْلَمُ جُنَّةً(3) أَوْقَى مِنْهُ).

اين در واقعه يكى از مهمترين آثار و بركات دنيوى وفا به عهد است كه آن را به عنوان محكمترين سپر معرفى مى كند; زيرا اساس زندگى اجتماعى، تعاون و همكارى و اعتماد متقابل مردم به يكديگر، و پايبندى به قراردادها و تعهدات فردى و اجتماعى است كه اگر پايه هاى آن متزلزل شود چيزى جاى آن را نمى گيرد. به تعبير ديگر اگر سرمايه اعتماد وجود داشته باشد، فقدان سرمايه هاى ديگر قابل حلّ است; ولى اگر سرمايه اعتماد نباشد وجود ديگر سرمايه ها سودى نمى بخشد; و اصولا پايه اصلى دين را وفاى به پيمانها و تعهدات تشكيل مى دهد.

در سايه وفاى به عهد و پيمان، باران رحمت الهى و مواهب و بركات او بر جوامع بشرى سرازير مى شود و بلاها برطرف مى گردد و در حديث نبوى آمده است «لا دِيْنَ لِمَنْ لا عَهْدَ لَهُ(4); كسى كه پايبند به عهد و پيمان نيست دين ندارد.» و نيز آمده است: «اِذا نَقَضُوا الْعَهْدَ سَلَّطَ اللهُ عَلَيْهِمِ عَدُوَّهُمْ;(5) و هنگامى كه مردم پيمان شكنى كنند خداوند دشمنانشان را بر سر آنها مسلط مى گرداند!»

اين نكته قابل توجه است كه «جُنَّة» به معنى سپر، يك وسيله دفاعى در برابر خطرات دشمن در ميدان جنگ است. تشبيه وفاء به سپر نيز اين حقيقت را بازگو مى كند، كه خطرات اجتماعى كه معمولا ناشى از بى نظمى ها و قانون شكنى ها است، به وسيله سپر وفاء به عهد و پيمان از ميان مى رود.

سپس اشاره به جنبه هاى معنوى و اخروى آن كرده مى فرمايد: «كسى كه از چگونگى رستاخيز آگاه است هرگز پيمان شكنى نمى كند»! (وَ مَا يَغْدِرُ مَنْ عَلِمَ كَيْفَ الْمَرْجِعُ).

اين همان چيزى است كه مولا اميرالمؤمنين على (عليه السلام) در يكى از خطبه هاى نهج البلاغه به آن اشاره كرده، مى فرمايد: «وَ لَوْلا كَراهِيَةُ الْغَدْرِ لَكُنُتَ مِنْ اَدْهَى النّاسِ! وَلكِنْ كُلُّ غُدَرَة فُجَرَةٌ، وَ كُلُّ فُجَرَة كُفَرَةٌ وَ لِكُلِّ غادِر لِواءٌ يُعْرَفُ بِه يَوْمَ الْقِيامَةِ; اگر من از پيمان شكنى و خدعه و نيرنگ بيزار نبودم، از سياستمدارترين مردم بودم، ولى هر پيمان شكن فريبكارى گنهكار است و هر گنهكارى كافر است (كفر به معنى ترك اطاعت فرمان خدا) و هر غدّار و مكّارى در قيامت پرچم خاصى دارد كه به وسيله آن شناخته مى شود».(6)

و از آنجا كه گاه انحراف جامعه از اصول صحيح اخلاقى سبب دگرگون شدن ارزشها مى شود، تا آنجا كه پيمان شكنى و فريب و نيرنگ را نوعى ذكاوت و هوشيارى مى شمرند و پايبند بودن به عهد و پيمان را ساده لوحى مى انگارند، امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن چنين مى فرمايد: «ما در زمانى زندگى مى كنيم كه غالب اهلش خيانت و پيمان شكنى را كياست و عقل مى شمارند، و جاهلان بى خبر اين گونه افراد را مدير و مدبّر مى خوانند! (وَ لَقَدْ أَصْبَحْنا في زَمَان قَدِ اتَّخَذَ أَكْثَرُ أَهْلِهِ الْغَدْرَ كَيْساً(7) وَ نَسَبَهُمْ أَهْلُ الْجَهْلِ فِيهِ إِلى حُسْنِ الْحِيلَةِ)!

آرى نظام ارزشى جامعه كه معيارى است براى سنجش نيكى ها و بدى ها اگر واژگون گردد، ظهور چنين پديده هايى در آن جامعه دور از انتظار نيست، معروف منكر مى شود، و منكر معروف. ديو به صورت فرشته نمايان مى شود، و فرشتگان در نظرها به صورت ديوان!

با نهايت تأسف اين موضوع در عصر و زمان ما نيز به طور گسترده ظاهر شده، كه حيله گران مكار و پيمان شكنان در عرصه سياست جهان به عنوان سياستمداران لايق شناخته مى شوند، و آنها كه پايبند به عهد و پيمان الهى و انسانى هستند افرادى ساده انديش و خام و بى تجربه و چقدر مشكل است در چنين جهانى زيستن و نفس كشيدن؟!

ممكن است در كوتاه مدت پيمان شكنى و حيله گرى منافعى براى صاحبش به بار آورد، و او را در سياستش موفّق سازد، ولى بى شك در دراز مدّت شيرازه هاى اجتماع را از هم مى پاشد; اين درست به فرد متقلّبى مى ماند كه با چند بار تقلب در معاملات سرمايه اى مى اندوزد، ولى هنگامى كه تقلب و نيرنگ او گسترش يافت چرخهاى اقتصادى از كار مى افتد، و همه در گرداب ضرر و زيان فرو مى روند. روى همين جهت بسيارى از افراد بى ايمان و بى بند و بار براى حفظ منافع دراز مدّت خود سعى مى كنند اصل امانت و احترام به قرار داد را در معاملات خود حاكم كنند، مخصوصاً در برنامه هاى اقتصادى در دنياى امروز از سوى شركتهاى مهم بيگانه اين اصل رعايت مى شود، تا با جلب اعتماد ديگران بتوانند منافع سرشار خود را تضمين كنند!

به همين دليل در روايات اسلامى آمده است: «اَلاَْمانَةُ تَجْلِبُ الْغِنى وَ الْخيانَةُ تَجْلِبُ الْفَقْرَ; امانت غنا و بى نيازى مى آورد و خيانت سرچشمه فقر است».(8)

درست است كه امانت و وفا دو مفهوم جداگانه اند، ولى با توجّه به رابطه نزديكى در ميان اين دو است مى توان موقعيت يكى را از ديگرى استفاده كرد، به همين دليل در حديثى از امام اميرالمؤمنين آمده است كه فرمود: «اَلاَْمانَةُ وَ الْوَفاءُ صِدْقُ الاَْفْعالِ».(9)

يكى از ياران امام صادق (عليه السلام) به نام عبدالرحمن بن سيّابه مى گويد: «هنگامى كه پدرم از دنيا رفت، وضع من بسيار در هم پيچيد، بعضى از دوستان پدرم به من كمك كردند تا سر و سامان مختصرى به زندگيم بدهم، سپس به حج مشرّف شدم و به خدمت امام صادق (عليه السلام) رسيدم، فرمود: مى خواهم نصيحتى به تو كنم، عرض كردم فدايت شوم آماده پذيرشم، فرمود: «عَلَيْكَ بِصِدْقِ الْحَديثِ وَ اَداءِ الاَْمانَةِ تَشْرَكُ النّاسَ فى اَمْوالِهِمْ هكَذا ـ وَ جَمَعَ بَيْنَ اَصابِعِهِ ـ قالَ فَحَفِظْتُ ذلِكَ عَنْهُ، فَزَكَّيْتُ ثَلاثَمِأَةَ اَلْفِ دِرْهَم; بر تو باد به راستگويى و اداى امانت تا اين گونه شريك اموال مردم شوى (امام اين جمله را فرمود) و انگشتانش را به يكديگر جمع كرد و در هم فرو برد (اشاره به اين كه به اين صورت در اموال مردم شريك خواهى بود) من اين سخن را حفظ كردم و به آن عمل كردم چيزى نگذشت كه زكات مال من سيصد هزار درهم شد».(10)

سپس امام به پاسخ كسانى مى پردازد كه آن حضرت را متهم به عدم آگاهى از اصول سياست مى كردند، مى فرمايد: «آنها را چه مى شود؟! خداوند آنان را بُكشد! گاه شخصى كه آگاهى و تجربه كافى دارد و طريق مكر و حيله را خوب مى داند فرمان الهى و نهى پروردگار، او را مانع مى شود، و با اين كه قدرت بر انجام اين كار را دارد آشكارا آن را رها مى سازد، (مَا لَهُمْ! قَاتَلَهُمُ اللهُ! قَدْ يَرَى الْحُوَّلُ(11) الْقُلَّبُ(12)وَجْهَ الْحِيلَةِ وَ دُونَهَا مَانِعٌ مِنْ أَمْرِ اللهِ وَ نَهْيِهِ، فَيَدَعُهَا رَأيَ عَيْن بَعْدَ الْقُدْرَةِ عَلَيْها).

ولى آن كس كه از گناه و مخالفت فرمان دين پروا ندارد، از فرصتى كه پيش آمده استفاده مى كند (و دست به هر كار خلافى مى زند كه در نظر ساده انديشان تدبير و سياست است).

(وَ يَنْتَهِزُ(13) فُرْصَتَهَا مَنْ لاَ حَرِيْجَةَ(14) لَهُ فِي الدِّينِ); من اگر دست به كارهايى نمى زنم كه دشمن را ناجوانمردانه از پاى درآورم، و با استفاده از وسيله نامقدّس به مقصود برسم به خاطر اين نيست كه از اين امور آگاهى ندارم، بلكه بدين جهت است كه من از خدا مى ترسم، و در مناسباتم با همه كس، حتّى با دشمن، به اصول عدالت و جوانمردى و تقوى پايبندم! من هدف را توجيه گر وسيله نمى دانم و رسيدن به پيروزى بر دشمن را به هر قيمت قبول ندارم، ولى دشمنان من به هيچ يك از اين اصول پايبند نيستند، دست به هر كارى مى زنند و هر جنايتى را جايز مى شمرند، نه به خون بى گناهان احترام مى گذارند و نه از ظلم و ستم پروا دارند و نه به پيمان و عهدشان وفا دارند، آنها تنها يك چيز را مهم مى شمرند و آن رسيدن به اهداف نامشروع شان است، از هر طريق كه ميسّر شود!

هنگامى كه ساده لوحان، تحرّكات آنها و احتياطات مرا مى بينند، آن را حمل بر عدم آگاهى من از اصول سياست مى كنند، حال آن كه سياستهاى آميخته با تقوى از سياستهاى تبهكاران و ظالمان و فرصت طلبان بى تقوا جدا است.

##### 1 ـ «توأم» به گفته بعضى از ارباب لغت از مادّه «وئام» به معنى موافقت آمده است، در حالى كه بعضى ديگر مانند صاحب مقاييس «تاء» آن را اصلى مى دانند و اتئام (مصدر باب افعال) را به معنى دوقلو زاييدن ذكر كرده اند، و در هر حال معمولا به معنى وسيع كلمه كه مقارنت و شباهت دو چيز به يكديگر است، به كار مى رود، و ما نيز در بالا آن را به معنى همزاد تفسير كرديم كه در فارسى مفهوم خاص و مفهوم عام و گسترده اى دارد.
2 ـ سوره احزاب، آيه 23.
3 ـ «جُنّة» (بر وزن غُصّه) به معنى سپر است، و در اصل از مادّه «جَنّ» (بر وزن فَنّ) به معنى پوشانيدن گرفته شده، و به ديوانه مجنون مى گويند، به خاطر اين كه گويى عقل او زير پوشش قرار گرفته و باغ را جنّت مى نامند به خاطر اين كه زمينش پوشيده از درخت است و جنين را جنين مى گويند، از آن رو كه در شكم مادر پوشيده و پنهان است، و اطلاق جِنّ بر گروه خاصى از موجودات به خاطر پنهان بودن آنان است، و سپر نيز جُنَّةَ ناميده مى شود به خاطر اين كه انسان را از سلاحهاى خطرناك دشمن مى پوشاند.
4 ـ نوادر راوندى، صفحه 5.
5 ـ بحارالانوار، جلد 97، صفحه 46.
6 ـ نهج البلاغه، خطبه 200.
7 ـ «كَيْس» و «كياست» به معنى زيركى و هوشيارى است، و كيّس (بر وزن سيّد) به معنى عاقل و هوشيار است; و به گفته ابن فارس «كيس» (جيب لباس يا كيسه) را به اين نام مى نامند، به خاطر اين كه اشيايى در آن گردآورى مى شود همان گونه كه انسان باهوش و كيّس مسائل مختلف را در فكر خود جمع مى كند.
8 ـ بحارالانوار، جلد 72، صفحه 114.
9 ـ غررالحكم، حديث 2083.
10 ـ فروع كافى، جلد 5، صفحه 134، (اندكى با تلخيص).
11 ـ «حُوّل» (بر وزن ذرّت) از مادّه «حول» به معنى دگرگون شدن چيزى است، و حوّل به كسى مى گويند كه مى تواند مسائل را زير و رو كند و از تجارب مختلف در آن بهره گيرى نمايد، و سال را از اين جهت «حَوْل» مى گويند، كه با گذشت آن مسائل دگرگون مى شود.
12 ـ قُلَّب (بر وزن قُلَّك) از مادّه قلب، آن هم به معنى دگرگونى است، و قُلَّب به كسى مى گويند كه كارهاى مختلف را زير و رو مى كند و چاره جويى مى نمايد، واطلاق واژه قلب براى آن عضو مخصوص، از اين جهت است كه دائماً در حركت و تغيير و دگرگونى است.
13 ـ «ينتهز» از مادّه «انتهاز» به معنى اقدام به انجام كارى است، و در بسيارى از موارد مانند خطبه مورد بحث با فرصت همراه است و به معنى بهره گيرى كامل از فرصتها است.
14 ـ «حريجة» از ماده «حرج» (بر وزن كرج) به معنى جمع شدن و تنگ شدن است، و بعضى اصل آن را به معنى فشار معنوى حاصل از تحمّل مشقتها دانسته اند، اين واژه (حرج) گاه به معنى گناه نيز مى آيد، و حريجة به معناى پرهيز از گناه است.

###

###

▲نكته

▲سياستهاى الهى و شيطانى!

تفاوت بين روشهاى سياسى از تفاوت ديدگاهها در مسأله حكومت ناشى مى شود. آنها كه حكومت را براى حفظ منافع شخصى يا گروهى مى طلبند، سياستى درخور آن دارند و آنها كه حكومت را براى حفظ ارزشها مى خواهند، سياستى هماهنگ با آن دارند.

توضيح اين كه در گذشته حكومتهاى ديكتاتورى بر محور افراد دور مى زد و يك فرد قلدر زورمند و خود كامه، براى تأمين منافع شخصى خويش در جهت مال و مقام، با تكيه بر زور، بر مردم يك ناحيه يا يك كشور مسلّط مى شد، افرادى را به كار مى گرفت كه در حفظ قدرت او بكوشند و اصولى را محترم مى شمرد كه به تقويت پايه هاى حكومت او كمك كنند.

در دنياى مادى امروز گرچه شكل حكومتها تغيير يافته، ولى ماهيت آنها با گذشته تفاوت چندانى ندارد، هر چند در اين راه گروهها مطرحند. مثلا در كشورهاى بزرگ صنعتى دنياى امروز، احزابى تشكيل مى شود كه هر كدام حافظ منافع گروه معيّنى مى باشد، سپس از هر وسيله اى براى جلب آراء بيشتر و دستيابى به حكومت بهره مى گيرند، و هنگامى كه به حكومت رسيدند افرادى را به كار مى گيرند، كه قدرت آنها را تحكيم كند و اصولى را به كار مى بندند كه منافع مادى گروهى آنها را تضمين نمايد.

اين متن كار حكومتها است، هر چند در حاشيه آن گاهى مسائلى مانند حقوق بشر، و آزادى انسانها، و گاه مسائل اخلاقى مطرح مى شود، ولى هم خودشان و هم ساير مردم مى دانند كه اينها هرگز جدّى نيست، و در تعارض با منافع گروهى كم رنگ و بى رنگ مى شود.

به همين دليل هرگاه يكى از مخالفانشان كمترين تخلّفى از حقوق بشر مرتكب شود، و به اصطلاح پاى خود را پس و پيش بگذارد داد و فرياد آنها بلند مى شود، اما اگر دوستانشان، يعنى حاميان منافعشان، همه روز و هميشه اين حقوق را پايمال كنند مورد اعتراض قرار نمى گيرند!

در برابر اين نوع حكومت، حكومت انبيا و اولياء الله است كه نه بر محور منافع فرد دور مى زند و نه منافع گروه معيّنى، بلكه اساس و پايه آن بر حفظ ارزشهاى والاى انسانى گذارده شده است.

گروه اوّل با صراحت مى گويند كه اخلاق و سياست با يكديگر جمع نمى شود، بنابراين فرمانروايى كه خويشتن را ملزم به رعايت اصول اخلاقى مى داند، در حقيقت مغز سياسى ندارد; و هرگز حاكميتش دوام نخواهد يافت! هدف وسيله را توجيه مى كند و هر آنچه در راه نيل به هدف دستاويز قرار گيرد نيك شمرده مى شود!

در حالى كه پيشواى گروه دوم مى گويد: اِنَّما بُعِثْتُ لاُِتَمِّمَ مَكارِمَ الاَْخْلاقِ; من تنها براى تكميل ارزشهاى اخلاقى مبعوث شده ام.(1) يا اين كه (لَوْلا ... ما أَخَذَ اللهُ عَلَى الْعُلَماءِ أنْ لايُقارُّوا عَلَى كِظَّةِ ظالِم وَ لاسَغَبِ مَظْلُوم ...; اگر به خاطر اين نبود كه خداوند از دانشمندان امّتها پيمان گرفته كه در برابر پرخورى ستمگران و گرسنگى ستمديدگان سكوت نكنند هرگز حكومت را نمى پذيرفتم(2)، و در جايى ديگر مى خوانيم: وَ إِنَّما خَرَجْتُ لِطِلَبِ اِلاِْصْلاحِ فى أُمَّةِ جَدّى(صلى الله عليه وآله وسلم): قيام من براى كسب قدرت و مقام نيست، من تنها مى خواهم در ميان مردم اصلاح كنم (و آنها را به راه حقّ و عدالت و ارزشهاى والاى انسانى بازگرداندم).(3)

بديهى است اصولى كه بر سياست گروه اوّل حاكم است، با اصول سياسى شناخته شده از سوى گروه دوم كاملا متفاوت، بلكه در تعارض است.

گروه اوّل به شهادت تاريخ به آسانى همه ارزشها را در پاى حكومت خود قربانى كنند، و گروه دوم بارها و بارها حكومت و قدرت خود را فداى حفظ ارزشها كردند.

آنچه در خطبه بالا آمده در واقع تبلور همين معنى است، امير مؤمنان على (عليه السلام)مى فرمايد: من به خوبى از تمام ريزه كاريهاى سياست مخرّب باخبرم، و راههاى پيروزى بر دشمن را دقيقاً مى دانم و توانايى به كار بستن آنها را دارم، ولى مى دانم كه حفظ ارزشها هرگز اجازه بسيارى از اين چاره جويى هاى سياسى را كه از اصول شيطانى سرچشمه مى گيرد نمى دهد! من چشم به اوامر و نواهى الهى دوخته ام، هر جا به من اجازه پيشروى بدهد مى روم، و هر جا مانع شود، باز مى ايستم.

«به خدا سوگند معاويه از من سياستمدارتر نيست، ولى او نيرنگ مى زند و مرتكب گناه مى شود، اگر نيرنگ و پيمان شكنى ناپسند و ناشايسته نبود من از سياستمدارترين مردم بودم»! (وَ اللهِ ما مُعاوِيَةُ بِأَدْهى مِنّى وَلكِنَّهُ يَغْدِرُ وَ يَفْجُرُ وَ لَو لا كَراهِيَةُ الْغَدْرِ لَكُنْتُ مِنْ أدْهَى النَّاسِ).(4)

به من مى گويند: «پيروزى خود را در جور و ستم درباره كسانى كه بر آنها حكومت مى كنم، جستجو نمايم (گروهى از قدرتمندان صاحب نفوذ را بى حساب از بيت المال سير كنم در حالى كه گروهى از پاكدلان گرسنه و محروم بمانند) به خدا سوگند! تا عمر من باقى است و شب و روز برقرار است، و ستارگان آسمان طلوع و غروب دارند، هرگز به چنين كارى دست نمى زنم (و براى حفظ حكومتم ارزشهاى الهى و دينم را قربانى نمى كنم)! (أَتَأمُرُونى اَنْ اَطْلُبَ النَّصْرَ بِالْجَورِ فَيمَنْ وُلِّيْتُ عَلَيْهِ؟ وَ اللهِ لا أَطُورُ بِه، ما سَمَرَ سَميرٌ، وَ ما أَمَّ نَجْمٌ فِى السَّماءِ نَجْماً).(5)

اختلاف اين دو ديدگاه در سياستهاى الهى و شيطانى سبب مى شود كه گاه افراد ناآگاه به حاميان سياستهاى الهى خرده بگيرند و اعمال آنها را بر ساده انديشى و عدم آگاهى به فنون سياست حمل كنند، غافل از اين كه آنها در عالم ديگرى سير مى كنند كه اصول و ضوابط حاكم بر آن جز اين روش را اجازه نمى دهد!

مثلا هنگامى كه مى شنوند على (عليه السلام) در صفّين بعد از آن كه دشمن آب را به روى او بست و ياران امام (عليه السلام) دشمن را عقب راندند و شريعه فرات را در اختيار گرفتند، به پيشنهاد بعضى از يارانش كه مى گفتند: شما هم دستور دهيد آب را به روى لشكر دشمن ببندند تا از پاى درآيند، اعتنايى نكرد فرمود آبى را كه خدا بر آنها حلال كرده از آنها منع نمى كنم!(6)

و هنگامى كه مى شنوند پيش از اميرمؤمنان على (عليه السلام) پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)به پيشنهاد كسانى كه به هنگام محاصره قلعه هاى خيبر اصرار داشتند آب را به روى يهوديان ببندند وقعى ننهاد، تعجّب مى كنند.(7)

يا هنگامى كه مى شنوند «مسلم بن عقيل» با اين كه مى توانست ابن زياد را غافلگيرانه در خانه «هانى بن عروه» به قتل برساند، از اين كار خوددارى كرد و گفت: حديث پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) به يادم آمد كه از «ترور» منع فرموده است: (أَلاْيمانُ قَيِّدُ الْفَتْكَ)(8)، در شگفتى فرو مى روند!

و نيز هنگامى كه در تاريخ مى خوانند على (عليه السلام)در جنگ صفّين از كشتن عمروعاص، موقعى كه خود را كاملا برهنه كرد، صرف نظر فرمود در حالى كه اگر او را مى كشت سرنوشت جنگ عوض مى شد. مى گويند اين گونه كارها در ميدان سياست قابل قبول نيست و كسى كه رفتارى اين گونه دارد، سياستمدار نيست.

همچنين اصرار بر پايبندى به عهد و پيمانها، حتى با دشمنان، كه در قرآن مجيد و احاديث اسلامى آمده است و اصرار بر حفظ امانت هر چند امانت شمشير دشمن بوده باشد،(9) تمام اين امور ارزشى را با اصول سياست سازگار نمى بينند، بلكه مى گويند سياستمدار ماهر آن است كه از پيمانها و امانتها تا آنجا دفاع كند كه به نفع او تمام مى شود، و آنجا كه به زيان او است بايد به بهانه اى از عمل به تعهدات خود و امانتدارى سرباز زند!

اين گونه افراد كه در حال و هواى شرايط حاكم بر سياستهاى شيطانى زندگى مى كنند هرگز به سياستهاى الهى كه حفظ ارزشها در متن آن قرار دارد، نمى انديشند.

براى يك «سياستمدار الهى» پيروزى بر دشمن در درجه دوم اهميت است و در درجه اوّل حفظ ارزشها مهم است، ارزشهايى كه ماندنى است، و بهترين وسيله تكامل جامعه انسانى و پرورش انسانهاى شايسته و تشكيل «حيات طيبه» است.

اين نكته نيز قابل توجه است كه ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه هنگامى كه به نمونه اى از جوانمردى «ابراهيم بن عبدالله» كه از نواده هاى امام حسن مجتبى (عليه السلام)بود اشاره مى كند، مى افزايد: آل ابى طالب از اين جوانمردى ها (كه بر پايه حفظ ارزشهاى اسلامى بود) بسيار داشتند، چرا كه آنها اهل دين بودند نه دنيا، و جهان مادى را تنها براى اين مى طلبيدند كه ستون خيمه دين را به وسيله آن برپا كنند (نه براى خودكامگى و لذّات زودگذر كه سياستمداران مادّى طالب آن هستند).(10)

اين سخن دامنه بسيار گسترده اى دارد كه باز هم در مناسبتهاى ديگر إِن شاءالله به سراغ آن مى رويم.

* * *

##### 1 ـ كنزالعمال، جلد 3، صفحه 16، حديث 5217.
2 ـ نهج البلاغه، خطبه 3.
3 ـ بحارالانوار، جلد 44، صفحه 329.
4 ـ نهج البلاغه، ، خطبه 200، و در نقل ديگرى از آن حضرت آمده است: لَولاَ التُّقى ـ يا ـ لَوْلاَ الدّينُ وَ التُّقى لَكُنْتُ أدْهَى الْعَرَبِ: «اگر دين و تقوى نبود، سياستمدارترين عرب بودم، (اشاره به سياستهاى شيطانى است); (شرح ابن ابى الحديد، جلد 1، صفحه 28).
5 ـ نهج البلاغه، خطبه 126.
6 ـ تاريخ طبرى، ج 3، صفحه 569، در ضمن بيان تاريخ سال 36 هجرى.
7 ـ سيد المرسلين، جلد 2، صفحه 408، به نقل از سيره حلبى، جلد 3، صفحه 40.
8 ـ يعنى ايمان كشتن غافلگيرانه (ترور) را ممنوع كرده است، و به مؤمن اجازه اقدام به چنين كارى نمى دهد، اين در واقع يك اصل است و هيچ مانعى ندارد كه بعضى از استثناهاى محدود و معدود داشته باشد، (اين حديث را علامه مجلسى در بحارالانوار، ج 44، ص 344، و ج 47، ص 137 نقل كرده است).
9 ـ به ميزان الحكمه، ماده امانت، ح 1493 به بعد مراجعه شود.
10 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 2، ص 314.

####

▲خطبه چهل و دوم(1)

من كلام له عليه السّلام

و فيه يحذر مِن اتِّباع الهوى و طول الأَمل فى الدُّنيا.

در اين سخن امام (عليه السلام) مردم را از پيروى هواى نفس و آرزوهاى طولانى برحذر مى دارد.

##### 1 ـ سند خطبه: اين خطبه با اسناد مختلفى از آن حضرت نقل شده است، و گروهى از كسانى كه قبل از سيد رضى مى زيسته اند آن را در كتابهاى خود (با تفاوتهاى مختصرى) آورده اند، از جمله «نصر بن مزاحم» در «كتاب صفّين» و «شيخ مفيد» در «كتاب مجالس»، و مسعودى در مروج الذهب، آن را نقل كرده اند. نصربن مزاحم مى گويد:
«هنگامى كه على (عليه السلام) بعد از پيروزى در جنگ جمل از بصره وارد كوفه شد اهل كوفه به همراه قاريان و دانشمندان و اشراف شهر به استقبال امام (عليه السلام) آمدند و پيروزى او را بر دشمن تبريك گفتند، سپس سؤال كردند: كجا وارد مى شويد، آيا به قصر دارالامارة؟ فرمود: نه، من وارد ميدانگاه شهر مى شوم! حضرت در آنجا پياده شد و به سوى مسجد بزرگ شهر آمد و در آنجا دو ركعت نماز گزارد، سپس بر فراز منبر رفت و حمد و ثناى الهى به جاى آورد، و درود بر پيغمبر فرستاد، بعد فرمود: اما بعد، اى اهل كوفه، شما در اسلام فضيلتى داريد مادامى كه وضع خود را دگرگون نسازيد، من شما را به سوى حق فراخواندم پذيرفتيد، سپس كار خلاف كرديد و وضع خود را دگرگون ساختيد (اشاره به كوتاهى ها و تخلّف گروهى از آنان در جريان جنگ جمل است) شما اگر فضيلتى داريد بين خودتان و خدا است، ولى در احكام الهى و تقسيم (غنائم و بيت المال) با ديگران تفاوتى نداريد، آنگاه خطبه بالا را در ادامه اين سخن بيان فرمود: كه آنچه نصر بن مزاحم آورده تنها اندكى متفاوت با آن چيزى است كه سيد رضى ذكر كرده.

▲خطبه در يك نگاه

با توجه به آنچه در سند خطبه از «نصر بن مزاحم» در ذيل نقل كرديم، به خوبى روشن مى شود كه اين خطبه بعد از جنگ جمل و به هنگام ورود اميرمؤمنان على(عليه السلام) به كوفه ايراد شده است، و ظاهراً ناظر به غرور و غفلت و توقّعات بى حسابى است كه بعد از پيروزى ها به افراد دست مى دهد، به خصوص اين كه پاى غنائمى نيز در ميان باشد، كه حسّ دنيا طلبى گروهى را برمى انگيزد، و كسانى كه براى خود نقش بيشترى در اين پيروزى ها قائل هستند سهم بيشترى مى طلبند!

هدف امام (عليه السلام) آن است كه به مردم هشدار دهد و اهداف والايى را كه براى آن جنگيده اند به آنها يادآور شود و از غرق شدن در زرق و برق دنيا برحذر دارد، و از گرفتار شدن در دام هواى نفس و طول الأَمل (آرزوهاى دور و دراز) كه مانع راه حق و سبب فراموشى آخرت است، باز دارد.

در اين خطبه امام (عليه السلام) مخصوصاً روى زودگذر بودن دنيا و لزوم غنيمت شمردن فرصت عمر براى اندوختن عمل صالح پافشارى مى كند، و در عبارتى كوتاه و تكان دهنده مسائل مهمّى را در اين زمينه يادآور مى شود.

* * *

####

▲بخش اول

أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ اثْنَانِ: اتِّبَاعُ الْهَوَى وَ طُولُ الاَْمَلِ، فَأَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَى فَيَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ، وَ أَمَّا طُولُ الاَْمَلِ فَيُنْسِي الاْخِرَةَ.

### ترجمه

اى مردم! وحشتناكترين چيزى كه از آن بر شما مى ترسم، دو چيز است: پيروى از هواى (نفس) و آرزوى دراز، امّا پيروى از هوا (انسان را) از حق باز مى دارد، و امّا آرزوى دراز موجب فراموشى آخرت مى شود.

▲شرح و تفسير

همان گونه كه قبلا اشاره شد به نظر مى رسد كه امام (عليه السلام) اين خطبه را بعد از پيروزى در جنگ جمل به هنگام ورود به كوفه ايراد كرده است، تا كبر و غرور ناشى از پيروزى و رقابت بر سر غنائم جنگى را كنترل كند، مى فرمايد: اى مردم! وحشتناكترين چيزى كه از آن بر شما مى ترسم، دو چيز است: پيروى از هواى (نفس) و آرزوى طولانى!

(أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ اثْنَانِ: اتِّبَاعُ الْهَوَى وَ طُولُ الاَْمَلِ).

سپس مى افزايد: «اما پيروى از هواى (نفس)، انسان را از حق باز مى دارد، و اما آرزوى دراز موجب فراموشى آخرت مى شود».

(فَأَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَى فَيَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ أَمَّا طُولُ الاَْمَلِ فَيُنْسِي الاْخِرَةَ).

اين جمله كوتاه از جمله هاى بسيار مهم و سرنوشت ساز است، كه هم از پيامبر گرامى اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) نقل شده،(1) و هم از امير مؤمنان على (عليه السلام) در خطبه بالا و در آخر خطبه 28 نيز بدان اشاره نموده است.

با توجه به اين كه «هوى» همان تمايلات نفس امّاره به لذّات دنيوى در حدّ افراط و بدون قيد و شرط است، به خوبى روشن مى شود كه چرا مانع از وصول به حق مى شود، زيرا هوى پرستى حجابى در برابر ديدگان عقل مى افكند كه انسان را از مشاهده چهره حق محروم مى سازد، و باطل را كه در مسير هوى و هوس او است چنان توجيه مى كند كه از هر حقّى قابل قبولتر جلوه كند، و به عكس حقّى را كه برخلاف هواى نفس مى باشد چنان تخريب مى كند كه از هر باطلى بدتر نمايان مى شود.

اين حقيقت را بارها در طول زندگى خود و در هنگام مطالعه تاريخ پيشينيان ديده و خوانده ايم كه هوى پرستان چگونه با توجيه گريهاى زشت و رسوا حق و باطل را دگرگون ساخته و مى سازند.

و امّا آرزوهاى دور و دراز به اين دليل موجب فراموشى آخرت مى شود كه تمام نيروهاى انسان را به خود جلب مى كند، و با توجه به اين كه نيروى انسان به هر حال محدود است، هنگامى كه آن را در مسير آرزوهاى بى پايان سرمايه گذارى كند چيزى براى سرمايه گذارى در طريق آخرت نخواهد داشت، به خصوص اين كه دامنه آرزوها هرگز محدود نمى شود، و طبيعت آنها اين است كه هر زمان انسان به يكى از آرزوهايش جامه عمل مى پوشاند آتش عشق آرزوى ديگرى در دل او زبانه مى كشد، و نيروهايش را براى وصول به آن بسيج مى كند، بلكه گاه رسيدن به يك آرزو سبب دلبستگى به چند آرزوى ديگر مى شود، چون معمولا آرزوها به يكديگر پيوند خورده اند، با توجه به اين واقعيت ها نه وقتى براى او باقى مى ماند و نه نيرو و امكانى، و نه حتّى حال و حوصله اى كه به آخرتش بپردازد!

امّا زمانى كه سيلى اجل در گوش او نواخته شد، از خواب غفلت بيدار مى شود، وقتى كه عمر عزيز و فرصتهاى گرانبها را بيهوده تلف كرده است، نه آتش خواسته هاى نفسى فرونشسته و نه به جايى رسيده است، بلكه «سرمايه ز كف داده تجارت ننموده، جز حسرت و اندوه متاعى نخريده است». و به گفته شاعر شجاع عرب «ابوالعتاهيه» كه براى سرودن شعرى به هنگام افتتاح قصر جديدى جهت هارون دعوت شده بود:

عِشْ ما بَدا لَكَ سالِماً فى ظَلِّ شاهِقَةِ الْقُصُورِ!

يَهْدى اِلْيْكَ بِمَا اشْتَهَيْتَ لَدَى الرِّواحِ وَ فِى الْكُبُورِ!

حَتَّى إذا تَزَعْزَعَتِ النُّفُوسُ وَ دَحْرَجَتْ!

فَهُناكَ تَعْلَمُ مُوقِناً ما كُنْتَ إِلاّ فى غُرُور(2)!

تا مى خواهى در سايه قصرهاى سر به آسمان كشيده، سالم زندگى كن!

در حالى كه آنچه مورد علاقه توست هر صبح و شام براى تو هديه مى كنند.

ولى اين تا زمانى است كه جانها به لرزه درمى آيد و متزلزل مى شود.

در آنجا به يقين خواهى دانست كه عمرى در غرور و غفلت بودى!

اطرافيان هارون از خواندن اين اشعار كه به نظر آنها متناسب با چنان مجلسى نبود بسيار ناراحت شدند، ولى هارون او را ستود و از وى تمجيد كرد.

بعضى از شارحان نهج البلاغه مى گويند: اين كه آرزوهاى دور و دراز، قيامت را به فراموشى مى افكند به خاطر آن است كه دنياپرستان پرتوقّع به خاطر عشقى كه به مظاهر دنيا دارند سعى مى كنند مرگ را كه وسيله جدايى آنها از معشوقشان مى شود، فراموش كنند; و فراموش كردن مرگ سبب فراموشى قيامت مى شود.

اين نكته نيز قابل توجه است، كه «امل» (آرزو) گاه جنبه مثبت دارد كه از آن به «رجا» و اميد تعبير مى شود، مخصوصاً هرگاه بر اساس توكّل بر خدا باشد بسيار سازنده است، ولى جنبه منفى آن در جايى است كه از حد بگذرد و انسان را به خود مشغول دارد و دامنه اش روز به روز گسترده تر شود و آدمى را از مبدء و معاد غافل سازد.

روشن است كه «هوى پرستى» و «طول امل» با يكديگر ارتباط نزديكى دارند، هواپرستى سرچشمه طول امل است و طول امل نيز سرچشمه هواپرستى مجدّد و سرانجام طول امل سبب غفلت از خدا و سراى ديگر مى شود.

* * *

##### 1 ـ بحارالانوار، جلد 74، صفحه 188، (با كمى تفاوت) و بحارالانوار، جلد 70، صفحه 90 ـ 91، (با تفاوت بسيار اندك).
2 ـ انوار نعمانيه، جلد 3، صفحه 114 (با كمى تفاوت).

####

▲بخش دوم

أَلاَ وَ إنَّ الدُّنْيَا قَدْ وَلَّتْ حَذَّاءَ; فَلَمْ يَبْقَ مِنْهَا إِلاَّ صُبَابَةٌ كَصُبَابَةِ الاْنَاءِ اصْطَبَّهَا صَابُّهَا. أَلاَ وَ إِنَّ الاْخِرَةَ قَدْ أَقْبَلَتْ، وَ لِكُلٍّ مِنْهُمَا بَنُونَ، فَكُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الاْخِرَةِ، وَ لاَتَكُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الدُّنْيَا، فَإِنَّ كُلَّ وَلَد سَيُلْحَقُ بِأَبِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَ إِنَّ الْيَوْمَ عَمَلٌ وَ لاَحِسَابَ، وَ غَداً حِسَابٌ وَ لاَعَمَلَ.

### ترجمه

آگاه باشيد دنيا پشت كرده (و به سرعت مى گذرد) و از آن چيزى جز به اندازه ته مانده ظرفى كه آب آن را ريخته باشند بيشتر باقى نمانده است; و آگاه باشيد آخرت روى آورده است، و براى هر كدام (از دنيا و آخرت) فرزندانى است، شما از فرزندان آخرت باشيد، نه از فرزندان دنيا، چرا كه هر فرزندى روز رستاخيز به پدر خود ملحق مى شود، امروز روز عمل است، نه حساب و فردا وقت حساب است نه عمل!

▲شرح و تفسير

اين معلّم بزرگ انسانى در ادامه سخنان خود براى قطع ريشه هاى هواپرستى و طول امل كه بزرگترين مانع راه خدا و سعادت انسانى است، تحليل جالب و پرمعنايى از وضع دنيا و آخرت ارائه مى دهد، مى فرمايد: «آگاه باشيد دنيا پشت كرده (و به سرعت مى گذرد) و از آن چيزى جز به اندازه ته مانده ظرفى كه آب آن را ريخته باشند بيشتر باقى نمانده است، (أَلاَ وَ إنَّ الدُّنْيَا قَدْ وَلَّتْ حَذَّاءَ(1)، فَلَمْ يَبْقَ مِنْهَا إِلاَّ صُبَابَةٌ كَصُبَابَةِ الاْنَاءِ اصْطَبَّهَا صَابُّهَا).

در اينجا دنيا به موجودى تشبيه شده كه به سرعت در مسير خود باز مى گردد، اين همان واقعيت حركت چرخ زمان و گذشت سريع عمر انسانى است، حركتى كه از اختيار انسان بيرون است، و حتى يك لحظه نيز متوقف نمى شود، حركتى كه فراگير است و تمام كائنات، جز ذات پاك پروردگار را بدون استثناء شامل مى شود، زمين و آسمان و ستارگان و كهكشانها و انسان و حيوانات همه در اين حركت فراگير شركت دارند، و به سوى فناء و نابودى پيش مى روند، فنايى كه دريچه عالم بقا است.

كودكان به سرعت، جوان، جوانان پير، و پيران از ميان جمع ما خارج مى شوند، تازه اين در صورتى است كه اجل هاى معلّق دامن افراد را نگيرد، و از كودكى يا جوانى به عمر انسان پايان ندهد.

امام در اين سخن مى فرمايد: باقى مانده عمر دنيا بسيار كم است، درست همانند قطرات آبى كه به بدنه ظرف پس از واژگون كردن آن باقى مى ماند، و يا به تعبير ديگر: هنگامى كه انسان ظرف پر از مايع را واژگون مى كند، سپس آن را به حالت اوّليه برمى گرداند، كمى آب، ته ظرف جمع مى شود كه آن را «صبابه»(2) مى گويند. و جمله «اِصْطَبّها صابّها» يا به اين معنى است كه وقتى انسان متوجه شد هنوز اندكى آب ته ظرف باقى مانده، بار ديگر آن را سرازير مى كند تا آن هم فرو بريزد (اين در صورتى است كه «اِصْطَبّ» و «صَبّ» به يك معنى باشد).

و يا اين كه گاهى انسان آن ته مانده را براى خود نگه مى دارد تا كامى از آن تر كند (و اين در صورتى است كه «اِصْطَبّ» مفهومى غير از «صَبَّ» داشته باشد).(3)

به هر حال «صبابة» مقدار كمى از مايع درون ظرف است كه باقى مانده است كه يا آن را نيز مى ريزد و يا با آن كامش را تر مى كند.

بعضى نيز براى «اِصْطَبَّ» معنى ديگرى ذكر كرده اند كه دلالت بر نوشيدن باقيمانده ته ظرف دارد، اين جمله خواه به معنى باقى گذاشتن مقدار ناچيزى از آب در ته ظرف و خواه به معنى نوشيدن آب باشد اشاره به عمر كوتاه دنياست كه هيچ كس بهره قابل توجهى از آن نمى گيرد، دورانش كوتاه و نعمتهايش زوال پذير و زودگذر و كم دوام است.

هرگز باقيمانده ته ظرف، بعد از آن كه آب يا مايع ديگر درون آن را بريزند، كسى را سيراب نمى كند، گُلى از آن نمى رويد، درختى با آن پرورش نمى يابد. باغ و مزرعه و مرتعى را سيراب نمى كند و اين گونه است حال دنيا، و تشبيه حيات زودگذر دنيا به صبابه بيانگر اين واقعيتهاست و اين كه دنيا را تشبيه به ظرف پر از آبى مى كند كه آن را فرو ريخته باشند و ته مانده اى از آن باقى بماند به خاطر چيزى است كه از روايات اسلامى استفاده مى شود كه ما در قسمتهاى پايانى دنيا زندگى مى كنيم و بيشترين بخش از عمر دنيا گذشته و به همين دليل پيامبر اسلام را پيامبر آخرالزمان مى گويند.

و سپس مى افزايد: «آگاه باشيد كه آخرت (به سوى ما) روى آورده است أَلاَ وَ إِنَّ الاْخِرَةَ قَدْ أَقْبَلَتْ».

چرا كه هر چه از عمر دنيا كم مى شود به آخرت نزديكتر مى شويم، ما بر قطار زمان سواريم قطارى كه به سرعت به سوى آخرت پيش مى رود، لحظه ها، دقيقه ها، ساعتها، روزها، هفته ها، ماهها، و سالها بيانگر سرعت سير اين قطار بزرگ جهان انسانيت است.

سپس اين معلم بزرگ جهان انسانيت تكليف مردم را در اين ميان، روشن مى سازد و مى فرمايد: «هر يك از اين دو (دنيا و آخرت) فرزندانى دارند (كه به آن دل بسته اند) امّا شما از فرزندان آخرت باشيد، نه از فرزندان دنيا!

(وَ لِكُلٍّ مِنْهُمَا بَنُونَ، فَكُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الاْخِرَةِ، وَ لاَتَكُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الدُّنْيَا).

«چرا كه هر فرزندى روز رستاخيز به پدر خود ملحق مى شود (فَإِنَّ كُلَّ وَلَد سَيُلْحَقُ بِأَبِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ).

آرى در اينجا دو خط وجود دارد، خط دنياپرستان، و خط عاشقان آخرت، هر چند گروهى نيز در ميان اين دو خط سرگردانند!

فرزندان دنيا جز خواب و خور و خشم و شهوت، طرب و عيش و عشرت، چيزى را به رسميّت نمى شناسند، آنها تنها به ظاهر زندگى دنيا دل بسته اند و حتى به خود اجازه نمى دهند كه بينديشند از كجا آمده اند و در كجا هستند و به سوى كجا مى روند. آرى آنها مصداق اين آيه اند: (يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَيوةِ الدُّنْيا وَ هُمْ عَنِ اْلآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ).(4)

آنها چنان در دنيا زندگى مى كنند كه گويا عمر جاويدان دارند، و چنان بر آن و بر اموالشان تكيه كرده اند كه گويا هرگز زوال و فنايى در كار نيست، آن گونه كه قرآن مجيد مى فرمايد: (يَحْسَبُ اَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ): «چنين مى پندارد كه اموالش او را جاودانه مى سازد». چنان براى دنيا در تلاش و كوشش اند، و چنان براى به چنگ آوردن ذخائر مادى حريصند كه اگر به آنها گفته مى شد عمر جاويدان و ابدى داريد بيش از اين تلاش نمى كردند!

ولى آنها كه فرزندان آخرتند با نگاهى دقيق و نافذ به اعماق زندگى دنيا نگريسته، و آن را تو خالى و ناپايدار و بى قرار يافته اند! همچون سرابى فريبنده در بيابانى خشك و سوزان، يا همچون مارى خوش خط و خال كه زهر كُشنده اش را براى طالبانش پنهان كرده است!

آنها علىوار تشريفات و زرق و برق زندگى دنيا را طلاق داده، طلاقى بائن كه بازگشتى در آن نيست!

آنان با الهام گرفتن از قرآن مجيد به خوبى مى دانند كه همه انسانها در زيان و خسرانند جز مؤمنان صالح العمل و طرفدار حق و استقامت و صبر (وَ الْعَصْرِ اِنَّ اْلاِنْسانَ لَفى خُسْر اِلاَّ الَّذيْنَ امَنْوُا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ).

تعبير از دنياپرستان به فرزندان دنيا و تعبير از مؤمنان صالح به فرزندان آخرت از آن نظر است كه همواره فرزند از طريق عامل وراثت و ژن ها شباهت زيادى به پدر و مادر خود دارد، شباهتى كه سبب محبّت و دوستى و به هم پيوستگى مى شود آرى دنياپرستان فرزند دنيا هستند، به همين دليل عشق به دنيا تمام وجودشان را پر كرده است، به گونه اى كه گويى براى آنها همه چيز، دنياست و جز آن چيزى وجود ندارد، و در عمل شعارشان (ما هِىَ اِلاّ حَيوتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَ نَحْيى)(5) است هر چند در عقيده، به ظاهر مسلمانند و به همين دليل دائماً در جهانى پر از اوهام و خيالات زندگى مى كنند.

ولى فرزندان آخرت، عشق به خدا تمام وجودشان را پر كرده است، آنها از مواهب زندگى مادى دنيا براى سعادت جاويدان و ابدى خود بهره مى گيرند بى آن كه در آن غرق شوند.

بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته اند: اين تعبير اشاره به آن است كه مؤمنان صالح در آخرت به فرزندانى مى مانند كه در آغوش پدر قرار گرفته، در حالى كه دنياپرستان همچون كودكان يتيم، بينوا و محرومند!

ولى اين تفسير با جمله «اِنَّ كُلَّ وَلَد سَيُلْحَقُ بِاَبِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ» (هر فرزندى به زودى به پدرش در قيامت ملحق مى شود) سازگار نيست، بلكه اين تعبير مى رساند زندگى مادى منهاى ايمان و تقوى در قيامت به صورت دوزخ مجسّم مى شود، و دنياپرستان در آغوش آن قرار مى گيرند، همان گونه كه قرآن مى گويد: (وَ أُمُّهُ هاوِيَةٌ)(6). «ما در و پناهگاه او دوزخ است!» امّا اگر زندگى اين جهان توأم با ايمان و تقوى باشد و شكل الهى و اخروى به خود گيرد در قيامت به صورت بهشت تجسّم پيدا مى كند و اين گروه از مؤمنان در آغوش آن قرار مى گيرند.

حضرت على (عليه السلام) سرانجام در پايان خطبه به مهمترين تفاوت دنيا و آخرت اشاره كرده، مى فرمايد: «امروز روز عمل است نه حساب، و فردا وقت حساب است نه عمل!» (وَ إِنَّ الْيَوْمَ عَمَلٌ وَ لاَحِسَابَ وَ غَداً حِسَابٌ وَ لاَعَمَلَ).

اين سخن از يك سو بيانگر اين واقعيت است كه تا فرصت در دست داريد، بر حجم اعمال صالحه خود بيفزاييد، و اگر مى بينيد نيكوكاران و بدكاران، پاكان و ناپاكان، اولياءالله و اشقيا، حزب خدا و حزب شيطان، در اين جهان در كنار هم زندگى مى كنند بى آن كه بدكاران مورد مجازات الهى قرار گيرند و نيكوكاران مشمول پاداش خير شوند، به خاطر آن است كه اين جهان تنها ميدان عمل است نه حساب و جزا.

و از سوى ديگر هشدار مى دهد كه با پايان عمر، پرونده هاى اعمال براى هميشه بسته مى شود، و راهى به سوى بازگشت و جبران نخواهد بود، و پشيمانى كمترين سودى نخواهد داشت، همان گونه كه امام على (عليه السلام) در خطبه ديگر مى فرمايد: «لا عَنْ قَبِيْح يَسْتَطيعُونَ اِنْتِقالا وَ لا فِي حَسَن يَسْتَطيعُونَ اِزْدِياداً»; «نه مى توانند از اعمال زشتى كه انجام داده اند بر كنار شوند، و نه مى توانند كار نيكى بر نيكيهاى خود بيفزايند!».(7)

نه براى فرياد (رَبِّ اِرْجِعُونِ لَعَلَّى اَعْمَلُ صالِحاً) «خداى من! مرا بازگردانيد تا عمل صالحى انجام دهم»(8)، پاسخى مى شنوند و نه آرزوى (فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنينَ); «اى كاش بار ديگر به دنيا بازمى گشتيم تا از مؤمنان باشيم»(9). هرگز به واقعيت مى پيوندد!

##### 1 ـ «حَذّا» همان گونه كه در تفسير سيد رضى (رضوان الله تعالى عليه) و مفسران نهج البلاغه آمده و به معنى «سريع» است، و در اصل از «حذّ» (بر وزن حظّ) به معنى قطع، يا قطع سريع گرفته شده، سپس به هر حركت سريع اطلاق شده است، «حذا» مؤنث (اَحْذّا) است.
2 ـ «صبابه» در متن به قدر كافى توضيح داده شده است، نكته اى كه در اينجا بايد بر آن بيفزاييم اين است كه ضميرهايى كه در (اصطبها) و (صابها) آمده به صبابه برمى گردد زيرا واژه اناء مذكر است، و ضمير مؤنث به آن باز نمى گردد.
3 ـ از مراجعه به كتب لغت روشن مى شود كه براى كلمه «اِصْطَبَّ» هر دو معنى را ذكر كرده اند.
4 ـ سوره روم، آيه 7.
5 ـ سوره جاثيه، آيه 24.
6 ـ سوره قارعه، آيه 9.
7 ـ نهج البلاغه، خطبه 188.
8 ـ سوره مؤمنون، آيه 99 ـ 100.
9 ـ سوره شعراء، آيه 102.

###

###

▲نكته

▲آرى، پرونده اعمال با مرگ بسته مى شود

آنچه در خطبه بالا در اين زمينه آمده است چيزى است كه از آيات متعددى از قرآن مجيد نيز استفاده مى شود، حتّى از آيات قرآن برمى آيد كه به هنگام نزول عذاب استيصال (مانند عذابهايى كه براى ريشه كن كردن اقوام فاسد پيشين فرستاده مى شد) درهاى توبه بسته مى شود، و راهى براى جبران اعمال زشت گذشته، باقى نمى ماند، چرا كه انسان در چنين شرايطى در آستانه انتقال قطعى از دنيا و گام نهادن در برزخ قرار گرفته است و در داستان اقوام پيشين مى خوانيم: «فَلَمّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا امَنّا بِاللهِ وَحْدَهُ وَ كَفَرْنا بِما كُنّا بِهِ مُشْرِكينَ. فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ ايمانُهُمْ لَمّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّةَ اللهِ الَّتى قَدْخَلَتْ فى عِبادِهِ وَ خَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ; «هنگامى كه عذاب ما را ديدند گفتند: هم اكنون به خداوند يگانه ايمان آورديم، و به معبودهايى كه همتاى او مى شمرديم كافر شديم، امّا ايمانشان در اين زمان كه عذاب ما را مشاهده كردند سودى به حال آنها نداشت، اين سنّت خداوند است كه همواره در ميان بندگانش اجرا مى كند و در آنجا كافران زيانكار شدند».(1)

و نيز مى دانيم هنگامى كه فرعون در لابه لاى امواج خروشان نيل گرفتار شد، و مرگ را به چشم خود ديد، اظهار ايمان كرد، اظهارى كه از سر صدق بود، ولى چون درهاى توبه بسته شده بود به او پاسخ داده شد: «اَلاْنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدينَ; الآن اظهار ايمان مى كنى، در حالى كه قبلا عصيان كردى و از مفسدان بودى؟!»(2)

از اين آيات و روايات مشابه آن كه در خطبه بالا آمد به خوبى نتيجه مى گيريم كه اين يك سنّت تخلف ناپذير الهى است كه پرونده اعمال با مرگ يا زمانى كه انسان در آستانه مرگ قطعى قرار مى گيرد بسته مى شود، و راهى به سوى بازگشت و جبران نيست!

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه در بسيارى از روايات آمده كه آثار كارهاى نيك و بد انسان بعد از مرگ او به او مى رسد و به اين ترتيب پرونده اعمال او از نظر حسنات يا سيّئات سنگين تر مى شود; در حديثى از رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) مى خوانيم:

«سَبْعَةُ اَسْباب يُكْتَبُ لِلْعَبْدِ ثَوابُها بَعْدَ وَفاتِه، رَجُلٌ غَرَسَ نَخْلا اَوْ حَفَرَ بِئْراً اَوْ اَجْرى نَهْراً اَوْ بَنى مَسْجِداً اَو كَتَبَ مُصْحَفاً اَوْ وَرَّثَ عِلْماً اَوْ خَلَّفَ وَلَداً صالِحاً يَسْتَغْفِرُ لَهُ بَعْدَ وَفاتِه; هفت سبب (از اسباب خير)است كه ثوابش براى بنده خدا بعد از مرگ او نوشته مى شود: كسى كه نخلى بكارد، يا چاه آبى حفر كند، يا نهرى به جريان اندازد، يا مسجدى بنا كند، يا قرآنى ]و يا كتابى سودمند [بنويسد، يا علمى از خود به يادگار بگذارد، يا فرزند صالحى بعد از او بماند كه پس از درگذشت وى برايش استغفار كند.»(3)

روشن است كه آنچه در اين حديث آمده نمونه هاى بارز كار خير است، وگرنه تمام آثار نيك و سنّت هاى حسنه اى كه از انسان باقى مى ماند همين اثر را دارد. آيا اينها با آنچه در بالا گفته شد منافاتى ندارد؟

پاسخ اين سؤال روشن است، زيرا انسان بعد از مرگ عمل تازه اى نمى تواند انجام دهد، نه اين كه آثار اعمال گذشته به او نمى رسد، آرى پرونده اعمال جديد بسته مى شود و چيزى بر آن افزوده نمى گردد، ولى پرونده اعمال پيش از مرگ همواره گشوده است و انسان از ميوه هاى درخت هاى اعمال صالحه اش در برزخ و قيامت بهره مند مى شود. حتى از اعمالى كه فرزند صالح او انجام مى دهد و از آثار تربيت صحيحى است كه او در حال حياتش در مورد فرزند انجام داده بهره اى به او مى رسد، و طبيعى است كه انسان از ميوه هاى درخت برومندى كه نشانده است بهره ببرد.

* * *

##### 1 ـ سوره مؤمن، آيات 84 و 85.
2 ـ سوره يونس، آيه 91.
3 ـ تنبيه الخواطر، (طبق نقل ميزان الحكمه، جلد 3، صفحه 24 ـ 23 ماده عمل).

####

▲خطبه چهل و سوم(1)

من كلام له عليه السّلام

وَ قد أشار عليه أصحابه بالاستعداد لحرب أهل الشام بعد إرسالهِ جرير بن عبدالله البجلى إلى معاوية و لم ينزل معاوية على بيعته.

هنگامى كه امام اميرالمؤمنين على (عليه السلام) «جرير بن عبدالله بجلى» را به عنوان نماينده خود براى گفتگو با معاويه به شام فرستاد و معاويه حاضر به بيعت نشد يارانش از او خواستند كه آماده جنگ با شاميان شود (امام اين پيشنهاد را نپذيرفت و دليل روشن و آشكارى بر آن بيان فرمود).

##### 1 ـ اين خطبه علاوه بر نهج البلاغه در دو كتاب ديگر كه قبل از نهج البلاغه بوده، وجود دارد. نخست در كتاب «صفّين» نوشته «نصر بن مزاحم» و ديگر در كتاب «الامامة و السياسة» با تفاوت مختصرى ديده مى شود.
بخش دوم اين خطبه را «ابن عبدربه» در كتاب «عقد الفريد» نيز نقل كرده است (مصادر نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 446).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه در واقع از دو بخش تشكيل مى شود كه هر كدام حال و هوايى مخصوص به خود دارد و به نظر مى رسد كه هر يك از اين دو بخش در جاى خاصّى عنوان شده، ولى سيّدرضى ـ رحمة الله عليه ـ به مناسبتى آنها را جمع و تلفيق نموده است!

بخش اوّل ناظر به داستان «جرير بن عبدالله» است، او از ناحيه عثمان فرماندار همدان بود، بعد از بيعت مردم با اميرمؤمنان على (عليه السلام) و جريان جنگ جمل، هنگامى كه امام (عليه السلام) به كوفه وارد شد و براى هر يك از فرمانداران نامه اى نوشت، نامه اى هم براى «جرير» فرستاد و او را دعوت به بيعت فرمود، «جرير» از نامه امام(عليه السلام) استقبال فوق العاده كرد و با شور و هيجان مردم را به بيعت با حضرت (عليه السلام)دعوت نمود و مردم اعلام آمادگى كردند، «جرير» علاوه بر اين نامه اى به «اشعث» فرماندار آذربايجان نوشت و تأكيد كرد كه از مردم بيعت بگيرد، سپس خودش براى ديدار با امام (عليه السلام) به كوفه آمد.

«جرير» از امام (عليه السلام) درخواست نمود كه چون مردم شام غالباً از بستگان و همشهريان او هستند رسالت رساندن پيام به معاويه را به او واگذار كند، حضرت نامه اى نوشت و او را راهى شام كرد، او در شام معاويه را دعوت به بيعت با امام (عليه السلام)كرد و عذر و بهانه هاى او را پاسخ گفت، ولى معاويه زير بار نرفت و به دفع الوقت مى پرداخت. او به وسيله جرير نامه اى براى امام نوشت و تقاضاى حكومت مصر و شام را كرد! و در ضمن مردم را بر ضدّ امام (عليه السلام) مى شوراند، حضرت (عليه السلام) «جرير» را از توطئه معاويه آگاه ساخت. سرانجام جرير مأيوس شد و به كوفه بازگشت، در حالى كه مردم عراق به جرير بدبين شده بودند و او را طرفدار معاويه مى شمردند، جرير سخت ناراحت شد و به جزيزه قرقيا (شهرى در شامات ميان نهر فرات و نهر خابور) رفت و گروهى از بستگان او به او ملحق شدند و در همانجا باقى ماند و در همانجا از دنيا رفت.(1)

به هر حال در آن ايّام كه «جرير» در شام بود، و توقف او ماهها طول كشيد، جمعى از ياران امام (عليه السلام) پيشنهاد كردند كه حضرت (عليه السلام) فرمان آماده باش براى جنگ با شاميان را صادر كند، ولى امام (عليه السلام) فرمود: اين كار صلاح نيست، چرا كه با مسأله فرستادن جرير به شام تضاد دارد، مگر زمانى كه موعدى را كه براى جريد تعيين كرده ام پايان يابد، و او به نتيجه اى نرسد.

بخش دوم اين خطبه ناظر به اصرار امام (عليه السلام) بر جنگ با شاميان است، و به گفته «نصر بن مزاحم» در كتاب «صفّين» زمانى امام(عليه السلام) اين سخن را بيان فرمود كه مردى از شاميان در ايّام جنگ صفّين از لشكر بيرون آمد، و از امام تقاضاى ملاقات كرد، و پس از آن كه در ميان ميدان با امام (عليه السلام) ملاقات كرد پيشنهاد ترك مخاصمه نمود، به اين ترتيب كه عراقيان به عراق برگردند و شاميان به شام (عراق از آن امام (عليه السلام) باشد و شام از آن معاويه!); ولى حضرت (عليه السلام) با پاسخى قاطع سخن او را نفى كرد و با دليلى روشن و آشكار بيان نمود كه چرا با معاويه بايد بجنگد؟!

اين دو فراز به خوبى نشان مى دهد كه حضرت (عليه السلام) در جاى صلح و آرامش مرد صلح و آرامش بود، و در جاى جنگ مرد جنگ و پيكار!

با اين مقدمه به سراغ تفسير خطبه مى رويم:

* * *

##### 1 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 3، صفحه 70 تا 118 با تلخيص.

####

▲بخش اول

إِنَّ اسْتِعْدَادِي لِحَرْبِ أَهْلِ الشَّامِ وَ جَرِيْرٌ عِنْدَهُمْ، إِغْلاَقٌ لِلشَّامِ، وَ صَرْفٌ لاَِهْلِهِ عَنْ خَيْر إِنْ أَرادُوهُ. وَلكِنْ قَدْ وَقَّتُّ لِجَرِير وَقْتاً لاَيُقِيمُ بَعْدَهُ إِلاَّ مَخْدُوعاً أَوْ عَاصِياً. وَ الرَّأْيُ عِنْدِى مَعَ الاَْنَاةِ فَأَرْوِدُوا وَلاَأَكْرَهُ لَكُمُ الاِْعْدَادَ.

### ترجمه

مهيّا شدن من براى جنگ با شاميان با آن كه «جرير» نزد آنهاست سبب مى شود كه راه صلح را بر آنها ببندم، و اگر بخواهند به كار نيكى (اشاره به تسليم و بيعت و صلح است) اقدام كنند، آنها را منصرف سازم، ولى براى «جرير» وقتى تعيين نموده ام كه اگر تا آن زمان بازنگردد، يا فريب خورده است، يا از فرمان من سرپيچى نموده، نظر من فعلا «صبر كردن» و مدارا نمودن است، شما هم اين نظر را بپذيريد و مدارا كنيد; ولى من در عين حال از آماده شدن شما براى جنگ ناخشنود نيستم (اما شخصاً فرمان نمى دهم).

▲شرح و تفسير

▲مرد صلح و جنگ!

همان گونه كه در بالا اشاره شد اين خطبه ناظر به جريان جرير بن عبدالله است كه در آغاز فرماندار همدان بود، و بعد به كوفه آمد و به عنوان رسول و فرستاده امام (عليه السلام)براى بيعت گرفتن از معاويه به شام رفت، ولى با توجه به اين كه احتمال پيروزى جرير در اين مأموريت بسيار ناچيز بود ياران امام (عليه السلام)پيشنهاد كردند كه حضرت (عليه السلام)اعلام آماده باش جنگى كند.

امام (عليه السلام) در پاسخ آنها چنين فرمود: «مهيّا شدن من براى جنگ (با شاميان) با اين كه جرير (به عنوان فرستاده من) نزد آنها است، سبب مى شود كه راه صلح را بر آنها ببندم، و اگر بخواهند به كار نيكى (اشاره به تسليم و بيعت و صلح است) اقدام كنند آنها را منصرف سازم» (إِنَّ اسْتِعْدَادِي لِحَرْبِ أَهْلِ الشَّامِ وَ جَرِيرٌ عِنْدَهُمْ، إِغْلاَقٌ لِلشَّامِ وَ صَرْفٌ لاَِهْلِهِ عَنْ خَيْر إِنْ أَرادُوهُ).

اين سخن نشان مى دهد كه امام (عليه السلام) به عنوان يك پيشواى بزرگ اسلامى جنگ را به عنوان يك راه حلّ قابل قبول براى حلّ اختلافات نمى پذيرد، بلكه راه صلح را به روى مخالفين باز مى گذارد و بر آنها اتمام حجّت مى كند، هرگاه تمام درهاى صلح بسته شد آنگاه جنگ را به عنوان آخرين درمان يا به تعبيرى ديگر يك جراحى ضرورى اجتماعى، بااكراه، پذيرا مى شود.

قابل توجه اين كه امام (عليه السلام) روى عقيده معاويه تكيه نمى كند، بلكه به افكار عمومى مردم شام مى انديشد مى فرمايد: (اِغْلاقٌ(1) لِلشّامِ) (موجب بسته شدن شام مى شود) و در جايى ديگر مى گويد: «وَ صَرْفٌ لاَِهْلِه عَنْ خَيْر اِنْ اَرادُوهُ».

اشاره به اين كه نبايد شاميان را بى دليل به راه جنگ كشاند، و از نيّت خير و صلح و سازش و تسليم بازداشت.

گرچه اين ملاحظات براى گروهى از افراد داغ و آتشين ناراحت كننده است، ولى پيشواى آگاه و بيدار نبايد در اين گونه مسائل تسليم احساسات تند و داغ شود، و با خويشتن دارى و تسلط بر نفس آنچه را خدا مى پسندد و عقل و منطق فرمان مى دهد انجام دهد.

سپس براى اين كه مردم تصوّر نكنند اين انتظار تا مدّت نامحدودى ادامه خواهد يافت چنين مى افزايد: «من براى جرير وقتى تعيين نموده ام كه اگر تا آن زمان بازنگردد يا فريب خورده است و يا از فرمان من سرپيچى نموده»! (وَلكِنْ قَدْ وَقَّتُّ لِجَرير وَقْتاً لاَيُقِيمُ بَعْدَهُ إِلاَّ مَخْدُوعاً أَوْ عَاصِياً).

در واقع امام (عليه السلام) براى رعايت دورانديشى و حفظ مصالح مسلمين، و اين كه فرصتها از دست نرود ضرب الاجلى براى جرير تعيين كرده بود، زيرا مى دانست معاويه ممكن است جرير را تا مدّت زيادى سرگرم سازد و دفع الوقت كند تا حدّاكثر آمادگى جنگى خود را فراهم سازد، سپس پاسخ منفى به دعوت امام (عليه السلام)براى بيعت دهد، آن هم در زمانى كه فرصتها از دست ياران امام (عليه السلام) بيرون رفته باشد!

اما اين كه چرا مى فرمايد: اگر بيش از موعد مقرّر بماند يا فريبش داده اند، و يا پرچم عصيان بر ضدّ من برافراشته، با اين كه محتمل است عذرهاى ديگرى مانند بيمارى براى او پيش آمده باشد؟

اين به خاطر آن است كه احتمالات ديگر در مقابل دو احتمال بالا ضعيف و غير قابل ملاحظه است و به تعبير علماى اصول در اين گونه موارد اصل سلامت حاكم مى باشد و به احتمالات ديگر نبايد ترتيب اثر داد.

سپس براى آرام ساختن اصحاب و يارانش فرمود: «نظر من صبر كردن و مدارا نمودن است، شما هم اين نظر را بپذيريد و مدارا كنيد» (وَ الرَّأْيُ عِندِى مَعَ الاَْنَاةِ(2) فَأَرْوِدُوا(3)).

اما از سوى ديگر براى آن كه در آن لحظات حساس و سرنوشت ساز اصحاب و يارانش غافل نشوند، و عزم راسخ آنها بر نبرد در صورت بسته شدن درهاى صلح تضعيف نگردد، و شعله هاى خشم بر دشمنان خدا براى روز حاجت خاموش نگرددد، فرمود: ولى من در عين حال از آماده شدن شما براى جنگ ناخشنود نيستم» (اما شخصاً فرمان نمى دهم) (وَلاَأَكْرَهُ لَكُمُ الاْعْدَادَ).

اشاره به اين كه من اعلام آماده باش نمى كنم، چرا كه با فرستادن پيام صلح در تضاد است. در عين حال مانع از انجام وظيفه شما در زمينه آماده شدن خود جوش نيستم، و اين در واقع عاقلانه ترين راه و منطقى ترين روش در چنان شرايطى بود، يعنى: نه درهاى صلح بسته شود، نه دور افتادگان بر سر خشم و لجاجت آيند، نه كارى متضاد و منافقانه صورت گرفته باشد، و نه فرصتها بى جهت از دست برود!

##### 1 ـ «اغلاق» مصدر باب افعال است به معنى بستن آمده و معمولا در مورد بستن درها به كار مى رود.
2 ـ «اناة» به معنى صبر و تحمل و خويشتن دارى است.
3 ـ «أروِدُوا» در اصل از ماده «رود» (بر وزن فوت) به معنى طلب چيزى با رفق و مدارا است. اراده نيز از همين ماده گرفته شده است.

###

###

▲نكته

▲هدف دعوت به صلح و بيعت بود

برخلاف آنچه برخى از ناآگاهان مى پندارند على (عليه السلام) هرگز اقدام به جنگ با معاويه نكرد، مگر آن زمان كه از هر نظر حجّت را بر او تمام نمود، به گونه اى كه جنگ به عنوان آخرين درمان در برابر تفرقه افكنى «معاويه» و شاميان بود.

خطبه بالا به خوبى نشان مى دهد كه «على» (عليه السلام) تسليم فشارهايى كه براى شروع جنگ از ناحيه اصحابش مى شد نگرديد، و پيوسته تا آنجا كه اميدوارى بود به اقدامات مسالمت جويانه ادامه مى داد.

نامه اى كه همراه «جرير» به «شام» فرستاد و از نخستين نامه هاى آن حضرت (عليه السلام)محسوب مى شود، گواه زنده اين مدّعى است، اين نامه كه در نهج البلاغه در بخش نامه ها به عنوان نامه ششم آمده است، نشان مى دهد كه امام (عليه السلام) با اين منطق روشن كه جايى براى ايراد ـ حداقل از سوى «معاويه» ـ وجود نداشت او را اندرز داد، و فرمود: همان گروهى كه با «ابوبكر» و «عمر» و «عثمان» بيعت كردند به همان گونه با من بيعت كرده اند، بنابراين نه آنها كه حاضر بودند اختيار فسخ دارند و نه آن كس كه غائب بوده اجازه رد كردن!

اگر قبول كنيم خليفه از طريق شورى تعيين شود ـ همان گونه كه در گذشته نيز اين معنى انجام گرفت ـ بايد مهاجران و انصار به مشورت بنشينند، اگر كسى را انتخاب كردند هيچ كس حقّ مخالفت ندارد. بنابراين اگر عقل خود را حاكم كنى سخن مرا مى پذيرى و تو به خوبى مى دانى كه من از همه در خون «عثمان» مبّرى ترم، بنابراين بهانه خون «عثمان» براى ترك بيعت كردن به هيچ وجه عاقلانه نيست.(1)

«معاويه» در حقيقت دو بهانه براى ترك بيعت داشت، يكى آن كه به هنگام بيعت مردم با «على» (عليه السلام) حضور نداشته است، و ديگر اين كه امام (عليه السلام) مسؤول خون «عثمان» است، و نمى توان با او بيعت كرد، ولى حضرت (عليه السلام) هر دو بهانه را با منطق روشنى در اين نامه از او گرفت، امّا «معاويه» كه اهداف ديگرى را در سر مى پروراند و اينها همه بهانه بود، زير بار اين منطق روشن نرفت.

به هر حال همان گونه كه قبلا گفتيم «جرير» كه در زمان «عثمان» حاكم «همدان» بود پس از دريافت نامه امام (عليه السلام) در مورد بيعت، هم خودش بيعت كرد و هم مردم آن سامان را تشويق به بيعت نمود، سپس خدمت امام (عليه السلام) به كوفه آمد و پيشنهاد كرد كه مأموريت دعوت «معاويه» را به بيعت برعهده بگيرد، چرا كه بسيارى از مردم آن سامان از اقوام و همشهريان او بودند و احتمال تأثير زياد بود.

«اشتر» با اين امر مخالفت كرد، و خدمت امام (عليه السلام) معروض داشت كه «جرير» مرد قابل اعتمادى نيست، افكارش همانند افكار آنهاست، ولى تمايلش با «معاويه» است امام به خاطر سخن ستايش آميزى كه پيغمبر درباره «جرير» فرموده بود. و هنوز خلافى از او آشكار نبود «جرير» را براى اين مأموريت برگزيد، و شايد به دليل اين كه دسترسى به شخصى بهتر از او نبود به او گفت: «نامه مرا به معاويه مى دهى و با او اتمام حجّت مى كنى».

«جرير» وارد شام شد، و جريان بيعت همه مسلمانان از جمله اهل «مكّه» و «مدينه» و «مصر» و «حجاز» و «يمن» و ساير بلاد را براى «معاويه» شرح داد و گفت: «آمده ام تو را به بيعت با او دعوت كنم و اين نامه «على» (عليه السلام) است كه براى تو آورده ام»!

«معاويه» كه سخت دلباخته حكومت بود تسليم سخن حق نشد، سخنرانى تحريك آميزى براى مردم كرد و خود را به عنوان خونخواه «عثمان» معرفى كرد، و از مردم شام بيعت گرفت كه براى خونخواهى «عثمان» بپاخيزند و هر چه در توان دارند به كار گيرند.

«جرير» باز او را نصيحت كرد كه دست از اين تفرقه افكنى و نفاق بردارد، و با امام(عليه السلام) بيعت كند، ولى «معاويه» گفت اين مطلب ساده اى نيست پيامدهاى زيادى دارد كه بايد به آن انديشيد!

برادر «معاويه» به او پيشنهاد كرد كه از افرادى مانند «عمروعاص» دعوت كن و با آنها به مشورت بنشين، «عمروعاص» نيز بعد از آن كه از معاويه قول گرفت كه حكومت «مصر» را به او بسپارد او را تشويق به قيام كرد، و قول هرگونه همكارى را به او داد!

در اين ميان «شُرَحبيل» كه رئيس و بزرگ يمنى ها بود نقش مؤثّرى ايفا كرد، او با «جرير» به گفتگو پرداخت، ولى «جرير» او را قانع كرد، و به اين علت و علل ديگر عزم كرد تا از على (عليه السلام) پيروى كرده و معاويه را رها سازد; ولى «معاويه» گروههاى زيادى را مأمور كرد تا مرتّب نزد او بروند و او را تكريم كنند، و به شركت داشتن على(عليه السلام) در خون «عثمان» شهادت بدهند، و نامه هايى از گوشه و كنار نيز به او بنويسند، و او را به خونخواهى «عثمان» دعوت كنند!

«شُرَحبيل» تحت تأثير واقع شد و آماده خونخواهى «عثمان» گشت، «معاويه» او را به شهرهاى «شام» فرستاد تا مردم را براى اين امر تحريك و تشويق كند، و گروه زيادى به او پاسخ مثبت دادند. «جرير» بعد از اين ماجرا از «معاويه» مأيوس شد و در همين حال «معاويه» به او گفت: اگر على(عليه السلام) جمع آورى خراج شام و مصر (و حكومت آن) را به من واگذارد، و پس از وفات خود بيعت كسى را بر عهده من نگذارد من با او بيعت مى كنم!

«جرير» به او گفت: «اين را طى نامه اى براى «اميرالمؤمنين على (عليه السلام)» بنويس، و من هم نامه اى همراه آن مى فرستم. هنگامى كه اين نامه ها به «اميرمؤمنان على(عليه السلام)» رسيد نامه اى به «جرير» نوشت كه معاويه با اين عمل مى خواهد تو را فريب دهد و كار را به تأخير اندازد تا شاميان را آماده كند، پيشنهاد سپردن حكومت «شام» به «معاويه» در «مدينه» كه بودم از سوى «مغيرة بن شعبه» به من داده شد، من از اين كار اِبا كردم، خدا نكند كه من گمراهان را بازوى خود قرار دهم (لَمْ يَكُنِ اللهُ لِيَراني أَتّخِذُ الْمُضِلِّينَ عَضُداً). اگر «معاويه» بيعت كرد چه بهتر، و اگر نكرد به «عراق» برگرد!

«جرير» باز هم تأخير كرد (شايد به اين اميد واهى دل خوش داشت كه ممكن است «معاويه» تغيير روش دهد) و همين امر سبب شد كه مردم عراق او را متّهم به سازش با «معاويه» كنند.(2)

و به اين ترتيب برنامه رسالت «جرير» با شكست قطعى پايان يافت.

* * *

##### 1 ـ اقتباس از نامه ششم نهج البلاغه.
2 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 3، صفحه 70 تا 91 (با تخليص فراوان)، شرح بيشتر در اين زمينه را در همان منبع مى توانيد مطالعه كنيد.

####

▲بخش دوم

وَ لَقَدْ ضَرَبْتُ أَنْفَ هذاَ الاَْمْرِ وَ عَيْنَهُ، وَ قَلَّبْتُ ظَهْرَهُ وَ بَطْنَهُ، فَلَمْ أَرَ لِي إِلاَّ الْقِتَالَ أَوِ الْكُفْرَ بِما جاءَ مُحَمّدٌ صَلّى اللهُ عَلَيْهِ. إِنَّهُ قَدْ كَانَ عَلَى اْلاُْمَّةِ وَال أَحْدَثَ أَحْدَاثاً، وَ أَوْجَدَ النَّاسَ مَقَالا، فَقَالوُا ثُمَّ نَقَمُوا فَغَيَّرُوا.

### ترجمه

من بارها اين مسأله را بررسى كرده ام، و پشت و روى آن را مطالعه نموده ام، ديدم راهى جز جنگ (با خودكامگان بى منطق شام) يا كافر شدن به آنچه «پيامبر اسلام» آورده است ندارم. كسى قبل از اين بر مردم حكومت مى كرد (اشاره به عثمان است) كه بدعتهايى گذارد و حوادث نامطلوبى به بار آورد و موجب سر و صداى زيادى در ميان مردم شد، انتقادهايى از او كردند، سپس از او انتقام گرفتند و تغييرش دادند.

###

▲شرح و تفسير

فراز دوم اين خطبه كه در اينجا موضوع بحث است دقيقاً نقطه مقابل فراز اوّل قرار دارد، يا به تعبير ديگر مرحله دوم مبارزه است.

در فراز اوّل امام مكرّر تأكيد بر خويشتن دارى، و پرهيز از درگيرى و توسّل به منطق و دليل و صبر و تحمّل مى نمود، در حالى كه در اين فراز به گونه اى بسيار قاطعانه سخن از توسّل به زور و جنگ در ميان آورده است. اين به خاطر آن است كه امام (عليه السلام) آخرين راههاى مختلف مسالمت جويانه را در طى مدت نسبتاً طولانى تجربه فرمود، ولى هيچ كدام سودى نبخشيد، و نشان داد كه «معاويه» در برابر هيچ منطق و دليلى تسليم نيست، او فقط به مقصود خودش كه رسيدن به حكومت است مى انديشد و همه چيز را در پاى آن قربانى كند!

بديهى است در برابر چنين شخصى دو راه بيشتر وجود ندارد، يا تسليم شدن و سپردن مقدّرات جامعه اسلامى به دست فردى خودخواه و خودكامه خطرناك، و يا دست بردن به اسلحه و پاكسازى جامعه از وجود او!

به همين دليل امام مى فرمايد: «من بارها اين مسأله را بررسى كرده ام، و پشت و روى آنرا مطالعه نموده ام و ديدم راهى جز جنگ (با خودكامگان بى منطق شام) يا كافر شدن به آنچه «پيامبر اسلام» آورده است ندارم (وَ لَقَدْ ضَرَبْتُ أَنْفَ هذاَ الاَْمْرِ وَ عَيْنَهُ، وَ قَلَّبْتُ ظَهْرَهُ وَ بَطْنَهُ، فَلَمْ أَرَ لِي إِلاَّ الْقِتَالَ أَوِ الْكُفْرَ بِما جاءَ مُحَمّدٌ صَلّى اللهُ عَلَيْهِ).

جمله «ضَرَبْتُ أَنْفَ هذاَ الاَْمْرِ وَ عَيْنَهُ» (من چشم و گوش اين كار را زده ام) كنايه از بررسى كردن دقيق چيزى است، و زدن در اينجا به معنى هدفگيرى، و چشم و بينى به معنى حسّاس ترين نقطه يك مطلب است، چرا كه در بدن انسان از همه جا حسّاس تر سر انسان است، و حسّاسترين عضو در سر همان چشم و بينى است، آدمى با چشم همه چيز را مى بيند و با بينى تنفّس مى كند و زنده است.

به هر حال اين جمله در ادبيات عرب به صورت ضرب المثلى براى تحقيق عميق و دقيق ذكر مى شود.

جمله «وَ قَلَّبْتُ ظَهْرَهُ وَ بَطنَهُ» (آن را پشت و رو كردم) نيز كنايه ديگرى از بررسى همه جانبه و دقيق چيزى است، زيرا هنگامى كه انسان مى خواهد متاعى را خريدارى كند آن را پشت و رو يا زير رو مى كند تا به تمام ويژگى هاى آن آشنا شود.

اما اين كه مى فرمايد: دو راه بيشتر در جلوى من وجود ندارد: يا جنگ با اين گروه منحرف، و يا كفر به آئين محمد(صلى الله عليه وآله وسلم) به خاطر اين است كه اگر امام سكوت مى كرد و مردم را به حال خويش وامى گذاشت سبب انحراف مردم از اسلام و پا گرفتن يك حكومت جاهلى أموى و «ابوسفيانى» و زنده شدن ارزشهاى عصر بت پرستى مى شد، و اين به معنى پشت پا زدن به تمام ارزشهايى بود كه «پيغمبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم)»

به خاطر آن بيست و سه سال سخت ترين درد و رنج را تحمل كرد، و «اميرمؤمنان على (عليه السلام)» بيست و پنج سال خانه نشين شد، بنابراين براى «على» (عليه السلام) به عنوان فرزند رشيد اسلام راهى جز جنگ و پيكار باقى نمانده بود. و اين پاسخ گويايى است به تمام كسانى كه جنگ با «معاويه» را بر آن حضرت خرده مى گرفتند.

سپس به داستان قتل «عثمان» كه بهانه اى براى «معاويه» و اطرافيان او شده بود تا به اميال و هوسها و خواسته هايشان برسند اشاره كرده، مى فرمايد: «كسى قبل از اين بر مردم حكومت مى كرد كه بدعتهايى گذارد، و حوادث نامطلوبى به بار آورد، و موجب گفتگو و سر و صداى زيادى در ميان مردم شد، انتقادهايى از او كردند سپس از او انتقام گرفتند و تغييرش دادند» (إِنَّهُ قَدْ كَانَ عَلَى اْلاُْمَّةِ وَال أَحْدَثَ أَحْدَاثاً، وَ أَوْجَدَ النَّاسَ مَقَالا، فَقَالُوا ثُمَّ نَقَمُوا فَغَيَّرُوا).

منظور امام(عليه السلام) از اين سخن اين است كه عامل اصلى قتل «عثمان» خود او بود كه اعمالى برخلاف عدالت اسلامى، و سنّت پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) انجام داد كه موجب اعتراض و خشم عمومى شد، و در درجه بعد از طريق يك اعتراض عمومى سبب قتل و تغيير او شدند، و به همين دليل صحابه پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)غالباً در اين ماجرا تماشاچى بودند و با سكوت آميخته با رضاى خود بر قيام مردم صحّه نهادند، تا آنجا كه بدن عثمان بعد از كشته شدن سه روز در برابر چشم مردم بر زمين مانده بود. و كسى اقدام به دفن او نمى كرد،(1) و اين خود نشان مى دهد كه تا چه حد صحابه و توده مردم از او خشمگين و ناراضى بودند!

بنابراين كشتن «عثمان» چيزى نبود كه بهانه قيام بر ضد «اميرمؤمنان على (عليه السلام)» شود، بديهى است بهانه جويان اين واقعيت را به خوبى مى دانستند، ولى براى بسيج توده هاى ناآگاه «شام» بر ضد «امير مؤمنان على (عليه السلام)» راهى بهتر از اين نداشتند.

##### 1 ـ كامل ابن اثير، جلد 3، صفحه 180.

####

###

###

###

▲نكته

▲«عثمان» چه كارهايى كرد كه موجب خشم عمومى شد؟

غالب شارحان نهج البلاغه در ذيل اين خطبه، اشاره به بخشهاى وسيعى از كارهاى عثمان كرده اندكه اعتراض مردم را برانگيخت،و نطفه قيام خونين بر ضد او را پرورش داد.

مهمترين اين اعمال كه غالباًبه آن اشاره كرده اند امور زير بود:

1 ـ «عثمان» پستهاى حسّاس كشور اسلامى را در ميان اطرافيان و خويشاوندان خود كه بسيارى از آنان نالايق، فاسد و دور از تعاليم اسلام بودند تقسيم نمود، از جمله «وليد» را كه مردى فاسق و شراب خوار بود، بر مسند فرماندارى كوفه نشانيد، كوفه اى كه مركز بسيارى از پيشگامان اسلام بود.(1)

و «حكم بن ابى العاص» را كه عموى او بود و از سوى «پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)» مطرود و تبعيد شده بود مقرّب خود ساخت، و به گرمى از او استقبال نمود، و جبّه خز بر او پوشاند و جمع آورى زكات طائفه «قضاعه» را در اختيار او گذارد; هنگامى كه آنها را جمع كرد و بالغ بر سيصد هزار درهم شد و نزد او آورد، همه را به او بخشيد. «ابن قتيبه» و «ابن عبدربّه» و «ذهبى» كه همه از معاريف اهل سنت هستند مى گويند: از جمله امورى كه مردم بر «عثمان» انتقاد داشتند اين بود كه «حكم بن ابى العاص» را نزد خود جاى داد در حالى كه «ابوبكر» و «عمر» حاضر به اين كار نشدند.(2) و نيز «مروان بن حكم» را كه پسر عمو و دامادش بود به عنوان معاون و مشاور خود انتخاب كرد و خمس غنائم «افريقا» را كه پانصد هزار دينار بود به او بخشيد!

2 ـ به عكس شخصيت هاى بسيار بزرگوار و برجسته اى همچون «ابوذر» را اذيت و آزار كرد و به محل بسيار بد آب و هوايى يعنى «ربذه» تبعيد كرد، و ابوذر تا آخر عمرش در آنجا ماند و همانجا بدرود حيات گفت، و گناهش اين بود كه به كارهاى خلاف «عثمان» خرده مى گرفت، و امر به معروف و نهى از منكر مى كرد!(3)

در مورد «عمار ياسر» كه از پيشگامان اسلام و مورد علاقه شديد پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)بود نيز بدرفتارى شديدى داشت و او را به قدرى با چوب زد كه گرفتار فتق گرديد، و گناهش اين بود كه: گروهى از صحابه اعتراضات خود را بر عثمان به طور كتبى ذكر كرده و او را از كارهايش برحذر داشته بودند، «عمار ياسر» نامه را بر «عثمان» رساند و براى او قرائت كرد «عثمان» خشمگين شد و به غلامانش دستور داد تا دست و پاى «عمار» را محكم گرفتند و سپس خودش او را آن قدر زد كه بيهوش شد.(4)

و نيز با «عبدالله بن مسعود» همين گونه رفتار كرد، يكى از جلاّدانش را فرستاد كه او را به در مسجد بياورد، سپس او را بر زمين كوبيد و يكى از دنده هايش درهم شكست و گناهش اين بود كه به او اعتراض كرده بود چرا اموال بيت المال را در ميان تبهكاران بنى اميه تقسيم كرده است.(5)

از «زيد بن ارقم» كه يكى از معاريف صحابه بود سؤال كردند به چه دليل شما «عثمان» را تكفير كرديد گفت به سه دليل: اموال «بيت المال» را در ميان اغنيا تقسيم كرد و مهاجران از ياران رسول خدا را همچون دشمنان و محاربان پيغمبر قرار داد و به غير «كتاب الله» عمل نمود.(6)

3 ـ اموال «بيت المال» را بدون حساب و كتاب در ميان اقوام و بستگانش تقسيم كرد در حالى كه مستمندان باايمان در آتش فقر مى سوختند كه نمونه هايى از آن در بالا ذكر شد.(7)

مورّخان و محدّثان درباره نقاط ضعف سه گانه فوق بحثهاى مشروحى دارند، كه اگر همه آنها جمع آورى شود كتاب بزرگى را تشكيل مى دهد، آرى اين، امور و امور ديگرى همانند آن، سبب شد كه مردم «مدينه» و از جمله مهاجران و انصار و به ويژه صحابه «پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)» بر ضدّ «عثمان» بشورند، و او را شايسته مقام خلافت پيامبر ندانند، و در اين ميان معترضانى از مصر و كوفه و بصره آمدند. و زبان به اعتراض گشودند و چون اعتناء نكرد او را به قتل رساندند، در حالى كه كسى از مسلمانان «مدينه» به يارى او برنخاست! و اين نشان مى دهد كه عموم مسلمين مدينه از دست او ناراضى بودند.

با اين حال «معاويه» كه كاملا از عوامل قيام عمومى بر ضدّ «عثمان» آگاه بود براى اين كه ناآگاهان شام را بر ضدّ «اميرمؤمنان على (عليه السلام)» بشوراند مسأله قتل «عثمان» را بهانه كرد و به اصطلاح به خونخواهى عثمان برخاست!

* * *

##### 1 ـ در ميان بسيارى از مفسّران شيعه واهل سنّت معروف است كه آيه (اِنْ جائَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبأ فَتَبَيَّنُوا)(هرگاه شخص فاسقى خبرى براى شما نقل كند تفحص و بررسى كنيد). سوره حجرات، آيه 6، درباره «وليد» نازل شده است، بلكه «علاّمه امينى» ادعاى اجماع آگاهان به تأويل قرآن را بر اين مسأله نقل مى كند (الغدير، جلد8، صفحه 276).
2 ـ مدارك اين مطلب را مرحوم «علاّمه امينى» در جلد 8، «الغدير» صفحه 241 به بعد آورده است.
3 ـ همان مدرك صفحه 292 به بعد.
4 ـ اين داستان را بسيارى از مورخان نقل كرده اند از جمله «بلاذرى» در «أنساب الاشراف» جلد 5، صفحه 49 و «ابن قتيبه» در «الامامة و السياسة» جلد 1، صفحه 35.
5 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 3، صفحه 43 و «تاريخ يعقوبى» جلد 2، صفحه 170.
6 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، طبق نقل «نهج الحقّ» صفحه 297.
7 ـ شرح اين مطلب را در جلد اوّل «پيام امام» صفحه 363، ذيل خطبه «شقشقيّه» آورده ايم.

####

▲خطبه چهل و چهارم(1)

و من كلام له عليه السّلام

لمّا هرب مَصْقَلة بنُ هُبيرة الشيباني إلى معاوية، و كان قد ابتاع سَبْي بني ناجية من عامل اميرالمؤمنين (عليه السلام) و أعتقهم، فلمّا طالبه بالمال خاس به و هرب إلى الشام.

اين سخن را هنگامى «امير مؤمنان على (عليه السلام)» ايراد كرد كه «مصقلة بن هبيرة شيبانى» (از تحت فرمان آن حضرت) به سوى معاويه فرار كرد، و اين در حالى بود كه اسيران «بنى ناجيه» را از كارگزاران حضرت (عليه السلام) خريدارى كرد و آزادشان نمود. هنگامى كه حضرت پرداخت ثمن را به «بيت المال» از او مطالبه كرد امتناع ورزيد و به سوى «شام» گريخت!

##### 1 ـ سند خطبه: گروهى از مورخان كه پيش از تولد «سيد رضى» مى زيسته اند داستان «بنى ناجيه» و اين سخن «اميرمؤمنان» را در كتابهاى خود نقل كرده اند.
از جمله طبرى در تاريخ معروف خود در وقايع سال 38 هجرى، و «ابراهيم هلال ثقفى» در كتاب «الغارات»، و «بلاذرى» در «أنساب الاشراف» و «مسعودى» در كتاب «مروج الذهب» (مصادر نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 451).

###

###

▲شأن ورود

همان گونه كه در بالا اشاره شد، اين سخن مربوط به داستان قبيله «بنى ناجيه» است، و داستان چنين است كه «خريت بن راشد» از رؤساى قبيله «بنى ناجيه» بعد از جريان حكمين با سى نفر از يارانش نزد امام (عليه السلام) آمد و با صراحت گفت: به خدا سوگند! نه فرمان تو را اطاعت مى كنم، و نه پشت سرت نماز مى خوانم، و فردا از تو جدا خواهم شد! امام (عليه السلام) فرمود: مادرت به عزايت بنشيند، هرگاه چنين كنى عهد و بيعت خود را شكسته اى و نافرمانى امر خداوند كرده اى، و تنها به خودت زيان مى رسانى! بگو ببينم به چه علّت چنين راهى را در پيش گرفته اى؟ عرض كرد: به خاطر اين كه حكميت را پذيرفتى، و در برابر حق ضعف نشان دادى و به گروهى اعتماد كردى كه حتى به خودشان ستم كردند! امام(عليه السلام) فرمود: واى بر تو بيا تا با تو به بحث و گفتگو بنشينم و حقايقى را كه مى دانم براى تو بيان كنم، شايد حق را بشناسى و به حق بازگردى! خريت گفت: فردا مى آيم. امام(عليه السلام) فرمود: برو، ولى مواظب باش شيطان تو را فريب ندهد; و افراد نادان در تو نفوذ نكنند به خدا قسم اگر به سخن من گوش فرادهى تو را به راه راست هدايت خواهم كرد!

«خريت» از خدمت امام (عليه السلام) خارج شد و به سوى قبيله خود بازگشت. امام (عليه السلام)به خاطر اين كه فسادى برپا نكند، كسى را به تعقيب او فرستاد و دستور داد او را در نقطه اى به نام دير ابوموسى متوقّف كند، سپس فرمانده ديگرى به نام «معقل بن قيس» را به تعقيب خريت گسيل داشت، خريت به مبارزه برخاست و كشته شد، و نفرات او اسير شدند. آنها را كه مسلمان بودند آزاد كردند، و عده اى از غيرمسلمانان را به اسارت گرفتند. هنگامى كه اسيران را به كوفه مى آوردند «مصقله بن هبيره» كه يكى از فرمانداران امام (عليه السلام) در شهرهاى مسير راه بود، اسيران را به پانصد هزار درهم از معقل خريد و آزاد كرد. امام (عليه السلام)عمل او را ستود. «مصقله» بعد از پرداخت دويست هزار درهم از پرداخت بقيه عاجز ماند، ترسيد و به شام گريخت. امام (عليه السلام)سخن مورد بحث را درباره او بيان كرد كه دليل روشنى بر لطف امام (عليه السلام) نسبت به اين گونه افراد است.(1)

* * *

##### 1 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 3، صفحه 128 به بعد با تلخيص.

####

▲متن و ترجمه

قَبَّحَ اللهُ مَصْقَلَةَ! فَعَلَ فِعْلَ السَّادَةِ، وَ فَرَّ فِرَارَ الْعَبِيدِ! فَمَا أَنْطَقَ مَادِحَهُ حَتَّى أَسْكَتَةُ، وَ لاَصَدَّقَ واصِفَهُ حَتَّى بَكَّتَهُ، وَ لَو أَقَامَ لاََخَذْنَا مَيْسُورَهُ، وَ انْتَظَرْنا بِمَالِهِ وُفُورَهُ.

### ترجمه

خداوند مصقله را سياه رو كند، كار بزرگواران را انجام داد، ولى همچون بردگان فرار كرد! هنوز ثناخوانش لب به مدحش نگشوده بود كه او را ساكت كرد! و هنوز سخن ستايشگرانش را با عمل خود تصديق نكرده بود كه آنها را خاموش ساخت، اگر مانده بود آنچه را در توان داشت از او مى گرفتيم و نسبت به بقيه تا زمان توانائيش به او مهلت مى داديم!

▲شرح و تفسير

▲بزرگوار فرارى!

امام (عليه السلام) بعد از شنيدن خبر فرار مصقله (فرماندار اردشير خَرّه يكى از مناطق مهم فارس) به سوى شام; فرمود: «خدا روى مصقله را سياه كند، كار بزرگواران را انجام داد، ولى همچون بردگان فرار كرد!» (قَبَّحَ اللهُ مَصْقَلَةَ! فَعَلَ فِعْلَ السَّادَةِ، وَ فَرَّ فِرَارَ الْعَبِيدِ!)

او با خريدن اسيران بنى ناجيه و آزاد كردن آنها يك كار مهم انسانى انجام داد، زيرا انسانهايى را از اسارت نجات بخشيد تا بتوانند آزادانه زندگى كنند، ولى به جاى اين كه براى پرداخت باقى مانده بدهكارى خويش به بيت المال با گرفتن مهلت براى تأخير، و يا طلب عفو و بخشش راهى بينديشد، انتخاب نادرستى نمود و از حق فرار كرد و به باطل پناهنده شد، به همان كسى كه انسانها را فريب داده و به بند كشيده و اسير و برده مطامع خويش ساخته است!

درست است كه ظاهر قضيه اين بوده است كه مصقله از ترس بدهكارى خود به بيت المال به شام فرار كرد، ولى به نظر مى رسد كه اضافه بر اين كه آمادگيهاى روانى «مصقله» براى اين خيانت بزرگ از قبل فراهم شده بود، شايد كارهاى ديگرى داشته كه مى ترسيده برملا شود و گرفتار آيد، و شايد تحمل عدالت على (عليه السلام) كه اصرار بر گرفتن حق بيت المال مى فرمود، براى او گران بود، همان گونه كه بر بسيارى ديگر نيز گران بود.

شاهد سخن اين است كه به يكى از دوستانش به نام «ذهل بن حارث» گفته بود اگر طلبكار من عثمان يا معاويه بود غمى نداشتم!

مى دانستم كه به آسانى حق بيت المال را به من مى بخشند! همان گونه كه آلاف الوف به ديگران بخشيدند، ولى از على (عليه السلام) نگرانم، چون او در امر بيت المال سختگير است!

اما به هر حال كار مصقله قابل توجيه نبود، به خصوص اين كه تضاد آشكارى در آن ديده مى شد. از يك سو دست سخاوت گشود و كار انسانى انجام داد و از سوى ديگر خيانت كرد و پا به فرار گذاشت!

لذا امام (عليه السلام) در ادامه اين سخن مى فرمايد: «هنوز مداح و ثناخوانش لب به مدحش نگشوده بود كه او را ساكت كرد، و هنوز سخن ستايشگرانش را عملا تصديق نكرده بود كه آنها را خاموش نمود! (فَمَا أَنْطَقَ مَادِحَهُ حَتَّى أَسْكَتَةُ، وَ لاَصَدَّقَ واصِفَهُ حَتَّى بَكَّتَهُ(1)).

او در آغاز كارى انجام داد كه هر كس شنيد بر او آفرين گفت، ولى هنوز خبر آزادى اسيران بنى ناجيه به همت و فتوّت او به طور كامل در ميان مردم پخش نشده بود كه خبر فرارش به سوى شام در همه جا پيچيد! و همه را در شگفتى فرو برد كه چگونه مى توان باور كرد انسانى با اين عمل بزرگوارانه به عنصر پليدى همچون حاكم شام پناهنده شود، و همكارى با آن ظالم بيدادگر را بر همكارى با على (عليه السلام)ترجيح دهد؟! آرى تحمّل عدالت براى همه آسان نيست!

و در پايان اين سخن مى فرمايد: (او اشتباه كرد) «اگر مانده بود، آنچه در توان داشت از او مى گرفتيم، و نسبت به بقيه تا هنگام توانائيش به او مهلت مى داديم!» (وَ لَو أَقَامَ لاََخَذْنَا مَيْسُورَهُ، وَ انْتَظَرْنا بِمَالِهِ وُفُورَهُ).

آرى اين دستور قرآن كريم است كه مى فرمايد: (وَ اِنْ كانَ ذُو عُسْرَة فَنَظِرَةٌ اِلى مَيْسَرَة)(2) «هرگاه بدهكار در زحمت باشد او را تا هنگام توانائيش مهلت دهيد». هيچ كس باور نمى كند كه على برخلاف دستور قرآن در مورد او رفتار كند، بنابراين او نمى توانست بهانه بياورد كه نسبت به باقيمانده بدهى خود از سوى امام(عليه السلام)وحشت داشتم!

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه چرا امام (عليه السلام) در مقابل اين كار انسانى «مصقله» باقيمانده بدهى او را نبخشيد؟ و فرمود در انتظار قدرتش مى مانديم؟ به يقين مصقله اين بدهى را براى منافع شخصى خود تحمل نكرده بود، بلكه براى يك كار انسانى بود.

پاسخ اين سؤال با توجه به يك نكته روشن مى شود كه اگر امام (عليه السلام) اين كار را مى كرد سنّتى براى آينده مى شد، و هر فرماندار يا فرمانده لشكر به خود اجازه مى داد كه اسيران را آزاد كند، و اين امر قطع نظر از جنبه هاى مادى در بسيارى از موارد براى جامعه اسلامى خطر آفرين بود، و به تعبير ديگر مدح و ثناخوانيش براى او مى شد و خطرش براى جامعه اسلامى!

اضافه بر اين، اين گونه بذل و بخشش از بيت المال پايه هاى بيت المال را سست مى كرد و خاطرات زمان عثمان در نظرها تجديد مى شد، در حالى كه امام (عليه السلام) به مردم قول داده بود كه آنچه را در زمان عثمان از بيت المال به ناحق به مردم بخشيده اند بازمى گرداند.

##### 1 ـ «بَكَّتَهُ» از ماده «بكت» (بر وزن بخت) به معنى زدن با عصا و مانند آن است، سپس به معنى توبيخ و سرزنش و غلبه بر ديگرى از طريق استدلال آمده است.
2 ـ سوره بقره، آيه 280.

###

###

▲نكته ها

▲1 ـ تاريخچه اسيران بنى ناجيه

از جمله سؤالاتى كه پيرامون خطبه بالا مطرح است اين است كه مگر اسيران «بنى ناجيه» مسلمان نبودند چگونه مى توان مسلمان را به اسارت گرفت، و او را در برابر فديه آزاد كرد؟!

پاسخ اين سخن در ماجراى به اسارت گرفتن جمعى از «بنى ناجيه» بيان شد، جريان چنين است كه شخصى به نام «خريت بن راشد» بر ضد اميرمؤمنان على (عليه السلام)قيام كرد و گروهى را گرد خود جمع آورى نمود، و دست به فتنه و فساد زد، به امام(عليه السلام) خبر دادند، امام «معقل بن قيس» يكى از ياران باوفايش را با گروه عظيمى به مقابله با او فرستاد، بعد از درگيريهاى متعدّد «خريت بن راشد» كشته شد، و گروهى از هوادارانش نيز در اين پيكار خونين به خاك افتادند، و گروهى هم اسير شدند كه در ميان آنان مسلمان و غيرمسلمان بود، «معقل» مسلمانان را توبه داد و آزاد كرد، ولى غير مسلمين را كه به حمايت «خريت بن راشد» برخاسته و در جامعه اسلامى بذر فساد مى پاشيدند آزاد نكرد، هنگامى كه اين اسيران غيرمسلمان را به سوى امام(عليه السلام) مى آوردند به منطقه «اردشير خُرّه» رسيدند كه در آنجا «مصقله» به عنوان فرماندار امام (عليه السلام)بود، اسيران دست به دامن «مصقله» شدند و او آنها را از معقل در برابر پرداخت غرامتى معادل «پانصد هزار درهم» گرفت و آزاد كرد.

«مصقله» در پرداختن اين غرامت كه مربوط به بيت المال مسلمين بود، تعلّل مىورزيد، امام (عليه السلام) كسى را به سراغ او فرستاد و او به كوفه آمد، و دويست هزار درهم را پرداخت و اظهار كرد كه توانايى بر پرداخت بقيه را ندارد و انتظار داشت كه امام (عليه السلام) بقيه را به او ببخشد.

امام (عليه السلام) موافقت نفرمود زيرا اگر در اين كار كوتاه مى آمد اوّلا اين كار بدعتى براى ديگران مى شد كه اسيران را به اصطلاح بخرند و آزاد كنند، و بعد هم حق بيت المال را نپردازند، و ثانياً بخشش هاى عثمان از حقوق بيت المال در اذهان تداعى مى شد و چهره واقعى حكومت على(عليه السلام) كه دفاع از حقوق بيت المال بود دگرگون مى شد.

عجب اين كه يكى از دوستان «مصقله» به او پيشنهاد كرد كه من باقى مانده بدهى تو را از كسانت جمع آورى مى كنم و به امام (عليه السلام) مى پردازم، او مخالفت كرد، و گفت: اگر عثمان يا معاويه طرف حساب من طلبكار بودند اين مبلغ را به من مى بخشيدند، همان گونه كه به ديگران اموال زيادى از بيت المال را بخشيدند.

اينها همه نشان مى داد كه شايد او از اوّل قصد جدّى براى پرداخت بدهى خود نداشت، و از نامه چهل و سوم نهج البلاغه، به خوبى استفاده مى شود كه او عملا پيرو مكتب عثمان بود. به همين جهت قسمتى از بيت المال را در ميان اقوام و بستگان خود بذل و بخشش نمود! و در يك كلمه او از نظر فكرى و عملى از قماش معاويه بود نه شايسته دستگاه اميرمؤمنان على (عليه السلام) و شايد پيش از آن كه به مقام برسد مرد صالحى بود ولى مانند بسيارى از افراد كم ظرفيت پس از رسيدن به مقام مسير خود را تغيير داد و دنياپرستى بر او غلبه كرد.

و به همين دليل عدالت امام (عليه السلام) را تحمّل نكرد و سرانجام به همفكران خود يعنى معاويه و هم دستانش پيوست و امام (عليه السلام) درباره او جمله هاى بالا را فرمود كه اگر مى ماند ما به او مهلت مى داديم و حق بيت المال را عند القدرة و اللأِستطاعة از او مى گرفتيم.(1)

از آنچه در بالا گفته شد روشن مى شود كه اسيران مزبور اسيران مسلمان نبودند.

##### 1 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 3، صفحه 128 ـ 150، با تلخيص.

###

▲2 ـ چرا سختگيرى؟!

سؤال ديگرى كه در اينجا مطرح است اين است كه چرا امام (عليه السلام) در اين گونه موارد سختگيرى مى فرمود؟

پاسخ اين سؤال نيز از آنچه در بالا آمد روشن مى شود كه اوّلا امام سختگيرى نفرمود، بلكه فرمود: به او مهلت مى داديم تا به هنگام توانايى بدهى خود را بپردازد، ثانياً اين حق شخصى امام (عليه السلام) نبود كه از آن بذل و بخشش كند، بلكه مربوط به بيت المال مسلمين بود كه امام (عليه السلام) همواره نسبت به آن دقيق و موشكاف بود، و در عين سختگيرى رفق و مدارا را در جاى خود فراموش نمى كرد، و لذا در همين داستان مى خوانيم كه بعد از فرار «مصقله» عده اى پيشنهاد كردند كه اسيران آزاد شده بار ديگر به اسارت كشيده شوند، امام (عليه السلام) فرمود: هرگز چنين كارى صحيح نيست، آنها را «مصقله» باز خريد كرده، و آزاد نموده، بدهكار مصقله است نه آنها، آنها گناهى ندارند.(1)

* * *

##### 1 ـ همان مدرك.

▲خطبه چهل و پنجم(1)

و هو بعض خطبة طويلة خطبها يوم الفطر، و فيها يحمد الله و يذمّ الدّنيا.

اين قسمتى از يك خطبه طولانى است كه امام (عليه السلام) روز عيد فطر براى مردم بيان كرد، و در آن خداوند را ستايش مى كند و دنياپرستى را نكوهش مى فرمايد.

##### 1 ـ سند خطبه: بسيارى از شارحان و مفسران نهج البلاغه گفته اند كه اين خطبه و خطبه 28 هر دو، بخشهايى از يك خطبه هستند كه مرحوم سيد رضى بخشى از آن را در خطبه 28 و بخشى از آن را در اينجا آورده است (و بخش سومى را رها نموده) و اين مطلب بار ديگر اين حقيقت را نشان مى دهد كه بناى سيد رضى در نهج البلاغه بر ذكر تمام خطبه هاى مولى على (عليه السلام) نبوده است، بلكه هدفش گلچين كردن و ذكر بخشهايى بوده كه در نظر او جامعيت و جذابيت بيشترى داشته است، به هر حال اين خطبه را مرحوم صدوق قبل از سيد رضى به طور كامل در كتاب «من لايحضرالفقيه» آورده است، و همچنين مرحوم شيخ طوسى (بعد از سيد رضى) در «مصباح المتهجّد» (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 10 ـ 11).

###

###

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه در واقع از دو بخش تشكيل شده، بخشى از آن حمد و ثناى الهى است، و بخش ديگرى مذمّت دنيا، و هشدار به مردم براى تهيه زاد و توشه آخرت است، و به نظر مى رسد كه بخشهاى قابل ملاحظه اى از اين خطبه طولانى در كلام رضى نيامده است، به همين دليل پيوند روشنى در ميان دو بخش خطبه ديده نمى شود، ولى هر دو بخش در عين فشردگى بسيار پرمعنى و هشدار دهنده است.

* * *

▲بخش اول

الْحَمْدُللهِِ غَيْرَ مَقْنُوط مِنْ رَحْمَتِهِ، وَ لاَمَخْلُوٍّ مِنْ نِعْمَتِهِ وَ لاَمَأْيُوس مِنْ مَغْفِرَتِهِ وَ لاَمُسْتَنْكَف عَنْ عِبَادَتِهِ، أَلَّذِي لاَتَبْرَحُ مِنْهُ رَحْمَةٌ، وَ لاَتُفْقَدُ لَهُ نِعْمَةٌ.

### ترجمه

ستايش ويژه خداوندى است كه كسى از رحمتش مأيوس نمى شود و هيچ جا و هيچ كس از نعمتش خالى نيست، از مغفرت و آمرزش او كسى نوميد نمى گردد و از پرستش و عبادتش نمى توان سرپيچى كرد، همان خدايى كه رحمتش دائمى و زوال ناپذير و نعمتش هميشگى و جاودانى است!

▲شرح و تفسير

▲رحمت بى پايان خدا

در بخش اوّل اين خطبه سخن از حمد و ثناى الهى است، با تعبيراتى بسيار پرمعنى و حساب شده، و در آن به شش وصف از اوصاف الهى اشاره شده كه هر كدام در برگيرنده نعمتى است كه مى تواند انگيزه حمد و ثنا و پرستش او شود.

نخست مى فرمايد: «ستايش ويژه خداوندى است كه كسى از رحمتش مأيوس نمى شود». (الْحَمْدُللهِِ غَيْرَ مَقْنُوط(1) مِنْ رَحْمَتِهِ).

چگونه ممكن است از رحمت بى پايان او مأيوس شد در حالى كه خودش مى فرمايد: (وَ رَحْمَتِى وَسِعَتْ كُلَّ شئ)(2) «رحمت من همه موجودات را فراگرفته است». و نيز از زبان يعقوب پيامبر خدا مى فرمايد: (لايَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللهِ إلاَّ الْقَوْمُ الْكافِروُنَ)(3) «از رحمت خدا مأيوس نشويد كه تنها كافران از رحمت خدا مأيوس مى شوند». از زبان پيامبر بزرگ ابراهيم نقل مى كند (وَ مَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضّالّوُنَ)(4) «چه كسى از رحمت پروردگارش مأيوس مى شود جز گمراهان؟!»

بنابراين انسان در هر شرايطى باشد و هر قدر آلوده به گناه گردد باز بايد به سوى خدا برگردد، و از رحمتش مأيوس نباشد كه اين يأس كفر و ضلالت و بزرگترين گناهان است.

و در جمله دوم مى فرمايد: «و هيچ جا و هيچ كس از نعمتهايش خالى نيست» (وَ لاَمَخْلُوٍّ مِنْ نِعْمَتِهِ).

همان گونه كه در قرآن آمده: (اَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِى السَّمواتِ وَ ما فِى الاَْرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً)(5); «آيا نديديد كه خداوند آنچه در آسمانها و زمين است مسخر شما كرده، و نعمتهاى آشكار و پنهان خود را به طور گسترده بر شما ارزانى داشته است؟!

و براى تكميل اين سخن در جمله سوم اضافه مى كند «و از مغفرت و آمرزش او كسى نوميد نمى گردد». (وَ لامَأيُوس مِنْ مَغْفِرَتهِ).

چرا كه خودش فرموده: (قُلْ يا عِبادِىَ الَّذينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لاتَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللهِ اِنَّ اللهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَميعاً اِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحيمُ)(6); بگو اى بندگان من كه بر خود اسراف و ستم كرده ايد! از رحمت خدا نوميد نشويد كه خدا همه گناهان را مى آمرزد; زيرا او بسيار آمرزنده و مهربان است».

اين جمله هاى تكان دهنده كه با انواع لطف و عنايت الهى همراه است چنان سفره رحمت و مغفرت او را گسترده كه همگان مى توانند بر سر آن بنشينند; حتى در حديثى از پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) آمده است: «در روز قيامت آنچنان خداوند دامنه مغفرت خود را مى گستراند كه به فكر احدى خطور نكرده است، تا آنجا كه حتى ابليس هم در رحمت او طمع مى كند»! لَيَغْفِرُ اللهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَغْفِرَةً ما خَطَرَتْ قَطٌّ عَلى قَلْبِ أَحَد حَتّى اِبْلِيِسَ يَتَطاوَلُ اِلَيْها!(7)

و در حديث نبوى ديگرى مى خوانيم: «خداوند عزوجل يك صد رحمت دارد كه يكى از آنها را بر زمين نازل كرده و در ميان مخلوقاتش تقسيم نموده است و آنچه از محبّت و رحم و مروّت در ميان آنها است از آثار همان يك جزء است، و نود و نه جزء ديگر را جهت خودش براى روز قيامت ذخيره كرده است!(8)

و از آنجا كه توجه به اين امور سبب گرايش بندگان به عبادت او مى شود در چهارمين جمله مى فرمايد: «از پرستش و عبادتش نبايد سرپيچى كرد» (وَ لا مُستَنْكَف(9) عَنْ عِبادَتِهِ).

چرا كه با آن همه نعمت و رحمت، استنكاف از عبادت او جز عذاب و خوارى نتيجه اى ندارد قرآن مجيد مى گويد: (وَ أَمَّا الَّذينَ اسْتَنْكَفُوا وَ اسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذابَاً أَليماً وَ لايَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللهِ وَليّاً وَ لا نَصيراً)(10); و آنها را كه ابا كردند و تكبّر ورزيدند مجازات دردناكى خواهد كرد، و براى خود غير از خدا سرپرست و ياورى نخواهند يافت!

سپس در بيان پنجمين و ششمين مواهب الهى مى فرمايد: «همان خدايى كه رحمتش دائمى و زوال ناپذير است» (نعمتش هميشگى و جاودانى» و هر زمان نعمت تازه اى از او فرا مى رسد) (اَلَّذى لاتَبْرَحُ مِنْهُ رَحْمَةٌ، وَ لاتُفْقَدُ لَهُ نِعْمَةٌ).

با اين كه در اوصاف پيشين سخن از «رحمت» و «نعمت» الهى بود باز در اينجا هر دو تكرار شده است و از ظاهر تعبيرات اين چند جمله چنين استفاده مى شود كه نخست اشاره به اصل رحمت و نعمت الهى شده، سپس از دوام و پايدارى آنها سخن به ميان آمده كه هر كدام موهبتى جداگانه است، نعمت و رحمت او از مواهب اوست، و داوم آنها نيز از عنايات او.

و اين همان است كه در قرآن مجيد مى خوانيم: (وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللهِ لاتُحْصُوها)(11); و اگر نعمتهاى خداوند را بشماريد هرگز نمى توانيد آنها را احصاء كنيد!»

جالب توجه اين كه اين دو وصف را در واقع به صورت دليلى بر عدم استنكاف بندگان از عبادت پروردگار ذكر كرده است، اين همان چيزى است كه در علم كلام تحت عنوان «شكر منعم يكى از انگيزه هاى معرفة الله»، ذكر كرده اند.

واژه هاى رحمت و نعمت و مغفرت، با اين كه با يكديگر پيوند دارند هر يك مفهوم جداگانه اى دارند، رحمت معنى وسيعى دارد كه هرگونه محبت الهى را درباره بندگان شامل مى شود، خواه از طريق بخشش نعمتها باشد يا از طريق آمرزش گناهان، و به تعبير ديگر: نسبت ميان رحمت و هر يك از آن دو (نعمت و مغفرت) نسبت عموم و خصوص مطلق است، ولى نعمت و مغفرت دو مفهوم جداى از هم دارند، نعمت در مورد امكانات وجودى به كار مى رود كه به انسان در مسير تكامل كمك مى كند، و او را بهره مند مى سازد، ولى مغفرت زدودن آثار گناه و برداشتن موانع از سر راه است.

* * *

##### 1 ـ «مَقْنُوط» از ماده «قنوط» (بر وزن قنوت) به گفته راغب در مفردات، به معنى مأيوس شدن از خير و رحمتى است و «قنُوط» (بر وزن بلوط) صيغه مبالغه و به معنى بسيار نااميد است.
2 ـ سوره اعراف، آيه 156.
3 ـ سوره يوسف، آيه 87.
4 ـ سوره حجر، آيه 56.
5 ـ سوره لقمان، آيه 20.
6 ـ سوره زمر، آيه 53.
7 ـ فى ظلال نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 269.
8 ـ مجمع البيان، ذيل تفسير آيه بسم الله الرحمن الرحيم در آغاز سوره حمد.
9 ـ «استنكاف» از ماده «نكف» (بر وزن نظم) در اصل به معنى دور كردن، يا دور كردن اشك از صورت با انگشتان است و «انتكاف» به معنى خارج شدن از سرزمينى به سرزمين ديگر است، و «استنكاف» به معنى خوددارى كردن و اعراض از چيزى است.
10 ـ سوره نساء، آيه 173.
11 ـ سوره نحل، آيه 18.

####

▲بخش دوم

وَ الدُّنْيَا دَارٌ مُنِيَ لَهَا الْفَنَاءُ وَ لاَِهْلِهَا مِنْهَا الْجَلاَءُ وَ هِيَ حُلْوَةٌ خَضْراءُ، وَ قَدْ عَجِلَتْ لِلطَّالِبِ وَ الْتَبَسَتْ بِقَلْبِ النَّاظِرِ; فَارْتَحِلُوا مِنْهَا بِأَحْسَنِ ما بِحَضْرَتِكُمْ مِنَ الزَّادِ، وَ لاَتَسْأَلُوا فِيها فَوْقَ الْكَفَافِ، وَ لاَتَطْلُبُوا مِنْهَا أَكْثَرَ مِنَ الْبَلاَغِ.

### ترجمه

دنيا سرايى است كه فنا بر پيشانيش نوشته شده و جلاى وطن براى اهل آن مقدّر گرديده است، دنيا (ظاهراً) شيرين و سرسبز (و دل انگيز و وسوسه آميز) است، اما به سرعت در علاقه مندانش نفوذ مى كند، و با قلب و روح آن كس كه به آن نظر افكند مى آميزد; بنابراين سعى كنيد با بهترين زاد و توشه اى كه در اختيار شماست از آن كوچ نماييد، و بيش از نياز و كفاف از آن نخواهيد، و زائد بر آنچه حاجت داريد از آن نطلبيد.

▲شرح و تفسير

▲دنيا سراى آرزوها!

از آنجا كه هميشه حبّ دنيا بزرگترين مانع راه سعادت انسانها بوده است، و شيفتگى نسبت به زرق و برق آن سرچشمه انواع گناهان مى باشد امام (عليه السلام) در بخش دوم اين خطبه به نكوهش دنيا پرداخته، و با شش ويژگى آن را وصف مى كند.

نخست مى فرمايد: «دنيا سرايى است كه فنا بر پيشانيش نوشته شده!» (وَ الدُّنْيَا دَارٌ مُنِيَ(1) لَهَا الْفَنَاءُ).

آرى آثار فنا و زوال از در و ديوار جهان نمايان است، درختانى كه در بهار شكوفه مى آورند و برگهاى زيبا بر شاخسار آنها ظاهر مى شود چند ماه بعد به هنگام پاييز پژمرده و خشك شده و با تندباد به هر سو پراكنده مى شوند، گويى نه بهارى در كار بود و نه برگ و نه شكوفه اى! جوانان نيرومند و پرنشاط ديروز، پيران ناتوان و خسته امروزند، و پيران خسته امروز استخوانهاى پوسيده فردا!

عجبا كه قانون فرسودگى و پيرى در مجموعه جهان آفرينش و عالم خلقت نيز حاكم است و دانشمندان از آن تعبير به «آنتروپى» مى كنند، اتمهاى موجودات تدريجاً متلاشى مى شود، و انرژيها به سوى يكنواختى پيش مى رود و منظومه ها و كهكشانها رو به زوال مى گذارد.

سپس امام (عليه السلام) به بُعد ديگرى از اين معنى پرداخته، مى فرمايد: «و جلاى وطن براى اهل آن مقدر شده است» (وَ لاَِهْلِهَا مِنْهَا الْجَلاَءُ(2)).

همه انسانها بدون استثنا دير يا زود با اين سراى فانى وداع مى گويند و به سوى زندگى جاويدان سراى ديگر مى شتابند، اين يك تقدير حتمى الهى است كه هيچ كس نمى تواند آن را انكار كند، و به همين دليل در آيات قرآن از مرگ به عنوان «يقين» ياد شده، چرا كه حتّى منكران مبدأ و معاد نيز به آن يقين دارند!

در سومين و چهارمين وصف به پاره اى از جهات فريبنده دنيا كه گروهى را به سوى خود جذب مى كند اشاره كرده، مى فرمايد: «اين دنيا (ظاهراً) شيرين و سرسبز (و دل انگيز و وسوسه آميز) است» (وَ هِيَ حُلْوَةٌ خَضْراءُ).

شيرينى مربوط به ذائقه و خرمى و طراوت مربوط به باصره و بينايى است، آرى زيبايى خيره كننده و زرق و برق دنيا انسانهاى غافل را به سوى خود مى كشاند، و حلاوت و شيرينى اش انسانها را آلوده مى سازد، بديهى است جهات فريبنده دنيا تنها مربوط به اين دو حسّ نيست، بلكه از طريق تمام حواس نيز جاذبه هاى مخصوص به خود دارد، در واقع ذكر اين دو واژه (حُلْوَةٌ خَضْراءُ) كنايه از تمام جهاتى است كه ايجاد جاذبه مى كند.

در پنجمين و ششمين وصف مى فرمايد: «دنيا با سرعت به سوى علاقه مندانش پيش مى رود (و در آنها نفوذ مى كند)، و با قلب و روح آن كس كه به آن نظر افكند مى آميزد» (وَ قَدْ عَجِلَتْ لِلطَّالِبِ وَ الْتَبَسَتْ(3) بِقَلْبِ النَّاظِرِ).

آرى طبيعت دنيا اين است كه ظاهراً «خير عاجل» و منفعت زودرسى دارد، و هنگامى كه به سراغ انسان مى آيد چنان نفوذ مى كند كه گاهى جزيى از روح و جان او را تشكيل مى دهد، زيرا در ديده ها زيبا و سرسبز است، و در ذائقه ها شيرين و گوارا است و به همين دليل رهايى از عشق آن آسان نيست، آرى آنچه ديده مى بيند دل از آن ياد مى كند، تا آنجا كه شاعر را وادار مى سازد كه از دست ديده و دل فرياد بكشد و خنجرى از فولاد بسازد و بر ديده بزند تا دل را آزاد سازد!

بعد از بيان ويژگى هاى ششگانه بالا و آماده شدن دلها براى پذيرش فرمان الهى، امام مى فرمايد: «بنابراين سعى كنيد با بهترين زاد و توشه اى كه در اختيار شماست از آن كوچ نماييد، و بيش از نياز و كفاف از آن نخواهيد، و زائد بر آنچه حاجت داريد از آن نطلبيد» (فَارْتَحِلُوا مِنْهَا بِأَحْسَنِ ما بِحَضْرَتِكُمْ مِنَ الزَّادِ وَ لاَتَسْأَلُوا فِيها فَوْقَ الْكَفَافِ، وَ لاَتَطْلُبُوا مِنْهَا أَكْثَرَ مِنَ الْبَلاَغِ(4)).

فراموش نكنيد شما مسافرانى هستيد كه موقّتاً در اين منزلگاه اقامت جسته ايد، مسافران آگاه و بيدار در چنين منزلگاههايى به تهيه زاد و توشه مى پردازند، و از بهترين و مفيدترين زاد و توشه ها براى خود فراهم مى كنند، هرگز بار خود را با اشياء بيهوده سنگين نمى كنند، و به گردنه هاى صعب العبور كه در مسير خود پيش رو دارند مى انديشند!

آنها از اين فرمان الهى الهام مى گيرند كه: (وَ تَزَوَّدُوا فَاِنَّ خَيْرَ الزّادِ التَّقْوى وَ اتَّقُونِ يا اُولِى الاَْلْبابِ)(5).

«زاد و توشه تهيه كنيد كه بهترين زاد و توشه پرهيزگارى است، و از (مخالفت فرمان) من بپرهيزيد اى خردمندان»، در نتيجه به تهيه اين زاد و توشه الهى مى پردازند يعنى تقوى و هرگز به خواب غفلت فرو نمى روند.

##### 1 ـ «مُنِىَ» از ماده «منى» (بر وزن نفى) به معنى برنامه ريزى كردن است، و به آرزوهايى كه انسان براى آن طراحى مى كند اطلاق مى گردد، و مفهوم جمله بالا اين است كه در طبيعت دنيا فنا مقدر شده است.
2 ـ «جلاء» در اصل به معناى ظاهر نمودن و آشكار ساختن است و از آنجا كه خروج از شهر و وطن افراد را در صحنه بيابان ظاهر و آشكار مى سازد گويى انسان در شهر مخفى است و با خروج آشكار مى شود به اين معنى نيز جلاء اطلاق شده است و جلاى وطن به معنى ترك وطن است.
3 ـ ماده «التباس» اگر به وسيله باء متعدى شود به معنى ملحق شدن و آميختن است و اگر به وسيله «على» متعدى شود به معنى مشتبه شدن است و از اينجا روشن مى شود كه سخن آنها كه التباس را در جمله بالا به معنى اشتباه گرفته اند صحيح به نظر نمى رسد.
4 ـ «بلاغ» در اصل به معنى رسيدن به چيزى است، و بلوغ را از اين جهت بلوغ مى گويند كه انسان به مرحله خاصى از زندگى مى رسد، و به همين جهت «بلاغ» به معنى «كافى بودن» به كار رفته است.
5 ـ سوره بقره، آيه 197.

###

▲نكته

▲كفاف و عفاف برتر از هر چيز است

در اين خطبه به جنبه هاى مختلف زندگى دنيا در عبارات كوتاه و گويايى اشاره شده است:

نخست اين كه طبيعت زندگى دنيا فناپذيرى است، و تمام اهل دنيا بدون استثنا چه بخواهند و چه نخواهند بايد از آن كوچ كنند.

ديگر اين كه ظاهرى زيبا و فريبنده و شيرين و جذّاب دارد، و به همين دليل ظاهربينان به سرعت مجذوب آن مى شوند و آگاهان در امانند.

ديگر اين كه عشق به دنيا به طور تدريجى در درون جان انسان نفوذ مى كند به گونه اى كه جزيى از وجود او مى شود و به همين دليل رهايى از آن در اين حالت بسيار مشكل است.

ديگر اين كه امام (عليه السلام) براى نجات از خطرات دنيا دستور مؤثّرى در اينجا بيان فرموده، و آن قناعت به «كفاف» و «عفاف» است.

منظور از «كفاف»(1) و «عفاف» (يا عفاف و كفاف) اين است كه انسان در دنيا به مقدار نيازش قانع باشد و زياده طلبى را كنار بگذارد و از اموال حرام چشم بپوشد كه در اين صورت هم قرين آرامش در زندگى دنيا خواهد بود، و هم بار او براى آخرت سبك مى شود چرا كه بيشترين بدبختى انسان به خاطر حرص و ولع و افزون طلبى است.

البتّه اگر اضافات را براى خدمت به محرومان بخواهد نه تنها با كفاف و عفاف منافات ندارد، بلكه در طريق تقويت برنامه كفاف و عفاف ديگران است.

قرآن مجيد الگويى در اين زمينه براى همه انسانها بيان كرده، مى فرمايد: (يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لاتُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا اَحَلَّ اللهُ لَكُمْ وَ لاتَعْتَدُوا اِنَّ اللهَ لايُحِبُّ الْمُعْتَدْينَ); «اى كسانى كه ايمان آورده ايد روزى هاى پاكيزه اى را كه خداوند براى شما حلال كرده، بر خود حرام نكنيد (و از آنها بهره بگيريد) ولى از حد تجاوز ننماييد كه خداوند متجاوزان را دوست نمى دارد».(2) اين معنى در احاديث اسلامى نيز بازتاب وسيعى دارد، امام صادق (عليه السلام) اين دعاى كوتاه و پرمعنى را از پيغمبر اكرم نقل مى كند كه عرضه مى داشت: «اَللّهُمَّ ارْزُقْ مُحَمَّدَاً وَ آلَ مُحَمَّد وَ مَنْ أَحَبَّ مُحَمَّدَاً وَ آلَ مُحَمَّد الْعِفافَ وَ الْكَفافَ»! «خداوندا! به محمد و آل محمد و كسانى كه محمد و آل محمد (صلى الله عليه وآله وسلم) را دوست دارند عفاف و كفاف مرحمت فرما».(3)

در حديث ديگرى از امام اميرالمؤمنين على(عليه السلام) مى خوانيم: «قَلِيلٌ يَكْفِي خَيْرٌ مِنْ كَثير يُرْدى»; زندگى مختصرى كه براى انسان كافى باشد بهتر است از اموال زياد و گسترده اى كه انسان را به هلاكت افكند».(4)

اصولا كسى كه به حدّ لازم زندگى قانع باشد به پرهيزگارى و عفاف و پاكى از گناه آراسته خواهد شد، در غير اين صورت غالباً آلوده گناه مى شود على (عليه السلام)مى فرمايد: «مَنْ اقْتَنَعَ بِالْكَفافِ اَدّاهُ اِلَى الْعِفافِ»; «كسى كه به مقدار كفايت قانع شود او را به سوى عفّت و پاكى هدايت مى كند!»(5)

اضافه بر اين قناعت به مقدار لازم براى زندگى علاوه بر جنبه هاى معنوى و اخلاقى، سبب آرامش روح و جان آدمى در همين دنياست، در يكى از كلمات قصار مولى على (عليه السلام) در نهج البلاغه آمده است: «وَ مَنِ اقْتَصَرَ عَلَى بُلْغَةِ الْكَفافِ فَقَدِ انْتَظَمَ الرَّاحَةَ وَ تَبُوَّأَ خَفْضَ الدَّعَةِ»; «آن كس كه به مقدار نياز اكتفا كند به آسايش و راحتى دست يافته و در آرامش مسكن مى گزيند!»(6)

افراد حريص و افزون طلب به انسانهاى بسيار فربهى مى مانند كه در هر وعده غذا چندين برابر ديگران مى خورند، و اين نتيجه اى جز اين كه بار سنگينى از گوشتهاى اضافى بر آنها تحميل شود كه قدرت حركت را از آنها بگيرد ندارد حتى براى چند قدم راه رفتن به نفس نفس مى افتند، نه از سلامت برخوردارند و نه از آسايش و آرامش!

اين مقال را با حديثى از امام زين العابدين (عليه السلام) پايان مى دهيم، مى فرمايد: «پيغمبر اكرم در بيابانى از كنار ساربانى كه مشغول چراى شترهايش بود گذشت از او مقدارى آب (يا شير) خواست. آن مرد كه مى خواست طفره برود گفت: آنچه در پستانهاى اين شترهاست صبحانه قبيله است، و آنچه در ظرفهاست شام قبيله! پيغمبر عرض كرد: خداوندا! مال و فرزندانش را افزون كن! از آنجا گذشت و به چوپانى رسيد همين درخواست را از او كرد، چوپان آنچه در پستان گوسفندان بود دوشيد، و آنچه در ظرف داشت نيز بر آن ريخت (و با خوشحالى) خدمت رسول الله فرستاد و گوسفندى هم به عنوان هديه بر آن افزود و عرضه داشت: اين چيزى است كه نزد ما حاضر بود و اگر دوست داشته باشى باز بر آن بيفزايم؟! پيغمبر در حق او دعا كرد و عرضه داشت: «اَلْلهُمَّ ارْزُقْهُ الْكَفافَ!»; «خداوندا! به اندازه كفايت به او روزى ده!».

بعضى از ياران عرض كردند: اى رسول خدا! آن كس را كه دست رد بر سينه تو گذاشت و بخل كرد مشمول دعايى ساختى كه همه ما به آن علاقه داريم، و به آن كس كه سخاوتمندانه نياز شما را برآورد، دعايى كرديد كه همه ما از آن كراهت داريم! پيغمبر (صلى الله عليه وآله وسلم) در پاسخ آنها اين جمله بسيار پرمعنى را فرمود: «اِنَّ مَا قَلَّ و كَفَى خَيْرٌ مِمّا اَكْثَرُ وَ أَلْهى; اَللّهُمَّ ارْزُقْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّد الْكَفافَ»; «مقدار كم كه براى زندگى انسان كافى باشد بهتر است از مقدار زيادى كه انسان را از خدا غافل كند، خداوندا محمد و آل محمد را به اندازه كفايت روزى بده»!(7)

* * *

##### 1 ـ «كفاف» از ماده «كف» به معناى كف دست گرفته شده، و از آنجا كه انسان با كف دست چيزى را از خود دور مى سازد اين واژه به معنى منع كردن و بازداشتن آمده است، و شخص نابينا را «مكفوف» مى گويند به خاطر اين كه بينايى او گرفته شده، و به جماعت و گروه «كافّه» گفته مى شود چون حالت باز دارنده در مقابل دشمنان و مخالفان دارند، و از آنجا كه مقدار كافى براى زندگى مى تواند انسان را از نياز به مردم و آلودگيها بازدارد به آن كفاف و گاه همراه با عفاف اطلاق كرده اند.
2 ـ سوره مائده، آيه 87.
3 ـ اصول كافى، جلد 2، صفحه 140.
4 ـ غررالحكم، حديث 234.
5 ـ غررالحكم، حديث 286.
6 ـ نهج البلاغه، جمله 371.
7 ـ شرح نهج البلاغه، علاّمه خويى، جلد 4، صفحه 249.

####

▲خطبه چهل و ششم(1)

و من كلام له عليه السّلام

عند عزمه على المسير الى الشام و هو دعاء دعا به ربّه عند وضع رجله في الركاب

امام (عليه السلام) اين دعا را هنگامى كه پا را در ركاب گذاشت تا به سوى شام (براى خاموش كردن فتنه معاويه و شاميان گردنكش) برود تلاوت فرمود.

##### 1 ـ سند خطبه: اين سخن را بعضى از كسانى كه قبل از سيدرضى مى زيسته اند از آن حضرت (عليه السلام)نقل كرده اند، از جمله «نصربن مزاحم» در كتاب صفين، و بعضى از مورخان نوشته اند هنگامى كه امام (عليه السلام)مى خواست پا را در ركاب بگذارد و براى جنگ با معاويه از كوفه به سوى شام برود اين دعا را خواند.
همان گونه كه سيد رضى در ذيل اين كلام آورده است قسمت آغاز آن از رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) نقل شده، و اميرمؤمنان على (عليه السلام) آن را با جمله هاى پرمعناى ديگرى تكميل نموده است. «اعثم» كوفى نيز در كتاب الفتوح آن را ذكر كرده، «قاضى نعمان مصرى» اين دعا را با اضافات و تفاوتهايى در كتاب دعائم الاسلام آورده و مى گويد امام (عليه السلام) به هر سفرى مى رفت اين دعا را تلاوت مى فرمود. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 12).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه يا صحيح تر اين دعا، در عين كوتاهى نكته هاى جالب و عميقى در بردارد، اولا تمام مشكلاتى را كه در اين سفر محتمل بوده، امام (عليه السلام) تحت سه عنوان بيان كرده، و از آنها به خدا پناه مى برد، سپس خداوند را به عنوان يار همسفر، و جانشين در ميان بازماندگان و خانواده، توصيف مى كند كه بمنزله دليلى است بر بخش اوّل دعا توصيفى كه براى غير خدا متصور نيست، و تنها احاطه ذات پاكش بر همه كائنات اين معنى را محقّق مى كند.

* * *

####

▲متن و ترجمه

أَللَّهُمَّ إِنَّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ وَعَثَاءِ السَّفَرِ وَ كَآبَةِ الْمُنْقَلَبِ وَ سُوءِ الْمَنْظَرِ فِي الاَْهْلِ وَ الْمَالِ وَ الْوَلَدِ، أَللَّهُمَّ أَنْتَ الصَّاحِبُ فِي السَّفَرِ، وَ أَنْتَ الْخَلِيفَةُ فِي الاَْهْلِ، وَ لاَيَجْمَعُهُما غَيْرُكَ، لاَِنَّ الْمُسْتَخْلَفَ لاَيَكُونُ مُسْتَصْحَباً، وَالمُسْتَصْحَبُ لاَيَكُونُ مُسْتَخْلَفاً!

### ترجمه

بار الها من از رنج و مشقّت اين سفر، و بازگشت پر اندوه از آن، و مواجه شدن با منظره ناخوشايند در خانواده و مال و فرزند، به تو پناه مى برم، خداوندا! تو در سفر همراه مايى، و نسبت به بازماندگان ما در وطن سرپرست و نگاهبانى، و جمع ميان اين دو را هيچ كس جز تو نمى تواند، زيرا آن كس كه سرپرست بازماندگان است، همسفر نتواند بود، و آن كس كه همسفر است جانشينى انسان را (در خانه و خانواده اش) نمى تواند برعهده گيرد (آرى تنها تويى كه قادر بر هر دو هستى)!

▲شرح و تفسير

▲خداوندا از رنج سفر به تو پناه مى برم!

بى شك مردان خدا و اولياءالله در همه حال متوجه خدا بوده اند، ولى در مشكلات و حوادث مهم و پيچيده توجّه بيشترى به ذات پاك او داشته اند، و كار خود را در اين گونه موارد با دعا و توسل به ذات پاكش شروع مى كردند كه هم راهگشا بود، و هم مايه قوّت قلب و آرامش روح و اعتماد به نفس!

امام (عليه السلام) كه پيشواى اين خيل عظيم بود به هنگامى كه پا در ركاب گذاشت تا عازم ميدان صفّين شود، به پيشگاه خداوند چنين عرضه داشت:

«بارالها من از رنج و مشقّت اين سفر، و بازگشت پر اندوه از آن، و مواجه شدن با منظره ناخوشايند در خانواده و مال و فرزند، به تو پناه مى برم».

«أللَّهُمَّ إِنَّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ وَعَثَاءِ(1) السَّفَرِ وَ كَآبَةِ(2) الْمُنْقَلَبِ(3) وَ سُوءِ الْمَنْظَرِ فِي الاَْهْلِ وَ الْمَالِ وَ الْوَلَدِ».

در واقع آنچه فكر يك مسافر را به خود مشغول مى دارد سه چيز است كه امام(عليه السلام)در اينجا به هر سه اشاره فرموده است:

نخست مشكلات سفر است كه با تعبير به «وَعْثاءِ السَّفَر» به آن اشاره شده است. دوم چگونگى بازگشت است كه آيا انسان پيروزمند و با دست پرباز مى گردد و يا شكسته حال و با دست خالى كه با تعبير «وَ كَآبَةِ الْمُنْقَلَبِ» به آن اشاره شده است، و سوم نگرانيهاى مربوط به خانواده و خانه و اموال كه با تعبير «سُوءِ الْمَنْظَرِ فِي الاَْهْلِ وَ الْمالِ وَ الْوَلَدِ» ذكر شده است.

امام از تمام اين مشكلات و امور نگران كننده به خدا پناه مى برد، و حلّ همه آنها را از خدا مى خواهد.

سپس به نكته اى اشاره مى فرمايد كه مايه دلگرمى دعاكنندگان و متوسّلان به درگاه خداست، عرض مى كند: «خداوندا! تو در سفر همراه مايى، و نسبت به بازماندگان ما در وطن، سرپرست و نگاهبانى، و جمع ميان اين دو را هيچ كس جز تو نمى تواند داشته باشد» (أَللَّهُمَّ أَنْتَ الصَّاحِبُ في السَّفَرِ، وَ أَنْتَ الْخَلِيفَةُ فِي الاَْهْلِ، وَ لاَيَجْمَعُهُما غَيْرُكَ).

آرى تنها خداست كه ذات پاكش از زمان و مكان منزّه است، و در عين حال احاطه به تمام مكانها و زمانها دارد، جايى به او نزديكتر از جاى ديگرى نيست، و به همين دليل هم در سفر با ماست و هم در حضر با زن و فرزندان و بستگان و دوستان ما و چه جالب است كه زمام زندگى خود را به دست كسى بسپاريم كه بر تمام شؤون زندگى ما احاطه دارد، همه جا با ماست و همه جا با افراد مورد علاقه ما.

و در آخرين جمله هاى اين دعا، دليل اين موضوع را كه هيچ كس جز خدا نمى تواند ميان اين دو حالت را جمع كند، چنين بيان مى فرمايد: «زيرا آن كس كه سرپرست بازماندگان است همسفر نتواند بود، و آن كس كه همسفر است جانشينى انسان را (در خانه و خانواده اش) نمى تواند برعهده گيرد» (لاَِنَّ الْمُسْتَخْلَفَ لاَيَكُونُ مُسْتَصْحَباً، وَالمُسْتَصْحَبُ لاَيَكُونُ مُسْتَخْلَفاً!).

آرى تمام مخلوقات مادى مكان دارند، و به همين دليل بودن آنها در يك جا مانع از بودن در جاى ديگر است، اين به خاطر محدوديت وجودى آنهاست، تنها وجود نامحدود پروردگار متعال است كه نه مكان دارد و نه جهت، نه گذشته و حال و آينده، زمين و آسمان، و دور و نزديك و درون و برون نزد او برابر است، همان گونه كه خودش فرموده (وَ هُوَ مَعَكُمْ أيْنَمَا كُنْتُمْ).(4)

«او با شماست هر جا باشد» و (فَاَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ)(5) «به هر طرف رو كنيد رو به سوى او مى كنيد».

مرحوم سيد رضى در پايان اين سخن مى گويد: «قسمت نخستين اين كلام از رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) نقل شده، و اميرمؤمنان على (عليه السلام) آن را با جمله هايى فصيح و بليغ تكميل فرموده است و آن جمله ها از «لايَجْمَعُهُما غَيْرُكَ» تا پايان اين كلام مى باشد.

##### 1 ـ «وَعَثاء» از ماده «وعث» (بر وزن درس) به معنى شنهاى نرمى است كه پاى انسان در آن فرو مى رود و انسان را از راه باز مى دارد و او را به زحمت مى افكند و از همين رو به زن چاق و فربه «وعثه» گفته مى شود چرا كه بر اثر سنگينى به راحتى قادر به حركت نيست!
2 ـ «كَابة» به معنى ناراحتى و بدحالى و شكسته بالى است، و لذا به افراد شكسته بال و ناراحت كئيب گفته مى شود.
3 ـ «مُنْقَلِب» از ماده «قلب» در اينجا به معنى بازگشت است، اين واژه هم مى تواند اسم مصدر باشد و هم اسم مكان و زمان، و در اينجا معنى اسم مصدر مناسب تر است.
4 ـ سوره حديد، آيه 4.
5 ـ سوره بقره، آيه 115.

####

###

▲نكته

▲فلسفه دعا

كسانى كه با منابع اسلامى سر و كار دارند به اين نكته واقفند كه دعا و نيايش در تعليمات اسلام جايگاه ويژه اى دارد، تا آنجا كه قسمت عمده عبادات اسلامى را دعا و نيايش تشكيل مى دهد، به گونه اى كه روح عبادت دعا شمرده شده است همان گونه كه در حديثى از پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) مى خوانيم: «اَفْزَعُوا اِلَى اللهِ عَزَّوَجَلَّ فِي حَوائِجِكُمْ، وَ الْجَاؤُوا اِلَيْهِ فِي مُلِمَّاتِكُمْ، وَ تَضَرَّعُوا اِلَيْهِ، فَاِنَّ الدُّعاءَ مُخُّ الْعِبادَةِ!»; «در حوائج خود و به هنگام بروز مشكلات از خداوند مدد بطلبيد، و در سختيها به او پناه ببريد، و در پيشگاه او تضرع و دعا كنيد، چرا كه دعا روح و مغز عبادت است».(1)

در حديث ديگرى دعا به عنوان اسلحه مؤمن، و ستون خيمه دين، و نور آسمانها و زمين، معرفى شده است، (قالَ رَسُولُ اللهِ (صلى الله عليه وآله وسلم): اَلدُّعاءُ سِلاحُ الْمُؤْمِنِ، وَ عَمُودُ الدّينِ، وَ نُورُ السَّمواتِ وَ اَلاَْرْضِ).(2)

و امير مؤمنان على (عليه السلام) مى فرمايد: «اَلدُّعاءُ مَفاتِيحُ النَّجاحِ، وَ مَقالِيدُ الْفَلاحِ»; «دعا كليد پيروزى و وسيله رستگارى است».(3)

اين مسأله به قدرى مهم است كه قرآن مجيد با صراحت مى گويد: (قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ)(4); «بگو پروردگارم به شما اعتنايى نمى كند اگر دعاى شما نباشد». ولى با اين حال بعضى از ناآشنايان به فلسلفه دعا خرده گيريهايى در اين زمينه دارند.

1 ـ گاه مى گويند: دعا با روح رضا و تسليم در برابر اراده خداوند نمى سازد، ما بايد تسليم اراده او باشيم و هر چه او مى پسندد همان را بپسنديم!

2 ـ دعا يكى از عوامل تخدير و كند شدن چرخهاى فعاليت و تلاش و كوشش است، چرا كه مردم اين امور را رها مى كنند و به سراغ دعا مى روند!

3 ـ اضافه بر همه اينها، ما چگونه مى توانيم با دعا مقدّرات الهى را تغيير دهيم، اگر در علم خدا مقدّر شده حادثه اى رخ دهد، با دعاى ما تغيير نمى كند، و اگر مقدّر شده واقع نشود با دعاى ما واقع نمى شود، و به تعبير ساده، دعا نوعى فضولى در كار خداست، او هر چه مصلحت است انجام مى دهد و نيازى به دعاى ما نيست؟!

ولى اگر مفهوم واقعى دعا و فلسفه نيايش روشن شود جايى براى اين گفتگوها باقى نمى ماند.

مفهوم صحيح دعا اين است كه ما منتهاى تلاش و كوشش خود را انجام دهيم، و آنچه را از توان ما بيرون است به لطف خدا بسپاريم، و با دعا حلّ مشكل را از او بخواهيم، و به مضمون (أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ اِذا دَعاهُ وَ يَكْشِفُ السُّوءَ)(5); به هنگام اضطرار و عقيم ماندن تلاشها و كوششها به در خانه خدا برويم و دست به دعا برداريم، به همين دليل در روايات اسلامى تصريح شده است. آنهايى كه بر اثر تنبلى و كوتاهى و ندانم كارى گرفتار محروميت مى شوند، دعايشان مستجاب نخواهد شد. جوان تنبلى كه تن به كار نمى دهد دعايش درباره وسعت روزى به اجابت نمى رسد، و همچنين طلبكارى كه مقدار قابل توجّهى از مال و ثروت خود را به كسى داده و شاهد و سندى نگرفته و شخص بدهكار انكار كرده است دعاى او در اين زمينه مستجاب نيست! خلاصه اين كه ندانم كارى ها و تنبلى ها با دعا حل نخواهد شد.

با توجه به اين نكته دعا نه تنها عامل تخدير نيست، بكله عامل حركت و تلاش تا آخرين حدّ توان است (دقّت كنيد).

اما اين كه گفته مى شود دعا مقدّرات الهى را تغيير نمى دهد، پاسخش روشن است، دعا سبب افزايش قابليت و شايستگى انسان مى شود زيرا به درِ خانه خدا مى رود، دل و جان خود را به نور معرفت او صفا مى بخشد، از گناه خود توبه مى كند، چرا كه توبه يكى از شرايط قبولى دعا است، و با اين امور قابليت بيشترى براى لطف پروردگار مى يابد، و مشمول عنايت تازه اى مى شود، زيرا خداوند مقدر كرده آنها كه شايسته ترند بهره بيشترى از لطف و عنايت او داشته باشند.

به تعبير ديگر، خداوند نعمتها و بركاتى دارد كه شامل حال بندگانش مى شود اما مشروط به شرايطى است يكى از شرايط آن است كه به در خانه او بروند و دست به دعا بردارند روح خود را پاك كنند و به او نزديك شوند، بنابراين در پرتو دعا شرايط رحمت الهى حاصل مى شود و باران لطف او ريزش مى كند.

از آنچه در بالا گفته شد پاسخ اين ايراد كه دعا با روح تسليم و رضا سازگار نيست، نيز روشن مى شود، چرا كه دعا تأكيدى است بر تسليم و رضا چون خدا مى خواهد از طريق دعا بندگانش به او نزديك شوند، و در پرتو قرب به ذات پاك او مشمول بركات و رحمت و عنايت بيشترى گردند، و به همين دليل بارها و بارها در آيات و روايات دعوت به دعا شده است.

كوتاه سخن اين كه دعا آثار تربيتى فراوانى در انسان دارد، روح و جان او را مى سازد، و زنگار جهان ماده را از او دور مى كند، او را به ذات پاك خدا، به نيكى ها و پاكى ها و صفات برجسته انسانى نزديك مى سازد، و راهى است براى كسب قابليت بيشتر براى تحصيل سهم افزونترى از فيض بى پايان پروردگار!

تأثير دعا و نيايش در پرورش روح آدمى در عصر ما وارد مرحله تازه اى شده است، و حتى پزشكان و روانشناسان جديد، بااهميت زيادى از آن ياد مى كنند و آن را دريچه اى براى حل مشكلات مى دانند كه با ذكر يك نمونه از آن، اين سخن را پايان مى دهيم.

طبيب و روانشناس مشهور فرانسوى «آلكسيس كارل» در كتاب مشهورش به نام «نيايش» چنين مى نويسد:

«نيايش در همان حال كه آرامش را پديد آورده است در فعاليتهاى مغزى انسان يك نوع شكفتگى و انبساط باطنى پديد مى آورد و گاهى روح قهرمانى و دلاورى را تحريك مى كند، نيايش خصائل خويش را با علامات بسيار مشخص و منحصر به فرد نشان مى دهد. صفاى نگاه، متانت رفتار، انبساط و شادى درونى، چهره پر از يقين، استعداد هدايت، و نيز استقبال از حوادث، اينها است كه از وجود يك گنجينه پنهان در عمق روح ما حكايت مى كند، و تحت اين قدرت حتى مردم عقب مانده و كم استعداد نيز مى توانند نيروى عقلى و اخلاقى خويش را بهتر به كار بندند و از آن بيشتر بهره گيرند; امّا متأسفانه در دنياى ما كسانى كه نيايش را در چهره حقيقيش بشناسند بسيار كمند»!(6)

به هر حال دعا و نيايش در هر زمان خوب و سازنده است، ولى به هنگام انجام كارهاى مهم كه انسان نياز به نيرو و توان بيشترى دارد از اهميت ويژه اى برخودار است.

به همين دليل اولياءالله همواره در كارهاى مهم دست به درگاه پروردگار برمى داشتند، و با دعا و ياد او توان و نيرو مى گرفتند، و با توكل بر ذات پاكش آرام مى يافتند، و بدون ترس و واهمه از عظمت مشكلات به جنگ آنها مى رفتند، چرا كه مى دانستند هر مشكلى در برابر اراده حق سهل و آسان است.

مخصوصاً به هنگام مسافرتها به ويژه سفرهاى خوفناك، دعاى خود و دوستانشان بدرقه راهشان بود، و اگر مى بينيم امام اميرمؤمنان على (عليه السلام) نيز به هنگام حركت به صفّين طبق گفتار بالا به خدا پناه مى برد، و دعا مى كند در واقع به سنت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم) و انبياء پيشين عمل فرموده است.

هنگامى كه نوح در آن طوفان هولناك سوار بر كشتى شد، مأموريت پيدا كرد كه رو به درگاه خدا آورد و براى نجات خود از او كمك بگيرد: «(فَاِذَا اسْتَوَيْتَ اَنْتَ وَ مَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ فَقُلِ الْحَمْدُللهِِ الَّذِي نَجّانا مِنَ الْقَوْمِ الظّالِمْينَ، وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنى مُنْزَلا مُبارَكاً وَ اَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلينَ); هنگامى كه تو و همه كسانى كه با تو هستند سوار كشتى شديد بگو ستايش براى خدايى است كه ما را از قوم ستمگر رهايى بخشيد، و بگو: پروردگارا! ما را در منزلگاهى پر بركت فرود آر، و تو بهترين فرود آورندگانى».(7)

و هنگامى كه موسى (عليه السلام) از ترس مأموران خونخوار فرعون از مصر بيرون آمد و به سوى مدين حركت كرد گفت: اميدوارم پروردگارم مرا به راه راست هدايت كند» (وَ لَمّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْيَنَ قالَ عَسى رَبِّي اَنْ يَهْدِيَنِي سَواءَ السَّبيلِ).(8)

و هنگامى كه بر دروازه مدين به يارى دختران شعيب برخاست و گوسفندان آنها را آب داد، در سايه اى قرار گرفت و عرض كرد: «پروردگارا! هر خير و نيكى بر من فرستى به آن نيازمندم» (رَبِّ اِنّي لِما أَنْزَلْتَ اَلَّيَ مِنْ خَيْر فَقيرٌ)(9).

پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) نيز به هنگام ترك مكه در سفر تاريخى هجرت به مدينه، سفرى كه بسيار مخاطره آميز و هولناك بود، در حالى كه از مفارقت مكه و خانه خدا سخت ناراحت بود، و در دل آرزو مى كرد كه به آن بازگردد بشارت بازگشت به آن سرزمين را از وحى آسمانى دريافت داشت و آيه زير بر او نازل شد: (اِنَّ الَّذي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرآنَ لَرَآدُّكَ اِلى مَعاد); همان كسى كه قرآن را بر تو فرض كرده، تو را به جايگاه و زادگاهت بازمى گرداند.(10) اين تعبير نشان مى دهد كه او در اين حال دست به دعا برداشته بود، و يا حالت دعا داشت كه اجابت آن از سوى حق رسيد. در روايات اسلامى نيز دستور به دعاهايى به هنگام سفر داده شده است.(11)

اين سخن را با جمله اى از دعاى على (عليه السلام) به هنگام حركت از كوفه به شام پايان مى دهيم: در بعضى از روايات آمده است هنگامى كه پاى مباركش را در ركاب نهاد «بسم الله» گفت، و هنگامى كه بر پشت مركب سوار شد فرمود: (سُبْحانَ الَّذي سَخَّرَ لَنا هَذَا وَ ما كُنّا لَهُ مُقْرِنْينَ وَ اِنّا اِلى رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ); پاك و منزّه است خداوندى كه اين مركب را مسخّر ما فرمود وگرنه ما توانايى تسخير آن را نداشتيم و ما به سوى پروردگارمان بازمى گرديم(12)، سپس دعايى را كه در خطبه مورد بحث آمده تلاوت فرمود.

* * *

##### 1 ـ بحارالانوار، جلد 90، صفحه 302.
2 ـ اصول كافى، جلد 2، صفحه 468، حديث 1.
3 ـ بحارالانوار، جلد 90، صفحه 341 و اصول كافى، جلد 2، صفحه 468.
4 ـ سوره فرقان، آيه 77.
5 ـ سوره نمل، آيه 62.
6 ـ كتاب نيايش.
7 ـ سوره مؤمنون، آيه 28 ـ 29.
8 ـ سوره قصص، آيه 22.
9 ـ سوره قصص، آيه 24.
10 ـ سوره قصص، آيه 85.
11 ـ به كتاب وسائل جلد 8، صفحه 275 و 281 مراجعه فرماييد.
12 ـ سوره زخرف، آيات 12 ـ 13 ـ 14.

####

▲خطبه چهل و هفتم(1)

من كلام له عليه السّلام

فى ذكر الكوفة

##### 1 ـ سند خطبه: از جمله كسانى كه قبل از شريف رضى مى زيسته اند و اين خطبه را نقل كرده اند ابن الفقيه در كتاب «البلدان» است منتهى در روايت او از اميرمؤمنان على (عليه السلام) اين سخن خطاب به «بصره و كوفه» ذكر شده است ولى اين مقدار تفاوت ضررى به اصل مطلب نمى زند. بعد از سيد رضى نيز «زمخشرى» در «ربيع الابرار» در باب «البلاد و الديار» آن را آورده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 15).

###

###

▲خطبه در يك نگاه

اين سخن را امام (عليه السلام) به عنوان دو پيشگويى مهم درباره كوفه، يا كوفه و بصره، بيان فرموده است: نخست به حوادث بسيار ناگوار و تكان دهنده اى كه از سوى ستمگران بيرحم براى كوفه و مردمش پيش مى آيد اشاره مى كند، و ديگر اين كه سرانجام آن جبّاران را كه گرفتار عواقب سوء اعمال خود خواهند شد و به سزاى اعمالشان خواهند رسيد شرح مى دهد.

* * *

▲متن و ترجمه

كَأَنّي بِكِ يَا كُوفَةُ تُمَدِّينَ مَدَّ الاَْدِيمِ الْعُكَاظِيِّ تُعْرَكِينَ بِالنَّوَازِلِ وَ تُرْكَبِينَ بِالزَّلاَزِلِ وَ إِنّي لاََعْلَمُ أَنَّهُ مَا أَرَادَ بِكِ جَبَّارٌ سُوءاً إِلاَّ ابْتَلاَهُ اللهُ بِشَاغِل وَ رَمَاهُ بِقَاتِل.

### ترجمه

اى كوفه گويا تو را مى نگرم كه همانند چرمهاى بازار عكاظ كشيده مى شوى! زير پاى حوادث لگدكوب و پايمال خواهى شد! و پيشامدهاى تكان دهنده اى تو را فرامى گيرد و من به خوبى مى دانم هر ستمگرى قصد سوء درباره تو كند خداوند او را گرفتار مى سازد و به خودش مشغول مى كند و به دست قاتلى مى سپاردش.

▲شرح و تفسير

▲پيشگويى از آينده كوفه

چنانكه گفته شد امام (عليه السلام) اين سخن را خطاب به «كوفه» (و به روايت ديگرى به كوفه و بصره) بيان مى فرمايد، و مى گويد: «اى كوفه! گويا تو را مى نگرم كه همانند چرمهاى بازار عكاظ كشيده مى شوى!» (كَأَنّي بِكِ يَا كُوفَةُ تُمَدِّينَ مَدَّ الاَْدِيمِ(1)الْعُكَاظِيِّ(2)).

«عُكَاظ» نام بازارى بوده است در نزديكى مكّه (و به گفته بعضى در ميان مكه و طائف) كه در هر سال مردم جزيرة العرب از نقاط مختلف به مدت يك ماه (و به گفته بعضى به مدت بيست روز) در آنجا اجتماع مى كردند، و متاعهاى خود را به مشتريان عرضه مى داشتند، و در ضمن اشعار فراوانى مى خواندند و قبائل عرب هر كدام از اين طريق به تفاخر و تبليغ قبيله خود مى پرداختند، و طبعاً مفاسد زيادى نيز در آنجا به بار مى آمد، و به همين دليل وقتى كه اسلام آمد برنامه بازار عكاظ برچيده شد.

در اين كه منظور از اين جمله، حوادث دردناكى است كه امام (عليه السلام) براى كوفه پيش بينى مى فرمود، يا گسترش و توسعه كوفه است، دو تفسير وجود دارد. تفسير اوّل را غالب مفسران نهج البلاغه پذيرفته اند، و تفسير دوم را اندكى ذكر كرده اند، ولى صحيحتر به نظر مى رسد، چرا كه كشيدن چرم عكاظى را كنايه از حوادث تلخ و دردناك گرفتن چندان مناسب به نظر نمى رسد، اما اين تعبير را كنايه از گسترش فوق العاده كوفه گرفتن مناسبتر است.

قابل توجه اين كه چرم عكاظى هم گسترده بود، و هم زيبا و جالب و از چرمهاى مرغوب در ميان عرب محسوب مى شد كه مى تواند اشاره به آبادى و زيبايى كوفه در زمانهاى آينده نسبت به زمان حضرت (عليه السلام) بوده باشد.

بعضى نيز گفته اند اين جمله اشاره به اين است كه در آينده كوفه به بخشها و قطعات متعدّدى تجزيه مى شود، همان گونه كه چرمهاى عكاظى را براى بريدن و قطعه قطعه كردن مى كشند و مى گسترانند.

به هر حال امام (عليه السلام) مى افزايد: «اى كوفه زير پاى حوادث لگدكوب و پايمال خواهى شد و پيشامدهاى تكان دهنده تو را فرامى گيرد».

(تُعْرَكِينَ(3) بِالنَّوَازِلِ(4) وَ تُرْكَبِينَ بِالزَّلاَزِلِ); شبيه همين تعبير در خطبه 108 نيز آمده است، آنجا كه مى فرمايد: (تَعْرُكُكُمْ عَرْكَ اَلاَْدِيمِ) يعنى بنى اميّه بر شما چيره مى شوند و همچون چرمى شما را به هم پيچيده و لگدمال مى كنند.

و در پيش بينى دوم (و به احتمال سوم) مى فرمايد: «من به خوبى مى دانم كه هر ستمگرى قصد سوء درباره تو داشته باشد خداوند او را گرفتار مى سازد و به خودش مشغول مى كند و به دست قاتلى مى سپاردش» (وَ إِنّي لاََعْلَمُ أَنَّهُ مَا أَرَادَ بِكِ جَبَّارٌ سُوءاً إِلاَّ ابْتَلاَهُ اللهُ بِشَاغِل وَ رَمَاهُ بِقَاتِل).

تعبير به (اِبْتَلاهُ اللهُ بِشاغِل) مى تواند اشاره به بيماريهاى سخت و دردناكى باشد كه ظالمان را از درون به خود مشغول مى سازد، و از غير خود بيگانه مى كند، همان گونه كه (وَ رَماهُ بِقاتِل) اشاره به حوادثى است كه از برون بر سر انسان مى تازد و او را هدف قرار داده يا به قتل مى رساند.

آنچه امام (عليه السلام) در اين خطبه درباره كوفه پيش بينى فرمود دقيقاً تحقّق يافت و كوفه بعد از امام (عليه السلام) بسيار گسترش يافت و هميشه مركز آشوبها و فتنه ها و حوادث تكان دهنده بود، بسيارى از جبّاران براى تسخير كوفه و در هم كوبيدن آن قد علم كردند، ولى خداوند هر يك از آنها را به بلايى گرفتار كرد، و شرّ آنها را دفع نمود و شايد اين امر به خاطر آن بود كه كوفه هميشه مركزى بود براى گروهى از مؤمنان مخلص و شيعيان فداكار و باوفاى على بن ابى طالب (عليه السلام)، هر چند منافقان هم در آن كم نبودند.

و به همين دليل در روايات متعدّدى به فضيلت كوفه و اهل آن اشاره شده است.

از جمله كسانى كه در فاصله كوتاهى بعد از اميرمؤمنان على (عليه السلام) قصد تخريب كوفه را داشتند «زياد بن ابيه» بود. در بعضى از روايات آمده است، هنگامى كه او بر منبر قرار گرفت، و شروع به خطبه خواندن كرد گروهى از مردم كوفه سنگريزه به سوى او پرتاپ كردند، او عصبانى شد و دست هشتاد نفر را قطع كرد و تصميم گرفت خانه هاى آنها را ويران كند و نخلهايشان را بسوزاند، مردم را در مسجد جمع كرد و دستور داد از على (عليه السلام) برائت جويند و چون مى دانست آنها چنين كارى نخواهند كرد، همين را بهانه اى براى كشتن مردم و ويران كردن شهر قرار داد، ولى در همين ميان پيكى از جانب او آمد و به مردم خبر داد كه امروز من گرفتار شده ام به منازل خود بازگرديد، و اين بدان خاطر بود كه بيمارى طاعون بر او مسلّط شد، و فرياد مى زد نيمى از بدن من آتش گرفته است، و همچنان اين سخن را تكرار مى كرد تا جان داد!(5)

از كسانى كه كوفه را آماج حملات خود قرار دادند و به زور بر آن چيره شدند فرزند او «عبيدالله بن زياد» و «حجّاج بن يوسف ثقفى» بودند كه هر كدام گرفتار عاقبت سوء اعمال خود شدند، و به طرز فجيعى جان دادند. معروف اين است كه ابن زياد از فرزندان نامشروع بود، و مادرش مرجانه زن آلوده اى بود و به خاطر همين او را به نام مادرش مى خواندند و به او ابن مرجانه مى گفتند. در سال 28 يا 29 هجرى متولد شد و در 32 سالگى به حكومت بصره و كوفه از سوى بنى اميه منصوب شد، و بعد از جناياتى كه در كربلا مرتكب شد، مردم كوفه را سخت تحت فشار قرار داد، ولى چيزى نگذشت كه با قيام مختار به دست ابراهيم بن مالك اشتر در حالى كه 39 ساله بود كشته شد، و مختار سر او را خدمت امام على بن الحسين(عليه السلام) فرستاد، هنگامى كه سر او را خدمت امام (عليه السلام) آوردند حضرت مشغول غذا خوردن بود، سجده شكر به جا آورد و فرمود: آن روز كه ما را بر ابن زياد وارد كردند غذا مى خورد در حالى كه سر پدر من در برابر او بود، من از خدا تقاضا كردم كه از دنيا نروم تا سر او را در مجلس غذاى خود مشاهده كنم!(6)»

سومين جبارى كه بر كوفه مسلط شد و ظلم فراوان كرد، و سرانجام به عذاب دردناكى مبتلا گشت، و به وضع بسيار دردناك و عبرت آميزى جان داد حجّاج بن يوسف ثقفى بود. او كه از طرف عبدالملك مروان به عنوان والى كوفه برگزيده شد، جناياتى مرتكب شد كه در تاريخ بشريت نه قبل و نه بعد از او شبيه و مانند نداشته است. در مورد جنايات او مطالبى نوشته اند كه انسان از شنيدن آنها نيز وحشت مى كند، تا چه رسد به ديدن و مى توان گفت جنايات او نوعى مجازات الهى براى مردمى بود كه نسبت به على (عليه السلام) و فرزندانش امام حسن (عليه السلام) و امام حسين (عليه السلام) چنان بىوفايى كردند كه سابقه نداشت.

ولى اين مسأله هرگز چيزى از بار سنگين مسؤوليت الهى او نمى كاست، و به همين دليل به دردناكترين وضعى در سن پنجاه و چهار سالگى از دنيا رفت، و پايان زندگى ننگين او درس عبرتى براى همگان و تأكيدى بر فرمايش مولاى متقيان (عليه السلام)در خطبه بالا شد.

او كه به گفته خودش از ريختن خون مردم لذّت مى برد، و به دنبال كارها و جنايات بى سابقه اى مى گشت، و صد و بيست هزار نفر را در دوران عمر ننگينش با شكنجه به قتل رسانيد، و در هنگام مرگش پنجاه هزار مرد و سى هزار زن در زندانش به بدترين وضعى در ميان مرگ و زندگى دست و پا مى زدند; سرانجام به بيمارى «آكله» و نوعى جذام كه از درون معده گوشتهاى او را متلاشى مى كرد گرفتار شد! بيمارى درونى او به قدرى شديد شد كه اَطبّا او را جواب كردند، از سوى ديگر سرما و لرز شديدى بر او مسلّط گشت، به گونه اى كه منقلهاى پر از آتش را در اطراف او قرار مى دادند و به پوست بدن او نزديك مى كردند كه نزديك بود بدن او بسوزد، ولى باز از سرما فرياد مى كشيد.

مى گويند: حجّاج در اين حالت به «حسن بصرى» شكايت كرد و راه چاره اى از او خواست حسن به او گفت: من به تو گفتم متعرّض صالحان مشو امّا تو لجاجت كردى (و اين نتيجه اعمال توست)! حجّاج گفت: من از تو تقاضا نكردم كه از خدا بخواهى مرا شفا بدهد، از خدا بخواه هر چه زودتر مرگ مرا برساند، تا از اين عذاب هولناك راحت شوم.(7)

ديدى كه خون ناحق پروانه شمع را *** چندان امان نداد كه شب را سحر كند!

##### 1 ـ «اديم» در اصل به معنى پوسته و ظاهر هر چيزى است، و بيشتر به چرم اطلاق مى شود، و قسمت روى زمين را «ادمة الأرض» مى نامند، و گفته اند آدم بدين جهت آدم ناميده شد كه از خاكهاى روى زمين آفريده شد و «ادام» به چيزى مى گويند كه به روى نان مى مالند و مى خورند (نان خورشت).
2 ـ «عكاظ» چنانكه در بالا گفته شد نام بازار معروفى است كه عرب در عصر جاهليت در نزديكى مكه داشت، و هر سال در آن اجتماع عظيمى مى شد، اين واژه از ماده «عكظ» (بر وزن عكس) به معنى كوبيدن، پايمال كردن و تفاخر نمودن است، و از آنجا كه يكى از كارهاى عرب جاهلى در بازار عكاظ، تفاخرهاى قبيله اى بود كه گاه به درگيريهاى خونين كشيده مى شد آن محل را «عكاظ» ناميدند.
3 ـ «تعركين» از ماده «عرك» (بر وزن درك) به معنى مالش دادن و پايمال كردن است.
4 ـ «نوازل» جمع «نازله» به گفته لسان العرب به معنى حادثه شديدى است كه بر قوم و يا ملتى فرود مى آيد.
5 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 3، صفحه 199.
6 ـ دائرة المعارف الشيعية العامة.
7 ـ مروج الذهب، جلد 3، صفحه 132 و دائرة المعارف الشيعية العامة، جلد 7، صفحه 516.

###

###

▲نكته

▲دو ديدگاه مختلف درباره كوفه!

در خطبه هاى نهج البلاغه تعبيرهاى گوناگونى درباره كوفه و مردم آن ديده مى شود، در بعضى از موارد مانند خطبه بالا كوفه به عنوان يك جايگاه مقدس معرفى شده كه آبستن حوادث سخت و ناگوارى است، ولى خداوند اين كانون مقدس را از شرّ جباران روزگار حفظ مى كند، در حالى كه در بعضى ديگر از خطبه هاى نهج البلاغه مذمّت كوفه به خوبى آشكار است; مانند خطبه 25 كه امام خطاب به كوفه مى فرمايد: «اگر تنها تو با اين همه طوفانها باشى چهره ات زشت باد!» اِنْ لَمْ تَكُوني اِلاّ اَنْتِ تَهُبُّ اَعاصيرُكِ فَقَبَّحَكِ اللهُ).

از بسيارى از روايات اسلامى مدح كوفه استفاده مى شود، از جمله در حديثى از اميرمؤمنان على (عليه السلام) مى خوانيم كه فرمود: هذِهِ مَدْينَتُنا وَ مَحَلَّتُنا وَ مَقَرُّ شيعَتُنا»; «اينجا شهر ما، محلّه ما و كانون شيعيان ماست».(1)

و در حديث ديگرى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم كه درباره كوفه دعا مى فرمود و عرض كرد: «اَللّهُمَّ ارْمِ مَنْ رَماها وَ عادِ مَنْ عاداها!»; «خداوندا آن كس كه كوفه را هدف تيرهاى خود قرار دهد هدف قرار ده و آن كس كه با آن دشمنى كند با او دشمنى كن».

جمع ميان اين روايات چنين است كه كوفه ذاتاً مركز مقدّسى بود، و مردم شريفى از شيعيان خالص و وفادار به اهل بيت (عليه السلام) باايمان و تقوى در آن مى زيستند ولى بر اثر سيطره بنى اميه بر آن و فرستادن جاسوسان و مأموران خشن و ناپاك خويش، و دادن زمام امور به دست اين گونه افراد و بخشش بيت المال به نااهلان، فضاى كوفه را آلوده و مسموم ساختند، و بسيارى از مردم را از آيين تقوى و پاكى منحرف كردند. اگر از كوفه مدح شده به خاطر قداست ذاتى مردم آنجا است و اگر مذمّت شده به خاطر آلودگى هايى است كه بر اثر حكومت بنى اميه (چنان كه در بالا اشاره شد) پيدا كرد.

باز هم به مناسبتهاى ديگر در اين باره سخن خواهيم گفت: قبلا نيز در ذيل خطبه 25 اشاراتى به اين مسأله شد.

* * *

##### 1 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 3، صفحه 198.

####

▲خطبه چهل و هشتم(1)

عند المسير إلى الشام، قيل: إنَّه خطب بها و هو بالنخيلة خارجاً من الكوفة الى صفين.

گفته مى شود امام اين خطبه را هنگامى ايراد كرد كه در «نخيله» (لشكرگاه نزديك كوفه) بود و عزم ميدان صفّين را داشت.

##### 1 ـ سند خطبه: همانطور كه در بالا اشاره شد خطبه ناظر به يك سلسله دستورات جنگى است كه امام(عليه السلام) براى آماده ساختن لشكر خود صادر فرمود، در حالى كه در منزلگاه نخيله در خارج كوفه، عازم صفّين بود. در كتاب مصادر نهج البلاغه آمده است كه حضرت اين خطبه را در 25 شوال سال 37 هجرى هنگام عزيمت به صفّين ايراد فرمود، سپس مى افزايد: «گروهى از تاريخ نويسان و ارباب سير (طبق نقل ابن ابى الحديد) آن را در كتب خود نقل كرده اند از جمله نويسنده كتاب صفّين «نصر بن مزاحم» است كه آن را با مقدارى تفاوت ذكر كرده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 16)

###

###

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه در واقع داراى دو بخش است: بخش اوّل طبق معمول بسيارى از خطبه ها، حمد و ثناى الهى است در برابر نعمتهاى بى پايانش كه به بندگانش ارزانى داشته است، و امام (عليه السلام) با تعبيراتى بسيار زيبا و روح پرور از آنها ياد مى كند، و خدا را به خاطر آنها مى ستايد.

در بخش دوم لشكريان خود را از برنامه اى كه در پيش دارند آگاه مى سازد، و مسيرشان را به آنها نشان مى دهد كه از كجا بايد بگذرند تا به مقدمه لشكر كه از پيش فرستاده شده است بپيوندند.

سپس قبايلى را كه در اطراف دجله زندگى مى كنند بسيج نموده و به همراهى هم به سوى دشمن حركت كنند، ظاهراً امام (عليه السلام) مى خواهد به يارانش در نخيله، كه جمعيت زيادى نبودند، اين نكته را يادآور شود كه تنها شما نيستيد كه به سوى صفّين مى رويد، گروه زيادى در مسير راهند كه آنها را بسيج مى كنيم و به شما مى پيوندند و جزء عِدّه و عُدّه شما مى شوند.

توضيح اين كه حضرت (عليه السلام) مقدمه لشكر خود را به نقطه اى از ساحل فرات فرستاد و دستور داد آنجا بمانند تا امام (عليه السلام) با گروه ديگرى به آنجا برسد. سپس از فرات عبور كنند و ساكنان اطراف دجله را براى مبارزه با لشكر شام بسيج نمايند و هر سه گروه به سوى شاميان حركت كنند.

* * *

####

▲بخش اول

أَلْحَمْدُللهِِ كُلَّمَا وَقَبَ لَيْلٌ وَغَسَقَ، وَالْحَمْدُ للهِِ كُلَّمَا لاَحَ نَجْمٌ وَ خَفَقَ، وَالْحَمْدُللهِِ غَيْرَ مَفْقُودِ الاِْنْعَامِ، وَ لاَمُكَافَإِ الاِْفْضَالِ.

### ترجمه

ستايش مخصوص خداوند است، هر زمان شب فرا رسد و پرده ظلمت فرو افتد، و ستايش از آن پروردگار است هر زمان كه ستاره اى طلوع و غروب كند، و حمد ويژه خداوند است كه نعمتش هرگز پايان نمى پذيرد، و بخششهاى او را جبران نتوان كرد.

▲شرح و تفسير

▲ستايش چنين خداوندى را سزا است!

در بخش نخستين اين خطبه امام (عليه السلام) با تعبيرات تازه و پرمعنايى، به حمد و ثناى الهى مى پردازد، و به نكات جديدى اشاره كرده مى فرمايد: «ستايش مخصوص خداوند است هر زمان كه شب فرا رسد و پرده ظلمت فروافتد، و ستايش از آن پروردگار است هر زمان كه ستاره اى طلوع و غروب كند» (الْحَمْدُللهِِ كُلَّمَا وَقَبَ(1) لَيْلٌ وَغَسَقَ(2)، وَالْحَمْدُ للهِِ كُلَّمَا لاَحَ(3) نَجْمٌ وَ خَفَقَ(4)).

اين تعبيرات اشاره به دو نكته مى كند نخست اين كه حمد و ستايش ما دائمى و هميشگى است و همان گونه كه فرا رسيدن شب و فروافتادن پرده تاريكى به طور مرتّب تكرار مى شود و تا دنيا برپا است رفت و آمد شب و روز برقرار است حمد و سپاس ما نيز جاويدان مى باشد، و نيز طلوع و غروب ستارگان هميشگى است، همچون حمد و ستايش ما.

نكته ديگر اين كه تاريكى شب و طلوع و غروب ستارگان از نعمتهاى بزرگ پروردگار است. تاريكى شب به انسان بعد از كار سنگين روزانه آرامش و استراحت مى بخشد، نه تنها به خاطر اين كه مانع از فعاليتها است، بكله به خاطر اين كه نفس ظلمت و تاريكى آرام بخش و خواب آور است، و به همين دليل بهترين موقع براى خواب عميق و راحت، شبها و هنگام خاموش كردن چراغها است، قرآن مجيد در آيه 72 سوره قصص، به اين نكته اشاره كرده مى فرمايد: (قُلْ أَرَاَيْتُمْ اِنْ جَعَلَ اللهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً اِلَى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ اِلهٌ غَيْرُ اَللهِ يأتْيكُمْ بِلَيْل تَسْكُنُونَ فِيهِ اَفَلا تُبْصِرُونَ); بگو به من خبر دهيد اگر خداوند روشنايى روز را تا قيامت بر شما جاويدان كند، كدام معبود غير از خدا است كه شبى براى شما بياورد تا در آن آرامش يابيد، آيا نمى بينيد؟!

و در آيه بعد مى فرمايد: (وَ مِنْ رَحْمَتِةِ جَعَلَ لَكُمُ الَّيلَ وَ النَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ); از رحمت او است كه براى شما شب و روز قرار داد تا هم در آن آرامش داشته باشيد و هم براى بهره گيرى از فضل و روزى خدا تلاش كنيد (آرامش را در شب و تلاش را در روز قرار داد) شايد شكر نعمتهاى او را به جا آوريد.(5)

اين معنى در آيات متعدّد ديگرى از قرآن نيز وارد شده و آزمايشهاى علمى نيز نشان داده است كه بيدارى در شب و خواب در روز ضربه شديدى بر سلامت انسان مخصوصاً از نظر روانى وارد مى كند.

فايده طلوع و غروب ستارگان نيز بر كسى پوشيده نيست، چرا كه تنظيم اوقات، و پيدا كردن راه به سوى مقصود در درياها و صحراها، به وسيله ستارگان حاصل مى شود همان گونه كه در سوره انعام مى خوانيم: (وَ هُوَ الَّذي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ); «او كسى است كه ستارگان را براى شما قرار داد تا در تاريكى هاى بيابان و دريا به وسيله آنها راه را بيابيد»(6).

و در جاى ديگر مى فرمايد: (وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ);(7) آنها به وسيله ستارگان هدايت مى شوند.

آرى در آن روز كه وسايل راهيابى كنونى اختراع نشده بود مطمئن ترين وسيله براى كسانى كه از بيابانهاى بى نشانه و درياها عبور مى كردند، در روزها طلوع و غروب آفتاب بود، و در شبها ستارگان و به همين دليل راهيان برّ و بحر، فرد يا افراد آگاهى را از وضع نجوم همراه با خود داشتند، تا در بيابان و دريا راه را گم نكنند و اين كه در روايات پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) اهل بيت عصمت به «نجوم» تشبيه شده اند، نيز به خاطر همين است كه مردم به بركت آنها راه مستقيم حق را پيدا مى كنند، و از بيراهه ها در امان خواهند بود.

تكيه امام (عليه السلام) در ميان همه نعمتها بر تاريكى شب و طلوع و غروب ستارگان ممكن است مشتمل بر اين پيام نيز باشد كه با قيام شاميان خونخوار بر ضد حكومت امام (عليه السلام) دوران تاريكى براى مسلمانان فرا رسيد، و راه نجات در آن زمان تنها ستاره فروزان ولايت بود.

سپس امام (عليه السلام) به بخش ديگرى از اين ستايش پرداخته مى فرمايد: «حمد مخصوص خداوندى است كه نعمتش هرگز پايان نمى پذيرد، و بخششهاى او را جبران نتوان كرد!» (وَالْحَمْدُللهِِ غَيْرَ مَفْقُودِ الاِْنْعَامِ، وَ لاَمُكَافَإِ الاِْفْضَالِ)(8).

جمله اول در واقع اشاره به اين نكته است كه نعمت پروردگار در يك يا چند چيز خلاصه نمى شود، بلكه سر تا پاى ما را در تمام عمر فرا گرفته است، و جمله دوم ناظر به اين حقيقت است كه بندگان هرگز توانايى جبران نعمت هاى الهى را ندارند، چرا كه اوّلا او نيازى ندارد تا كسى بتواند نعمتش را جبران كند، و ثانياً توانايى بر شكر و ثناى او خود احسان و نعمت ديگرى است از سوى پروردگار چرا كه شكر سبب فزونى نعمت مى گردد، همان گونه كه در مناجاتهاى معروف امام على بن الحسين (عليه السلام)مى خوانيم: «فَكَيْفَ لِي بِتَحْصِيلِ الشُّكْرِ؟ وَ شُكْرِي اِيّاكَ يَفْتَقِرُ اِلَى شُكْر! فَكُلَّما قُلْتُ لَكَ الْحَمْدُ، وَجَبَ عَلَىَّ لِذلِكَ اِنْ اَقُوْلَ لَكَ الْحَمْدُ; چگونه مى توانم شكر تو را كنم حال آن كه توفيق بر شكرگزارى من نسبت به ذات مقدس تو نياز به شكر ديگرى دارد! پس هر زمان بگويم «لَكَ الْحَمْدُ» بر من واجب مى شود كه به خاطر اين موفقيت نيز بگويم «لَكَ الْحَمْدُ»! (به اين ترتيب هر چه به سوى شكر تو گام برمى دارم مديون نعمتهاى بيشترى مى شوم).(9)

بنابراين نهايت شكر ما آن است كه در پيشگاه پروردگار اظهار عجز كنيم.

در حديثى از امام صادق (عليه السلام) آمده است كه خداوند به موسى (عليه السلام) وحى فرستاد، اى موسى! حقّ شكر مرا ادا كن، عرض كرد پروردگارا! چگونه حق شكر تو را ادا كنم، در حالى كه هر شكرى به جا آورم مشمول نعمت تازه اى مى شوم؟!

خطاب آمد اى موسى اكنون حقّ شكر مرا ادا كردى، چرا كه مى دانى اين توفيق نيز از من است!»(10)

بنده همان بِه كه زتقصير خويش *** عذر به درگاه خدا آورد

ورنه سزاوار خداونديش *** كس نتواند كه بجا آورد

* * *

##### 1 ـ «غَسَقَ» به معنى شدّت ظلمت است و از آنجا كه شب هر چه به نيمه نزديك مى شود تاريكيش بيشتر مى شود، غَسَقَ كنايه از نيمه شب نيز مى باشد، به همين دليل مفسران گفته اند: اَقِمِ الصَّلواةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ اِلى غَسَقِ الَّيلِ، اشاره به چهار نماز ظهر و عصر و مغرب و عشاء مى كند، وَ قُرآنَ الْفَجْرِ، اشاره به نماز صبح است (سوره اسراء، آيه 78).
2 ـ «لاح» از ماده «لَوْح» به معنى آشكار شدن و درخشيدن است، و در مورد هر موجود صيقلى و درخشنده به كار مى رود. «لوح» نيز به صفحه سفيد رنگى مى گويند كه از چوب يا فلز ساخته شده باشد.
3 ـ «خَفَقَ» از ماده «خَفْق» و «خفوق» به معنى تزلزل و تحرّك است به همين جهت هنگامى كه ستاره و يا خورشيد و ماه غروب مى كند اين تعبير در مورد آنها به كار مى رود.
4 ـ «وَقَبَ» از ماده وَقْب گودال يا فرورفتگى در كوه يا زمين است، و هنگامى كه چيزى داخل گودالى شود يا در تاريكى فرو رود، از آن تعبير به «وَقَبَ» مى كنند، به همين جهت تعبير بالا براى وارد شدن شب به كار رفته است.
5 ـ سوره قصص، آيه 73.
6 ـ سوره انعام، آيه 97.
7 ـ سوره نحل، آيه 16.
8 ـ «افضال» به معنى احسان و نيكى كردن است، از ماده فضل.
9 ـ مناجاتهاى پانزده گانه، مناجات شاكرين ـ بحارالانوار، جلد 91، صفحه 146.
10 ـ بحارالانوار، جلد 13، صفحه 351، حديث 41.

####

▲بخش دوم

أَمّا بَعْدُ فَقَدْ بَعَثْتُ مُقَدِّمَتِي وَ أَمَرْتُهُمْ بِلُزُومِ هذَا الْمِلْطَاطِ حَتَّى يَأْتِيَهُمْ أَمْرِي وَ قَدْ رَأَيْتُ أَنْ أَقْطَعَ هذِهِ النُّطْفَةَ إِلَى شِرْذِمَة مِنْكُمْ مُوَطِّنِينَ أَكْنَافَ دَجْلَةَ، فَأُنْهِضَهُمْ مَعَكُمْ إِلَى عَدُوِّكُمْ وَ أَجْعَلَهُمْ مِنْ أَمْدَادِ الْقُوَّةِ لَكُمْ.

### ترجمه

اما بعد: پيشتازان لشكرم را از جلو فرستادم، و دستور دادم كنار فرات را رها نكنند (و همچنان پيش روند) تا دستور من به آنها برسد، و من خود تصميم گرفتم از فرات بگذرم، و به سوى گروهى از شما كه در اطراف دجله مسكن گزيده اند رهسپار شوم و آنها را بسيج كنم، تا با شما به سوى دشمن حركت كنند و از آنها براى تقويت شما كمك بگيرم.

▲شرح و تفسير

▲جمع نيرو براى مبارزه با دشمن

در اين بخش از خطبه، امام (عليه السلام) اشاره به يك برنامه جنگى مى كند و مى فرمايد: «اما بعد پيشتازان لشكرم را از جلو فرستادم و دستور دادم كنار فرات را رها نكنند تا فرمان من به آنها برسد».

أَمّا بَعْدُ فَقَدْ بَعَثْتُ مُقَدِّمَتِي(1) وَ أَمَرْتُهُمْ بِلُزُومِ هذَا الْمِلْطَاطِ(2) حَتَّى يَأْتِيَهُمْ أَمْرِي.

توضيح اين كه شط عظيم «فرات» در طرف غرب «دجله» قرار دارد، و دجله در شرق آن است بنابراين مقدمه لشكر امام (عليه السلام) از كوفه كه در كنار فرات قرار دارد حركت كردند و به سوى شمال در جانب غربى فرات پيش مى رفتند و امام (عليه السلام)دستور فرموده بود كه اين راه را همچنان ادامه دهند، ولى خودش از فرات به طرف شرق عبور كرد و به سوى مدائن براى جمع آورى سپاه بيشتر حركت فرمود همان گونه كه در جمله بعد مى فرمايد: من خود تصميم گرفتم از فرات بگذرم، و به سوى جمعيتى از شما كه در اطراف دجله مسكن گزيده اند رهسپار شوم، و آنها را بسيج كنم، تا با شما به سوى دشمن حركت كنند، و از آنها براى تقويت شما كمك بگيرم» (وَ قَدْ رَأَيْتُ أَنْ أَقْطَعَ هذَهِ النُّطْفَةَ(3) إِلَى شِرْذِمَة(4) مِنْكُمْ مُوَطِّنِينَ أَكْنَافَ(5)دَجْلَةَ، فَأُنْهِضَهُمْ مَعَكُمْ إِلَى عَدُوِّكُمْ وَ أَجْعَلَهُمْ مِنْ أَمْدَادِ الْقُوَّةِ لَكُمْ).

به اين ترتيب امام (عليه السلام) به سوى شرق عراق و مدائن آمد و پيشتازان لشكر امام(عليه السلام)در حالى در غرب فرات، به پيشروى ادامه مى دادند، ولى هنگامى كه به آنها خبر رسيد معاويه با سپاه عظيمى به سوى آنها مى آيد، از فرات عبور كرده و به سمت شرق به سوى امام (عليه السلام) حركت كردند تا مبادا در محاصره دشمن قرار گيرند، در حالى كه هنوز آمادگى كامل براى نبرد با سپاه شام حاصل نبود. هنگامى كه اين خبر به امام(عليه السلام)رسيد كار آنها را پسنديد و با پيوستن تمام سپاهيان به يكديگر به سوى دشمن حركت كردند.

قابل توجه اين كه واژه «ملطاط» از ماده «مَلْط» يا از ماده «لطّ» بوده باشد، در اينجا به معنى ساحل فرات است، آرى امام (عليه السلام) مسير راه را به آنها نشان داد كه از ساحل فرات پيش بروند، چون شام در طرف شمال بود و فرات نيز از شمال به جنوب مى آمد، به اين وسيله هم از نظر آب و نياز به سايه درختان لشكريان به زحمت نمى افتادند، و هم راه را گم نمى كردند، و هم پيدا كردن آنها براى گروهى كه از عقب مى آمدند مشكل نبود، و به اين ترتيب پيمودن، اين راه چندين فايده داشت.

تبعير به «نطفه» از آب فرات به گفته سيّد رضى ـ رحمة الله عليه ـ از تعبيرات عجيب و شگفت انگيز است، اين واژه طبق گفته جمعى از ارباب لغت به معنى آب صاف است و به گفته بعضى به معنى آب جارى است، و در هر حال مى تواند اشاره به گوارا بودن آب فرات و خالى از املاح بودن آن باشد، هر چند ظاهر آن كمى كدر است اما چند ساعتى كه در گوشه اى بماند كاملا شفّاف و گوارا مى شود.

در اينجا سيّد رضى ـ رحمة الله عليه ـ سخنى دارد كه ناظر به بحثهاى بالا است، مى گويد:

«يعنى ـ عليه السلام ـ بالملطاط هاهنا ـ السّمْتَ الذى أمرهم بلزومه، و هو شاطىء الفرات، و يقال ذلك أيضاً الشاطىء البحر، و أصله ما استوى من الأرض، و يعنى بالنطفُة ماء الفرات، و هو من غريب العبارات و عجيبها: منظور امام(عليه السلام) از «ملطاط» آن سمتى است كه امام دستور داد از آن جدا نشوند و آن ساحل فرات بود و به ساحل دريا نيز ملطاط گفته مى شود و در اصل به معنى زمين صاف است، و منظور امام از نطفه در اينجا آب فرات است و اين از تعبيرات جالب و شگفت انگيز است.»

##### 1 ـ «مقدِّمه» با كسر دال به معنى پيشى گيرنده است و به فتح دال به معنى از پيش فرستاده شده است، و اين هر دو واژه در مورد پيشتازان لشكر يعنى گروهى كه در پيشاپيش لشكر حركت مى كنند تا آنها را از جرياناتى كه در مسير لشكر وجود دارد آگاه سازند اطلاق مى شود.
2 ـ همانطور كه در بالا گفته شده «ملطاط» به گفته بعضى از ماده «لطّ»، (لطط) گرفته شده و ميم آن زائد است و اين ماده به معنى نزديك بودن و همراه بودن است، و به همين جهت به گردنبند «لطّ» مى گويند چون هميشه همراه گردن است، و ساحل رودخانه و دريا را «ملطاط» مى نامند، ولى گروهى ديگر از ارباب لغت آن را از ماده «مَلْط» (بر وزن شرط) گرفته اند كه از نظر معنى تفاوت چندانى با آنچه در بالا گفته شد ندارد، هر چند لفظاً متفاوت است.
3 ـ «نطفه» به معنى آب صاف است خواه كم باشد يا زياد، و گاه به معنى آب جارى و هرگونه مايع سيّال اطلاق شده است، و اگر به معنى «نطفه» اطلاق مى شود، به خاطر اين است كه تركيب آن بسيار خالص و خالى از هر گونه زوائد است، و در واقع عصاره خالص از وجود آدمى مى باشد.
4 ـ «شِرذَمه» در اصل به معنى گروه اندك و باقيمانده چيزى است، و به قطعه اى كه از ميوه جدا مى كنند شرذمه گفته مى شود.
5 ـ «اكناف» جمع «كَنَف» (بر وزن هدف) به معنى اطراف چيزى است، و از آنجا كه اطراف اشياء سبب پوشش قسمتهاى درونى مى شود «كنيف» به چهار ديوارى كه انسان در آن مستور بماند، و همچنين به سپر كه انسان را در مقابل ضربات دشمن حفظ مى كند اطلاق مى شود.

###

▲چند نكته جالب تاريخى

بعضى از شارحان نهج البلاغه در ذيل اين خطبه نكات تاريخى مشروحى را ذكر كرده اند كه در ذيل به بعضى از آنها اشاره مى شود:(1)

##### 1 ـ اين نكات تاريخى در شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 3، در ذيل اين خطبه و خطبه 46 آمده است.

###

###

###

▲1 ـ در كاخ كسرى

امام در مسير راه به ايوان مدائن و كاخ كسرى رسيد يكى از اصحاب آن حضرت با مشاهده ويرانى آن كاخ اين شعر معروف عرب را زمزمه كرد:

جَرَتِ الرّياحُ عَلى مَحَلِّ دِيارِهِمْ *** فَكَأَنَّما كانُوا عَلى ميعاد»!

بادها بر ويرانه هاى كاخ آنها وزيد گويى همه آنها وعده گاهى داشتند كه به سوى آن شتافتند».

امام (عليه السلام) فرمود، چرا اين آيات را نخواندى (كه از آن گوياتر است): «كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنّات وَ عُيُون ...». «چه بسيار باغها و چشمه ها كه از خود به جاى گذاشته اند، و زراعتها و قصرهاى زيبا و گرانقيمت، و نعمتهاى فراوان ديگر كه در آن غرق بودند، آرى اين گونه بود ماجراى آنان و ما اينها را براى اقوام ديگر ميراث قرار داديم، نه آسمان به حال آنها گريست و نه زمين! و نه در موعد مقرّر به آنها مهلتى داده شد!»(1)

##### 1 ـ سوره دخان، آيه 25 ـ 29.

###

▲2 ـ در سرزمين كربلا

امام (عليه السلام) در اين مسير از سرزمين كربلا گذشت، در آنجا توقّفى فرمود و نگاهى به آن سرزمين خاموش كرد، حوادث آينده اين سرزمين در برابر چشمان او نمايان گشت، با يارانش در آنجا نماز خواندند، هنگامى كه سلام نماز را داد كمى از خاك كربلا را برداشت و بو كرد; سپس فرمود: «آه اى خاك كربلا! از خاك تو گروهى محشور مى شوند كه بدون حساب وارد بهشت مى شوند، سپس جايگاه شهيدان و محل خيمه ها را با اشاره نشان داد (هيهُنا مَوضِعُ رِحالِهِمْ وَ مَناخُ رِكابِهِمْ ثُمَّ أَومَأَ بِيَدِه اِلى مَكان آخَر وَ قالَ: «هيهُنا مِراقُ دِمائِهِمْ»); اينجا بار انداز و محل نزول آنهاست، سپس به جاى ديگرى اشاره كرد و فرمود: و اينجا محل ريختن خون آنان است».

▲3 ـ در سرزمين انبار

هنگامى كه امام (عليه السلام) از سرزمين «انبار» (يكى از شهرهاى شمالى عراق) مى گذشت گروهى از كشاورزان و دهداران را ديد كه از مركبهاى خود پياده شده و در ركاب امام به عنوان تواضع و احترام شروع به دويدن كردند، امام آنها را از اين كار منع كرد و فرمود: اين چه كارى است كه مى كنيد؟

عرض كردند: اين برنامه اى است كه زمامداران خود را با آن، بزرگ مى داريم.

فرمود: زمامداران شما از اين كار بهره نمى گيرند، و شما با اين كار بى جهت به خود زحمت مى دهيد، ديگر اين گونه كارها را تكرار نكنيد.

در ذيل اين داستان مى خوانيم كه مردم انبار هدايايى از چهار پايان و مواد غذايى خدمت امام آوردند. امام فرمود: چهار پايان را قبول مى كنم و جزء خراج شما حساب خواهم كرد، و اما غذايى را كه براى ما درست كرده ايد دوست ندارم جز در مقابل قيمت از آن استفاده كنم، و هر چه اصرار كردند كه امام هديه آنها را بپذيرد امام نپذيرفت (اين در حالى بود كه غالب زمامداران دنيا در آن زمان هزينه لشكر خود را بر شهرهاى مسير راه تحميل مى كردند).

▲4 ـ در كنار دير راهب

در مسير راه به جايى رسيدند كه لشكريان از نظر آب در مضيقه افتادند و سخت تشنه شدند، امام (عليه السلام) در آن بيابان گردش كرد و در كنار صخره اى قرار گرفت و فرمود اين صخره را بلند كنيد!

هنگامى كه آن را از جاى بركندند، آب گوارايى از زير آنجارى شد، و همه مردم سيراب شدند، سپس فرمود: سنگ را به جاى اوّل بازگردانيد، مقدار كمى كه حركت كردند، فرمود: آيا كسى از ميان شما جاى آن چشمه را مى داند؟ گفتند: آرى، اى اميرمؤمنان! سپس گروهى از سواره و پياده بازگشتند ولى اثرى از آن نديدند! راهبى را در آن نزديكى يافتند از او سؤال كردند: چشمه آبى كه نزديك تو بود كجاست؟ گفت در اينجا چشمه آبى نيست! گفتند: كمى قبل از آن نوشيديم با تعجب گفت: شما از آن نوشيديد؟! گفتند: بلى، راهب گفت: به خدا قسم! اين عبادتگاه من در اينجا به خاطر يافتن همين آب بنا شده، و آن را جز پيامبر، و يا وصى پيامبرى استخراج نكرده است.

گويا امام مى خواست با اين گونه معجزات قلب يارانش را محكم كند و در مسير جنگ با دشمن خونخوار به آنها قوّت، قدرت و نيرو بخشد.

مرحوم علامه مجلسى بعد از ذكر اين حديث به اين نكته نيز اشاره مى كند و مى افزايد: راهب بعد از مشاهده اين موضوع خدمت امام آمد و شهادتين بر زبان جارى كرد و مسلمان شد و در صف ياران آن حضرت قرار گرفت و در ملازمت آن حضرت بود و در شام، در شب معروف به «ليلة الحرير» در ميدان نبرد شربت شهادت نوشيد و هنگام صبح امام بر او نماز خواند و با دست خود او را در قبر گذاشت سپس فرمود: «به خدا سوگند!گويى او را مى بينم و جايگاهش را در بهشت مشاهده مى كنم».(1)

##### 1 ـ بحارالانوار، جلد 41، صفحه 265.

▲5 ـ در شهر رقّه

نكته ديگر اين كه هنگامى كه على (عليه السلام) به «رقّه» (يكى از شهرهاى شمال غربى عراق) رسيد به اهالى آنجا دستور داد كه روى فرات پلى بزنند تا حضرت و لشكريانش عبور كنند و راه شام را پيش گيرند، آنها خوددارى كردند و حاضر نشدند كشتيهاى خود را به هم پيوند دهند و پلى بسازند امام از آنجا حركت كرد تا در نقطه ديگرى از فرات عبور كند و مالك اشتر را مأمور مراقبت از اهل «رقّه» نمود. مالك مردم را تهديد كرد و گفت: به خدا سوگند! اگر پلى بر فرات در كنار اين شهر نبنديد تا على (عليه السلام) از آن عبور كند شما را شديداً مجازات خواهم كرد، اهل رقّه كه مى دانستند مالك در گفتار خود جدّى و صادق است گفتند: مانعى ندارد ما پل را خواهيم ساخت مالك به سراغ اميرمؤمنان على (عليه السلام) فرستاد كه اهالى رقّه آماده ساختن پل هستند، امام بازگشت پل ساخته شد و همگى از آن عبور كردند.

* * *

####

▲خطبه چهل و نهم(1)

و من كلام له عليه السّلام

و فيه جملة من صفات الربوبية والعلم الالهي

در اين خطبه قسمتى از صفات خداوند و علم بى پايان او آمده است.

##### 1 ـ سند خطبه: اين خطبه را جمعى از كسانى كه بعد از مرحوم سيد رضى مى زيسته اند از آن حضرت نقل كرده اند از جمله مرحوم «علاّمه مجلسى» در روضه بحار و «على بن محمدبن شاكر واسطى» كه نزديك به زمان «سيدرضى» بوده است در كتاب «عيون الحكم و المواعظ». (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 18)

###

###

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه همان گونه كه در عنوان بالا اشاره شد پيرامون صفات پروردگار و گستردگى علم اوست و اشارات پرمعنايى به قسمتهاى مختلفى از صفات جلال و جمال او دارد و ذات پاكش را از سخنان بى اساس منكران پروردگار و آنها كه ذات پاك او را شبيه مخلوقات مى دانند يا چيزى شبيه او قرار مى دهند (و در طرف اِفراط و تفريط هستند) منزّه و مبرّى مى شمرد.

* * *

▲متن و ترجمه

أَلْحَمْدُللهِِ الَّذِي بَطَنَ خَفِيَّاتِ الاُْمُورِ، وَ دَلَّتْ عَلَيْهِ أَعْلاَمُ الظُّهُورِ، وَ امْتَنَعَ عَلَى عَيْنِ الْبَصِيرِ، فَلاَ عَيْنُ مَنْ لَمْ يَرَهُ تُنْكِرُهُ وَ لاَقَلْبُ مَنْ أَثْبَتَهُ يُبْصِرُهُ; سَبَقَ فِي الْعُلُوِّ فَلاَ شَىْءَ أَعْلَى مِنْهُ وَ قَرُبَ فِي الدُّنُوِّ فَلاَ شَيْءَ أَقْرَبُ مِنْهُ. فَلاَ اسْتِعْلاَؤُهُ بَاعَدَهُ عَنْ شَيْء مِنْ خَلْقِهِ، وَ لاَقُرْبُهُ سَاوَاهُمْ فِي الْمَكَانِ بِهِ. لَمْ يُطْلِعِ الْعُقُولَ عَلَى تَحْدِيدِ صِفَتِهِ، و لَمْ يَحْجُبْهَا عَنْ وَاجِبِ مَعْرِفَتِهِ، فَهُوَ الَّذِي تَشْهَدُ لَهُ أَعْلاَمُ الْوُجُودِ عَلَى إِقْرَارِ قَلْبِ ذِي الْجُحُودِ، تَعَالَى اللهُ عَمَّا يَقولُ الْمُشَبِّهُونَ بِهِ وَالْجَاحِدُونَ لَهُ عُلوّاً كَبِيراً!

### ترجمه

ستايش مخصوص خداوندى است كه ذات پاكش از همه چيز مخفى تر است، ولى نشانه هاى واضح و آشكار بر هستى او گواهى مى دهد و هرگز چشم بينا قادر بر مشاهده ذات او نيست و به همين دليل نه چشم كسى كه وى را نديده انكارش مى كند و نه قلب كسى كه او را شناخته مشاهده اش تواند كرد. در علوّ مقام بر همه پيشى گرفته و چيزى برتر از او نيست. با اين حال چنان نزديك است كه چيزى از او نزديكتر نمى باشد نه مرتبه بلندش او را از مخلوقاتش دور كرده و نه نزديكى اش با خلق او را با آنها همسان قرار داده. عقلها را از كنه صفات خويش آگاه نكرده و با اين حال آنها را از معرفت و شناخت لازم باز نداشته است. پس او كسى است كه نشانه هاى آشكار جهان هستى بر وجود پاكش گواهى مى دهد كه دلهاى منكران به وجودش اقرار دارد. خداوند بسيار برتر است از گفته كسانى كه موجوداتى را به او تشبيه مى كنند و يا ذاتش را انكار مى نمايند.

▲شرح و تفسير

▲اى برتر از خيال و قياس و گمان و وهم!

همان گونه كه در بالا اشاره شد تمام اين خطبه پيرامون صفات جمال و جلال خدا بحث مى كند و در عباراتى كوتاه و پرمعنى به تعداد زيادى از اسماء حسناى او اشاره مى فرمايد. در قسمت اول به پنج وصف از اوصاف او كه هر يك توضيحى بر ديگرى است اشاره كرده است، مى فرمايد: «ستايش مخصوص خداوندى است كه ذات پاكش از همه چيز مخفى تر است ولى نشانه هاى واضح و آشكار بر هستى او گواهى مى دهد» (أَلْحَمْدُللهِِ الَّذِي بَطَنَ(1) خَفِيَّاتِ الاُْمُورِ وَ دَلَّتْ عَلَيْهِ أَعْلاَمُ الظُّهُورِ).

«هرگز چشم بينا قادر بر مشاهده ذات او نيست». (وَ امْتَنَعَ عَلَى عَيْنِ الْبَصِيرِ).

«به همين دليل نه چشم كسى كه وى را نديده انكارش مى كند و نه قلب كسى كه او را شناخته مشاهده اش تواند كرد». (فَلاَ عَيْنُ مَنْ لَمْ يَرَهُ تُنْكِرُهُ وَ لاَقَلْبُ مَنْ أَثْبَتَهُ يُبْصِرُهُ).

در تفسير جمله «اَلَّذى بَطَنَ خَفِيّاتِ الأُمُورِ» احتمالات گوناگونى از سوى مفسّران نهج البلاغه داده شده است. بعضى گفته اند «بَطَنَ» در اينجا به معناى عَلِمَ است يعنى خداوندى كه از اسرار نهان آگاه است.

و گاه گفته شده است كه بَطَنَ در اينجا به معنى مخفى و پنهان كردن است يعنى خداوندى كه اسرار نهان به وسيله او پنهان شده است.

ولى تفسيرى كه در بالا گفتيم كه بَطَنَ در اينجا به معنى پنهان شدن بوده باشد و مفهومش اين است كه خدا در اسرار نهان مخفى و پنهان است و به تعبيرى ديگر كُنه ذاتش از پنهان نيز پنهان تر است تناسب بيشترى با جمله هاى بعد از آن دارد و به همين دليل ما اين تفسير را بر تفاسير ديگر ترجيح داديم و در واقع مفهوم جمله مضمون همان شعر فيلسوف معروف مى شود كه مى گويد:

وُجُودُهُ مِنْ أَظْهَرِ الأَشْياءِ *** وَ كُنْهُهُ في غايَةِ الْخِفاءِ

وجود پاكش از هر ظاهرى ظاهرتر است و كنه ذاتش در نهايت پنهانى است.

جمله «دَلَّتْ عَلَيْهِ أَعْلامُ الظُّهُورِ» اشاره به اين دارد كه نشانه هاى او همه جا آشكار است آرى در آسمانها و ستارگان و كهكشانها، در زمين و صحراها و درياها، در جبين همه موجودات زنده، در برگهاى درختان و گلبرگها و شكوفه ها و ميوه ها، و در درون اتم ها. و هر قدر علم و دانش انسانى خيزش بيشترى مى گيرد و اسرار كائنات آشكارتر مى شود دلائل فزونترى بر علم و قدرت و حكمت آن ذات بى مثال به دست مى آيد.

در سومين جلمه «وَ امْتَنَع عَلى عَيْنِ الْبَصيرِ» سخن از اين است كه تيزبين ترين ديده ها توانايى مشاهده جمالش را ندارد، چرا كه مشاهده حسّى ويژه جسم و جسمانيات است و فرع بر مكان و جهت است، در حالى كه ذات بى مثال او نه جسم است و نه جسمانى، نه داراى مكان است و نه جهت، بلكه پاك و منزّه از همه اين عوارض و نقائص است همان گونه كه قرآن مى فرمايد: (لاتُدْرِكُهُ الأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطيفُ الْخَبيرُ); «چشمها او را نمى بيند ولى او همه چشمها را مى بيند و او بخشنده و آگاه است(2).»

و هنگامى كه (موسى) از سوى (بنى اسرائيل) با جمله «رَبِّ أَرِني أَنْظُرْ اِلَيْكَ»; «پروردگارا خودت را به من نشان ده تا تو را ببينم»، درخواست شهود حسّى مى كند با خطاب «لَنْ تَراني» «هرگز مرا نخواهى ديد»(3) مواجه مى شود و در اين ميان پرتو كوچكى از جلوه پروردگار به صورت صاعقه اى عظيم بر كوه مى خورد و آن را يكباره از هم متلاشى مى سازد و موسى و يارانش بر خاك مى افتند، هنگامى كه موسى به هوش مى آيد عرض مى كند: «سُبحانَكَ تُبْتُ اِلَيْكَ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤمِنينَ»; «خداوندا منزهى تو (از اين كه با چشم ديده شوى) من توبه كردم و نخستين مؤمنانم (و به خوبى دانستم جايى كه توان ديدن گوشه كوچكى از جلوه ذات تو را در جهان مخلوقات نداريم كجا مى توان تو را ديد).

و در جمله هاى بعد (فَلا عَيْنُ مَنْ لَمْ يَرَهُ...) در يك نتيجه گيرى روشن به اين معنى اشاره شده كه هيچ انسان آگاه و با انصافى با وجود اين همه دلائل روشن نمى تواند ذات پاك او را انكار كند هر چند از دائره مشاهده حسّى بيرون است و آنها كه مؤمن به وجود او هستند نبايد انتظار مشاهده او را داشته باشند حتى مشاهده قلبى، درست است كه با چشم دل مى توان او را ديد همان گونه كه در كلام معروف مولى آمده است: «لاتُدْرِكُهُ الْعُيُونُ بِمُشاهَدَةَ الْعِيانِ وَلكِنْ تُدْرِكُهُ الْقُلُوبُ بِحَقائِقِ الإِيمانِ(4)»; «چشمها هرگز او را آشكارا نمى بيند ولى قلبها با نيروى حقيقت ايمان وى را درك مى كند»، ولى اين مشاهده نيز مشاهده اسما و صفات است نه مشاهده كنه ذات، و در اين مرحله نه تنها انسانهاى عادى، بلكه برترين شخصيت عالم خلقت نغمه «ما عَرَفْناكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ»; «هرگز تو را آنچنانكه شايسته اى نشناخته ايم» سر مى دهند.

سپس امام(عليه السلام) در چهارمين توصيف از خداوند به موضوع مهم ديگرى اشاره كرده، مى فرمايد: «در علوّ مقام بر همه پيشى گرفته و چيزى از او برتر نيست، با اين حال چنان نزديك است كه چيزى از او نزديكتر نمى باشد». (سَبَقَ فِى الْعُلُوِّ فَلا شَىءَ أَعْلى مِنْهُ وَ قَرُبَ في الدُّنُوِّ فَلا شَىءَ أَقْرَبُ مِنْهُ).

و در يك نتيجه گيرى از اين بيان، چنين مى افزايد: «نه مرتبه بلندش او را از مخلوقاتش دور كرده است و نه نزديكيش با خلق، او را با آنها همسان قرار داده»; (فَلاَ اسْتِعْلاَؤُهُ(5) بَاعَدَهُ عَنْ شَيْء مِنْ خَلْقِهِ وَ لاَقُرْبُهُ سَاوَاهُمْ فِي الْمَكَانِ بِهِ).

ممكن است در ابتدا تصوّر شود كه اين گونه توصيفها با يكديگر متناقض است. چگونه مى تواند چيزى از همه چيز دورتر و بالاتر و از همه چيز نزديكتر و پايين تر باشد؟! چگونه در عين نزديكى دور و در عين دورى نزديك، بلكه نزديكترين است؟!

آرى اگر با مقياس مخلوقات كه دائماً با آنها سر و كار داريم و همه آنها وجودهايى محدود و متناهى هستند محاسبه كنيم اين تضادها و ضدّ و نقيض ها به نظر مى رسد، ولى توجه به يك نكته راه را براى شناخت صفات خداوند به طور كامل هموار مى سازد و آن اين كه او وجودى است بى نهايت از هر نظر و بى نياز و غنىّ مطلق، چنين وجودى هيچگونه محدوديتى از نظر زمان و مكان و علم و قدرت ندارد، بلكه بى نياز از زمان و مكان و برتراز آن است، در همه جا هست و در هر زمان وجود دارد و در عين حال بى مكان و بى زمان است.

چنين وجودى به همه اشيا نزديك است وچون شباهتى با آنها ندارد از همه دور است، از همه چيز آشكارتر است چون همه چيز نشانه وجود اوست، و از همه چيز پنهانتر است چون شباهتى به مخلوقات، كه ما با آنها آشنا هستيم، ندارد.

بنابراين منظور از علو در جمله بالا برترى وجود و هستى است نه برترى در مكان، و منظور از قرب و نزديكى، نزديكى در احاطه وجودى است نه نزديكى در مكان.

تصديق بايد كرد كه فهم و درك اين صفات براى ما كه هميشه با صفات ممكنات سر و كار داريم آسان نيست; ولى با كمى انديشه و استفاده از مثال ـ هر چند مثالهايى ناقص باشد ـ مى توان آنها را به ذهن نزديك كرد، مثلا در برابر اين سؤال كه چگونه مى تواند وجودى همه و در هر زمان باشد و در عين حال زمان و مكان نداشته باشد؟ مى توانيم از مثالهاى ناقص مانند بعضى از فرمولهاى رياضى بهره بگيريم همه مى دانيم: «دو بعلاوه دو مساوى با چهار مى شود» اين رابطه نه تنها در زمان كه در آسمان و در هر جا برويم برقرار است نه تنها در عصر و زمان ما كه در هر عصر و زمانى حاكم است، در عين حال نه مكانى دارد و نه زمانى.

و اين كه مى فرمايد: بلندى مقام و هستى اش او را از اشيا دور نمى كند و نزديكى اش آنها را همسان با مخلوقات نمى سازد نتيجه روشنى از همان حقيقتى است كه در بالا گفته شد بعضى از شارحان نهج البلاغه در تشبيه ناقص اما مناسبى چنين گفته اند كه امواج نور به شيشه ها مى تابد و در درون آنها نفوذ مى كند و آنها را روشن مى سازد و در عين حال كه به آنها از همه چيز نزديكتر است همسان با آنها نيست وجودى است بسيار لطيف و برتر و بالاتر، و شايد تعبير قرآن مجيد از ذات خداوند به نور نيز اشاره به همين معنى باشد، (اَللهُ نُورُ السَّمواتِ وَالأَرْضِ...)(6).

در پنجمين توصيف به حقيقت مهمّ ديگرى اشاره كرده، مى فرمايد: «عقلها را از كُنه صفات خويش آگاه نكرده، و با اين حال آنها را از معرفت و شناخت لازم باز نداشته است»; (لَمْ يُطْلِعِ الْعُقُولَ عَلَى تَحْدِيدِ صِفَتِهِ و لَمْ يَحْجُبْهَا عَنْ وَاجِبِ مَعْرِفَتِهِ).

نه كُنه ذات او بر كسى روشن است و نه حقيقت صفات او، چرا كه هم ذاتش نامتناهى است و هم صفاتش، چگونه عقلى و خرد انسانها كه همه متناهى و محدود است مى تواند به آن نامحدود احاطه پيدا كند، ولى با اين حال آن قدر آثار وجودش در جبين تمامى موجودات نمايان است كه هر كس مى تواند به طور اجمال از هستى ذات و صفات او آگاه باشد.

در يك مثال ناقص اما گويا: همه ما مى دانيم كه روح وجود دارد و زمان يك واقعيت است اما پى بردن به حقيقت روح و زمان كار آسانى نيست، همه مى دانيم موجود زنده با مرده متفاوت است اما كنه و حقيقت حيات چيست؟ فهم آن بسيار مشكل است. به تعبير ديگر: ما به اين امور علم اجمالى داريم نه تفصيلى(7).

سپس در يك نتيجه گيرى دقيق مى فرمايد: «پس او كسى است كه نشانه هاى آشكار جهان هستى بر وجود پاكش، گواهى مى دهد كه دلهاى منكران به وجودش اقرار دارند»! (فَهُوَ الَّذِي تَشْهَدُ لَهُ أَعْلاَمُ الْوُجُودِ عَلَى إِقْرَارِ قَلْبِ ذِي الْجُحُودِ(8)).

در حقيقت منكران ذات پاك او در زبان انكارش مى كنند ولى در دل به بركت آثار صنع او به وجودش اقرار دارند. حتى ممكن است خويش را در صف منكران پندارند در حالى كه نور وجود او در اعماق جانشان پرتو افكن است همان گونه كه قرآن مجيد مى گويد: (وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمواتِ وَالأَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللهُ فَأَنّى يُؤْفَكُونَ... وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللهُ قُلِ الْحَمْدُللهِِ بَلْ اَكْثَرُهُمْ لايَعْقِلُونَ); «هرگاه از آنان بپرسى چه كسى آسمانها و زمين را آفريده و خورشيد و ماه را مسخّر كرده است؟ مى گويند: الله، با اين حال چگونه آنان را (از عبادت خدا) منحرف مى سازند... و اگر از آنان بپرسى چه كسى از آسمان آبى فرستاده و به وسيله آن زمين را پس از مردنش زنده كرده است؟ مى گويند: الله، بگو حمد و ستايش مخصوص خدا است، ولى بيشتر آنها نمى دانند»(9).

چگونه مى توان خدا را انكار كرد در حالى كه در تمام جهان هستى و در سرتا پاى ما آثار صنع او ديده مى شود. تنها مطالعه يك عضو از وجود خودمان ـ مانند چشم ـ كافى است كه ما را به تمام صفات جمال و جلال او آشنا سازد، چشمى كه از طبقات هفتگانه تشكيل شده و هر كدام با ساختمان مخصوص خود عضوى كامل و شگفت آور است. چشمى كه سلولهاى ظريف آن تمام دانشمندان را حيران ساخته و تمام دستگاههاى پيشرفته علمى قادر نيستند اندكى از وظايف متنوّع و سنگين آن را انجام دهند. اگر در تمام جهان هستى هيچ نشانه اى براى وجود خدا جز همين يك عضو نبود براى پى بردن به ذات پاك او كافى بود، تا چه رسد به اين كه به هر سو نگاه كنيم آثار او را مى بينيم.

اين همه موجودات زنده متنوّع كه به گفته دانشمندان هنوز صدها هزار نوع از آن در دل جنگلها و صحراها ناشناخته مانده و ميليونها نوع ديگر در اعماق اقيانوسها، هر يك به تنهايى دليل روشنى بر عظمت و قدرت و علم بى انتهاى او است، با اين حال چگونه ممكن است كسى در دل انكارش كند هر چند به خاطر هوا پرستى و علايق مادى لفظ انكار بر زبان جارى كند. و به گفته بعضى از دانشمندان غرب اگر كسى بخواهد خدا را منكر بشود بايد چشم بر هم بگذارد و هيچ يك از موجودات جهان طبيعت را نبيند.

همچنين به گفته دانشمند ديگرى هر كشف تازه علمى در جهان آفرينش راه تازه اى به سوى خدا مى گشايد و به اين ترتيب با پيشرفت علم و دانش بشرى راه خداشناسى روز به روز هموارتر مى گردد.

سرانجام در پايان اين خطبه مى فرمايد: «خداوند بسيار برتر است از گفته كسانى كه موجوداتى را به او تشبيه مى كنند و يا ذاتش را انكار مى نمايند»! (تَعَالَى اللهُ عَمَّا يَقولُ الْمُشَبِّهُونَ بِهِ وَالْجَاحِدُونَ لَهُ عُلوّاً كَبِيراً).

مشبّهه (گروه تشبيه كنندگان) به دو معنى اطلاق مى شود: كسانى كه خدا را به بندگانش تشبيه مى كنند و مثلا براى او جسم و اعضاء و دست و پا قائل مى شوند و كسانى كه موجودات ديگر را به او تشبيه مى كنند و شريك و همتا قرار مى دهند، مثلا به جاى عبادت خداوند در برابر بتها سجده مى كنند.

جمعى از مفسران (نهج البلاغه) جمله بالا را اشاره به معنى اول دانسته اند، در حالى كه بعضى ديگر ناظر به معنى دوم مى دانند و با توجّه به تعبير (اَلْمُشَبِّهُونَ بِهِ) معنى دوم صحيح تر به نظر مى رسد هر چند هر دو گروه در اشتباهند; زيرا نه او صفات مخلوقات را دارد كه در اين صورت ذات پاكش دستخوش حوادث بود، و نه مخلوقى مى تواند در جايگاه و مقام او قرار گيرد، چرا كه هيچ يك از صفات او را

ندارد.

##### 1 ـ «بَطَنَ» از ماده «بَطْن» (بر وزن متن) يعنى شكم گرفته شده و از آنجا كه درون شكم ناپيداست اين واژه در مورد هر چيز مخفى به كار مى رود و باطن اشياء به معنى درون آنهاست و گاه «بَطَنْتُ الأمر» به معنى «از اسرار درون آن آگاه شدم» به كار مى رود همان گونه كه به معنى مخفى و پنهان شدن نيز استعمال مى شود (معنى لازم و متعدى ـ هر دو ـ دارد).
2 ـ سوره انعام، آيه 103.
3 ـ سوره اعراف، آيه 143.
4 ـ خطبه 179.
5 ـ «استعلا» گاه به معنى برتر بودن و گاه به معنى برترى جويى مى آيد و در اينجا به معنى اوّل است.
6 ـ سوره نور، آيه 35.
7 ـ براى توضيح بيشتر به جلد اول پيام امام ذيل شرح (خطبه اول) از صفحه 82 به بعد مراجعه شود.
8 ـ «جُحُود» و «جَحْد» به معنى انكار كردن آميخته با علم و آگاهى است و به گفته راغب در مفردات به معنى نفى چيزى است كه در دل اثبات آن است يا اثبات چيزى كه در دل، نفى آن است بنابراين در مفهوم جحود هميشه يك نوع لجاجت و تعصّب و دشمنى در برابر حق نهفته است.
9 ـ سوره عنكبوت، آيه 61 ـ 63.

▲نكته

▲وجودش آشكار و كُنه ذاتش پنهان است

در اين خطبه كوتاه اما پر معنى به چند محور مهم در زمينه اسماء و صفات خداوند اشاره شده است: نخست به خفاى كُنه ذات خداوند در عين ظهور وجود او در تمام عالم هستى به گونه اى كه نه هيچ كس مى تواند وجودش را انكار كند و نه احدى قدرت دارد احاطه بر كنه ذات پاكش پيدا كند.

و اين يكى از آثار نامتناهى بودن وجود مقدس اوست كه هر گاه گامى به سوى شناخت كنه ذات او از طريق خرد برداريم شعاع ذات نامحدودش فكر ما را گامها به عقب برمى گرداند و هر زمان به سوى اوج كنه صفاتش پرواز كنيم بال و پر ما مى سوزد و سقوط مى كنيم و به گفته ابن ابى الحديد معتزلى، در شعر زيبايش:

فيكَ يا أُعْجُوبَةَ الْكَوْنِ *** غَدَا الْفِكْرُ كَليلا

أَنْتَ حَيَّرْتَ ذَوي اللُّبِّ *** وَ بَلْبَلْتَ الْعُقُولا

كُلَّما قَدَّمَ فِكْري فيكَ *** شِبْراً فَرَّ ميلا

ناكِصاً يَخْبِطُ فى *** عَمْياءَ لايَهْدى سَبيلا

«در ذات تو اى اعجوبه جهان هستى فكر خسته و وامانده شد،

تو صاحبان انديشه را حيران ساخته اى و خردها را به هم ريخته اى،

هر زمان فكر من يك وجب به تو نزديك شود يك ميل فرار مى كند،

آرى به عقب برمى گردد و در تاريكيها غرق مى شود و راهى به پيش پيدا نمى كند(1)».

ولى در مقابل آن قدر آثار عظمت او در پهنه هستى در درون و برون موجودات، در نظم خارق العاده آنها،در اسرار و شگفتيهاى آفرينش آنها و در همه چيز نمايان است كه با مشاهده آنها انسان به ياد دعاى بسيار عميق و پرمحتواى عرفه امام حسين(عليه السلام) مى افتد آنجا كه مى گويد: «مَتى غِبْتَ حَتّى تَحْتاجَ اِلى دَليل يَدُلُّ عَلَيْكَ وَ مَتى بَعُدْتَ حَتّى تَكُونَ الآثارُ هِىَ الَّتى تُوصِلُ اِلَيْكَ عَمِيَتْ عَيْنٌ لاتَراكَ عَلَيْها رَقيباً»; «كِىْ از ما پنهان شدى تا نياز به دليلى داشته باشيم كه ما را به سوى تو رهبرى كند و كى از ما دور شدى تا دست به دامان آثارت زنيم كه ما را به تو نزديك سازد، كور باد چشمى كه تو را مراقب خويش نبيند.»

در محور ديگرى سخن از قرب و بعد خداوند و دورى و نزديكى او به ماست در عين اين كه از ما به ما نزديكتر است آنچنان دور و برتر است كه بالاتر از او تصوّر نمى شود و اين يكى ديگر از آثار نامتناهى بودن ذات بى مثال اوست، چرا كه چنين ذاتى همه جا هست و جايى از او خالى نمى تواند باشد وگرنه محدود خواهد بود، در عين حال آنچنان والاست كه هيچ كس دسترسى به او پيدا نمى كند و الاّ محدود در چهار ديوار افكار ما خواهد شد.

محور سوم نفى صفات مخلوقات و هر گونه تشبيه از ذات پاك اوست و اين نيز از آثار نامتناهى بودن ذات پاكش سرچشمه مى گيرد; چرا كه مخلوقات همه محدود و ناقصند، وجودشان متناهى و صفاتشان آميخته با نقصان و جنبه هاى عدمى است، هرگاه او را به يكى از مخلوقاتش تشبيه كنيم يا شريك و شبيهى براى او در فكر خود بسازيم و صفات مخلوقات را بر او بنهيم، او را از اوج نامتناهى بودن و واجب الوجود بودن به پائين آورده و در دايره محدود و مملوّ از نقصان ممكنات قرار داده ايم.

در خطبه هاى آينده نيز اشاراتى بسيار عميق و پرمعنى به اين امور خواهد آمد و ما نيز به تناسب، بحثهاى بيشترى در اين زمينه خواهيم داشت; اِنْ شاءَالله.

* * *

##### 1 ـ اين اشعار در حواشى «شرح باب حادى عشر» در صفحه اول از قول «ابن ابى الحديد» آمده است.

####

▲خطبه پنجاهم(1)

و من كلام له عليه السّلام

و فيه بيان لما يخرب العالم به من الفتن و بيان هذه الفتن

در اين خطبه از فتنه هايى كه سبب ويرانى جامعه ها مى شود سخن به ميان آمده و اين فتنه ها تشريح شده است.

##### 1 ـ سند خطبه: اين خطبه را گروهى از دانشمندانى كه قبل از «سيدرضى» مى زيسته اند در كتابهاى خود آورده اند. از جمله مرحوم «كلينى» در «كافى» در «باب البدع و الرأى و المقاييس» (جلد 1، صفحه 54) و «احمدبن محمدبن خالد برقى» در كتاب «محاسن» (جلد 1، صفحه 208) و «يعقوبى» در تاريخ معروف خود (جلد 2، صفحه 136) و «ابوحيان توحيدى» در «البصائر و الذخائر» (صفحه 32). و گروه زياد ديگرى بعد از سيدرضى آن را نقل كرده اند كه نيازى به ذكر آنها نيست. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 19)

###

###

▲خطبه در يك نگاه

امام(عليه السلام) در اين خطبه روى يكى از مهمترين عوامل فساد جوامع انسانى انگشت مى گذارد، به ويژه بر انحرافاتى كه در جامعه اسلامى بعد از رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) به وجود آمد تأكيد مى كند و به بيان اين حقيقت مى پردازد كه چگونه شيطان و پيروان او براى فريفتن مردم ساده دل حق و باطل را به هم در مى آميزند تا به مقاصد شوم خود نايل گردند.

آنها به خوبى مى دانند اگر حق به طور خالص مطرح گردد راهى براى نفوذ آنان در جامعه باقى نمى ماند و اگر باطل به صورت يك دست عرضه شود هيچ كس به دنبال آن گام برنمى دارد، از اين رو هميشه اين شياطين حق و باطل را به هم مى آميزند تا از طريق حق مردم را بفريبند و از طريق باطل به مقصود خود نايل گردند. آرى آنها زَهر مهلك را در غذاى شيرين و مطبوع پنهان مى سازند تا ناآگاهان را به خوردن آن تشويق كنند. آنها هميشه باطل را در پوسته اى از حق پنهان مى كنند تا از اين طريق مردم را اغفال كنند.

* * *

####

▲بخش اول

إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ أَهْوَاءٌ تُتَّبَعُ وَ أَحْكَامٌ تُبْتَدَعُ، يُخَالَفُ فِيهَا كِتابُ اللهِ، وَيَتَوَلَّى عَلَيْهَا رِجَالٌ رِجَالا عَلَى غَيْرِ دِينِ اللهِ، فَلَوْ أَنَّ الْبَاطِلَ خَلَصَ مِنْ مِزَاجِ الْحَقِّ لَمْ يَخْفَ عَلَى الْمُرْتَادِينَ، وَ لَو أَنَّ الْحَقَّ خَلَصَ مِنْ لَبْسِ الْبَاطِلِ انْقَطَعَتْ عَنْهُ أَلْسُنُ الْمُعَانِدِينَ; وَلكِن يُؤْخَذُ مِنْ هذَا ضِغْثٌ، وَ مِنْ هذَا ضِغْثٌ فَيُمْزَجَانِ فَهُنَالِكَ يَسْتَوْلِي الشَّيطَانُ عَلَى أَوْلِيَائِهِ، وَ يَنْجُو «الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَ اللهِ الْحُسْنَى».

### ترجمه

آغاز پيدايش فتنه ها پيروى از هوا و هوسها و بدعتهايى است كه با كتاب خدا مخالفت دارد و گروهى (چشم و گوش بسته يا هواپرست آگاه) به پيروى آنان برمى خيزند و برخلاف دين خدا از آنها حمايت مى كنند. اگر باطل از آميختن با حق جدا مى گرديد بر كسانى كه طالب حقّند پوشيده نمى ماند. و اگر حق از آميزه باطل پاك و خالص مى شد زبان دشمنان و معاندان از آن قطع مى گشت. ولى بخشى از اين گرفته مى شود و بخشى از آن و اين دو را به هم مى آميزند و اينجا است كه شيطان بر دوستان و پيروان خود مسلّط مى شود. و «تنها كسانى كه مشمول رحمت خدا بودند» از آن نجات مى يابند.

▲شرح و تفسير

در اين كه تاريخ صدور اين خطبه چه زمانى بوده و در چه شرايط و حال و هوايى امام(عليه السلام) اين خطبه را ايراد فرموده است در ميان دانشمندان گفتگو است. بعضى معتقدند كه اميرمؤمنان على(عليه السلام) شش روز پس از رسيدن به خلافت اين خطبه را ايراد فرمود در حالى كه بعضى آن را مربوط به زمانى مى دانند كه نتيجه حكميت در ماجراى صفّين اعلام شد و البته محتواى خطبه با هر دو سازگار است هم با آغاز خلافت و هم با پايان زشت و ننگين مسأله حكميت. با توجه به اين سخن به سراغ شرح و تفسير خطبه مى رويم.

امام(عليه السلام) در آغاز اين خطبه به سرچشمه پيدايش فتنه ها در جوامع اسلامى مى پردازد كه هم، زمان بعد از رحلت رسول الله را شامل مى شود و هم ماجراهايى همچون واقعه جمل و صفّين و نهروان را، و دقيقاً دست روى سرچشمه و نكته اصلى مى گذارد، مى فرمايد: «آغاز پيدايش فتنه ها پيروى از هوى ها و هوسها و بدعتهايى است كه با كتاب خدا مخالفت دارد»; (إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ أَهْوَاءٌ تُتَّبَعُ وَ أَحْكَامٌ تُبْتَدَعُ(1)، يُخَالَفُ فِيهَا كِتابُ اللهِ)، آرى ريشه اصلى فتنه ها دو چيز است: پيروى از هواى نفس و احكام دروغين خودساخته كه مخالف كتاب خداست و بى شك اگر احكام قرآن در ميان مردم حاكم باشد و اصالت قوانين اسلام حفظ شود و بدعتهاى ناروا در دين خدا نگذارند و همچنين در اجراى قوانين ناب الهى هوى و هوس را حاكم نكنند فتنه اى پيدا نخواهد شد; چرا كه اين قوانين مجرى عدالت و حافظ حقوق همه مردم و بيانگر وظائف است، فتنه آن زمان شروع مى شود كه فزون طلبى ها آشكار گردد و قوانين الهى در مسير مطامع شخصى تحريف شود. حق و عدالت زير پا بماند و افراد و گروهها وظائف الهى خود را فراموش كنند و به بدعتها روى آورند.

در واقع آنجا كه با تحريف و تفسيرهاى غلط به هوى و هوس خود مى رسند به سراغ آن مى روند و هر جا نياز به جعل احكام تازه اى ديدند دست به دامن بدعت مى زنند، درست است كه آن بدعتها نيز از هوى و هوسها سرچشمه مى گيرد ولى هوى و هوس و تمايلات شيطانى گاه در نحوه تفسير و اجراى احكام الهى نفوذ مى كند و گاه به صورت بدعتها و احكام مجعول. و به همين دليل در كلام امام(عليه السلام) از يكديگر جدا شده اند.

به عنوان مثال مى توان به فتنه «بنى اميّه» كه در اسلام از بزرگترين فتنه ها محسوب مى شود اشاره كرد. آنها براى رسيدن به حكومت خود كامه خويش بر مركب هوى و هوس سوار شدند و تا آنجا كه توانستند در احكام اسلام تفسير و توجيه نادرست روا داشتند و آنها را به سود منافع شخصى خود توجيه نمودند و هر جا امكان نداشت دست به بدعت جديدى زدند.

«معاويه» خلافت اسلامى را با نيرنگ به چنگ مى آورد و بر اساس بدعتى جديد آن را در خاندان خود موروثى مى كند، «زياد» را برادر خود مى خواند و براى يزيد در حيات خود از مردم بيعت مى گيرد و سبّ و دشنام اميرمؤمنان على(عليه السلام) را كه پاكترين و آگاهترين و بزرگترين شخصيت اسلام بعد از پيغمبر خدا بود در قلمرو حكومت خود، سنّت مى شمرد، خود و يارانش در ريختن خون عثمان شركت مى كنند و سپس به خونخواهى او برمى خيزند(2).

سپس مى افزايد: «و گروهى چشم و گوش بسته و نادان، يا هواپرست آگاه به پيروى آنان برمى خيزند و از هوى ها و هوسها و بدعتهاى آنان برخلاف دين خدا حمايت مى كنند». (وَيَتَوَلَّى(3) عَلَيْهَا رِجَالٌ رِجَالا عَلَى غَيْرِ دِينِ اللهِ)، در جمله بعد اشاره به ابزار اين كار شده. ابزارى كه در تمام طول تاريخ از سوى همه هواپرستان و جنايتكاران مورد استفاده قرار گرفته و به صورت يك سنّت هميشگى درآمده است و آن اين كه آنها هميشه براى رسيدن به مقاصد خود حق و باطل را به هم مى آميزند و حق را سپرى براى حمايت از باطل و يا پوسته شيرين و جالبى براى پنهان كردن زهر باطل قرار مى دهند، مى فرمايد: «اگر باطل از آميختن با حق جدا مى گرديد بر كسانى كه طالب حقّند پوشيده نمى ماند، و اگر حق از آميزه باطل پاك و خالص مى شد زبان دشمنان و معاندان از آن قطع مى گرديد». (فَلَوْ أَنَّ الْبَاطِلَ خَلَصَ مِنْ مِزَاجِ الْحَقِّ لَمْ يَخْفَ عَلَى الْمُرْتَادِينَ(4)، وَ لَو أَنَّ الْحَقَّ خَلَصَ مِنْ لَبْسِ الْبَاطِلِ انْقَطَعَتْ عَنْهُ أَلْسُنُ الْمُعَانِدِينَ);

چه تعبير جالب و گويايى، باطل اگر در شكل اصليش نمايان شود خريدارى ندارد و حق اگر به صورت خالص عرضه شود زبان بهانه جويان را قطع مى كند; لذا بديهى است نه حق خالص مشكل هواپرستان را حل مى كند، چرا كه منافع آنها در باطل نهفته است، و نه باطل خالص آنها را به مقصد مى رساند; چرا كه مردم از آنها حمايت نخواهند كرد و اينجاست كه به سراغ آميختن حق وباطل مى روند; همان چيزى كه تمام سياستهاى مخرّب دنيا را مى توان در آن خلاصه كرد.

امام(عليه السلام) در اين مورد مى فرمايد: «ولى بخشى از اين گرفته مى شود و بخشى از آن، و اين دو را به هم مى آميزند، و در اينجا است كه شيطان بر پيروان و دوستان خود مسلّط مى شود و تنها كسانى كه مشمول رحمت خدا بوده اند از آن نجات مى يابند»!

(وَلكِن يُؤْخَذُ مِنْ هذَا ضِغْثٌ(5)، وَ مِنْ هذَا ضِغْثٌ فَيُمْزَجَانِ فَهُنَالِكَ يَسْتَوْلِي الشَّيطَانُ عَلَى أَوْلِيَائِهِ، وَ يَنْجُو «الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَ اللهِ الْحُسْنَى»).

اين تعبير به خوبى نشان مى دهد كه آميختن حق و باطل به يكديگر مانع از شناخت باطل نيست هر چند به دقّت و كنجكاوى يا پرسش از آگاهان نياز دارد. به همين دليل امام(عليه السلام) مى فرمايد: در گيرودار آميزش حق و باطل شيطان بر دوستان و پيروانش چيره مى شود و خداجويان حق طلب از خطر گمراهى در اين گونه جريانات درامانند.

در واقع آميزش حق و باطل چراغ سبزى است براى هوى پرستان و بهانه اى است براى پيروان شيطان كه وجدان خود را فريب دهند و در برابر ديگران استدلال كنند كه ما به اين دليل و آن دليل (اشاره به قسمتهايى از حق كه با باطل آميخته شده) اين راه را برگزيده ايم.

آرى مستضعفين فكرى و ساده لوحان ممكن است در اين ميان ناآگاهانه در دام شيطان بيفتند، در حالى كه آنها نيز اگر رهبر و راهنمايى براى خود انتخاب مى كردند گرفتار چنين سرنوشتى نمى شدند. به اين ترتيب مردم در برابر آميزش حق و باطل به سه گروه تقسيم مى شوند:

گروه اول همان «اَلَّذينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَ اللهِ الْحُسْنى(6)» و به تعبير ديگر حق طلبان آگاه و مخلصند كه به لطف پروردگار از توطئه هاى شوم فتنه جويان درامانند.

گروه دوم هوى پرستان بهانه جو هستند كه مى خواهند به بهانه حق در راه باطل گام بگذارند و در واقع نيمه آگاهند و با پاى خود در دام شيطان مى روند.

گروه سوم افراد ساده لوحى هستند كه تشخيص حق از باطل در اين آميزه خطرناك براى آنها مشكل است و ناآگاهانه گرفتار دام شيطان مى شوند مگر اين كه در پناه رهبر آگاه و فرزانه اى جاى گيرند.

شبيه همين معنى در خطبه 38 گذشت، آنجا كه امام(عليه السلام) شبهه را تفسير مى فرمايد و راه نجات از آن را نشان مى دهد و مى گويد: شبهه را از اين رو شبهه نام نهاده اند كه شباهت به حق دارد اما اولياءالله گرفتار آن نمى شوند، چرا كه نور يقين در اينجا راهنماى آنها است ... ولى دشمنان خدا بر اثر گمراهى در دام شبهات گرفتار مى شوند.

##### 1 ـ «تُبتدع» از ماده «بدعت» به معنى كار نوظهور و بى سابقه است و هنگامى كه در امور دينى به كار برود به معنى احكام و قوانينى است كه برخلاف كتاب الله و سنّت پيامبر وضع مى شود.
2 ـ در اين زمينه به كتاب «الغدير» جلد 10 مراجعه شود.
3 ـ «يَتولّى» از ماده «تولّى» به معنى پيروى كردن است. و گاه به معنى نزديك شدن و سلطه بر چيزى و يا پست و مقامى مى آيد، ولى اينجا همان معناى اول مورد نظر است.
1 ـ «مرتادين» از مادّه «ارتياد» به معنى طلب كردن چيزى است و در خطبه بالا به معنى طلب كردن حق آمده است.
2 ـ «ضغث» (بر وزن حرص) به معنى دسته اى از چوبهاى نازك مانند ساقه گندم و جو يا رشته هاى خوشه خرما است و به معنى بسته هيزم يا گياه خشكيده نيز آمده است و گاه به خوابهاى آشفته و درهم اطلاق مى شود. و در خطبه بالا به معنى بخشى از چيزى آمده است.
6 ـ اين جمله اقتباس از آيه 101 سوره انبياء (اِنَّ الَّذين سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى اُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ)مى باشد كه به دنبال آيات مربوط به جهنم آمده و اشاره به اين دارد كه اين گروه در جهنّم گرفتار نمى شوند واز آنجا كه فتنه هاى دنيا جهنّم دنيا محسوب مى شود امام(عليه السلام) مى فرمايد اين گروه در دنيا نيز گرفتار فتنه هاى شياطين نمى شوند.

▲نكته ها

▲نكته ها 1ـ ريشه فتنه ها

تاريخ اسلام مخصوصاً تاريخ قرن اوّل و دوم مملوّ از فتنه هاى شگفت انگيز و دردناك است كه زحمات پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم) و ياران مخلص او را تا حدّ زيادى بر باد داد واگر اين فتنه ها نبود و اسلام در همان مسيرى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) براى آن تعيين فرموده بود پيش مى رفت امروز جهان ديگرى داشتيم. مخصوصاً در بيست و پنج سال بعد از رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) فتنه ها غوغا مى كرد. هنگامى كه امام اميرمؤمنان على(عليه السلام) در سال 35 هجرى به خلافت ظاهرى رسيد تلاش فوق العاده اى براى بازگرداندن اسلام به مسير اول نمود; ولى دامنه فتنه آن قدر گسترده شده بود كه از هر طرف به اصلاح آن مى پرداخت از سوى ديگر آشكار مى شد. در سالهاى آخر خلافت عثمان همه چيز دگرگون شد و تمام ارزشهاى اسلامى زير سؤال رفت و سنّت ها و ارزشهاى عصر جاهليت كاملا زنده شد و بازماندگان لشكر شرك و نفاق همه جا در صحنه ظاهر شدند و پست هاى كليدى را گرفتند و همين امر كار را بر امام(عليه السلام) دشوار و پيچيده كرد. درست است كه امام(عليه السلام)در سايه مجاهدات مستمر و جانكاهش بار ديگر ارزشها را زنده فرمود; ولى متأسّفانه فتنه ها خاموش نشد و شهادت امام(عليه السلام) كه به دست همين فتنه جويان شيطان صفت انجام گرفت از ادامه راه جلوگيرى كرد.

سپس در دوران حكومت معاويه و يزيد و ساير حكّام شجره خبيثه اموى فتنه ها آشكارتر گشت. خونهاى بى گناهان ريخته شد، بدعت ها آشكار شد، هوى و هوس حاكم گرديد و در عصر بنى عباس به اوج خود رسيد و اسلام راستين در چنگال اين خودكامگان گرفتار شد.

و اعمالى از حكام اين دو سلسله (بنى اميه و بنى عباس) سر زد كه هيچ شباهتى به اسلام نداشت با اين كه متأسّفانه لقب خليفه رسول الله را يدك مى كشيدند.

اگر به ريشه اين فتنه ها بنگريم به صدق كلام امام(عليه السلام) در خطبه بالا كاملا پى مى بريم كه ريشه اين فتنه ها عمدتاً دو چيز بود: پيروى از هوى و هوسهاى شيطانى و بدعت گذارى در دين خدا. در همه جا اين دو اصل به چشم مى خورد، گروهى از فتنه جويان به اصل نخست تمسّك مى جويند و گروهى به اصل دوم و گروهى به هر دو و شرح اين سخن حتى در يك كتاب نمى گنجد و از اين ديدگاه به بررسى مجدّدى در تاريخ آن قرون نياز دارد.

▲2ـ سياستهاى شيطانى

از جمله شگفتى ها اين است كه اصول سياستهاى خودكامگان در طول تاريخ تقريباً يكسان است. در چند هزار سال قبل، فرعون ـ به نقل قرآن مجيد ـ از سياست «تفرقه بينداز و حكومت كن» استفاده مى كرد، (اِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِى الأَرْضِ وَ جَعَلَ اَهْلَها شِيَعاً)(1); امروزه نيز در تمام دنياى استكبارى اين اصل به قوّت خود باقى است و همچنان ادامه دارد. با هر وسيله اى كه بتوانند در ميان ملتها ايجاد اختلاف مى كنند تا پايه هاى حكومتشان مستحكم شود.

مسأله آميختن حق و باطل يكى از آن اصول است كه همواره در سياست هاى مخرّب ظالمان و طاغيان به چشم مى خورد. آنها هميشه پوشش هايى از حق و شعارهايى از عدالت و اصول انسانى را عنوان كرده و كارهاى شيطانى خود را در زير اين پوشش ها انجام مى دهند.

در حالات شاهان ظالم مى خوانيم كه گاه ناله پيرزنى آنها را چنان بى قرار مى كرده است كه هر بيننده اى خيال مى كرد چنان وجدان قوى و نيرومندى دارند كه با شنيدن اين ناله زير و رو شده اند، و اين سخن دهان به دهان مى گشت (داستان زنجير عدالت انوشيروان، و خانه پيرزن در كنار قصر او، و داستانهايى ديگر از اين قبيل در حالات خلفا و شاهان در كشورهاى اسلامى و غير آن كم نيست) همه اينها پوشش هايى بود براى مظالم آنان!

آنها به خوبى مى دانستند كه باطل و ناحق به صورت خالص در هيچ جامعه اى خريدار ندارد، بنابراين چاره اى جز اين نيست كه گوشه هايى از مظاهر حق را با اباطيل خود بياميزند!

از آنجا كه سياست هاى شيطانى در عصر ما بيش از هر زمان ديگرى پيچيده و مرموز است، آميزش حق و باطل نيز به صورت مرموزترى درآمده است. سياستمداران بزرگ دنيا چنان خواسته هاى نامشروعشان را در پوسته اى از حق مى پوشانند كه تشخيص آن به آسانى ممكن نيست.

عناوينى مانند حقوق بشر، حقوق حيوانات، روز كارگر، روز مادر، پزشكان بدون مرز، عفو بين الملل، تأسيس مراكز خيريه و كمك به گرسنگان و محرومان و جنگ زدگان و اعطاى پناهندگى سياسى به گروهى از آوارگان و عناوين فراوان ديگرى از اين قبيل، همه ابزار فريب افكار عمومى اند. آنان چنان با آب و تاب از آن صحبت مى كنند كه حتى بعضى از هوشمندان به راستى باور كرده اند كه دنياى امروز راه انبيا را مى پويد! و از طريق ديگر به هدف انبيا نزديك مى شود!

حتى اين گروه ساده لوح كتاب يا كتابهايى در اين زمينه نوشتند، يعنى كه دنياى امروز راه انبيا را طى كرده است و به مسائلى كه آنها توصيه كرده اند تا حدود زيادى جامه عمل پوشانيده است! غافل از اين كه اينها همه پوششى است براى مظالم سردمداران سياست دنيا.

براى اين كه تصور نشود اين سخن از يك مطالعه بدبينانه سرچشمه مى گيرد كافى است كه نگاهى بيفكنيم به عملكرد آنها و دوگانگى و چندگانگى آن در پياده كردن اصول بظاهر انسانى در نقاط مختلف دنيا.

آنها در حالى كه به خاطر كشته شدن يك سگ در مطالعات فضايى روسها فرياد بلند كرده بودند، در ويتنام نه فقط انسانها را مانند برگ خزان بر روى خاك مى ريختند، بلكه بخش عظيم جنگل هاى آن كشور سرسبز را با تمام جانداران و حيوانات و پرندگانش به آتش كشيدند و سوزاندند تا مبادا آوراگان ويتنامى در آنجا پناه بگيرند.

آنها در حالى كه از دمكراسى حمايت مى كنند هرجا كه آراء مردم برخلاف منافع نامشروعشان باشد با يك كودتاى نظامى همه چيز را در هم مى ريزند، همان گونه كه در الجزائر كردند، و آنجا كه حكومت هاى سبك قرون وسطايى حافظ منافعشان است با آنها مدارا مى كنند و دوست و هم پيمانند.

آرى در جهان سياست وضع چنين است و از آن به خوبى صدق كلام مولا اميرمؤمنان(عليه السلام) در خطبه بالا روشن مى شود كه فرمود: فتنه جويان بخشى از حق را با بخشى از باطل مى آميزند و دامهاى شيطان را مى گسترانند تا توده هاى ساده انديش را به دام بيندازند!

* * *

##### 1 ـ سوره قصص، آيه 4.

####

▲خطبه پنجاه و يكم(1)

لمّا غلب أصحاب معاوية أصحابه (عليه السلام) على شريعة الفرات بصفّين و منعوهم الماء

اين خطبه را امام(عليه السلام) زمانى ايراد فرمود كه ياران معاويه بر اصحاب امام(عليه السلام) غلبه كرده، و شريعه فرات را در صفّين تصرّف كرده بودند، و آب را از آنها دريغ داشتند. (اين خطبه اصحاب امام(عليه السلام) را به خروش درآورد، و با يك حمله شريعه فرات را از دست آنها باز پس گرفتند و آزاد كردند!)

##### 1 ـ اين خطبه را «نصربن مزاحم» در كتاب «صفّين» از جابر از اميرمؤمنان على(عليه السلام) نقل كرده اند. (البته با كمى تفاوت) (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 20).

▲خطبه در يك نگاه

«ابن ابى الحديد» در بيان محتوا و شأن ورود خطبه از «نصربن مزاحم» چنين نقل كرد كه: فرمانده مقدم لشكر معاويه «ابوالاعور سَلْمى» با مقدمه لشكر على(عليه السلام)به فرماندهى «اشتر» درگيرى مختصرى پيدا كرد. «ابوالاعور» كوتاه آمد و خود را كنار كشيد، و بعد خود را به شريعه فرات يعنى محلى كه به آب نزديك بود رساند، و آنجا را در اختيار گرفت و ياران على(عليه السلام)را از آب منع كرد و اين در محلى به نام «قِنَّسْرين» در كنار صفّين واقع شد.

هنگامى كه خبر به اميرمؤمنان على(عليه السلام) رسيد «صعصعة بن صوحان» را فراخواند و فرمود: نزد معاويه برو و بگو ما اين مسير را براى رسيدن به تو پيموده ايم، و پيش از اتمام حجّت مايل نيستيم با شما جنگ را آغاز كنيم، اما تو لشكر خود را فرستاده اى و جنگ را (در كنار شريعه فرات) آغاز كرده اى، و ميان مردم و آب حائل شده اى. شريعه را رها كن و آب را آزاد بگذار تا در آنچه ميان ما و شما است بنگريم، و اگر دوست دارى هدف اصلى را رها كرده و مردم بر سر آب با يكديگر بجنگند تا هر كس پيروز شد آب را در اختيار بگيرد، چنان كنيم!

«صعصعه» اين پيام را براى معاويه برد، معاويه با يارانش به مشورت پرداخت، بعضى به او توصيه كردند كه شريعه را همچنان در اختيار بگير و آنها را از آب بازدار، ولى «عمروبن عاص» به او گفت آب را آزاد بگذار، چرا كه من مى دانم لشكر على هرگز اجازه نخواهند داد تو سيراب باشى و آنها تشنه بمانند، ولى معاويه نظر موافقان نگهداشتن شريعه را ترجيح داد.

هنگامى كه امام(عليه السلام) از اين ماجرا باخبر شد خطبه پرشور بالا را كه پر از نكات زيباى ادبى، و در نهايت فصاحت و بلاغت است ايراد كرد، و ياران خود را براى بازپس گرفتن شريعه فرات به حركت درآورد، و با يك حمله شجاعانه لشكر معاويه را عقب راندند و شريعه فرات را براى همه آزاد كردند!

بخش اول اين خطبه به اين حقيقت اشاره مى كند كه اگر انسان با شجاعت به ميدان حوادث نرود و حق خود را نگيرد بايد تن به ذلّت تسليم در برابر ظلم بدهد، و در بخش دوم به اين نكته اشاره مى فرمايد كه چگونه معاويه با تزوير و حيله گروهى از بيخبران را به صحنه آورده كه حاضرند جان خود را در طريق باطل او فدا كنند؟!

* * *

####

▲بخش اول

قَدِ اسْتَطْعَمُوكُمُ الْقِتَالَ فَأَقِرُّوا عَلَى مَذَلَّة وَ تَأْخِيرِ مَحَلَّة أَوْ رَوُّوا السُّيُوفَ مِنَ الدِّمَاءِ تَرْوَوْا مِنَ الْمَاءِ فَالْمَوْتُ في حَيَاتِكُمْ مَقْهُورِينَ وَالْحَيَاةُ في مَوْتِكُمْ قَاهِرِينَ. أَلاَ وَ إِنَّ مُعَاوِيَةَ قَادَ لُمَةً مِنَ الْغُوَاةِ وَعَمَّسَ عَلَيْهِمُ الْخَبَرَ، حَتَّى جَعَلُوا نُحُورَهُمْ أَغْرَاضَ الْمَنِيَّةِ.

### ترجمه

آنها (سپاه معاويه با بستن آب به روى شما) از شما جنگ طلبيده اند، بنابراين (در برابر اين عمل ناجوانمردانه دو راه در پيش داريد;) يا بايد تن به ذلّت و انحطاط منزلت خويش بدهيد، يا شمشيرهايتان را از خون (اين بيرحمان) سيراب كنيد، تا بتوانيد از آب سيراب شويد (بدانيد) مرگ در زندگى توأم با شكست شماست، و حيات در مرگ پيروزمندانه شما، آگاه باشيد معاويه گروهى از بيخبران گمراه را همراه خود آورده و حق را با نيرنگ و تزوير بر آنها پنهان نموده، تا آنجا كه گلوهاى خويش را آماج تيرها و شمشيرهاى مرگ آور ساخته اند!

###

###

▲شرح و تفسير

▲به اين حركت ناجوانمردانه پايان دهيد!

همان گونه كه در شأن ورود خطبه اشاره شد اين خطبه در لحظاتى بسيار حساس و سرنوشت ساز از امام(عليه السلام) صادر شد وامام(عليه السلام) كه كانونى از فصاحت و بلاغت و دريايى از تدبير و مديريّت بود، چنان جمله هاى كوبنده و مهيّج را براى اداى مقصود خود انتخاب كرد كه يارانش با شنيدن آن يكباره به حركت درآمدند، و دست ستمگران شام را از شريعه فرات كوتاه كردند، و آن را براى دوست ودشمن مباح ساختند!

جمله هايى است كه امروز با گذشتن قرنها باز قوّت و قدرت خود را همچنان حفظ كرده و براى هر جمعيتى كه عزّت و شرفشان با حملات ناجوانمردانه دشمن به مخاطره افتاده، كارساز و الهام بخش است.

نخست مى فرمايد: «آنها (سپاه معاويه با بستن آب به روى شما) از شما جنگ طلبيده اند»! (قَدِاسْتَطْعَمُوكُمُ الْقِتالَ).

جمله «اِسْتَطْعَمُوكُم» در جايى به كار گرفته مى شود كه شخصى از ديگرى تقاضاى طعام مى كند، گويى جنگ و پيكار طعامى است كه اينها با عمل خود آن را از ياران امام(عليه السلام) طلب كرده اند، اين شبيه تعبيرى است كه در عبارات روزمرّه، فارسى زبانان مى گويند «فلان كس تنش مى خارد» يا اين كه مى گويند «دلش هواى شلاّق كرده» اشاره به اين كه عمل او يك نوع ماجراجويى و جنگ طلبى است، و اين رساترين تعبيرى است كه در جريان بستن آب به روى لشكر امام(عليه السلام) ممكن بود به كار گرفته بشود!

سپس مى افزايد: «شما در برابر اين عمل ناجوانمردانه شاميان دو راه در پيش داريد: يا بايد تن به ذلّت و انحطاط منزلت خويش بدهيد، يا شمشيرهايتان را از خون (اين خيره سران بيرحم) سيراب كنيد، تا بتوانيد از آب (فرات) سيراب شويد»! (فَأَقِرُّوا عَلَى مَذَلَّة وَ تَأْخِيرِ مَحَلَّة(1) أَوْ رَوُّوا(2) السُّيُوفَ مِنَ الدِّمَاءِ تَرْوَوْا مِنَ الْمَاءِ!)

آرى آنها راه سومى در اين ماجرا نداشتند، اگر در مقابل اين حركت دشمن سستى به خرج مى دادند و لشكر از تشنگى به زحمت مى افتاد يا گروهى از تشنگى مى مردند بدترين داغ ذلت بر پيشانى آنها مى خورد و مقام و منزلت خود را نزد دوست و دشمن از دست مى دادند، ولى هنگامى كه بپا خاستند و به دشمن حمله كردند هم در جايگاه شايسته خويش در نظر دوست و دشمن قرار گرفتند، و هم سربلند و عزيز شدند، و با جوانمردى مولى على(عليه السلام)كه پيشنهاد بستن آب را به روى آنها نپذيرفت و براى همه آزاد كرد، عظمت خود را حتى در دل دشمنان نيز تثبيت كردند، بگونه اى كه آنها از عمل خود شرمنده شدند و احساس حقارت كردند، و با توجه به اين كه اين ماجرا در آغاز جنگ صفّين بود سبب قوّت روحيه ياران مولى و ضعف روحيه لشكر معاويه شد.

سپس امام(عليه السلام) به يك اصل كلّى و جاودانى كه رمز پيروزى و عزّت و سربلندى هر قوم و ملّتى است اشاره كرده، خطاب به لشكريانش مى فرمايد: «مرگ در زندگى توأم با شكست شماست، و حيات و زندگى در مرگ پيروزمندانه شما!» (فَالْمَوْتُ في حَيَاتِكُمْ مَقْهُورِينَ وَالْحَيَاةُ في مَوْتِكُمْ قَاهِرِينَ).

آرى در نظام زندگى انسانهاى شايسته و با شخصيت، زندگى مادّى و ظاهرى برترين ارزش نيست، همان گونه كه مرگ مادى ضدّ ارزش نمى باشد، بلكه ارزش والا در نظر آزاد مردان با ايمان، در زندگى توأم با عزّت است به همين دليل هرگاه بر سر دو راهى قرار گيرند، شهادت توأم با عزّت و سربلندى را بر زندگى ذليلانه ترجيح مى دهند، و همين نظام ارزشى بود كه مسلمانان را در عصر پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) و حتى بعد از آن در پيكارهاى نابرابر پيروز مى كرد.

آرى عزّت جامعه اسلامى بر هر چيز مقدّم است و هر بهايى به خاطر آن پرداخته شود بجاست.

همين معنى در سخنان فرزندش حسين(عليه السلام) در حادثه خونين كربلا تجلّى كرد آن زمان كه فرمود: «لاوَاللهِ لا أُعْطِيكُمْ بِيَدي إعْطاءَ الذَّليلِ وَلا أُقِرُّ لَكُم اِقْرارَ الْعَبيدِ»; «نه، به خدا سوگند دست ذلّت در دست شما نمى گذارم، و همچون بردگان تسليم نمى شوم; (بلكه مى جنگم و سربلند شربت شهادت را مى نوشم!(3

))».

وهنگامى كه در اثناء راه كربلا با لشكر حر روبروشد و آنها را تشنه يافت، و مطابق راه و رسم جوانمردان دشمن را سيراب كرد، حرّبن يزيدرياحى به گمان خودش از سر خيرخواهى و نصيحت عرض كرد: «با يزيد پنجه در نيفكن كه جان نازنينت به خطر خواهد افتاد!» امام(عليه السلام) در جواب فرمود: «أَفَبِالْمَوْتِ تُخَوِّفُنى؟; آيا مرا به مرگ و شهادت مى ترسانى؟!»

من همان را مى گويم كه شاعر قبيله اوس در حالى كه تصميم به يارى پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) گرفته بود و پسر عمويش او رااز اين كار برحذر داشت گفت:

سَأَمْضى فَما بِالْمَوْتِ عارٌ عَلَى الْفَتى *** اِذا ما نَوى حَقّاً وَ جاهَدَ مُسْلِماً!

وَواسَى الرِّجالَ الصّالِحينَ بِنَفْسِهِ *** وَ فارَقَ مَثْبُوراً وَ باعَدَ مُجْرِماً

فَاِنْ عِشْتُ لَمْ اُنْدَمْ وَ اِنْ مِتُّ لَمْ أُلَمْ *** كَفى بِكَ ذُلاَّ اَنْ تَعِيْشَ وَ تُرْغَما

«من از اين راه مى روم و مرگ بر جوانمردان عار نيست»!

«جوانمردى كه نيّتش حق است، و مسلمان است و جهاد مى كند»;

«و با مردان صالح در فدا كردن جان همراهى و مواسات دارد»;

«و از افراد بى ايمان و گنهكار فاصله گرفته است»;

«من اگر زنده بمانم پشيمان نيستم، و اگر در اين راه بميرم ملامت نخواهم شد!»

«ذلّت براى تو (و امثال تو) است كه زنده بمانى و سرافكنده باشى!(4)»

اين شعار حيات آفرين اسلامى با تعبير ديگرى در قرآن مجيد آمده است، آنجا كه مى فرمايد: (قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا اِلاّ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ اَنْ يُصِيْبَكُمُ اللهُ بِعَذاب مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِيْنا فَتَرَبَّصُوا اِنّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ); «بگو آيا درباره ما جز يكى از دو نيكى را انتظار داريد (يا پيروزى يا شهادت) ولى ما انتظار داريم كه خداوند عذابى از سوى خودش (در آن جهان) به شما برساند يا (در اين جهان) به دست ما مجازات شويد، اكنون كه چنين است شما انتظار بكشيد ما هم با شما انتظار مى كشيم!»(5)

در پايان اين خطبه امام(عليه السلام) به نيرنگ هاى معاويه و ساده لوحى گروهى از شاميان فريب خورده اشاره كرده، مى فرمايد: «آگاه باشيد معاويه گروهى از بيخبران گمراه را همراه خود آورده و حق را با نيرنگ و تزوير بر آنها پنهان نموده، تا آنجا كه گلوهاى خويش را آماج تيرها و شمشيرهاى مرگ ساخته اند!» (أَلاَ وَ إِنَّ مُعَاوِيَةَ قَادَ لُمَةً(6)مِنَ الْغُوَاةِ(7) وَعَمَّسَ(8) عَلَيْهِمُ الْخَبَرَ، حَتَّى جَعَلُوا نُحُورَهُمْ أَغْرَاضَ(9)الْمَنِيَّةِ);

در اين گفتار از يك سو معاويه را معرفى مى كند كه بنيان حكومتش بر فريب و نيرنگ و بهره گيرى از ساده لوحان بيخبر است، و از سوى ديگر شاميان فريب خورده لشكر او را معرفى مى نمايد كه آنها چنان گرفتار شستشوى مغزى شده اند كه حتّى حاضرند جان خود را در طريق باطل و مقاصد شوم معاويه بر باد دهند!

شايد اين جمله پاسخ به سؤالى است كه در ذهن ياران آن حضرت پيدا شده بود و آن اين كه چگونه شاميان حاضرند تا سر حدّ مرگ از مطامع مادى معاويه دفاع كنند و جان خود را بر سر اين كار نهند.

امام(عليه السلام) اين حقيقت را فاش مى كند كه قدرت معاويه بر فريب و نيرنگ و دگرگون نشان دادن واقعيتها از يك سو، و دور بودن و بيخبر ماندن شاميان از سوى ديگر، سبب شده است كه آنها باور كنند راستى در راه خدا مى جنگند و به سوى شهادت پيش مى روند!

آرى تبليغات بسيار وسيع و گسترده توأم با شگردهاى روانى دستگاه معاويه و عمروعاص در فضاى شام اين تأثير را گذارده بود كه گروهى يقين داشتند عثمان مظلوم كشته شده و قاتلش على(عليه السلام) است، و معاويه به خونخواهى او برخاسته و در مسير پاسدارى و حراست از مقام خلافت رسول الله(صلى الله عليه وآله وسلم) و حفظ اسلام و قرآن گام برمى دارد، و طبعاً كشته شدن در اين راه شهادتى است كه آرزوى هر مسلمان پاكباز است!

البتّه آثار تزوير و دروغ براى مدت زيادى نمى تواند باقى بماند و سرانجام روشن مى شود، ولى چه بسا در زمانى كه كار از كار گذشته و تأسّف بازماندگان بر مرگ عزيزانشان ديگر ثمرى ندارد.

##### 1 ـ «محلّه» به معنى منزلگاه است و گاه به معنى جايگاه اجتماعى به كار مى رود و در خطبه فوق منظور همين معنى اخير است.
2 ـ «رَوُّوا» از ماده «ترويه» به معنى سيراب كردن است، و روز هشتم ماه ذى حجه را از اين جهت «يوم الترويه» مى گويند كه در گذشته حاجيان براى رفتن به عرفات و مشعر و منى آب ذخيره مى كردند، و اين واژه گاه در معنى كنايى آن به كار مى رود، مانند سيراب كردن شمشيرها كه در خطبه بالا آمده است.
3 ـ بحارالانوار، جلد 45، صفحه 7.
4 ـ ارشاد مفيد، جلد دوم، صفحه 81، طبع آل البيت.
5 ـ سوره توبه، آيه 52.
6 ـ «لمه» از مادّه «لَمى يَلْمُو لَمْواً» به معنى برگرفتن چيزى به طور كامل است و «لمه» (به ضمّ لام و فتح ميم بدون تشديد) به معنى گروه و جماعتى از مردم است، و بعضى گفته اند: در مورد گروهى به كار مى رود كه بين سه تا ده نفر باشند، و انتخاب اين تعبير در خطبه بالا كنايه از بى اعتنايى به لشكر معاويه و ناچيز بودن آنهاست.
7 ـ «غواة» به معنى گمراهان جمع «غاوى» از ماده «غىّ» به معنى گمراه شدن است، اين واژه، گاه به معنى افراد جلف و بى سروپا نيز به كار مى رود، و در خطبه بالا تاب هر دو معنى را دارد.
8 ـ «عمّس» در اصل از ريشه «عَمْس» (بر وزن لمس) به معنى محو شدن و بى خبر ماندن و ناآگاه بودن نسبت به چيزى است، به همين جهت به شبهاى بسيار تاريك «عميس» گفته مى شود، اين تعبير در خطبه بالا اشاره به پرده پوشى معاويه، و مخفى ساختن حقايق از شاميان است.
9 ـ «اغراض» جمع «غَرَض» معانى مختلفى دارد، از جمله شوق، ملالت، تنفّر، ترس، پركردن ظرف از آب، ولى معنى اصلى و معروف آن هدفى است كه به سوى آن تير مى اندازند و در خطبه بالا منظور همين معنى است.

###

▲نكته ها

▲1ـ بايد با عزّت و سربلندى زيست

در اسلام يك سلسله شعارهاى اساسى است كه اين مكتب را از ساير مكتبها جدا مى كند، يكى از آنها همان است كه در خطبه بالا آمده است كه مردن با افتخار بهتر از زيستن با ذلّت است، و به تعبير ديگر همان گونه كه از ظلم و ستم بايد به شدت پرهيز كرد از تسليم در برابر ظلم و ستم ستمكاران نيز بايد برحذر بود، تعبير «أُباةِ الضَّيْمِ»(1) درباره بزرگان اسلام اشاره به همين معنى است.

در واقع اين اصل از آيه شريفه «وَللهِِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنينَ»(2); عزّت براى خدا و پيامبر و مؤمنان است»، سرچشمه گرفته، و رواياتى همچون گفتار امام صادق(عليه السلام) «اِنَّ اللهَ تَبارَكَ وَ تَعالى فَوَّضَ اِلَى الْمُؤْمِنِ كُلَّ شَىء اِلاّ إِذْلالَ نَفْسِهِ(3); خداوند همه چيز را در اختيار مؤمن قرار داده، جز ذليل ساختن خويشتن»، و حديث معروف امام حسين(عليه السلام) «مَوْتٌ فى عِزٍّ خَيْرٌ مِنْ حَياة فى ذُلٍّ(4); مردن با عزّت بهتر است از زنده ماندن با ذلّت»، و سخن ديگر آن حضرت: «اَلا وَ اِنَّ الدَّعِىَّ بْنَ الدَّعِّىِّ قَدْ تَرَكَنى بَيْنَ السِّلَّةِ وَ الذِّلَّةِ وَ هَيهاتَ لَهُ ذلِكَ، هَيْهاتَ مِنّى الذِّلَّةَ اَبَى اللهُ ذلِكَ وَ رَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَجُدُودٌ طَهُرَتْ وَ حُجُورٌ طابَتْ اَنْ تُؤثِرَ طاعَةَ اللِّئامِ عَلى مَصارِعِ الْكِرامِ(5); آگاه باشيد اين ناپاكِ ناپاك زاده، مرا در ميان «شمشير» و «ذلّت» مخيّر ساخته، و چه دور است كه او به مقصد خود برسد، و چه دور است از من كه تن به ذلّت بدهم نه خدا اين را مى پسندد و نه پيامبرش ونه مؤمنان راستين و نه پدران و نياكان پاك و مادران پاك دامن، آرى آنها هرگز اجازه نمى دهند كه تسليم در برابرفرومايگان را بر قربانگاه بزرگواران(و به خون خفتن افتخارآميز آنان)ترجيح دهم»، الهام بخش اين شعار بزرگ اسلامى است.

«ابن ابى الحديد» در شرح نهج البلاغه خود چنين مى گويد: «سَيِّدُ اَهْلِ الاِباءِ الَّذى عَلَّمَ النّاسَ الْحَمِيَّةَ وَالْمَوْتَ تَحْتَ ظِلالِ السُّيُوفِ اِخْتِياراً لَهُ عَلَى الدَّنِيَّةِ اَبُوعَبْدِاللهِ الْحُسَيْنِ ابْنِ عَلِىِّ بْنِ اَبْيطالِب عَلَيْهِمَاالسَّلامُ عَرَضَ عَلَيْهِ الأَمانُ وَ أَصْحابِهِ فَأَنَفَ مِنَ الذُّلِّ; بزرگ و پيشواى ستم ناپذيران جهان كه درس غيرت و برگزيدن مرگ در سايه شمشيرها را بر ذلّت و خوارى به مردم جهان داد، حسين بن على(عليهما السلام) بود، دشمن به او و يارانش امان داد ولى آنها تن به ذلّت ندادند(6)».

سپس به كلام تاريخى امام حسين(عليه السلام) كه در روز عاشورا بيان فرمود: «اَلا وَ اِنَّ الدَّعِىَّ ابْنَ الدَّعِى ...» اشاره مى كند و آن را همانند سخن پدربزرگوارش على(عليه السلام) مى شمرد كه در خطبه سى و چهار نهج البلاغه آمده است: «اِنَّ امْرَءً يُمَكِّنُ عَدُوَّهُ مِنْ نَفْسِهِ...; به خدا سوگند كسى كه دشمنى را بر جان خويش مسلط گرداند كه گوشتش را بخورد، استخوانش را بشكند و پوستش را برگيرد، بسيار عاجز و ناتوان و قلب و روح او بسيار كوچك و ضعيف است.» سپس به ذكر گروه ديگرى از كسانى كه اين راه پرافتخار را برگزيدند و مرگ شرافتمندانه را بر زندگى ذليلانه ترجيح دادند مى پردازد.

ابن ابى الحديد در سخن ديگرى چنين آورده است كه مردى روز عاشورا با عمرسعد بود شخصى به او گفت: واى بر تو آيا شما فرزندان رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) را كشتيد؟ او چنين جواب داد اگر تو هم آنچه را ما ديديم مشاهده مى كردى كارى جز كار ما انجام نمى دادى! گروهى به ما يورش بردند كه قبضه هاى شمشير را محكم در دست داشتند و همچون شيران به ما حملهور شدند، سواران را از چپ و راست به خاك مى ريختند و همگى آماده شهادت بودند، نه امان مى پذيرفتند، نه علاقه اى به مال داشتند، و نه چيزى ميان آنها و شهادت مانع مى شد، اگر دير جنبيده بوديم همه ما را نابود مى كردند، حال بگو غير از اين كارى كه ما انجام داديم چه مى توانستيم انجام دهيم!(7)»

##### 1 ـ «أباة» جمع «آبى» يعنى ابا كننده و «ضيم» به معنى ظلم است، و در مجموع به كسانى گفته مى شود كه هرگز تن به ظلم نمى دهند (ستم ناپذيران).
2 ـ سوره منافقون، آيه 8.
3 ـ كافى، جلد 5، صفحه 63.
4 ـ بحارالانوار، جلد 44، صفحه 192.
5 ـ بحارالانوار، جلد 45، صفحه 83.
6 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد سوم، صفحه 249.
7 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد سوم، صفحه 263.

###

▲2ـ شستشوى مغزى ساده انديشان

نكته مهم ديگرى كه درخطبه بالا به چشم مى خورد، اين است كه گاه سردمداران باطل با سخنان فريبنده چنان در اعماق روح ساده لوحان نفوذ مى كنند كه آنها را به عشق شهادت در راه خدا براى پيشبرد اهداف شوم خودشان بسيج مى نمايند، و اين گروه در حالى كه عملا رو به سوى دوزخ پيش مى روند باورشان چنين است كه به طرف بهشت در پروازند، و اين منتهاى بدبختى است.

معاويه تنها كسى نبود كه از اين روش استفاده كرد، قبل و بعد از او حتى در دنياى امروز كم نيستند آنها كه به اين روش متوسّل مى شوند، پيروان خود را شستشوى مغزى داده و افكار و اراده آنها را در مسير هوى وهوس خود به كار مى گيرند.

اينها با رياكارى و دروغ و فريب و نيرنگ و استفاده از طرق روانى براى نفوذ در ديگران به مقصود خود كه تحميق توده هاى ناآگاه است نائل مى شوند، و آنها را آلت دست هوسهاى خود مى سازند.

عمرسعد فرمانده لشكر كربلا آن جنايتكار معروف و زشت سيرت، هنگامى كه مى خواست لشكر كوفه را بر ضدّ امام حسين(عليه السلام) بسيج كند صدا زد: «يا خَيلَ اللهِ ارْكَبى، وَ بِالْجَنَّةِ ابْشِرى!»; «اى لشكر خدا سوار شويد، و بهشت بشارتتان باد(1)!»

دستگاه تبليغات فرعون نيز موسى و هارون را مردانى سلطه جو كه درصدد غصب سرزمينهاى مردم مصر هستند معرفى كرد و فرعون را مدافع استقلال و عزّت و شرف و آبروى مردم مصر شمرد، و گفت: (اِنْ هذانِ لَساحِرانِ يُريدانِ اَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ اَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِما); «اين دو نفر ساحرند و مى خواهند شما را با سحرشان از سرزمينتان بيرون كنند(2)!» و اين رشته چه در گذشته و چه در زمان حال سر دراز دارد.

##### 1 ـ بحارالانوار، جلد 44، صفحه 391.
2 ـ سوره طه، آيه 63.

###

###

###

▲3ـ راه و رسم جوانمردان

«نصربن مزاحم» در كتاب «صفّين» چنين نقل مى كند، بعد از آن كه لشكر اميرمؤمنان على(عليه السلام) شريعه فرات را از لشكر معاويه بازپس گرفتند، عمروعاص به معاويه گفت: اى معاويه اگر آنها نيز مانند تو عمل كنند و آب را به روى تو و لشكريانت ببندند چه خواهى كرد و گمان تو چيست؟ آيا اين قدر در خود قدرت مى بينى كه بتوانى ضربه اى بر آنان وارد كنى و آب را بازپس بگيرى، همان گونه كه آنها بر تو وارد كردند؟ و اين در واقع سرزنشى بود به معاويه كه پيشنهاد او را در مورد خود دارى از بستن آب به روى لشكر على(عليه السلام) رد كرده بود.

معاويه گفت: گذشته را رها كن، اكنون بگو ببينم درباره على چه عقيده اى دارى؟

عمروعاص گفت: گمان من اين است كه او درباره تو مقابله به مثل نمى كند، و آب را به روى تو و لشكرت نمى بندد، يعنى او جوانمرد است و اين كار را با اصول جوانمردى هماهنگ نمى بيند. سپس افزود: چيزى كه او براى آن آمده است غير از اين است(1).

مرحوم سيدمحمدحسين شهريار در اين باره اشعار زيبايى سروده است كه در ذيل از نظر مى گذرد:

شنيدم آب به جنگ اندرون معاويه بست *** به روى شاه ولايت، چرا كه بود خسى!

على به حمله گرفت آب و باز كرد سبيل *** چرا كه او كس هر بى كسى ودادرسى

سه بار دست به دست آمد و در هر بار *** على چنين هنرى كرد و او چنان هوسى

فضول گفت كه ارفاق تا به اين حد بس *** كه بى حيايى دشمن زحد گذشت بسى!

جواب داد كه ما جنگ بهر آن داريم *** كه نان و آب نبندد كسى به روى كسى!

غلام همّت آن قهرمان كون و مكان *** كه بى رضاى الهى نمى زند نفسى!(2)

شبيه همين جوانمردى در تاريخ زندگى فرزندش حسين(عليه السلام) نيز آمده است كه در بيابان خشك و سوزان لشكر دشمنش حرّبن يزيد رياحى را با آبى كه در لشكر خود ذخيره كرده بود سيراب كرد، در حالى كه آنها در كنار شطّ فرات آب را از او و فرزندانش دريغ داشتند!

* * *

##### 1 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، سوم، صفحه 330.
2 ـ كليات ديوان شهريار، جلد 1، صفحه 690.

####

▲خطبه پنجاه و دوم(1)

و هى في التزهيد في الدنيا و ثواب الله للزاهد، و نعم الله على الخلق

اين خطبه را امام درباره ترك دنياپرستى، و پاداشهايى كه خدا به زاهدان مى دهد و نعمتهايى كه مردم از خالق دريافت مى دارند ايراد فرموده است.

##### 1 ـ سند خطبه: روايت شده است كه امام اين خطبه را در يكى از اعياد قربان ايراد فرموده، و آغاز خطبه «اللهُ اَكْبَرُ اللهُ اَكْبَر لااِلهَ اِلاّ اللهُ وَاللهُ اَكْبَرُ وَللهِِ الْحَمْدُ اَلْحَمْدُللهِِ عَلى ما هَدانا...» بوده است، مرحوم صدوق(ره) اين خطبه را در كتاب معروفش «من لايحضره الفقيه» (جلد1، صفحه 329) با تفاوتهايى آورده و همچنين شيخ طوسى (قدس سره) در كتاب «مصباح» صفحه 461 آن را نقل كرده است و اضافه مى كند: ابومخنف از عبدالرحمن بن جندب از پدرش روايت كرده كه على(عليه السلام) روز عيد قربان خطبه اى خواند كه آنچه سيد شريف رضى در نهج البلاغه آورده بخشى از آن است، شيخ مفيد نيز بخشى از آن را در مجلس بيستم از امالى نقل نموده است (مصادر نهج البلاغه، جلد2، صفحه 22) و شبيه همين مضمون در خطبه 28 نيز گذشت.

###

###

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه در واقع از سه بخش تشكيل شده است، در بخش اوّل ارزش زهد وعدم وابستگى به دنيا، و توجه به اين حقيقت كه تمام مواهب دنيا زودگذر و سريع الزّوال است، و افراد با ايمان بايد خود را براى سفر بزرگى كه در پيش دارند از طريق ذخيره كردن اعمال صالح آماده بنمايند.

در بخش دوم از پاداشهاى مهمى كه در انتظار زاهدان و مؤمنان صالح العمل است سخن به ميان آمده، و در بخش پايانى خطبه، اين واقعيت را شرح مى دهد كه انسانها هر قدر كه در مقام شكر نعمت هاى بزرگ پروردگار برآيند قادر نيستند حق آن را به جا آورند، مخصوصاً نعمت والاى ايمان كه برترين و والاترين نعمت هاست.

* * *

####

▲بخش اول

أَلاَ وَ إِنَّ الدُّنْيَا قَدْ تَصَرَّمَتْ، وَآذَنَتْ بِانْقِضَاء، وَتَنَكَّرَ مَعْرُوفُها وَأَدْبَرَتْ حَذَّاءَ، فَهِيَ تَحْفِزُ بِالْفَنَاءِ سُكَّانَهَا وَ تَحْدُو بِالْمَوْتِ جِيرَانَهَا وَ قَدْ أَمَرَّ مِنْها مَا كَانَ حُلْواً، وَ كَدِرَ مِنْهَا ما كَانَ صَفْواً، فَلَمْ يَبْقَ مِنْهَا إِلاَّ سَمَلَةٌ كَسَمَلَةِ الاِْدَاوَةِ أَوْ جُرْعَةٌ كَجُرْعَةِ الْمَقْلَةِ، لَوْ تَمَزَّزَهَا الصَّدْيَانُ، لَمْ يَنْقَعْ. فَأَزْمِعُوا عِبَادَاللهِ الرَّحِيلَ عَنْ هذِهِ الدَّارِ المَقْدُورِ عَلَى أَهْلِهَا الزَّوالُ، وَلاَيَغْلِبَنَّكُمْ فِيهَا الاَْمَلُ، وَ لاَيَطُولَنَّ عَلَيْكُمْ فيهَا الاَْمَدُ.

### ترجمه

آگاه باشيد كه دنيا به آخر رسيده و پايان يافتن خود را اعلام كرده است، زيبائيهايش به زشتى گراييده و روى برگردانده و به سرعت دور مى شود، (آرى) ساكنانش را به سوى فنا مى راند و همسايگانش را با آهنگ مرگ پيش مى برد، آنچه از دنيا شيرين بوده به تلخى گراييده و آنچه صاف و زلال بود تيرگى يافته است (بگونه اى كه) چيزى از آن باقى نمانده، مگر به اندازه ته مانده ظرف آبى، يا جرعه ناچيزى همچون مقدار آبى كه به هنگام كمبود و جيره بندى شديد آب به افراد مى دهند، و به اندازه اى كه اگر تشنه اى آن را بنوشد هرگز عطش او فرو نمى نشيند! حال كه چنين است اى بندگان خدا تصميم بر كوچ كردن از اين سرا بگيريد (و خود را آماده كنيد) كه زوال و نيستى بر اهل آن فرض شده است، نكند آرزوها بر شما چيره شود و مبادا گمان بريد كه عمرتان طولانى خواهد بود (و در غفلت فرو رويد).

▲شرح و تفسير

با اين كه انسان مادام كه در دنياست زندگى مى خواهد، و بايد آبرومندانه و بدون وابستگى به ديگران حيات مادى خود را اداره كند، ولى در خطبه بالا و بسيارى ديگر از خطبه هاى مولى اميرالمؤمنان(عليه السلام) در نهج البلاغه به زهد در دنيا توصيه شده است، و پى درپى هشدار مى دهد كه دنيا فانى و سريع الزّوال است، همه بايد آماده كوچ كردن از دنيا باشند، و خود را براى سفر بزرگى كه در پيش دارند آماده كنند، ولى از آنجا كه دنياپرستى سرچشمه تمام گناهان است و جاذبه و زرق و برق دنيا به حدّى است كه انسانها را به سوى خود مى كشاند و درست به يك جاده سراشيبى مى ماند كه حركت در آن نياز به توصيه ندارد، بلكه دائماً بايد به رهروان آن هشدار داد كه: خود را كنترل كنيد، با سرعت نرويد، مبادا سقوط كنيد و گرفتار مصيبت شويد، بنابراين پيشوايان دين مرتباً هشدار مى دادند. به همين دليل امام در اين خطبه كه در شرايط روحانى عيد قربان ايراد شده است مردم را نسبت به بىوفايى دنيا و ناپايدارى آن هشدار مى دهد، و با تعبيرات بسيار حساب شده كه درطىّ ده جمله بيان شده است اين حقيقت را گوشزد مى كند كه بيش از اندازه تكيه بر دنيا نكنند.

در جمله هاى نخستين مى فرمايد: «آگاه باشيد دنيا به آخر رسيده و پايان يافتن خويش را اعلام كرده است.» (أَلاَ وَ إِنَّ الدُّنْيَا قَدْ تَصَرَّمَتْ(1)، وَآذَنَتْ(2)بِانْقِضَاء).

اين سخن ممكن است اشاره به مجموعه جهان باشد كه عمرش رو به پايان است، و به همين دليل زمان ما را آخرالزمان مى نامند، يا اشاره به زندگى هر يك از انسانها در هر عصر و زمان است كه بسيار كوتاه و زودگذر مى باشد و احتمال دوم با مجموعه خطبه سازگارتر است، و در واقع مفهوم اين سخن آن است كه عمر هر كس در اين دنيا به اندازه اى كوتاه است كه گويى از لحظه تولّد به او مى گويند: «آماده كوچ كردن باش!»

در جمله اول به باطن آن اشاره مى كند و در جمله دوم به ظاهر آن، و به تعبير ديگر: دنيا هم ذاتاً فانى است و هم علائم مختلفى كه در گوشه و كنار زندگى انسانها است فانى بودن آن را اعلام داشته است، تا مردم گرفتار غفلت و بى خبرى و زيانهاى ناشى از طول اَمَل نشوند.

و به گفته شاعر:

سالها در عمر من مهر آمد و آبان گذشت *** وز كمال غفلتم هر لحظه در نقصان گذشت

در شتاب عمر فرداها همه ديروز شد! *** نارسيده نوبهاران فصل تابستان گذشت!

سپس در جمله سوم و چهارم مى افزايد: «زيبايى هايش به زشتى گراييده، و روى برگردانده و به سرعت دور مى شود» (وَ تَنَكَّرَ مَعْرُوفُها وَ أَدْبَرَتْ حَذّاءَ(3)).

آرى زيبايى هاى جوانى به سرعت جاى خود را به زندگى ملالت بار پيرى مى دهد، و نعمتهايش رو به زوال است، چشمها كم نور، گوشها ناشنوا، اعصاب سست، استخوانها فرسوده و چهره هاى صاف و پرطراوت، پر از چين و چروك پيرى مى شود!

در جمله پنجم و ششم مردم دنيا را به كاروانى از شتران تشبيه مى كند كه ساربان به سرعت آنها را مى راند، مى فرمايد: «دنيا ساكنان خويش را به سوى فنا مى راند، و همسايگانش را با آهنگ مرگ پيش مى برد». (فَهِىَ تَحفِزُ(4) بِالْفَناءِ سُكّانَها وَ تَحْدُوا بِالْمَوْتِ جِيرانَها).

«تحفز» از ماده «حَفز» (بر وزن حبس) به معنى راندن و تحريك نمودن و يا كسى را از پشت سر به پيش هل دادن است اين تعبير به خوبى مى رساند كه انسانها بخواهند يا نخواهند با گذشت روزگار به پيش رانده مى شوند، و به سوى اجل حركت مى كنند.

تعبير به «تَحْدوُ» كه از ماده «حُداء» به معنى آواز خواندن براى شتران بمنظور تسريع حركت آنهاست، تعبير زيبايى براى نشان دادن اين حقيقت است كه در اين جهان تمام عوامل تسريع به سوى فنا فراهم است، و انسانها با سرعت هر چه تمام تر به سوى پايان زندگى پيش مى روند.

تعبير به جيران (همسايگان) بعد از تعبير به سكّان (ساكنان) ممكن است اشاره به اين نكته باشد كه محل سكونت انسان اين جهان نيست، گويى همسايه اين خانه است نه صاحب اين خانه!

در جمله هاى بعد با نكته ديگرى درباره دنيا چهره واقعى آن را آشكارتر ساخته، مى فرمايد: «آنچه از دنيا شيرين بوده به تلخى گراييده، و آنچه صاف و زلال بوده تيرگى يافته است». (وَ قَدْ اَمَرَّ(5) مِنها ما كانَ حُلْواً وَ كَدِرَ مِنها ما كانَ صَفْواً).

دوران شيرين كودكى و جوانى به سرعت پايان مى گيرد، و دوران طاقت فرسا و پر از مرارت پيرى فرا مى رسد. سلامت جسم و روح جاى خود را به انواع بيماريها مى دهد، و امنيت و آرامش به ناامنى و تشويش و اضطراب مبدّل مى شود.

نه شيرينى اش پايدار و نه آرامش و استراحت آن برقرار است. همه چيز به سرعت دگرگون مى شود و نعمت ها رو به زوال مى رود.

گاه در تفسير اين جمله گفته شده است كه اين تعبيرات اشاره به اختلاف ظاهر و باطن دنيا است. ظاهرش شيرين اما باطنش تلخ، ظاهرش صاف و زلال و باطنش تيره و تار، ولى دقت در تعبيرات فوق نشان مى دهد كه تفسير اول مناسب تر است.

و سرانجام در آخرين جمله ها در نكوهش دنيا و شرح بى اعتبارى آن با تشبيه ديگرى سخن خود را پايان مى دهد و مى فرمايد:

«از دنيا چيزى باقى نمانده مگر به اندازه ته مانده ظرف آبى، يا جرعه ناچيزى همچون مقدار آبى كه به هنگام كمبود و جيره بندى شديد آب به افراد مى دهند، و به اندازه اى كم است كه اگر تشنه اى آن را بنوشد هرگز عطش او فرو نمى نشيند.» (فَلَمْ يَبْقَ مِنْها اِلاّ سَمَلَةٌ كَسَمَلَةِ(6) الاِْداوَةِ(7) اَوْ جُرْعَةٌ كَجُرْعَةِ الْمَقْلَةِ(8) لَوْ تَمَزَّزَها(9) الصَّدْيانُ(10) لَمْ يَنْقَعْ(11));

اين جمله ها در واقع اشاره به زندگى فرد فرد انسانها است كه با گذشت زمان به پايان عمر نزديك مى شود، تا خود را براى نوشيدن جرعه هاى سرشار زندگى آماده مى كند مى بيند چيزى در ته ظرف براى نوشيدن باقى نمانده است، تنها به آن اندازه مانده كه گلويى تر كند و برود، بى آن كه عطش و تشنگى او فرو بنشيند!

تعبير به «سملة» كه در اصل به معنى چيز كم و بى ارزش است، و به آب مختصرى كه در ته ظرف باقى مى ماند اطلاق مى شود، و همچنين تعبير به «جُرْعَةِ الْمَقْلَةِ» كه در جايى گفته مى شود كه مسافران در سفر خود گرفتار كمبود آب شوند و آب را در ميان خود جيره بندى كنند، تعبيرهاى بسيار گويايى است از كوتاهى عمر دنيا و كم ارزش بون آن.

آرى عمر دنيا به قدرى كوتاه و ناچيز است كه هرگز تشنگى علاقه مندانش را فرو نمى نشاند، پس چه بهتر كه انسان بيدار و عاقل دل به آن نبندد و از زرق و برق آن فريفته نشود، و مسير اصلى خود را فراموش نكند.

امام(عليه السلام) در جمله هاى پايانى اين بخش از خطبه در يك نتيجه گيرى روشن مى فرمايد: «حال كه وضع دنيا چنين است اى بندگان خدا تصميم بر كوچ كردن از اين سرا بگيريد (و خود را آماده كنيد) كه زوال و نيستى بر اهل آن فرض شده است، نكند آرزوها بر شما چيره شود و مبادا گمان بريد كه عمرتان طولانى خواهد بود» (بلكه سعى كنيد از فرصتى كه در دست داريد براى اندوختن زاد و توشه سفر آخرت بهره بگيريد (فَأَزْمِعُوا(12) عِبادَاللهِ الرَّحيلَ عَنْ هذِهِ الدّارِ الْمَقْدُورِ عَلى اَهْلِها الزَّوالُ وَ لايَغْلِبَنَّكُمْ فيها الاَمَلُ وَلايَطُولَنَّ عَلَيْكُمْ فِيها الأَمَدُ(13)).

ناگفته پيداست كه انسانها چه بخواهند و چه نخواهند بايد از دنيا كوچ كنند، منظور امام اين است كه آگاهانه كوچ كنيد، و از فرصت گرانبهايى كه در دست داريد بهره بگيريد، و با اندوختن كوله بارى از معارف الهى و فضائل اخلاقى و اعمال صالح سربلند و پرافتخار اين مسير را طى كنيد، و به زندگى سعادتبخش جاويدان بپيونديد.

بار ديگر امام (عليه السلام) به دو خطرى كه در اين مسير كمين كرده است اشاره نموده، چنين مى فرمايد: يكى آرزوهاى طولانى و دور و دراز است كه آخرت را به فراموشى مى سپارد ـ همان گونه كه قبلا اشاره شدـ و ديگر غفلت و بيخبرى است كه آن نيز سبب فراموشى قيامت و موجب قساوت قلب مى شود، همان گونه كه قرآن مى فرمايد: (اَلَمْ يَأْنِ لِلَّذينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِاللهِ وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لايَكُونُوا كَالَّذينَ اُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَيْهِمُ الاَْمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ كَثيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ); «آيا وقت آن نرسيده است كه دلهاى مؤمنان در برابر ذكر خدا و آنچه از حق نازل شده است خاشع گردد، و مانند كسانى نباشند كه در گذشته به آنها كتاب آسمانى داده شد، سپس زمانى طولانى بر آنها گذشت و قلبهايشان قساوت يافت و بسيارى از آنها گنهكارند».(14)

باز تأكيد مى كنيم كه اين تعبيرات هرگز به معنى ترك دنيا و رهبانيت و بى اعتنايى به سرنوشت زندگى مادى نيست، بلكه به معنى ترك دلبستگى و وابستگى به زرق و برق دنياست، يا به تعبير ديگر مقصود آن است كه دنيا را آنچنان كه هست بشناسيم و به كار گيريم، نه آنچه پندارها و خيالات واهى و غفلت و غرور و هوى و هوسها ما را به سوى آن دعوت مى كند.

##### 1 ـ «تَصَرَّمَتْ» از ماده «صرم» (بر وزن نرم) به معنى قطع كردن چيزى است و به همين جهت به شمشير برنده صارم مى گويند و «تصرّم دنيا» اشاره به نزديك شدن پايان عمر آن است.
2 ـ «آذنت» از ماده «ايذان» به معنى اعلام و اخبار است.
3 ـ «حذاء» از ماده «حَذّ» (بر وزن حَظّ) به معنى قطع كردن با سرعت است، و به همين جهت به شترى كه با سرعت حركت مى كند حذّاء گفته مى شود، و در خطبه بالا منظور پايان گرفتن زندگى دنيا با سرعت است.
4 ـ «تحفز» از ماده «حفز» (بر وزن حبس) به معنى تحريك كردن و برانگيختگى، يا چيزى را از پشت سر به جلو راندن است، در حديث آمده است كه يكى از نشانه هاى رستاخيز «حفزموت» است از رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) سؤال كردند: «حفز موت» چيست؟ فرمود: مرگهاى ناگهانى! (لسان العرب).
5 ـ «مَرّ» (بر وزن شَرّ) به معنى مرور كردن و عبور نمودن است، و مُرّ بر وزن حرّ به معنى تلخ (ضدّ شيرين) است و «أَمَرَّ» از واژه دوم گرفته شده، مفهومش اين است كه گذشت زمان شيرينى هاى جهان را تلخ كرده است.
6 ـ «سَمَلة» ازماده «سَمْل» (بر وزن حمل) به معنى خالى كردن حوض يا ظرف از باقى مانده آب است، و سمله به آن آب مختصرى مى گويند كه در ته حوض يا ظرف باقى مى ماند، و به همين جهت «اسمال» به معنى اصلاح در ميان مردم به كار مى رود، گويى باقيمانده كينه ها را از دلها مى شويد.
7 ـ «اِداوه» (بر وزن اداره) به معنى مشك كوچك است كه در قديم به جاى قمقمه از آن استفاده مى كردند، در واقع قمقمه اى از پوست بوده است.
8 ـ «مِقلة» (بر وزن نقمة) در اصل از ماده «مُقل» (بر وزن نُقل) به معنى فروبردن چيزى در آب و يا در آب فرو رفتن است، و در قديم در سفرها هنگامى كه گرفتار كمبود آب مى شدند براى جيره بندى عادلانه آب سنگ ريزه هايى را در ته ظرف مى گذاشتند، و به اندازه اى آب روى آن مى ريختند كه سنگها را بپوشاند و آن سهم يك نفر بود، و در واقع اين كار براى اندازه گيرى دقيق بوده است.
9 ـ «تمزّز» از ماده «مزَّ» (بر وزن خَزّ) به معنى مكيدن و نوشيدن يا خوردن است و به گفته مقاييس اللّغه تمزّز مكيدن آب به طور تدريجى و آهسته است.
10 ـ «صديان» از ماده «صدى» (بر وزن عبا)، به معنى عطش شديد است، و صديان به كسى مى گويند كه گرفتار تشنگى شديد شده است.
11 ـ «لم ينقع» از ماده «نقع» (بر وزن نفع)، در اصل به معنى استقرار چيزى است، اين واژه به معنى سيراب شدن و تسكين عطش آمده است.
12 ـ «ازمعوا» از ماده «زَمْع» (بر وزن زنگ)، در اصل به معنى تصميم بر چيزى است و لذا بعضى گفته اند: اين واژه وارونه عزم است (به اين معنى كه «ز» و «م» جا به جا شده است) و گاه گفته اند كه در اصل جمع بوده و «ج» تبديل به «ز» شده است و هر سه واژه (عزم، زمع و جمع) يك معنى را مى رساند كه همان تصميم گرفتن بر انجام كارى است.
13 ـ «أَمَد» (بر وزن صَمَد) به معنى پايان عمر چيزى است وگاه به معنى غضب نيز آمده است به خاطر اين كه به هنگام غضب صبر انسان پايان مى گيرد و به آخر مى رسد.
14 ـ سوره حديد، آيه 16.

###

▲نكته

▲جهان ناپايدار

درست است كه هيچ كس اعتقاد به زندگى جاويدان در اين جهان ندارد، و همه مى دانند چراغ پرفروغ زندگى دير يا زود خاموش مى شود و انسان از روى خاك به زير خاك مى رود و همه چيز را رها كرده، به سوى ديار بقا مى شتابد.

ولى زرق و برق زندگى و شيرينى لذّات دنيا به قدرى است كه پرده بر روى اين واقعيت مى اندازد و گاه انسان مرگ را به كلّى فراموش مى كند، و يا خود را به فراموشكارى مى زند، حركات بلكه تفكرات او بگونه اى مى شود كه گويى جاودانه در اين جهان مى ماند.

هنگامى كه يكى از دوستان و بستگان و عزيزان ما چشم از دنيا مى پوشند، و مراسم تشييع و تدفين و يادبود او برگزار مى شود در لحظات كوتاهى پرده ها كنار مى رود، و چهره زندگى توخالى و ناپايدار جهان با تمام بىوفايى هايش آشكار مى گردد، انسان تكانى مى خورد و در فكر فرو مى رود، ولى هنگامى كه دوباره به صحنه زندگى عادى باز مى گردد پرده هاى ضخيم فراموشكارى بار ديگر بر چشم دل او مى افتد و آدمى مبدل به موجودى هوسباز و خطرناك و اسير چنگال آرزوهاى دراز مى شود.

البتّه اولياءالله از اين قانون مستثنى هستند، آنها آگاهتر و هوشيارتر از آنند كه چهره واقعى جهان ناپايدار از نظرشان محو گردد و در گرداب آمال و امانى غوطهور شوند، آنها به حكم ايمان به زندگى جاويدان در سرايى ديگر، دنيا را به صورت پل يا گذرگاهى مى بينند، يا منزلگاهى همچون منزلگاههاى ميان راه، و پيوسته بر غافلان بانگ مى زنند كه از خواب غفلت بيدار شويد.

هشدار امام على (عليه السلام) در بخش اول از خطبه مورد بحث كه با رساترين و فصيح ترين تعبيرات بيان شده فرياد رهبر بيدار دلى است كه از غفلت مردم رنج مى برد، و دلسوزانه به بيدارگرى مشغول است، و گرنه اين بزرگان دين و معلمان الهى نمى خواستند مردم را به رهبانيت و ترك زندگى مادى كه مقدمه اى است براى زندگى معنوى دعوت كنند.

جالب اين است كه بسيارى از شعراى آگاه و بيدار دل كه خط اولياء الهى را مى پيمودند در اين زمينه اشعار و سروده هايى دارند كه حال و هواى خطبه هاى مولا در نهج البلاغه را دارد.

در حديث معروفى از امام هادى (عليه السلام) مى خوانيم كه متوكّل عباسى شبى از شبها آن حضرت را به قصر خود احضار كرد، ظاهراً دليلش اين بود كه به او خبر داده بودند امام هادى (عليه السلام) مشغول جمع آورى سلاح و اموال در خانه خويش است تا مردم را عليه او بشوراند. او متوحّش شد و دستور داد شبانه خانه امام هادى (عليه السلام) را تفتيش كنند و آن حضرت را در هر حال بيابند به قصر دارالامارة بياورند. مأمورين به خانه امام (عليه السلام)ريختند و امام (عليه السلام) را در دل شب در حال عبادت ديدند و چيزى از سلاح و مال نيافتند، با اين حال امام (عليه السلام) را با خود به قصر متوكّل عباسى آوردند هنگامى كه امام (عليه السلام) به قصر متوكّل آمد، به متوكّل گفتند در خانه آن حضرت چيزى نيافتيم، و او را رو به قبله مشغول تلاوت قرآن ديديم.

متوكّل كه از جام قدرت سرمست بود و مشغول نوشيدن شراب، همين كه چشمش به امام (عليه السلام) افتاد برخاست و احترام كرد و او را نزد خود نشانيد، و جسورانه جام شرابى را كه در دست داشت به امام (عليه السلام) تعارف كرد!

امام (عليه السلام) فرمود به خدا سوگند اين مايع ننگين هرگز با گوشت و خون من آشنايى نداشته است. متوكّل شرمنده شد و دست خود را عقب كشيد. سپس گفت شعرى براى من بخوان (شايد منظورش اين بود كه مجلس بزمش با شعر جالبى آراسته تر شود).

امام (عليه السلام) فرمود: من كمتر شعر به خاطر دارم!

متوكّل گفت: چاره اى نيست حتماً بايد بخوانيد!

امام (عليه السلام) كه اصرار متوكّل را ديد اشعارى خواند كه متوكّل سخت تكان خورد و آن قدر گريه كرد كه قطره هاى اشك بر موهاى صورتش جارى شد، و حاضران نيز گريستند و امام (عليه السلام) را با احترام به خانه بازگرداندند و اشعار اين بود:

باتوا عَلى قُلَلِ الاَْجبالِ تَحْرُسُهُمْ *** غَلَبَ الرِّجالُ فَلَمْ تَنْفَعُهُمُ الْقُلَلُ

وَاسْتَنْزَلُوا بَعْدَ عِزّ مِنْ مَعاقِلِهِمْ *** وَاسْكَنُوا حَفْراً يابِئْسَما نَزَلُوا

ناداهُمْ صارِخٌ مِنْ بَعْدِ دَفْنِهِمْ *** اَيْنَ الاُْساوِرُ وَ التّيجانُ وَالْحُلَلُ

اَيْنَ الْوُجُوهُ الَّتى كانَتْ مُنْعِمَةٌ *** مِنْ دُونِها تَضْرِبُ الاَْسْتارُ وَ الكِلَلُ

قَدْ طالَ ما أَكَلُوا دَهْراً وَ قَدْ شَرِبُوا *** وَاصْبَحُوا الْيَوْمَ بَعْدَ الاَْكْلِ قَدْ أَكَلُوا

يعنى: «گروهى بودند كه بر قله هاى كوهها، دژهاى محكمى ساخته بودند و مردانى نيرومند از آنها پاسدارى مى كردند اما هرگز اين قله ها به حال آنها سودى نداشت.

چيزى نگذشت كه از پناهگاه خود، از آن مقام عزت، به ذلت كشانده شدند، و در حفره هاى گور ساكن گشتند و چه بد فرود آمدند.

فريادگرى بعد از دفن آنها صدا زد كجا رفت آن دستبندهاى طلا و آن تاجها و زينتها؟!

كجا رفتند آن صورتهايى كه آثار ناز و نعمت در آنها نمايان بود و در پشت پرده ها قرار داشتند؟!

آرى مدت طولانى خوردند و نوشيدند ولى امروز همه آنها در كام زمين فرو رفته اند!(1)

و به گفته يكى از شاعران خوش ذوق معاصر:

اى دل عبث مخور غم دنيا را *** فكرت مكن نيامده فردا را!

بشكاف خاك را و ببين آنگه *** بى مهرى زمانه رسوا را

اين دشت خوابگاه شهيدان است *** فرصت شمار وقت تماشا را

از عمرِ رفته نيز شمارى كن *** مشمار جَدْى و عقرب و جوزا را

اين جويبار خرد كه مى بينى *** از جاى كنده صخره صمّا را

آموزگار خلق شديم امّا *** نشناختيم خود الف و با را

بت ساختيم در دل و خنديديم *** بر كيش بد برهمن و بودا را

در دام روزگار ز يكديگر *** نتوان شناخت پشّه و عنقا را

اى باغبان سپاه خزان آمد *** بس دير كِشتيم اين گُل رعنا را(2)

* * *

##### 1 ـ بحارالانوار، جلد 50، صفحه 211.
2 ـ ديوان پروين اعتصامى.

####

▲بخش دوم

فَوَاللهِ لَوْ حَنَنْتُمْ حَنِينَ الْوُلَّهِ الْعِجَالِ وَدَعَوْتُمْ بِهَدِيلِ الْحَمَامِ وَجَأَرْتُمْ جُؤَارَ مُتَبَتِّلِي الرُّهْبَانِ وَ خَرَجْتُمْ إِلَى اللهِ مِنَ الاَْمْوَالِ وَالاَْوْلاَدِ الْتِمَاسَ الْقُرْبَةِ إِلَيْهِ فِي ارْتِفَاعِ دَرَجَة عِنْدَهُ أَو غُفْرَانِ سَيِّئَة أَحْصَتْهَا كُتُبُهُ وَ حَفِظَتْهَا رُسُلُهُ لَكَانَ قَلِيلا فَيَما أَرْجُو لَكُم مِنْ ثَوَابِهِ وَ أَخَافُ عَلَيْكُمْ مِنْ عِقَابِهِ.

### ترجمه

به خدا سوگند! اگر همانند شترانى كه بچه هاى خود را از دست داده اند، ناله سر دهيد و همچون كبوتران نوحه گرى كنيد و بمانند راهبان تارك دنيا، زارى نماييد و دست از اموال و فرزندان بكشيد تا به قرب الهى و مقامات بالاى نزد او و آمرزش گناهانى كه كاتبان الهى آن را ثبت كرده اند و رسولان او آن را نگهدارى مى كنند دست يابيد، (همه اينها) در برابر ثوابى كه من براى شما انتظار دارم و عقوبتى كه از آن بر شما بيمناكم بسيار كم و ناچيز است.

▲شرح و تفسير

▲هر قدر در اين راه بكوشيد كم است!

به دنبال بحثى كه در فراز بالا در مورد كوتاهى عمر دنيا و بى اعتبارى آن گذشت و امام (عليه السلام) با تعبيرات بسيار رسا و گويا اين مطلب را تشريح فرمود، در اين بخش به سراغ اهميت ثواب و عقاب آخرت و سرنوشت انسانها در زندگى ديگر مى رود كه هدف نهايى از زندگى دنيا است و به تعبيرى ديگر آنچه در بخش قبل گذشت مقدّمه اى بود براى بخش دوم، كه به هدف نهايى يعنى نيل به قرب خدا و ثوابهاى فوق العاده و پر اهميت الهى و پرهيز از عقابهاى خوفناك او اشاره مى كند.

مى فرمايد: «به خدا سوگند اگر همانند شترانى كه بچه خود را از دست داده اند ناله سر دهيد و همچون كبوتران نوحه گرى كنيد، و بمانند راهبان تارك دنيا زارى نماييد و دست از اموال و فرزندان بكشيد تا به قرب الهى و مقامات والا نزد او، و آمرزش گناهانى كه كاتبان الهى آن را ثبت كرده و رسولان او، آن را نگهدارى مى كنند، دست يابيد، (همه اينها) در برابر ثوابى كه من براى شما انتظار دارم و عقوبتى كه از آن بر شما بيمناكم بسيار كم و ناچيز است»! (فَوَاللهِ لَوْ حَنَنْتُمْ حَنِينَ(1) الْوُلَّهِ(2)الْعِجَالِ(3) وَدَعَوْتُمْ بِهَدِيلِ(4) الْحَمَامِ وَجَأَرْتُمْ جُؤَارَ(5) مُتَبَتِّلِي(6) الرُّهْبَانِ(7)وَ خَرَجْتُمْ إِلَى اللهِ مِنَ الاَْمْوَالِ وَالاَْوْلاَدِ الْتِمَاسَ الْقُرْبَةِ إِلَيْهِ فِي ارْتِفَاعِ دَرَجَة عِنْدَهُ أو غُفْرَانِ سَيِّئَة أَحْصَتْهَا كُتُبُهُ وَ حَفِظَتْهَا رُسُلُهُ لَكَانَ قَلِيلا فَيَما أَرْجُو لَكُم مِنْ ثَوَابِهِ وَ أَخَافُ عَلَيْكُمْ مِنْ عِقَابِهِ).

در اينجا امام (عليه السلام) براى بيان نهايت كوشش در مقام تضرّع و زارى در پيشگاه خدا سه تشبيه را بيان فرموده، نخست: ناله اى كه شتران به هنگام از دست دادن فرزندان خودسر مى دهند كه ناله اى است بسيار جانسوز و رقّت بار و هر شنونده اى را تحت تأثير خود قرار مى دهد.

تشبيه دوم: نوحه گرى كبوتران است. ديده ايم كبوتران هنگامى كه دور هم جمع مى شوند گويى به صورت دسته جمعى نوحه گرى دارند.

«ابن منظور» در «لسان العرب» مى نويسد: هديل (كه در جمله بالا آمده است) گاه به معنى صداى كبوتر و گاه به معنى جوجه آن آمده است، سپس از بعضى نقل مى كند كه اعراب چنين مى پندارند كه هديل جوجه كبوترى در عهد نوح (عليه السلام)بوده كه تنها مى ماند و از شدّت تشنگى مى ميرد و از آن روز تمام كبوتران براى او نوحه گرى مى كنند.

تشبيه سوم: گريه و زارى راهبان و تاركان دنيا در ديرهايشان است كه در مراسم مختلف خود به صورت فردى يا دسته جمعى نوحه گرى مى كنند و چون رابطه خود را از دنيا بريده اند نوحه آنها سوز ديگرى دارد.

امام (عليه السلام) تنها به نوحه گرى پرشور و گريه زارى به درگاه خدا قناعت نمى فرمايد بلكه با جمله (خَرَجْتُم اِلَى اَللهِ مِنَ الاَْمْوالِ وَ اْلاَوْلادِ) اشاره به بالاترين ايثار و فداكارى در اين راه كرده و مى فرمايد: اگر از تمام امكانات زندگى نيز در اين راه براى رسيدن به قرب خدا و ثواب و پاداش او و نجات از عذاب الهى، صرف نظر كنيد باز هم كم و ناچيز است.

دليل اين سخن كاملا روشن است، براى اين كه تمام عمر دنيا از آغاز تا پايان و تمام نعمتها و ثروتهاى مادى از ازل تا ابد در برابر عمر آخرت و مواهب و نعمتهاى آن جهان، لحظه اى زودگذر و نعمتى ناچيز و قطره اى در برابر دريا است و بديهى است تا اين معرفت و شناخت درباره دنيا و آخرت پيدا نشود آن گذشت و ايثار و آن تضرّع و زارى جانسوز حاصل نخواهد شد.

در خطبه «همام» (خطبه 193) درباره پرهيزگاران مى خوانيم: صَبَرُوا اَيّاماً قَصِيْرَةً اَعْقَبَتْهُمْ راحَةً طَوِيْلَةً; «ايام كوتاهى را صبر و شكيبايى كردند (و ايثار و فداكارى نمودند) همين امر راحتى و آرامش طولانى براى آنها به دنبال آورد.

* * *

##### 1 ـ «حنين» در اصل به معنى دلسوزى و مهربانى و ترحّم است و معمولا در جايى گفته مى شود كه همراه با ناله دردناكى باشد و «اُستن حنّانه» به ستونى چوبى گفته شده كه در روايت آمده: پيامبر به آن تكيه مى كرد و براى مردم خطبه مى خواند; هنگامى كه منبرى براى پيامبر ساختند، حضرت روى آن منبر مى نشست و خطبه مى خواند، آن ستون از فراق پيامبر ناله كرد.
2 ـ «ولّه» جمع «واله» و «والهه» است از ماده «وَلَه» (بر وزن ولع) به معنى شدّت غم يا شادى است كه هوش را از سر مى برد.
3 ـ «عجال» جمع «عجول» از ماده «عجله» به معنى سرعت در انجام كارى است و گاه به زنانى كه فرزند خود را از دست داده و مضطربانه ناله سر مى دهند اطلاق مى شود.
4 ـ «هديل» گاه به جوجه كبوتر و گاه به صداى كبوتر اطلاق شده است و در اصل از ماده «هدل» (بر وزن عدل) به معنى سستى يا صداى ملايم آمده است.
5 ـ «جؤار» معنى مصدرى دارد و به معنى فرياد آميخته با تضرّع و كمك خواستن است.
6 ـ «متبتّل» از ماده «تبتّل» به معنى جدا شدن و كناره گيرى كردن است و به حالت رهبانهايى كه از جامعه دورى مى گزينند و در گوشه اى به عبادت مشغول مى شوند، اطلاق مى شود و اگر به بانوى اسلام فاطمه زهرا «بتول» گفته شده، به خاطر آن است كه به حالت انقطاع رسيده بود و از نظر فضل و معرفت جدا و برتر از ديگر زنان بود و در بعضى از روايات آمده است كه «تبتّل» به معنى بلند كردن دست به درگاه خدا (هنگام تضرّع و زارى كردن) است.
7 ـ «رهبان» جمع «راهب» از ماده «رهب» (بر وزن رحم) در اصل به معنى ترسيدن است; ترسى كه آميخته با خويشتندارى باشد و «رهبانيت» به معنى شدّت تعبّد و ترك دنيا آمده است و آن بدعتى بوده كه گروهى از مسيحيان در آيين مسيح گذاردند: به اين صورت كه زنان و مردان تارك دنيا از ازدواج براى هميشه چشم مى پوشند و از فعاليت هاى اجتماعى كناره گيرى كرده و به معابدى كه نام آن «دير» است پناه مى برند و مشغول عبادت مى شوند و در اسلام بشدّت از اين كار نهى شده است.

####

▲بخش سوم

وَ تَاللهِ لَوِ انْمَاثَتْ قُلوبُكُمُ انْمِيَاثاً، وَ سَالَتْ عُيُونُكُمْ مِنْ رَغْبَة إِلَيْهِ وَرَهْبَة مِنْهُ دَماً، ثُمَّ عُمِّرْتُمْ فِي الدُّنْيَا، مَا الدُّنْيَا بَاقِيَةٌ، مَا جَزَتْ أَعْمَالُكُمْ عَنْكُمْ ـ وَ لَوْ لَمْ تُبْقُوا شَيْئاً مِنْ جُهْدِكُمْ ـ أَنْعُمَهُ عَلَيْكُمُ الْعِظَامَ، وَ هُدَاهُ إِيَّاكُمْ لِلاِْيمَانِ.

### ترجمه

به خدا سوگند اگر دلهاى شما به كلّى آب شود و چشمهايتان از شدّت شوق به خدا يا از خوف او خون ببارد سپس تا پايان دنيا زنده بمانيد و تا آنجا كه در توان داريد در اطاعت خداوند تلاش و كوشش كنيد باز اعمال شما پاسخگوى نعمت هاى عظيم الهى بر شما نيست; به ويژه نعمت هدايت شما به سوى ايمان (بنابراين به اعمال ناچيز خود مغرور نشويد).

▲شرح و تفسير

▲عظمت و گستردگى نعمت هاى الهى

در اين بخش از خطبه كه آخرين بخش است امام(عليه السلام) به بيان عظمت نعمت هاى الهى بر انسانها مى پردازد تا حس شكرگزارى و قدردانى از نعمت ها را در وجود همه ما زنده كند، همان شكرى كه دريچه اى به سوى تكامل و پيشرفت انسان و كليد قرب الى الله است.

براى دومين بار در اين خطبه سوگند ياد مى فرمايد و مى گويد: «به خدا قسم اگر دلهاى شما به كلّى آب شود و چشمهايتان از شدّت شوق به خدا و يا از خوف او (به جاى قطرات اشك) خون ببارد، سپس تا پايان دنيا زنده بمانيد و تا آنجا كه در توان داريد در اطاعت خدا تلاش و كوشش كنيد، باز اعمالتان پاسخگوى نعمت هاى عظيم الهى بر شما نيست، به ويژه نعمت هدايت شما به سوى ايمان (بنابراين به اعمال ناچيز خود مغرور نشويد و بدانيد همه آنها در برابر نعم الهى همچون قطره اى است در برابر دريايى عظيم و ژرف).

وَ تَاللهِ لَوِ انْمَاثَتْ قُلوبُكُمُ انْمِيَاثاً(1)، وَ سَالَتْ عُيُونُكُمْ مِنْ رَغْبَة إِلَيْهِ وَرَهْبَة مِنْهُ دَماً، ثُمَّ عُمِّرْتُمْ فِي الدُّنْيَا، مَا الدُّنْيَا بَاقِيَةٌ، مَا جَزَتْ أَعْمَالُكُمْ عَنْكُمْ ـ وَ لَوْ لَمْ تُبْقُوا شَيْئاً مِنْ جُهْدِكُمْ ـ أَنْعُمَهُ عَلَيْكُمُ الْعِظَامَ، وَ هُدَاهُ إِيَّاكُمْ لِلاِْيمَانِ.

در واقع امام (عليه السلام) با بيانى عميق و زيبا بالاترين تلاش انسان را از نظر كميت و كيفيت در طريق اطاعت پروردگار تشريح كرده، از نظر كيفيت تا آن حد كه تمام وجود انسان در مسير طاعت ذوب شود و تمام ذرّات جسمش فرياد كشد و روحش در اوج آسمان عبوديت تا آنجا كه در توان انسان است به پرواز درآيد و از نظر كميت اين كار در تمام طول عمر دنيا ادامه يابد، باز هم نمى تواند حق شكر نعمتهاى خدا و حتى حق شكر يكى از نعمت هايش را بجا آورد.

بلكه بنابر مضمون احاديثى كه از معصومين (عليه السلام) رسيده توفيق اطاعت و شكرگزارى خود نعمت ديگرى است كه انسان بايد شكر آن را هم اضافه بر ساير نعمت ها بجا آورد، و چه زيبا گفته است شاعر:

شُكْرُ الاِْلهِ نِعْمَتَهُ مُوْجِبَةٌ لِشُكْرِهِ *** وَ كَيْفَ شُكْرى بِرَّهُ وَ شُكْرُهُ مِنْ بِرِّهِ

شكر خداوند خود نعمتى است كه شكر ديگرى را بر انسان واجب مى كند.

چگونه مى توانم شكر نيكى هاى او را بجا آورم در حالى كه شكر او نيز از نيكى هاى او است.

و همان گونه كه در بالا اشاره شد شاعر اين مضمون را از احاديث معصومين (عليه السلام) گرفته است.(2)

در واقع امام (عليه السلام) مى خواهد با اين تعبيرات به نامحدود بودن نعمتهاى الهى اشاره كند. شبيه تعبيرى كه درباره علم خداوند در آيه 27 سوره لقمان آمده كه مى فرمايد: (وَ لَوْ اَنَّ ما فِى اْلاَرْضِ مِنْ شَجَرَة اَقْلامٌ وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ اَبْحُر ما نَفِدَتْ كَلِماتُ اللهِ); «اگر همه درختان روى زمين قلم شود و دريا براى آن مركّب گردد و هفت دريا بر آن افزوده شود همه آنها تمام مى شود، ولى كلمات خدا پايان نمى گيرد.»

آرى بندگان راهى جز اين ندارند كه از تقصير خويش عذر به درگاه خدا آورند و گرنه آنچه سزاوار خداوندى او است هيچكس نمى تواند كه بجا آورد.

قابل توجه اين كه امام (عليه السلام) در اينجا روى نعمت ايمان تكيه مى كند و مى فرمايد: «وَ هَداهُ اِيّاكُمْ لِلاِْيْمانِ» و اين در واقع از قبيل ذكر خاص بعد از عام است.

در جمله قبل اشاره به مجموعه نعمت هاى بزرگ الهى مى كند و در اين جمله اشاره به خصوص نعمت ايمان كه برترين آنهاست مى فرمايد، همان گونه كه در قرآن مجيد آمده است: (بَلِ اللهُ يَمُّنُّ عَلَيْكُمْ اَنْ هَداكُمْ لِلاِْيْمانِ)(3); بلكه خداوند اين نعمت بزرگ را به شما بخشيده كه شما را به ايمان هدايت كرده است.

نعمت ايمان، تنها از اين نظر كه كليد سعادت بشر و جواز ورود در بهشت جاويدان است اهميّت ندارد، بلكه از جهت اين كه انگيزه اى براى تمام فضائل و كارهاى نيك، و مانع و رادعى نيك براى كارهاى زشت و رذائل اخلاقى است، اهميت دارد و در واقع زيربناى همه برنامه هاى سازنده دين است.

و جالب اين كه هدايت را به خدا نسبت مى دهد، هر چند انسان با اختيار خود آن را مى پذيرد; اين به خاطر آن است كه تا امداد الهى در اين راه نباشد و معلّمان آسمانى و كتب روشنگر الهى نباشد هيچ كس راهى به جايى نمى برد و به همين دليل هر شب و روز در تمام نمازها از خداوند تقاضاى هدايت مى كنيم.

در پايان اين خطبه توجه به اين نكته شايسته به نظر مى رسد كه بخش اول، جنبه مقدمه اى دارد و دلها را از طريق توجه دادن به ناپايدارى دنيا و گذرا بودن آن آماده مى سازد و در بخش دوم و سوم آنها را متوجّه اطاعت فرمان خدا و كسب فضائل و دفع رذائل مى نمايد. با اين تفاوت كه در بخش دوم تكيه بر اهميت قرب الى اللّه شده و هرگونه تلاشى را براى رسيدن به اين هدف شايسته مى داند و در بخش سوم از طريق مسأله شكر منعم و سپاسگزارى به درگاه بخشنده اين همه نعمت ها وارد مى شود. چرا كه وجدان همه انسانها گواهى بر لزوم شكر منعم است.

* * *

##### 1 ـ «انمياث» از ماده «موث» (بر وزن موت) به معنى حل كردن چيزى در آب است و «انمياث» كه از باب انفعال مى باشد به معنى حل شدن و ذوب شدن است و در خطبه بالا به معنى نهايت تلاش و كوشش در راه خداست.
2 ـ اين احاديث را كه از امام سجاد و امام صادق (عليه السلام) نقل شده مى توانيد در «بحارالانوار» جلد 13 صفحه 351 و در مناجات «شاكرين» از مناجاتهاى پانزده گانه امام سجاد (عليه السلام) مطالعه فرماييد.
3 ـ سوره حجرات، آيه 17.

####

▲خطبه پنجاه و سوم(1)

«في ذكرى يوم النحر و صفة الأضحية»

«در بيان روز عيد قربان و صفات قربانى»

##### 1 ـ سند خطبه: در كتاب «مصادر نهج البلاغه» آمده كه اين خطبه در واقع خطبه مستقل نيست (بلكه بخشى از خطبه گذشته است كه امام (عليه السلام) در روز عيد قربان ايراد فرموده است) به همين دليل نسخه «ابن ابى الحديد» كه صحيح ترين نسخه هاست آن را به عنوان بخشى از خطبه گذشته شمرده، و اين كه در ساير نسخه ها به عنوان خطبه مستقل آمده است احتمالا، بلكه به يقين از اشتباه نويسندگان است; شاهد اين سخن اين كه در كتاب «من لايحضره الفقيه» (جلد 1 صفحه 461) و «مصباح المتهجّد» (صفحه 429) اين بخش به عنوان قسمتى از خطبه سابق ذكر شده است، اين نكته نيز حائز اهميّت است كه در كتاب «من لايحضره الفقيه» به دنبال «تَجُرُّ رِجْلَها اِلَى الْمَنْسَكِ» اين جمله آمده است: «فَلا تَجْزِي» كه معنى جمله را به كلى دگرگون مى سازد (مصادر نهج البلاغه جلد 2 صفحه 23) و اين سخن بعيد به نظر نمى رسد، هر چند ما طبق معمول، مطابق روش نهج البلاغه صبحى صالح سير مى كنيم.

▲متن و ترجمه:

وَ مِنْ تَمَامِ الاُْضحِيَةِ اسْتِشْرَافُ أُذُنِهَا، وَ سَلاَمَةُ عَيْنِهَا، فَإِذَا سَلِمَتِ الاُْذُنُ وَ الْعَيْنُ سَلِمَتِ الاُْضْحِيَةُ وَ تَمَّتْ، وَلَوْ كَانَتْ عَضْبَاءَ الْقَرْنِ تَجُرُّ رِجْلَهَا إِلَى المَنْسَكِ.

### ترجمه

از شرايط كمال قربانى، آن است كه گوشهايش صاف و برافراشته و چشمانش سالم باشد، بنابراين هر گاه گوش و چشم قربانى سالم باشد قربانى كامل و سالم است هر چند شاخش شكسته باشد و با پاى لنگ به قربانگاه آيد.

###

▲شرح و تفسير

▲قربانى بايد كامل باشد

در اين خطبه (يا در اين بخش از خطبه) امام وارد بيان بعضى از جزئيات و ريزه كاريهاى قربانى شده، گويى مى خواهد بحثهاى كلّى خطبه گذشته را با بحث در جزئيات، تكميل كند و نشان دهد مردان خدا تنها به كلّيات نمى پردازند، بلكه به تمام دستورهاى شرع، از كوچك و بزرگ توجّه دارند. مى فرمايد: «از شرائط كمال قربانى آن است كه گوشهايش صاف و برافراشته و چشمانش سالم باشد، بنابراين هرگاه گوش و چشم قربانى سالم باشد، قربانى كامل و سالم است» (وَ مِنْ تَمَامِ الاُْضحِيَةِ(1) اسْتِشْرَافُ(2) أُذُنِهَا، وَ سَلاَمَةُ عَيْنِهَا، فَإِذَا سَلِمَتِ الاُْذُنُ وَ الْعَيْنُ سَلِمَتِ الاُْضْحِيَةُ وَ تَمَّتْ).

سپس در ادامه اين سخن مى فرمايد: «هر چند شاخش شكسته باشد و با پاى لنگ به قربانگاه آيد» (وَلَوْ كَانَتْ عَضْبَاءَ(3) الْقَرْنِ تَجُرُّ رِجْلَهَا إِلَى المَنْسَكِ).

اين سخن با آنچه در ميان فقها معروف است و از ساير روايات معصومين استفاده مى شود كه قربانى بايد از رأس جهات نيز سالم باشد منافاتى ندارد، چرا كه آنچه مضر به سلامت قربانى است آن است كه شاخ داخلى آن شكسته باشد و شكسته بودن شاخ بيرونى ضرر ندارد همچنين مختصر لنگى كه مانع از حركت نبوده باشد مضر نيست.

در بعضى از نسخه هاى اين خطبه جمله اى در ذيل عبارت (تَجُرُّ رِجْلَها اِلَى الْمَنْسَكِ) آمده و آن جمله «فَلا تَجْزِى» است بنابراين مفهوم جمله اين مى شود كه اگر شاخ آن شكسته باشد و بر اثر لنگ بودن پايش را روى زمين بكشد براى قربانى كافى نيست.(4)

مرحوم سيدرضى در پايان اين خطبه مى گويد: «وَالْمَنْسَكُ هاهُنا اَلْمَذْبَحُ»; «منظور از منسك در اينجا قربانگاه است».

##### 1 ـ «أضحية» به معنى قربانى و در اصل از «ضُحى» (بر وزن هُما) به معنى ظهور و بروز است و صبحگاهان را از اين رو «ضحى» مى گويند كه آفتاب بالا مى آيد و ظاهر و آشكار مى شود و قربانى را از اين رو «اضحيه» مى گويند كه پس از بالا آمدن آفتاب روز عيد، انجام مى گيرد.
2 ـ «استشراف» از ماده «شرف» در اصل به معنى بلندى ظاهر يا بلندى مقام آمده است و منظور از «استشراف اذن» اين است كه گوشهاى حيوان بلند و برافراشته باشد كه نشانه سلامت آن است.
3 ـ «عضباء» از ماده «عضب» (بر وزن عزم) به معنى قطع كردن است و «عضباء القرن» به معنى حيوانى است كه شاخش شكسته يا قطع شده باشد و گاه به شترى كه گوشش را شكاف داده باشند «ناقه عضباء» گفته مى شود.
4 ـ جمله «فلا تجزى» در كتاب «من لايضره الفقيه» جلد 1 صفحه 168 (باب صلاة العيدين/ حديث 1487) آمده است.

▲نكته

▲چرا بايد قربانى بى عيب و نقص باشد؟

با اين كه هدف نهايى از قربانى كردن آن است كه گروهى از نيازمندان از آن بهره مند شوند همانطور كه قرآن مجيد مى فرمايد:

«فَاِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَ اَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ»; «هنگامى كه پهلوهاى قربانى آرام گرفت (و جان داد) از گوشت آنها بخوريد و مستمندان قانع و فقيران معترض را نيز اطعام كنيد، اين گونه ما اين حيوانات را مسخّر شما ساختيم، تا شكر خدا را بجا آوريد(1)». و مسلّم است سالم بودن و نبودن گوش يا شاخ حيوان كمترين تأثيرى در اين معنى ندارد، ولى با توجّه به اين كه قربانى كردن يك عبادت است، و انتخاب حيوان معيوب و ناسالم مناسب ساحت قدس پروردگار نيست، براى تقديم به درگاه پروردگار، بايد بهترين را برگزيد و اين يك نوع ادب و احترام به ساحت قدس خداوند متعال است.

نماز خواندن زنان با حجاب كامل، پوشيدن لباسهاى تمير به هنگام نماز، خوشبو كردن خويشتن به هنگام عبادت، و حتى غسل و كفن ميت با آب پاك و لباس پاك، همه نوعى اداى احترام به پيشگاه حق است.

* * *

#####
1 ـ سوره حج، آيه 36.

####

▲خطبه پنجاه و چهارم(1)

«و فيها يصف اصحابه بصفّين حين طال منعهم له من قتال اهل الشام»

«در اين خطبه امام (عليه السلام) حال ياران خود را، در آن هنگام كه آنها براى مدتى طولانى امام (عليه السلام) را از جنگ با شاميان نهى مى كردند، توضيح مى دهد».

##### 1 ـ سند خطبه: نويسنده «مصادر نهج البلاغه» عقيده دارد كه اين خطبه بخشى از خطبه 26 مى باشد و آن را با خطبه 30 و 54 و 78 مجموعاً يك خطبه مى داند كه امام (عليه السلام) آن را در خانه خويش در حضور جماعتى ايراد فرمود سپس دستور داد تا آن را بنويسند و براى ساير مسلمانان نيز نقل كنند. نامبرده در ذيل خطبه 26 ضمن اشاره به اين مطالب مى نويسد: از جمله كسانى كه قبل از سيد رضى آن را نقل كرده اند «ثقفى» در «الغارات» و طبرى در «المسترشد» است و همچنين مرحوم «كلينى» در «الرسائل» به نقل از «كشف المحجّة» «سيد بن طاووس» و نيز «ابن قتيبه» در «الامامة و السياسة». (مصادر نهج البلاغه ج 1/ ص 390).

###

###

###

▲خطبه در يك نگاه

در مورد اين كه امام (عليه السلام) در چه زمانى اين خطبه را ايراد فرمود و ناظر به كدام حادثه است در ميان مفسّران نهج البلاغه گفتگوى زيادى است.

نويسنده «مصادر نهج البلاغه» مى نويسد: هنگامى كه «عمرو بن عاص» بر مصر غلبه يافت و نماينده امام (عليه السلام) «محمد بن ابى بكر» را به شهادت رسانيد گروهى از آن حضرت خواستند كه نظر خود را در مورد خلفاى پيشين بيان دارد، امام در جواب آنها فرمود: آيا از فتنه گريهاى «عمروعاص» فارغ شده ايد كه چنين سؤالى را طرح مى كنيد در حالى كه مصر را از شما گرفته اند و شيعيان مرا به شهادت رسانده اند، سپس فرمود: به زودى نامه اى خواهم نوشت و پاسخ سؤال شما را در آن خواهم داد و نامه همانست كه در بالا اشاره شد».

صاحب مصادر مى افزايد: بعيد نيست كه امام بعضى از بخشهاى اين خطبه را بيش از يك بار (و در موارد مختلف) ايراد فرموده باشد.

بعضى نيز احتمال داده اند كه آغاز خطبه مربوط به زمان بيعت با آن امام بوده باشد و ذيل آن مربوط به داستان صفّين.

اين احتمال نيز داده شده كه تمام آن مربوط به زمان بيعت بوده و منظور از جنگ همان جنگ جمل و مانند آن است كه مقدماتش در همان زمان فراهم مى شد.

ولى همه اين احتمالات بعيد به نظر مى رسد ظاهر اين است كه كلّ خطبه مربوط به يك داستان است و آن داستان جنگ صفّين است و ناظر به زمانى است كه اصحاب و ياران او با بى صبرى از امام (عليه السلام) مى خواستند كه اقدام به جنگ كند و كار را يكسره نمايد شاهد اين سخن گفتارى است كه مرحوم «بحرانى» و شارح «خوئى» در شأن ورود اين خطبه نوشته و مى گويند: «اشاره به حال اصحاب امام در صفّين است زمانى كه ايشان را از جنگ با شاميان منع مى فرمود، به اين منظور كه شوقشان به جهاد بيشتر گردد (يا به خاطر اين كه تا ممكن است كار بدون خونريزى فيصله يابد و دشمن از راه انحرافى بازگردد(1))».

البته اين سخن با عنوانى كه در نسخه نهج البلاغه «صبحى صالح» آمده، متفاوت است چرا كه او مى گويد: «اصحاب حضرت، طرفدار عدم پيكار بوده اند». ولى اين سخن بسيار بعيد به نظر مى رسد; همچنين با چيزى كه در خطبه آينده مى آيد كه مى گويد: «در صفين ياران حضرت از تأخير جنگ ناراحت بودند» سازگار نيست.

كوتاه سخن اين كه هنگامى كه فشار زيادى از سوى اصحاب و ياران بر امام وارد شد كه كار جنگ صفين را يكسره كند، امام فرمود: «من پس از بررسى زياد درباره اين جنگ و مطالعه در تمام جوانب آن به اينجا رسيدم كه پيشنهاد شما را بپذيرم نه به خاطر فشارهايى كه از سوى شما بر من وارد مى شود; بلكه به خاطر اين كه بر سر دوراهى قرار گرفته ام: يا تمام باورهاى اسلامى خود را انكار كنم و يا براى حفظ آنها دست به شمشير ببرم و بى شك من دومى را ترجيح مى دهم هر چند جان من به خطر بيفتد».

به هر حال: خطبه در يك نگاه اشاره به فشار زيادى دارد كه در امر بيعت يا در امر جنگ با شاميان بر امام وارد شده و سرانجام امام تصميم نهايى خود را بر جنگ بيان مى دارد، تصميمى آميخته با دورانديشى و اعتماد به نفس و دور از هر گونه شتابزدگى و يكسونگرى.

* * *

##### 1 ـ منهاج البراعة، جلد 4، صفحه 326 و شرح نهج البلاغه، ابن ميثم بحرانى، جلد 2، صفحه 144.

####

▲بخش اول

فَتَدَاكُّوا عَلَيَّ تَدَاكَّ الاِْبِلِ الْهِيمِ يَوْمَ وِرْدِهَا وَ قَدْأَرْسَلَهَا رَاعِيهَا، وَخُلِعَتْ مَثَانِيهَا; حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُمْ قَاتِلِيَّ أَوْ بَعْضُهُمْ قَاتِلُ بَعْض لَدَيَّ. وَ قَدْ قَلَّبْتُ هذَا الاَْمْرَ بَطْنَهُ وَ ظَهْرَهُ حَتَّى مَنَعَنِي النَّوْمَ، فَمَا وَجَدْتُنِي يَسَعني إِلاَّ قِتَالُهُمْ أَوِ الْجُحُودُ بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ (صلى الله عليه وآله وسلم)فَكَانَتْ مُعَالَجَةُ الْقِتَالِ أَهْوَنَ عَلَيَّ مِنْ مُعَالَجَةِ الْعِقَابِ وَ مَوْتَاتُ الدُّنْيَا أَهْوَنَ عَلَيَّ مِنْ مَوْتَاتِ الاْخِرَةِ.

### ترجمه

«مردم (هنگام بيعت يا هنگام اصرار بر شروع جنگ صفّين) همچون شتران تشنه كامى كه به آب برسند و ساربان آنها را رها كند و پاى بند و عقال از آنها برگيرد، بر من هجوم آورند، تا آنجا كه من گمان كردم مرا بر اثر فشار خواهند كشت! يا بعضى به وسيله بعضى ديگر در برابر من از ميان خواهند رفت! من درباره اين موضوع (جنگ با شاميان يا دشمنان ديگر در آغاز خلافت) بررسى كافى كرده ام و آن را كاملا زير و رو نموده، تمام جهاتش را سنجيده ام، به گونه اى كه خواب را از چشمم ربود! سرانجام به اين نتيجه رسيدم كه چاره اى جز اين نيست كه يكى از دو راه را برگزينم يا (با كسانى كه در برابر حق قيام كرده اند) به نبرد برخيزم، و يا آنچه را محمد (صلى الله عليه وآله وسلم)آورده است انكار كنم، ديدم تن دادن به جنگ (و مرارت دنيا) از تن دادن به كيفر پروردگار در قيامت آسانتر است، و از دست رفتن دنيا در برابر از دست دادن آخرت برايم سهل تر است. (به همين دليل اوّلى را برگزيدم)».

▲شرح و تفسير

▲راهى جز پيكار با اين گروه ستمگر نيست!

اين خطبه خواه ناظر به جريان آغاز بيعت با امام بوده باشد يا به مسائلى كه در صفّين مى گذشت مربوط شود، نخست به اين حقيقت اشاره مى كند كه من به سراغ مردم نرفتم بلكه اين مردم بودند كه با اصرار عجيب و بى نظيرى به سراغ من آمدند، مى فرمايد: «مردم همانند شتران تشنه كامى كه به آب برسند و ساربان آنها را رها كند و پايبند و عقال، از آنها برگيرد، بر من هجوم آوردند» فَتَدَاكُّوا(1) عَلَيَّ تَدَاكَّ الاِْبِلِ الْهِيمِ(2) يَوْمَ وِرْدِهَا(3) وَ قَدْأَرْسَلَهَا رَاعِيهَا، وَخُلِعَتْ مَثَانِيهَا(4)).

سپس مى افزايد: فشار مردم به قدرى شديد و وحشتناك بود كه «من گمان كردم مرا بر اثر فشار خواهند كشت يا بعضى به وسيله برخى ديگر در برابر من از ميان خواهند رفت»! «حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُمْ قَاتِلِيَّ أَوْ بَعْضُهُمْ قَاتِلُ بَعْض لَدَيَّ). در اين تعبيرات چند نكته شايان دقّت است:

1ـ تعبيرى كه امام درباره چگونگى هجوم مردم به هنگام بيعت يا هنگام اصرار بر مسأله شروع جنگ صفّين فرموده است، تعبير تكان دهنده اى است كه نشانه اى از دگرگونى فوق العاده حال مردم در آن هنگام مى باشد.

توجه داشته باشيد كه «تداكّوا» از ماده «دكّ» به معنى كوبيدن و خرد كردن و مسطّح ساختن است و در خطبه بالا اشاره به وضع شترانى است كه فوق العاده تشنه اند و وارد آبگاه مى شوند و هر كدام ديگرى را مى كوبد و كنار مى زند تا زودتر به آب برسد («هيْمِ» جمع «اَهْيَم» به معنى حيوان يا انسانى است كه از شدّت تشنگى يا عارضه ديگر متحيّر شده و پيوسته اين طرف و آن طرف مى رود).

حال اگر چنين شتران تشنه اى به حال خود رها شوند و هر گونه نظارت ساربان و قيد و بند را از دست بدهند چه منظره اى پيدا مى كنند. آرى اين چنين بود حال مردم در آن لحظات حسّاس، و به قدرى فشار زياد بود كه نه تنها براى افراد خودشان ايجاد خطر مى كرد بلكه ممكن بود براى امام نيز توليد خطر كند.

آرى اين گونه است حال مردم هنگامى كه به چيزى عشق و علاقه مىورزند و نسبت به آن احساسات نشان مى دهند ولى افسوس كه گاهى همانها، هنگامى كه به پاره اى از مشكلات برخورد مى كنند چنان تغيير حالت مى دهند كه گويى هرگز در آن صف حاضر نبودند.

2ـ تعبير «هيجان و بى تابى شتران تشنه بدون افسار» ممكن است اشاره ضمنى به عدم عمق احساسات و ضعف معرفت و شناخت آنها نيز باشد!

3ـ اين تعبيرات، در واقع نوعى سرزنش را با عبارات كنايى در بر دارد و به آنها گوشزد مى كند كه گاهى آنچنان داغ مى شويد كه هيچ كس نمى تواند شما را كنترل كند و گاهى آنچنان سرد و افسرده وبى رمق، كه كسى نمى تواند شما را به حركت در آورد.

سپس در ادامه خطبه مى فرمايد: «من درباره اين موضوع (جنگ با شاميان يا دشمنان ديگر در آغاز خلافت) مطالعه و بررسى كافى كرده ام و آن را كاملا زير و رو نموده، تمام جهاتش را سنجيده ام بگونه اى كه خواب را از چشمم ربود، سرانجام به اين نتيجه رسيدم كه چاره اى جز اين نيست كه يكى از دو راه را برگزينم يا با (كسانى كه در برابر حق قيام كرده اند) به نبرد برخيزم و يا آنچه را محمد (صلى الله عليه وآله وسلم) آورده است انكار كنم، ديدم تن دادن به جنگ (و مرارت دينا) از تن دادن به كيفر پروردگار (در قيامت) آسانتر است و از دست رفتن دنيا در برابر از دست دادن آخرت برايم سهل تر است» (وَ قَدْ قلَّبْتُ هذَا الاَْمْرَ بَطْنَهُ وَ ظَهْرَهُ حَتَّى مَنَعَنِي النَّوْمَ فَمَا وَجَدْتُنِي يَسَعُني إِلاَّ قِتَالُهُمْ أَوِ الْجُحُودُ بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ (صلى الله عليه وآله وسلم) فَكَانَتْ مُعَالَجَةُ الْقِتَالِ أَهْوَنَ عَلَيَّ مِنْ مُعَالَجَةِ الْعِقَابِ وَ مَوْتَاتُ الدُّنْيَا أَهْوَنَ عَلَيَّ مِنْ مَوْتَاتِ(5) الاْخِرَةِ).

اين تعبيرات پر معنى به خوبى نشان مى دهد كه اوّلا: امام هرگز تسليم فشارهاى مردم نمى شد و تا چيزى را دقيقاً مورد بررسى قرار نمى داد درباره آن تصميم نمى گرفت و اينچنين است حال رهبران الهى كه بايد دور از احساسات داغ و فشارهاى زودگذر مردم، در مورد مصالح كارها دقّت و بررسى كنند، آنچه مصلحت است برگزينند، نه آنچه مايه خوشايند اين و آن مى باشد.

ثانياً: بسيار مى شود كه انسان در زندگى شخصى و رهبران، در زندگى اجتماعى بر سر دو راهى قرار مى گيرند در اين گونه موارد بايد شجاعت انتخاب اصلح را داشته باشند و اگر اصلح جنگ و پيكار و توسّل به زور است نبايد عافيت طلبى آنها را از انجام وظيفه خود بازدارد و به بهانه حفظ خون مسلمين مقدّارت آنها را ناديده بگيرند و مصالحشان را زير پا بگذارند.

ثالثاً: آنچه براى امام اهميت داشت مسأله جلب رضا و خشنودى پروردگار و انجام وظيفه بود به همين دليل راهى را برگزيد كه رضاى خدا در آن باشد، خواه رضاى مردم در آن باشد يا نباشد.

رابعاً: معلوم مى شود پيكارهاى امام پيكار كفر و ايمان و اسلام و جاهليت بود، به همين دليل با تمام توان به مقابله برخاست و مصلحت انديشى هاى راحت طلبان و دنياپرستان را كنار گذاشت.

بنابراين، او در بند جلب خوشنودى خدا بود نه در بند تمايلات مردم و تمايلات خويش; مگر اين كه فشار مردم به قدرى زياد باشد كه راه به كلّى بسته شود و تكليف ساقط گردد.

البتّه نمى توان انكار كرد كه اگر انسان بتواند در ميان خواست خدا و خواست مردم جمع كند ـ يعنى هر دو در يكسو جمع شوند يا به تعبير ديگر اگر خواست مردم در مسير خواست الهى واقع شود ـ كار آسانتر و پيشرفت سريعتر خواهد بود.

##### 1 ـ همان گونه كه در بالا اشاره شد «تداكّوا» از ماده «دكّ» (بر وزن فكّ) مى باشد و به گفته راغب در مفردات اين واژه در اصل به معنى زمين صاف و نرم است و از آنجا كه براى صاف كردن يك زمين ناهموار بايد آنرا بكوبند در بسيارى از موارد اين واژه به معنى كوبيدن شديد به كار رفته است ولى از بعضى از منابع لغت عكس اين استفاده مى شود، گفته اند: اصل معنى «دكّ» همان كوبيدن است و چون لازمه كوبيدن و ويران كردن، صاف و هموار كردن است اين واژه بر زمين مسطّح اطلاق مى شود. و نيز «ارض دكّاء» به زمين صاف گسترده و «ناقه دكّاء» به شتر بدون كوهان اطلاق مى گردد.
2 ـ «هيم» جمع «اَهْيَم» و «هَيْماء» صفت مشبهه است به معنى حيوان يا انسانى كه از شدّت تشنگى يا عارضه اى ديگر چنان منقلب شده كه پيوسته به سويى مى رود و بازمى گردد و در اصل از ماده «هَيْم» (بر وزن حتم) به معنى تشنگى و عطش يا بيمارى عطش گرفته شده و به عاشقان بى قرار «هيمان» گفته مى شود.
3 ـ «ورد» اسم مصدر است به معنى ورود و گاه آن را مصدر ذكر كرده اند كه به عنوان تأكيد معنى فاعلى مى دهد، اين واژه معنى جمعى نيز دارد و به گروهى كه در كنار نهر براى برگرفتن آب مى آيند اطلاق مى شود. واژه «ورود» كه در اصل همين معنى را داشته، با گذشت زمان گسترش يافته و به قرار گرفتن در كنار هر چيزى اطلاق شده است.
4 ـ «مثانى» جمع «مَثناة» و «مِثناة» به معنى ريسمانى است كه از پشم يا موى حيوانات درست مى كنند و پاى حيوان را به آن مى بندند و به آن «عقال» نيز گفته مى شود سپس به هر چيز پيچيده اى اطلاق شده است.
اين واژه در اصل از ماده «ثَنْى» (بر وزن سنگ) به معنى تكرار كردن و پيچيدن و بر گرداندن قسمتهاى چيزى بر روى قسمتهاى ديگر است و به عدد «دو» به همين جهت «اثنان» گفته مى شود چرا كه بازگشت و تكرارى در آن هست.
5 ـ «موتات» جمع «موت» به معنى مرگ است; ولى به معنى از دست دادن چيزى نيز به كار مى رود و در خطبه بالا در همين معنى استعمال شده است. اين واژه به معنى شدائد و حوادث سخت كه موجب از دست رفتن آرامش انسان مى شود نيز به كار رفته است.

###

###

▲نكته ها

▲1ـ هجوم بى سابقه و مشتاقانه به امام(عليه السلام)

در خطبه هاى نهج البلاغه مكرّر به اين مضمون برخورد مى كنيم كه مسلمانان در آغاز بيعت با امام (عليه السلام) يا در بعضى از حوادث بعد از آن، هجوم مشتاقانه و عجيبى به سوى امام (عليه السلام) كردند تا آنجا كه وضع، غيرعادى و از كنترل خارج شد و بيم آن مى رفت كه عده اى زير دست و پا از ميان بروند اين هجوم عجيب از كجا سرچشمه گرفت؟ ظاهراً دليلى جز اين نداشت كه مردم از شرايط زمان خلفا، مخصوصاً عثمان و زير پا ماندن ارزشهاى اسلامى و تقسيم ناعادلانه بيت المال در ميان منسوبين خليفه و دادن پست هاى كليدى كشور اسلامى به دست نااهلان، چنان ناراحت و نگران بودند كه براى نجات خود راهى جز پناه بردن به كسى كه تمام ارزشهاى اسلامى را در وجود او جمع مى ديدند، نداشتند.

آرى آنها تشنه عدالت بودند. تشنه اسلام راستين و ناب، تشنه معارف قرآنى و خالى از هرگونه آميختگى با خرافات و پيشداورى هاى نادرست، و همه اين امور را در امام اميرالمؤمنين (عليه السلام) مشاهده مى كردند و تشنه كامان، به هنگام مشاهده آب هرگز به سراغ سراب نمى روند و عاشقانه به آب زلال و گوارا روى مى آورند.

اين هجوم عظيم و بى سابقه از يك سو دليل بر عظمت مقام امام (عليه السلام) و از سوى ديگر دليل بر ناراحتى شديد مردم از وضع سابق بود و اين هر دو در خور بحث هاى گسترده تاريخى است.(1)

##### 1 ـ براى توضيح بيشتر مى توانيد به شرح خطبه شقشقيه (خطبه سوم در جلد اول) مراجعه فرماييد.

▲2ـ بر سر دو راهى جنگ و صلح، و ايمان و كفر!

در بخش اخير خطبه مشاهده كرديم كه امام (عليه السلام) خود را بر سر دو راهى مى بيند يا جنگ يا انكار آنچه پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) آورده است.

اين به خاطر آن است كه جنگ با تمام زشتى ها و عواقب شوم و مرگبارش، گاه تنها راه مبارزه با ظلم و فساد و بى عدالتى و تنها وسيله ريشه كن كردن فساد در زمين است.

به همين دليل يكى از اهداف متعدّد جنگ در قرآن مجيد خاموش كردن آتش فتنه و بازگشتن طاغيان و گردنكشان به سوى عدل الهى شمرده شده است: (وَ قاتِلُوهُمْ حَتّى لاتَكُونَ فِتْنَةٌ) «با آنها پيكار كنيد تا فتنه خاموش گردد»(1)(فَقاتِلُوا الَّتى تَبْغى حَتّى تَفىءَ اِلَى اَمْرِاللهِ); «با گروه تجاوزگر و ظالم پيكار كنيد تا به فرمان خدا باز گردند»(2) و در چنين مواردى رهبران الهى، عافيت طلبى را رها كرده و به استقبال شدايد جنگ و ناملايمات آن مى شتافتند، چرا كه از دست دادن آرامش دنيا در برابر از دست دادن سعادت آخرت براى آنها دشوار نبود!

* * *

##### 1 ـ سوره انفال، آيه 39.
2 ـ سوره حجرات، آيه 9.

####

▲خطبه پنجاه و پنجم(1)

«و قد استبطأ اصحابه إِذنَه لهم فى القتال بصفّين»

«اين خطبه را امام (عليه السلام) در حالى ايراد فرمود كه يارانش در صفّين از تأخير فرمان جنگ ناراحت بودند».

##### 1 ـ سند خطبه: در «مصادر نهج البلاغه» سند خاصى براى اين خطبه بيان نشده است، ولى «ابن ابى الحديد» در ذيل اين خطبه به عنوان گوشه اى از اخبار روز صفّين سخنى دارد كه نشان مى دهد آنچه سيد رضى در اينجا آورده; به صورتهاى ديگرى كه در معنى با آن هماهنگ است در تواريخ آمده است. (شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد/ جلد 4/ صفحه 13)

###

###

▲خطبه در يك نگاه

تناسب مضمون اين خطبه با خطبه قبل، نشان مى دهد كه هر دو بخشى از يك خطبه بوده و يا در زمانى نزديك به هم ايراد شده اند.

«ابن ابى الحديد» در شرح نهج البلاغه خود در ذيل اين خطبه مى نويسد: هنگامى كه اميرمؤمنان على (عليه السلام) شريعه فرات را در اختيار گرفت و بزرگوارانه اجازه داد كه شاميان نيز از آن استفاده كنند تا شايد اين محبّت و لطف و اجراى عدالت سبب شود كه آنها تحت تأثير قرار گرفته راه جنگ را رها كنند و به سوى صلح و پيوستن به امام (عليه السلام) بيايند، چند روزى گذشت كه سكوت بر دو لشكر حاكم بود; نه امام (عليه السلام)رسولى به سوى معاويه مى فرستاد و نه از سوى معاويه كسى خدمت امام (عليه السلام)مى آمد و اين امر سبب شد كه اهل عراق از تأخير فرمان جنگ با شاميان ناراحت شوند، لذا خدمت امام (عليه السلام) آمدند و عرض كردند: فرزندان و همسران خود را در كوفه تنها گذارده به اينجا آمده ايم تا مرزهاى شام را وطن خود قرار دهيم! به ما اجازه دهيد تا جنگ را آغاز كنيم، زيرا مردم حرفهايى مى زنند.

امام (عليه السلام) فرمود: چه مى گويند؟

عرض كردند بعضى گمان مى كنند شما از ترس جانتان اقدام به جنگ نمى كنيد! و بعضى تصور مى كنند كه در اصلِ جنگ با شاميان و جواز شرعى آن ترديد داريد!

امام (عليه السلام) اين خطبه جامع و كوتاه را در پاسخ به آنها ايراد فرمود.

* * *

####

▲بخش اول

أمَّا قَوْلُكُمْ: أَكُلَّ ذلِكَ كَرَاهِيَةَ الْمَوْتِ؟ فَوَاللهِ مَا أُبَالِي، دَخَلْتُ إِلَى الْمَوْتِ أَوْ خَرَجَ الْمَوْتَ إِلَيَّ. وَ أَمَّا قَوْلُكُمْ شَكّاً في أَهْلِ الشَّامِ! فَوَاللهِ مَا دَفَعْتُ الْحَرْبَ يَوْماً إِلاَّ وَ أَنَا أَطْمَعُ أَنْ تَلْحَقَ بِي طَائِفَةٌ فَتَهْتَدِيَ بِي، وَ تَعْشُوَ إِلى ضَوْئِي، وَ ذلِكَ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ أَقْتُلَهَا عَلَى ضَلالِهَا وَ إِنْ كَانَتْ تَبُوءُ بِآثَامِهَا.

### ترجمه

اما اين كه مى گوييد: «تأخير در جنگ به خاطر ناخشنودى از مرگ است» به خدا سوگند باك ندارم از اين كه من به سوى مرگ بروم يا مرگ به سوى من آيد.

و اما اين كه مى گوييد: «تأخير در جنگ بسبب اين است كه من در مبارزه با شاميان ترديد دارم» به خدا سوگند (اين تصوّر باطل و خيال خامى است) من اگر هر روز جنگ را به تأخير مى اندازم به خاطر آن است كه اميدوارم گروهى از آنان به ما بپيوندند و هدايت شوند و در لابه لاى تاريكى ها پرتوى از نور مرا ببينند و به سوى من آيند. و اين براى من بهتر است از كشتن آنها در حالى كه گمراهند، هر چند در اين صورت نيز گرفتار گناهان خويشتن مى شوند (و من مسؤول بدبختى آنها نيستم).

▲شرح و تفسير

▲خويشتندارى امام(عليه السلام)>از جنگ

همان گونه كه در بالا گفته شد اين سخنان را امام (عليه السلام) در پاسخ پاره اى از ايرادات واهى بعضى از ناآگاهان، در مورد تأخير جنگ با شاميان بيان كرد. فرمود: «اما اين كه مى گوييد تأخير در جنگ ناخشنودى از مرگ است به خدا سوگند! باك ندارم از اين كه من به سوى مرگ بروم يا مرگ به سوى من آيد» (أمَّا قَوْلُكُمْ: أَكُلَّ(1) ذلِكَ كَرَاهِيَةَ الْمَوْتِ؟ فَوَاللهِ مَا أُبَالِي، دَخَلْتُ إِلَى الْمَوْتِ أَوْ خَرَجَ الْمَوْتُ إِلَيَّ).

آرى هنگامى كه هدف بسيار مقدّسى، همچون رضاى خدا در كار باشد انسان مؤمن آماده است به استقبال شهادت بشتابد و انتظار آمدن آن را نكشد، چه افتخارى از اين بالاتر كه انسان در راه معبود و محبوب و مقصودش جان دهد.

به علاوه سابقه من در غزوات اسلامى بر كسى پوشيده نيست مخصوصاً در ميدان هاى بدر و اُحد و احزاب و خيبر و حنين من هميشه در صف اول بودم و هميشه پروانهوار بر گرد شمع وجود پيامبر مى چرخيدم و از مرگ و شهادت استقبال مى كردم، چگونه ممكن است درباره كسى با اين سوابق روشن، چنان قضاوت غلطى كرد كه از ترس شهادت جنگ را به تأخير بيندازد.

شبيه همين معنى، بلكه به صورت رساتر و داغتر در خطبه پنج، و خطبه صد و بيست و سه آمده است، در يك جا مى فرمايد: «به خدا سوگند علاقه فرزند ابوطالب به مرگ (شهادت) از علاقه طفل شيرخوار به پستان مادر بيشتر است» (وَاللهِ لاَبْنُ اَبى طالِب آنَسُ بِالْمَوتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدْىِ أُمِّهِ).

و در جاى ديگر مى فرمايد: «وَالَّذى نَفْسُ ابْنِ ابيطالِب بِيَدِهِ لاََلْفُ ضَرْبَة بِالسَّيْفِ اَهْوَنُ عَلَىَّ مِنْ ميتَة عَلَى الْفِراشِ فى غَيْرِ طاعَةِ اللهِ»; «سوگند به آن كس كه جان فرزند ابوطالب بدست اوست هزار ضربه شمشير بر من آسانتر (و دلپذيرتر) است از مرگ در بستر در غير طاعت پروردگار».

تاريخ پر افتخار زندگى امام نيز شهادت مى دهد كه اين سخنان را در عمل، در همه ميدانهاى نبرد نشان داد و چه ناآگاه و بى خبر بودند گروهى از لشكر عراق كه چنين سخنانى را درباره ناخشنودى امام از شهادت در راه خدا بر زبان جارى مى كردند.

اگر گفته شود: سن و سال بسيارى از آنها در حدّى نبود كه غزوات اسلامى را درك كرده باشند، ولى آيا مى توان ادّعا كرد كه جنگ جمل را نيز فراموش كرده اند؟ جنگى كه امام يك تنه مانند صاعقه بر لشكر دشمن حمله مى كرد و چنان در انبوه جمعيت فرومى رفت كه دلهاى دوستانش از ترس بر جان امام، به تپش مى افتاد و اين حال همچنان ادامه مى يافت تا امام از گوشه ديگر ميدان سر بر مى آورد، در حاليكه ذكر خدا بر لب داشت و دشمن از ترس او پراكنده شده بود.

اصولا چگونه ممكن است مرد خدا كه قلبش مالامال از ايمان است از مرگ و شهادت بترسد و از شمشير و نيزه دشمن وحشتى به خود راه دهد، مگر نه اين است كه خود امام در خطبه بيستودوم مى فرمايد: «لَقَدْ كُنْتُ وَ ما اُهَدَّدُ بِالْحَرْبِ وَ لااُرْهَبُ بِالضَّرْبِ وَ اِنِّى لَعَلى يَقِيْن مِنْ رَبِّى وَ غَيْرِ شُبْهَة مِنْ دينى»; «من هرگز كسى نبودم كه به نبرد تهديد شوم، يا از ضرب شمشير دشمن بهراسم چرا كه من به پروردگار خويش يقين دارم و در آئين خود، گرفتار شك و ترديد نيستم».

جمله «فَوَاللهِ ما اُبالى» اشاره به اين حقيقت است كه افراد عادى و بى هدف هرگز به استقبال مرگ نمى روند، بلكه دائماً نشسته اند تا در پايان عمر مرگ به سراغ آنها بيايد; در حالى كه براى افراد شجاع و با ايمان تقاوتى نمى كند كه به استقبال مرگ بشتابند يا در أجل مقدّر، مرگ به سراغ آنها بيايد و اين درست به آن مى ماند كه مرگ را به شير درنده اى تشبيه كنيم، افراد عادى هرگز در جايى كه اثرى از اين حيوان باشد گام نمى نهند ولى يك فرد شجاع ممكن است به استقبال آن برود و با آن به نبرد و پيكار برخيزد، آنها بر چهره مرگ هنگامى كه به صورت شهادت در راه رضاى خدا باشد لبخند مى زنند و آنرا تنگ در آغوش مى گيرند، اگر مرگ دَلْق رنگارنگى از آنان مى گيرد آنها عمرى جاودان از مرگ مى ستانند.

سپس امام به دومين احتمالى كه گروهى از لشكر عراق درباره سبب تأخير پيكار با شاميان مى دادند پرداخته، مى فرمايد: «اما اين كه مى گوييد: تأخير در جنگ به سبب اين است كه من در مبارزه با شاميان ترديد دارم (اشاره به اين كه يقين ندارم آنها راه باطل را مى پويند) به خدا سوگند! (اين تصور باطل و خيال خامى است) من اگر هر روز جنگ را به تأخير مى اندازم، به خاطر اين است كه اميد دارم گروهى از آنان به ما بپيوندند و هدايت شوند، و در لابه لاى تاريكى ها پرتوى از نور مرا ببينند و به سوى من آيند» (وَ أَمَّا قَوْلُكُمْ شَكّاً في أَهْلِ الشَّامِ! فَوَاللهِ مَا دَفَعْتُ الْحَرْبَ يَوْماً إِلاَّ وَ أَنَا أَطْمَعُ أَنْ تَلْحَقَ بِي طَائِفَةٌ فَتَهْتَدِيَ بِي، وَ تَعْشُوَ(2) إِلى ضَوْئِي).

«و اين براى من بهتر است از كشتن آنها در حالى كه گمراهند هر چند در اين صورت نيز گرفتار گناهان خويش مى شوند» (و من مسؤول بدبختى آنها نيستم ولى ميل دارم تا آنجا كه در توان من است آنها را از لب پرتگاه دور سازم و به جاده مطمئن سعادت بازگردانم) (وَ ذلِكَ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ أَقْتُلَهَا عَلَى ضَلالِهَا وَ إِنْ كَانَتْ تَبُوءُ(3) بِآثَامِهَا).

در اينجا امام به نكته مهمّى اشاره مى فرمايد و آن اين كه جنگ براى مردان خدا نه يك هدف است و نه نخستين راه درمان، بلكه آخرين طريق درمان محسوب مى شود، در آنجا كه هيچ وسيله ديگر كارساز نباشد; آنها سعى دارند حتى اگر ممكن است يك نفر بر اهل ايمان بيفزايند و از پيروان كفر و ظلم و بيدادگرى بكاهند و در حالى كه افراد عادى با سوءظن و بدبينى به اين صحنه ها مى نگرند آنها با اميدوارى و حُسن ظن نگاه مى كنند و پيوسته آغوش خود را براى تائبين و نادمين گشوده اند.

تاريخ ـ به خصوص تاريخ جنگ صفّين ـ نيز نشان مى دهد كه حسن ظنّ امام در اين باره بى دليل نبود، چرا كه گروه كثيرى در همان ايّام كه بى خبران به امام فشار مى آوردند تا جنگ را شروع كند و امام تعلّل مىورزيد، توبه كردند و به سوى لشكر امام بازگشتند يا از جنگ كناره گيرى نمودند.

«مرحوم شوشترى» در «شرح نهج البلاغه» خود در اينجا فهرستى را از نام كسانى كه در جنگ صفين به بركت تأخير امام در جنگ به آن حضرت پيوستند، ارائه مى دهد كه از ميان آنها مى توان از خواهرزاده «شرحبيل» كه ملحق شدنش به لشكر امام داستان جالبى دارد و «شمربن ابرهه الحميرى» و جماعتى از قاريان قرآن و همچنين «عبدالله بن عمر العنسى» نام برد. اين عبدالله بن عمر زمانى به امام پيوست كه با خبر شد عمّار در لشكر على (عليه السلام) است و به ياد حديث معروف پيامبر افتاد كه به او فرمود: «يا عَمّارُ تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْباغيَةُ»; اى عمّار تو را گروه ستمكار به قتل مى رساند» (و پس از كشته شدن عمّار بدست معاويه واضح و آشكار شد كه آنها گروه ستمكارند و شكّى براى آنها در اين زمينه باقى نماند).

و نيز همو از جوانى نام مى برد كه از لشكر شام خارج شد و به سوى لشكر امام(عليه السلام)آمد و پيوسته شمشير مى زد و لعن مى كرد و دشنام مى داد «هاشم مرقال» كه از صحابه معروف على (عليه السلام) و پرچمدار آن حضرت در ميدان صفين بود به او گفت: اى جوان روز قيامت بايد در برابر اين سخنان پاسخگو باشى و حساب اين پيكار را بدهى. جوان گفت: من به خاطر اين با شما مى جنگم كه براى من نقل كرده اند رئيس شما (على (عليه السلام)) نماز نمى خواند و شما نيز نماز نمى خوانيد و نيز به خاطر اين با شما مى جنگم كه رئيس شما خليفه ما را كشته و شما او را يارى كرده ايد. «هاشم مرقال» ماجراى قتل عثمان را براى او شرح داد و براى او روشن ساخت كه على (عليه السلام)نخستين كسى بوده كه با پيامبر نماز گزارده و از همه مردم آگاه تر به دين خدا است و ياران او شب زنده دارانند. هنگامى كه جوان متوجه اشتباهات خود شد از خدا درخواست توبه كرد و به شام بازگشت در حالى كه از اعمال خود پشيمان شد.(4)

آرى على (عليه السلام) مى خواست اين گونه افراد را به سوى خود جذب كند و به راه حق دعوت نمايد. او هرگز تشنه خون ريزى نبود، بلكه تشنه هدايت مردم بود. او شيفته مقام و حكومت نبود، بلكه خواهان عدل و عدالت بود و هميشه سعى داشت تا ممكن است جنگى رخ ندهد و اگر جنگى رخ مى دهد ضايعات را به حداقل برساند; به همين دليل معمولا سعى داشت جنگ بعدازظهر و حتى نزديكى غروب آغاز شود تا تاريكى شب آتش جنگ را خاموش سازد و خون مردم كمتر ريخته شود. و آنها كه مايل به كناره گيرى از جنگ هستند از تاريكى شب استفاده كنند و كنار روند.

جمله «تَعْشُوَ اِلَى ضَوْئِى» با توجه به اين كه «عَشْو» (بر وزن ضرب) به معنى تاريكى و عدم وضوح چيزى است، اشاره به اين حقيقت است كه فضاى جامعه اسلامى را در آن روز تاريكى و ظلمت جهل و نادانى و تبليغات زيانبار فرا گرفته بود و تنها چراغى كه مى توانست آن فضا را روشن كند نور امام و افكار او بود به همين دليل تا آنجا كه ممكن بود جنگ را به عقب مى انداخت. تا جايى كه گاهى افراد ناآگاه زبان به اعتراض مى گشودند و اين كار را ترس از مرگ و يا شك در برنامه هاى دشمنان مى پنداشتند، در حالى كه اين گونه امور درباره امام (عليه السلام)براى آنها كه از روحياتش آگاه بودند، اصلا مفهوم نداشت.

* * *

##### 1 ـ در تركيب اين جمله و اعراب آن دو احتمال داده شده است: نخست اين كه «كلّ» منصوب باشد به عنوان مفعول فعل مقدّر، و در تقدير «أتفعل كلّ ذلك» باشد ديگر اينك «كلّ» مرفوع به عنوان مبتداء باشد و در تقدير چنين است «أكلّ ذلك ناش من كراهية الموت». و در هر حال «كراهية الموت» «مفعولٌ لاِِجله» مى باشد.
2 ـ «تَعْشُوَ» در اصل از ماده «عَشو» (بر وزن ضرب) به معنى تاريكى و عدم وضوح چيزى است و نماز «عشا» را از اين جهت عشا مى گويند كه در آغاز شب خوانده مى شود و «عشى» به معنى آخر روز است كه هوا كم كم تاريك مى شود و «اعشى» به كسى مى گويند كه ديد چشمش ضعيف است.
3 ـ «تَبوءُ» از ماده «بَوْء» (بر وزن نوع) به معنى رجوع و بازگشت است و گفته مى شود كه ريشه اصلى آن، به معنى صاف و مسطح كردن است و چون انسان به هنگام ساختن منزل محلّ بنا را صاف مى كند و هر جا برود به منزلگاه برمى گردد، معنى رجوع از آن اراده مى شود.
4 ـ بهج الصباغة فى شرح نهج البلاغة، جلد 10، صفحه 269 تا 272.

####

▲خطبه پنجاه و ششم(1)

يصف أصحاب رسول الله و ذلك يوم صفّين حين أمر النّاس بالصلح

«از سخنانى است كه امام (عليه السلام) در ايام صفين هنگامى كه مردم را به صلح دعوت مى نمود درباره اصحاب رسول الله (صلى الله عليه وآله وسلم) (و اطاعت بى قيد و شرط آنان از آن بزرگوار) بيان فرموده است».

##### 1 ـ سند خطبه: «ابن ابى الحديد» اين سخن را از «واقدى» و «ابن هلال» كه قبل از مرحوم سيد رضى مى زيسته اند نقل كرده اضافه بر اين «زمخشرى» در «ربيع الابرار» در جزء چهارم در «باب قتل و شهادت» آورده است.
نويسنده «مصادر نهج البلاغه» بعد از ذكر آنچه در بالا آمد، مى افزايد: به هر حال اين سخن از سخنان معروف اميرمؤمنان است كه در كتب علماى پيشين و بعد از سيد رضى آمده است. (مصادر نهج البلاغه جلد 2 ص 29)

###

###

▲خطبه در يك نگاه

در اين كه امام اين سخن را در چه زمانى و در چه ماجرايى ايراد فرموده، دو نظر وجود دارد: بعضى معتقدند كه امام اين سخن را در داستان «ابن حضرمى» بيان فرمود و ماجرا از اين قرار بود كه پس از شهادت «محمد ابن ابى بكر» به دست «عمروعاص» و قرار گرفتن مصر در اختيار او «معاويه» جسور شد و قصد غلبه بر بصره را داشت، نامه اى براى مردم آن سامان نوشت تا آنجا را از اختيار حضرت خارج سازد و اين كار به دست «ابن حضرمى» انجام شد و او به اتّفاق گروهى از منافقان بر قسمتهايى از بصره مسلّط شد. هنگامى كه اين خبر به وسيله «ابن عباس» ـ كه براى عرض تسليت به اميرمؤمنان در مورد شهادت «محمد ابن ابى بكر» به كوفه آمده بود ـ به امام رسيد حضرت اين خطبه را ايراد فرمود و «جارية ابن قلامه سعدى» را كه مرد شجاعى بود با گروهى به سوى بصره فرستاد. وى نيز با استمداد از ياران امام(عليه السلام)در بصره به مبارزه با «ابن حضرمى» و نيروهايش برخاست «ابن حضرمى» تاب مقاومت نياورد و با هفتاد نفر از اصحابش به خانه اى در بصره پناه برد، «جاريه» به آنها حمله كرد و همه را نابود ساخت.

ديگر اين كه امام (عليه السلام) اين خطبه را در صفّين بيان فرمود، در آن زمانى كه پيشنهاد صلح به آن حضرت (عليه السلام) كردند و امام (عليه السلام) را براى قبول آن تحت فشار قرار دادند.

به هر حال امام (عليه السلام) در اين خطبه براى آماده ساختن مسلمانان جهت اجراى دستوراتش، تاريخ گذشته صدر اسلام و فداكارى مسلمانان نخستين را بازگو مى كند و توضيح مى دهد كه دليل اصلى پيروزى آنان انضباط كامل و تسليم در برابر فرمان پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) بود. اشاره به اين كه اگر آن انضباط و اطاعت كامل و اخلاص در آنها باشد آنان نيز پيروز مى شوند و اگر راه اختلاف و عدم اطاعت فرمان را در پيش گيرند آينده بدى خواهند داشت.

* * *

####

▲بخش اوّل

وَ لَقَدْ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللهِ (صلى الله عليه وآله وسلم) نَقْتُلُ آبَاءَنا وَ أَبْنَاءَنَا وَ إخْوَانَنا وَ أَعْمَامَنَا. مَا يَزِيدُنَا ذلِكَ إلاَّ إِيمَاناً وَ تَسْلِيماً، وَ مُضِيّاً عَلَى اللَّقَمِ وَ صَبْراً عَلى مَضَضِ الاَْلَمِ وَ جِدّاً عَلَى جِهَادِ الْعَدُوِّ; وَ لَقَدْ كَانَ الرَّجُلُ مِنَّا وَ الاْخَرُ مِنْ عَدُوِّنا يَتَصَاوَلاَنِ تَصَاوُلَ الْفَحْلَيْنِ، يَتَخَالَسَانِ أَنْفُسَهُمَا أيُّهُمَا يَسْقِي صَاحِبَهُ كَأْسَ الْمَنُونِ، فَمَرَّةً لَنَا مِنْ عَدُوِّنَا وَ مَرَّةً لِعَدُوِّنا مِنَّا، فَلَمَّا رَأَى اللهُ صِدْقَنَا أَنْزَلَ بِعَدُوِّنَا الْكَبْتَ وَ أَنْزَلَ عَلَيْنَا النَّصْرَ، حَتَّى اسْتَقَرَّ الاِْسْلاَمُ مُلْقِياً جِرَانَهُ وَ مُتَبَوِّئاً أَوْطَانَهُ. وَ لَعَمْرِي لَوْ كُنَّا نَأْتِي مَا أَتَيْتُمْ، مَا قَامَ لِلدِّينِ عَمُودٌ وَ لاَ اخْضَرَّ لِلإِيمَانِ عُودٌ. وَأَيْمُ اللهِ لَتَحْتَلِبُنَّهَا دَماً، وَ لَتُتْبِعُنَّهَا نَدَماً!

### ترجمه

ما در ركاب رسول خدا (مخلصانه مى جنگيديم و در راه پيشبرد اهداف آن حضرت گاه) پدران و فرزندان و برادرها و عموهاى خود را از پاى درمى آورديم (و اين كار نه تنها از ايمان و استقامت ما نمى كاست بلكه) بر ايمان و تسليم ما مى افزود و ما را در شاهراه حقّ و صبر و استقامت در برابر درد و رنجها و در طريق جهاد پيگير در مقابل دشمن، ثابت قدم مى ساخت، گاهى يكى از ما با فرد ديگرى از دشمن به صورت دو قهرمان با هم نبرد مى كردند; بگونه اى كه هر يك مى خواست كار ديگرى را بسازد و جام مرگ را به او بنوشاند (آرى) گاه ما بر دشمن پيروز مى شديم و گاه دشمن بر ما (ولى نه پيروزى مقطعى ما را مغرور مى كرد و نه آن شكست نوميدمان مى ساخت) و هنگامى كه خداوند، صدق و اخلاص ما را ديد ذلّت و خوارى را بر دشمنان ما نازل كرد و پيروزى و نصرت را به ما عنايت فرمود، تا آنجا كه اسلام در همه جا استقرار يافت و در كشور پهناور خود جاى گرفت. به جانم سوگند! اگر ما (در مبارزه با دشمنان اسلام) همانند شما بوديم هرگز ستونى از دين بر پا نمى شد و شاخه اى از درخت ايمان سبز نمى گشت (و به ثمر نمى نشست) به خدا سوگند شما (با اين پراكندگى و نفاق و عدم اطاعت از رهبرى) سرانجام از شتر خلافت به جاى شير خون مى دوشيد و به زودى پشيمان مى شويد (اما در زمانى كه پشيمانى سودى نخواهد داشت).

▲شرح و تفسير

▲ما در ركاب رسول خدا مخلصانه مى جنگيديم!

«ابن ميثم بحرانى» در شرح خود نخست به قسمتى از اين خطبه اشاره مى كند كه در كلام «سيد رضى»(قدس سره) نيامده و توجه به آن در فهم محتواى اين خطبه بسيار مؤثّر است; او مى گويد: بعضى نقل كرده اند كه اين خطبه را امام(عليه السلام) زمانى ايراد فرمود: كه مردم خواهان صلح با لشكر معاويه شدند (در حالى كه امام (عليه السلام) قلباً مخالف بود و اگر فشار شديد گروهى بى خبر نبود هرگز تن به آن نمى داد) امام (عليه السلام) در ابتداى سخنش چنين فرمود: اين گروه، هرگز به سوى حق باز نمى گردند و دعوت به سوى توحيد و عدالت را پذيرا نمى شوند تا زمانى كه در ميدان نبرد آماج تيرها شوند و لشكرها پشت سر هم به آنها هجوم برند; و تاز مانى كه مقدّمه لشكر و سپس دنباله آن آنها را تيرباران كنند و تا زمانى كه لشكرها پى درپى به شهرهاى آنها حملهور شوند و سواران از هر طرف به اراضى آنان هجوم آوردند; و آبگاه و چراگاه آنها به خطر بيفتد و از درّه ها (و كوهها) به آنان حمله كنند (آرى زمانى تسليم حق مى شوند كه) گروهى پاكباز و پراستقامت كه شهادت شهيدانشان عزم آنها را بر طاعت خدا و علاقه آنها را به لقاءالله و شهادت در راه او افزون كند به مقابله با آنان برخيزند.(1)

بنابراين دست دوستى به سوى اين قوم تبهكار دراز كردن و تسليم صلح شدن جز ناكامى و شكست ثمره اى ندارد، چرا كه آنان نه منطق صلح را مى فهمند و نه با واژه هاى محبت و دوستى آشنا هستند. تنها با منطق زور و قدرت بايد با آنان سخن گفت; حوادث آينده صفين نيز نشان داد كه مطلب درست همان است كه امام(عليه السلام)مى فرمود، آرى آنها هنگامى به عمق كلمات امام رسيدند و از پيشنهاد خود پشيمان گشتند كه كار از كار گذشته بود.

به هر حال امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن، گفتار بالا را بيان كرد تا به آنها بفهماند رمز پيروزى مسلمانان نخستين چه بود. و دليل شكست كوفيان چيست؟

فرمود: «ما در ركاب رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) (مخلصانه مى جنگيديم و در راه پيشبرد اهداف آن حضرت گاه) پدران و فرزندان و برادرها و عموهاىِ خود را از پاى درمى آورديم. (وَلَقَدْ كُنّا مَعَ رَسُولِ اللهِ(صلى الله عليه وآله وسلم) نَقْتُلُ آباءَنا وَ اَبْناءَنا وَ اِخْوانَنا وَاَعْمامَنا).

اشاره به اين كه در راه خدا گاه لازم مى شود، عزيزترين افراد در نظر انسان كه سدّ راه هستند، برداشته شوند و در اين راه فدا گردند و در واقع اشاره است به آيه شريفه: (قُلْ اِنْ كانَ آباءُكُمْ وَ اَبْناءُكُمْ وَ اِخْوانُكُمْ وَ اَزْواجُكُمْ وَ عَشِيْرَتُكُمْ وَ اَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَ تِجارَةٌ تَخْشَونَ كَسادَها وَ مَساكِنُ تَرْضَوْنَها اَحَبَّ اِلَيْكُمْ مِنَ اللهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهاد فى سَبِيْلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتّى يَأْتِىَ اللهُ بِاَمْرِهِ); «بگو اگر پدران و فرزندان و برادران و همسران و قبيله شما و اموالى كه به دست آورده ايد و تجارتى كه از كساد شدنش مى ترسيد و خانه هايى كه به آن علاقه داريد، در نظرتان از خداوند و پيامبرش و جهاد در راهش محبوبتر است در انتظار اين باشيد كه خداوند عذابش را بر شما نازل كند»(2).

آرى زندگى ما تجسّمى از آيه فوق است و در برابر فرمان الهى از همه چيز صرف نظر مى كرديم و به همين دليل نصرت و يارى خدا به سراغ ما مى آمد.

سپس مى افزايد «اين ايثار و فداكارى در راه حق نه تنها از ايمان و استقامت ما نمى كاست، بلكه بر ايمان و تسليم ما مى افزود و ما را در شاهراه حق و صبر و استقامت در برابر درد و رنجها و جهاد پيگير در مقابل دشمن ثابت قدم مى ساخت» (مَا يَزِيدُنَا ذلِكَ إلاَّ إِيمَاناً وَ تَسْلِيماً، وَ مُضِيّاً عَلَى اللَّقَمِ(3) وَ صَبْراً عَلَى مَضَضِ(4) الاَْلَمِ وَ جِدّاً عَلَى جِهَادِ الْعَدُوِّ).

البتّه آنچه امام (عليه السلام) در اين جمله اشاره به آن مى فرمايد يك واقعيت تاريخى است. در بسيارى از جنگهاى اسلامى به خصوص جنگ بدر گروهى از اقوام و عشيره مسلمين در برابر آنها قرار گرفته بودند و آنها براى جلب رضاى خدا بى اعتنا به اين پيوندهاى قبيلگى كه در نظر عرب سخت محترم بود، بر مخالفان خود تاختند و آنها را از پاى در آوردند، اين نكته قابل توجه است كه امورى كه مايه سستى ديگران مى شد مايه استقامت و جدّيت بيشتر ياران رسول الله (صلى الله عليه وآله وسلم)مى گشت.

سپس به صحنه ديگرى از رويارويى ياران پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) با دشمن پرداخته مى فرمايد: «گاهى يكى از ما با فرد ديگرى از دشمن به صورت دو قهرمان با هم نبرد مى كردند بگونه اى كه، هر يك مى خواست كار ديگرى را بسازد، و جام مرگ را به او بنوشاند (آرى) گاه ما بر دشمن پيروز مى شديم و گاه دشمن بر ما» (وَ لَقَدْ كَانَ الرَّجُلُ مِنَّا وَ الاْخَرُ مِنْ عَدُوِّنا يَتَصَاوَلاَنِ(5) تَصَاوُلَ الْفَحْلَيْنِ، يَتَخَالَسَانِ(6)أَنْفُسَهُمَا أيُّهُمَا يَسْقِي صَاحِبَهُ كَأْسَ الْمَنُونِ، فَمَرَّةً لَنَا مِنْ عَدُوِّنَا وَ مَرَّةً لِعَدُوِّنا مِنَّا).

اشاره به اين كه لزومى ندارد كه لشكريان حق در تمام مراحل نبرد با باطل پيروز شوند، ممكن است گاهى پيروز و گاهى مغلوب گردند، ولى سرانجام طبق وعده الهى پيروزند. بنابراين انتظار نداشته باشيد كه در مراحل جنگ ما با شاميان هيچ مشكلى پيش نيايد و هرگز بروز مشكلات را بهانه و دستاويز براى سرپيچى از فرمان پيشواى خود قرار ندهيد. برويد و تاريخ زندگى اصحاب محمد(صلى الله عليه وآله وسلم) را مطالعه كنيد و از آن درس بگيريد. به همين دليل در ادامه اين سخن مى افزايد: «هنگامى كه خداوند صدق و اخلاص ما را ديد ذلّت و خوارى را بر دشمنان ما نازل كرد و پيروزى و نصرت را به ما عنايت فرمود تا آنجا كه اسلام در همه جا استقرار يافت و در كشور پهناور خود جاى گرفت».

«فَلَمَّا رَأَى اللهُ صِدْقَنَا أَنْزَلَ بِعَدُوِّنَا الْكَبْتَ(7) وَ أَنْزَلَ عَلَيْنَا النَّصْرَ، حَتَّى اسْتَقَرَّ الاِْسْلاَمُ مُلْقِياً جِرَانَهُ(8) وَ مُتَبَوِّئاً أَوْطَاَنَهُ».

در واقع امام (عليه السلام) در اينجا عامل اصلى پيروزى مسلمانان نخستين را شرح مى دهد و تلويحاً به عوامل ناكامى لشكر كوفه اشاره مى كند.

مى فرمايد: عامل اصلى پيروزى صدق نيّت است كه انگيزه پايدارى و پايمردى و استقامت در برابر دشمن و انضباط كامل و اطاعت بى چون و چرا در برابر رهبرى است.

آرى هنگامى كه نيّات آلوده شد و خودخواهى و خودكامگى بر انسان چيره گشت هر كس به خود اجازه مى دهد تصميم مستقل و جداگانه اى طبق خواسته ها و هوسهايش بگيرد، همان چيزى كه سبب متلاشى شدن يك لشكر بزرگ و نيرومند مى شود. بديهى است كه لطف و عنايت خداوند و وعده نصرت و يارى او هرگز شامل چنين افرادى نمى شود; بلكه آنها ضعيف و زبون و در چنگال دشمن خوار و مغلوب خواهند شد.

سپس امام (عليه السلام) در يك نتيجه گيرى نهايى و صريح و آشكار مى فرمايد: «به جانم سوگند اگر ما (در مبارزه با دشمنان اسلام) همانند شما بوديم، هرگز ستونى از دين بر پا نمى شد و شاخه اى از درخت ايمان سبز نمى گشت» (وَ لَعَمْرِي لَوْ كُنَّا نَأْتِي مَا أَتَيْتُمْ، مَا قَامَ لِلدِّينِ عَمُودٌ وَ لاَ اخْضَرَّ لِلإِيمَانِ عُودٌ).

در چه زمانى و در كجاى دنيا كسانى از پراكندگى و نفاق بهره برده اند كه شما ببريد! اگر اصحاب محمد (صلى الله عليه وآله وسلم) در مدت كوتاهى ستونهاى محكم اسلام را بر پا كردند و بسرعت شرق و غرب جهان را به زير اين خيمه آوردند و اگر وطن اسلامى در مدّت كوتاهى به تمام جهان متمدّن آن روز گسترش يافت در سايه ايمان و اخلاص و انضباط و اطاعت از رهبرى و جهاد همه جانبه بود شما عكس اين را مى پيماييد، ولى همان نتيجه را انتظار داريد و اين كار غير ممكن است.

و در آخرين سخن به آنها هشدار مى دهد، هشدارى كه هر انسانى را به لرزه در مى آورد، مى فرمايد: «به خدا سوگند شما (با اين پراكندگى نفاق و عدم اطاعت از رهبرى) سرانجام از شتر خلافت به جاى شير خون مى دوشيد و به زودى پشيمان خواهيد شد» (اما در زمانى كه پشيمانى سودى نخواهد داشت) (وَأَيْمُ اللهِ لَتَحْتَلِبُنَّهَا دَماً، وَ لَتُتْبِعُنَّهَا نَدَماً)!

در عبارات بالا امام (عليه السلام) با استفاده از سه تشبيه به نكته هاى مهمى اشاره فرموده است:در يك تعبير، اسلام را به خيمه اى تشبيه مى كند كه ستونهايش با جهاد مخلصانه بر پا شده. مى دانيم كه خيمه وسيله آرامش در برابر گرما و سرما و تابش آفتاب و وزش بادهاى سوزان است. اسلام نيز براى جهان بشريت آرامش و نجات از طوفانهاى مرگبار را به ارمغان مى آورد.

و در تعبير ديگر; ايمان را به شجره طيبّه اى تشبيه مى كند كه شاخه هايش با فداكارى مؤمنين صدر اوّل سبز و با طراوت شد و ميوه ها بر آن ظاهر گشت مى دانيم درخت پر ثمر زيباترين و پر بركت ترين هديه به جامعه انسانى است و در تعبير سوم: حكومت را به شترى تشبيه مى كند كه به خاطر دوشيدن بى رويه و يا به خاطر عفونت پستان به جاى شير خون از آن مى چكد، يعنى نتيجه معكوس مى دهد شير يكى از بهترين و نيرو بخش ترين غذاهاى انسان است در حالى كه خون نه تنها غذا نيست كه مايه مسموميت و فساد است. و تاريخ نشان مى دهد كه پيش بينى هاى امام (عليه السلام)درباره آ ن گروه گمراه و سركش بوقوع پيوست. ظالمان بر آنها مسلّط شدند و حكومت را از آنها گرفتند و به جاى شير گوارا خون جگر به آنها دادند.

##### 1 ـ متن روايت «ابن ميثم» چنين است: «اِنَّ هوُْلاءِ الْقَوْمَ لَمْ يَكُونُوا لِيَفيئُوا اِلَى الْحَقِّ، وَ لالِيُجِيْبُوا اِلىَ كَلِمَة سَواء حَتّى يُرْموا بِالْمَناشِرِ تَتْبَعُهَا الْعساكِرُ، وَ حَتّى يُرْجَمُوا بِالْكَتائِبِ تَقْفُوهَا الْجَلائِبُ، وَ حَتّى يُجَّرَ بِبِلادِهِمُ الْخَمِيْسُ يَتْلُوهُ الْخَمِيْسُ، وَ حَتّى تَدْعَقَ الْخُيُولُ في نَواحِى اَراضِيْهِمْ وَ بِأَعْناءِ مَشارِبِهِمْ وَ مَسارِحِهِمْ، حَتى تُشَنَّ عَلَيْهِمُ الْغاراتُ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيْق، وَ حَتّى يَلْقاهُم قَوْمُ صِدْق صَبْر، لايَزِيْدُهُمْ هَلاكُ مَنْ هَلَكَ مِنْ قَتْلاهُمْ وَ مَوْتاهُمْ فى سَبِيْلِ اللهِ اِلاّ جِدّاً فى طاعَةِ اللهِ وَ حِرْصاً عَلى لِقاءِاللهِ. وَ لَقَدْ كُنّا مَعَ رَسُولِ اللهِ (صلى الله عليه وآله وسلم) الفصل». (شرح نهج البلاغه ابن ميثم، جلد 2، صفحه 146)
2 ـ سوره توبه، آيه 24.
3 ـ «لقم» به گفته جمعى از ارباب لغت و مفسّران نهج البلاغه به معنى شاهراه يا جادّه روشن است و در اصل از «لقم» (بر وزن لغو) به معنى سرعت در خوردن است و از آنجا كه جاده هاى وسيع افراد را در خود جاى مى دهد و گويى با سرعت مى بلعد به آنها «لَقَم» (بر وزن قلم) گفته شده است.
4 ـ «مضص» (بر وزن مرض) به معنى ريشه دار شدن اندوه در قلب يا ايجاد سوزش است (مانند وقتى كه انسان سركه سوزانى را در دهان بريزد).
5 ـ «تصاول» از ماده «صول» (بر وزن قول) به معنى پريدن روى چيزى است به عنوان قهر و غلبه و تصاول به حكم آن كه از باب تفاعل است به معنى اين است كه دو نفر يا دو گروه به يكديگر حمله كنند.
6 ـ «تخالس» از ماده «خلس» (بر وزن درس) به معنى ربودن و قاپيدن است به همين دليل به دزدانى كه كيف را مى زنند يا اشياء ديگر را مى ربايند و فرار مى كنند «مختلس» مى گويند و «تخالس» در موردى گفته مى شود كه دو نفر قصد غارت و ربودن اشياء يكديگر را داشته باشند.
7 ـ «كبت» (بر وزن ثبت) به معنى بر زمين زدن و خوار كردن و شكستن شخص يا چيزى است.
8 ـ «جران» البعير، به معنى قسمت جلو گردن شتر است، كه به هنگام استراحت و آرامش كامل آنرا برزمين مى نهد و اين تعبير در خطبه بالا كنايه از گسترش اسلام و پيروزى مسلمين و استقرار اسلام در مناطق مختلف جهان است.

###

###

▲نكته ها

▲1 ـ دومين فتنه در «بصره»!

بصره يكى از مراكز مهم اسلامى بود و دروازه اى به سوى جهان خارج مى گشود و به همين دليل سلطه بر بصره از اهميت خاصى برخوردار بود.

روى همين جهت «معاويه» و شاميان از هر فرصتى براى سلطه بر اين شهر بهره گيرى مى كردند، همان گونه كه در شأن ورود خطبه بيان كرديم، بعضى معتقدند امام اين خطبه را زمانى ايراد كرد كه مردم را براى خاموش كردن آتش فتنه ديگرى، در بصره آماده مى ساخت.

جريان از اين قرار بود كه بعد از شهادت «محمد بن ابى بكر» نماينده امام در مصر و سلطه «معاويه» و «عمروعاص» بر آن كشور پهناور، معاويه به طمع افتاد كه بر بصره نيز مسلّط شود; به همين خاطر نامه اى به طرفداران خود در بصره نوشت و همراه «ابن حضرمى» كه او را به عنوان فرماندار بصره انتخاب كرده بود، به بصره فرستاد و با زنده كردن خاطره جنگ جمل و ضرباتى كه بصريان از لشكر امام در آن جنگ خورده بودند، آنها را به قيام بر ضدّ «زيادبن عبيد» جانشين فرماندار امام در بصره تحريك كرد، گروهى از بصريان تحت تأثير واقع شدند و جمعى از خوارج نيز به آنها پيوستند و بر بخشى از بصره مسلّط شدند و حتى به نامه ناصحانه اى كه امام به آنها نوشته بود و با مردى به نام «اعين بن صبيعه» به بصره فرستاد، وقعى ننهادند و گروهى از خوارج، «اعين» را به طور غافلگيرانه شهيد كردند.

هنگامى كه خبر به امام (عليه السلام) رسيد از اين ماجرا سخت برآشفت و نامه اى بسيار داغ و كوبنده براى گروه مخالفان در بصره نوشت و آنها را شديداً تهديد فرمود و با «جارية بن قدامه» را به بصره فرستاد و در بخشى از نامه چنين فرمود:

«من صادقانه به شما مى گويم، كارى به گذشتگان (شما) ندارم و بر آنها خرده نمى گيرم، ولى با صراحت مى گويم اگر هوس هاى سركش و كشنده و پندارهاى خام و باطل، شما را به شورش بر ضدّ من وادار كند، من لشكرم را از سواره و پياده آماده ساخته ام، به خدا سوگند! اگر مرا مجبور به آمدن به سوى خود كنيد چنان بلايى بر سر شما مى آورم كه حادثه جنگ جمل در برابر آن بسيار كوچك و ناچيز باشد، گمان من اين است كه شما دست به چنين كارى نخواهيد زد (و هوشيارتر از آن هستيد كه راه مجازات سنگين را به روى خود بگشاييد) من اين نامه را به عنوان اتمام حجّت به شما نوشتم و ديگر نامه اى نخواهم نوشت، اگر گوش به نصيحتم فرا ندهيد و با فرستاده من به مخالفت برخيزيد من به خواست خدا فوراً به سوى شما حركت مى كنم; والسلام»(1).

اين نامه را چنانكه گفتيم با «جارية بن قدامه» فرستاد، و «جاريه» نامه امام را بر مردم بصره خواند و در بسيارى از مردم مؤثر شد، ولى گروهى لجوجانه به مخالفت خود ادامه دادند و طرفداران امام (عليه السلام) در مقابل «ابن حضرمى» قرار گرفتند و او را شكست دادند. «ابن حضرمى» با هفتاد نفر از يارانش به خانه اى پناهنده شد و «جاريه» براى غلبه بر آنها چاره اى جز آتش زدن خانه نيافت و به اين ترتيب «ابن حضرمى» با يارانش همگى نابود شدند.(2)

##### 1 ـ قسمتى از اين نامه در بخش نامه هاى نهج البلاغه نامه 29 آمده است.
2 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 4، صفحه 34 تا صفحه 53 (با تلخيص فراوان).

###

###

###

▲2 ـ انضباط لشكر، و جهاد مخلصانه

پيشوا و رهبر، هر قدر مدير و مدبّر و شجاع و آگاه و پر تجربه باشد، مادام كه روح انضباط و تسليم در نفرات لشكر او حاكم نباشد و جهاد مخلصانه نكنند كار به جايى نمى رسد.

درست است كه بايد همه كارها با مشورت انجام گيرد و فرمانده لشكر نيز بايد گروهى از آگاهان را مشاور خود قرار دهد، ولى اين بدان معنى نيست كه هر فرد يا گروهى از لشكريان براى فرد تصميمى بگيرند و روى آن پافشارى كنند، كارى كه نتيجه آن اختلاف و پراكندگى و فشل، و در نهايت شكست خواهد بود. هنگامى كه فرمانده لشكر پس از رايزنى هاى لازم تصميم خود را گرفت، همه بايد بدون استثنا تسليم محض باشند و عقيده و سليقه خود را تحت الشّعاع قرار دهند و قاطعانه به پيش تازند.

يكى از مشكلات بزرگ لشكر اميرمؤمنان كه على رغم قدرت عظيم رهبرى، گرفتار شكست هاى پى درپى شد، نداشتن همين انضباط و جهاد مخلصانه و روح تسليم بود.

تقريباً هر فرد و گروهى در هر مقطعى از جنگ به خود اجازه مى دادند كه اجتهاد كنند و تصميم بگيرند. حتى در «صفّين» در آن لحظاتى كه پيروزى در چند قدمى بود، گروهى كم فكر و نادان و بى خبر از فنون جنگ و انضباط جنگى تصميم گرفتند كه نه تنها خودشان از ميدان باز گردند، بلكه پيشوا و رهبرشان را تحت فشار قرار دادند تا به عقب برگردد و جنگ را، كه مى رفت به نتيجه نهايى و بسيار مطلوبى برسد، نيمه كاره رها كند.

آرى اين مشكل بزرگ، تمام تدبيرهاى حساب شده امام را در مقاطع حسّاس خنثى مى كرد و در طول تاريخ هر لشكرى گرفتار چنين روحيه اى شود سرنوشتى جز ناكامى و شكست نخواهد داشت.

▲3 ـ ويژگيهاى مسلمانان نخستين

امام در اين خطبه اشاره پر معنايى به وضع مسلمانان نخستين مى كند، مى فرمايد آنان تا آنجا تسليم پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) بودند كه گاه با پدر و فرزند و برادر در ميدان نبرد روبرو مى شدند، و هرگز عواطف پدرى و فرزندى و برادرى در برابر هدف مقدّسى كه داشتند اراده آنها را سست نمى كرد، حتّى عقب نشينى هاى مقطعى و شكست موضعى، در روحيه آنها اثر نمى گذاشت، گوش به فرمان رسول الله (صلى الله عليه وآله وسلم)بودند و يك صدا به دستورات او لبّيك مى گفتند.

صدق و اخلاص نيّت، بر اكثريت قاطع آنها حاكم بود، و خداوند نيز به خاطر اين صداقت و اخلاص آنها را با نيروهاى غيبى امداد مى فرمود و چيزى نگذشت كه اسلام سرتاسر آن محيط را فرا گرفت.

به يقين اگر مسلمانان نخستين، همانند لشكر كوفه بودند اسلام حتى بر مكّه يا مدينه نيز حاكم نمى شد، اگر روح تمرّد و سركشى و اظهار نظرهاى بيجا و تصميم هاى انفرادى خام و ناپخته بر آنها حاكم بود، شاخه اى بر درخت ايمان سبز نمى شد و عمودى در خيمه اسلام بر پا نمى گشت.

اگرچه جمع كثيرى از آنان يا عصر پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) را درك كرده بودند و يا اصحاب و ياران پيامبر را ديده بودند، ولى حوادثى كه بعد از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم)بوجود آمد، مخصوصاً حوادث عصر عثمان و اقبال گروهى از مردم به زرق و برق دنيا و رفاه زدگى ناشى از افزايش ثروت بعد از فتوحات اسلامى و تبليغات زهرآگين گروه منافقان، اراده ها را سست كرد و بهانه جويان را به دنبال بهانه ها فرستاد و نتيجه اش پيروزى حزب منافقان و شكست مؤمنان شد.

* * *

▲خطبه پنجاه و هفتم(1)

«في صفة رجل مذموم، ثم فى فضله هو (عليه السلام)»

«اين خطبه درباره شخص نكوهيده اى است و سپس امام (عليه السلام) از صفات برجسته خود سخن مى گويد.»

##### 1 ـ سند خطبه: به گفته نويسنده «مصادر نهج البلاغه» اين سخن، مكرّر از كسانى كه قبل از «سيد رضى» مى زيسته اند از اميرمؤمنان على (عليه السلام) نقل شده است (با تفاوتهاى مختصرى). «ابراهيم ثقفى» در كتاب «الغارات» از امام باقر (عليه السلام) نقل مى كند كه على (عليه السلام) اين خطبه را بر منبر كوفه ايراد كرد و فرمود: «سيعرض عليكم سبّى...».
اين قسمت را مرحوم «كلينى» در «كافى» و «بلاذرى» در «انساب الاشراف» و «حاكم» در «مستدرك» و «شيخ الطائفه» (شيخ طوسى) در «امالى» (با تفاوت مختصرى) نقل كرده اند (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 33).

▲خطبه در يك نگاه

در اين كه امام اين سخن را درباره چه كسى فرموده، بين شارحان نهج البلاغه گفتگوست; ولى مشهور اين است كه اين سخن درباره معاويه است.

«ابن ابى الحديد» در «شرح نهج البلاغه» خود مى نويسد: «گروهى معتقدند كه اين سخن درباره «زياد» است و گروهى ديگر آن را درباره «حجّاج» يا درباره «مغيره» مى دانند، ولى به عقيده من اين سخن درباره معاويه است چرا كه صفاتى كه در اين خطبه آمده از ويژگى هاى اوست.

سپس مى افزايد: «معاويه بسيار غذا مى خورد و صدا مى زد سفره غذا را از مقابل من برداريد، به خدا سوگند سير نشدم، هر چند خسته شدم»(1).

«ابوعثمان جاحظ» در كتاب «السفيانيه» نقل مى كند كه «ابوذر» در يكى از سخنان اعتراض آميزش به «معاويه» گفت من از رسول خدا شنيدم كه مى فرمود:

«إذا وَلِيَ الاُْمَّةَ الاَْعيُنِ الواسِعُ البُلْعُومِ الَّذي يَأْكُلُ وَ لايَشْبَعُ فَلْتَأْخُذِ الأُمَّةُ حِذْرَها مِنْهُ»; «هنگامى كه بر امّت اسلامى مردى درشت چشم و گلوگشاد كه پيوسته مى خورد و سير نمى شود حاكم شد، امّت اسلامى بايد از او بر حذر باشد»(2).

از شباهت زيادى كه اين سخن كوتاه رسول خدا با برداشتى كه ابوذر غفارى از آن داشته است با خطبه مورد بحث دارد، به خوبى استفاده مى شود كه اين خطبه درباره معاويه است.

و نيز همان نويسنده روايات متعدّدى از منابع معروف مانند «تاريخ طبرى»، «تاريخ خطيب»، «كتاب صفّين» و امثال آن از «ابوسعيد خدرى» و «عبدالله بن مسعود» نقل مى كند كه پيغمبر (صلى الله عليه وآله وسلم) فرمود: «إذا رَأَيْتُمْ معاوِيَةَ عَلى مِنْبَري فَاقْتُلُوهُ ـ يا ـ فَاضْرِبُوا عُنُقَهُ»; «هنگامى كه معاويه را بر منبر من ببينيد او را به قتل برسانيد ـ يا ـ گردن او را بزنيد»(3).

شباهت اين تعبير با تعبيرى كه در خطبه مورد بحث آمده، نيز گواهى مى دهد كه اين خطبه درباره معاويه است.

شاهد و گواه ديگر بر اين موضوع، مسأله سبّ است كه در ذيل خطبه به آن اشاره شده. همه مى دانيم كسى جز معاويه مردم را تشويق به سبّ و ناسزاگويى بر اميرمؤمنان على (عليه السلام) در منابر و خطبه هاى جمعه نمى كرد و تعجب در اين است كه با اين گواه روشن چگونه بعضى براى اين خطبه مصداق هاى ديگرى را جستجو كرده اند! آيا خاستگاهى جز تعصّب دارد؟!

به هر حال امام (عليه السلام) در اين خطبه از كسى سخن مى گويد كه در آينده بر امّت اسلامى حاكم مى شود: مردى پرخور و زياده طلب و شكم بزرگ كه مردم را به ناسزاگويى به امام تشويق مى كند.

امام (عليه السلام) ضمن اين پيشگويى، گوشه اى از وظائف مردم را در برابر چنين كسى بيان مى دارد و چنانكه تاريخ مى گويد: پيش بينى امام (عليه السلام) به طور كامل، در زمان حكومت معاويه بوقوع پيوست.

در ذيل اين خطبه، امام به پاره اى از افتخارات بزرگ خود نيز اشاره مى فرمايد.

* * *

##### 2 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 4، صفحه 54.
2 ـ مصادر نهج البلاغه، ذيل خطبه مورد بحث.
3 ـ همان مدرك.

####

▲بخش اول

أَمَّا إنَّهُ سَيَظْهَرُ عَلَيْكُمْ بَعْدِي رَجُلٌ رَحْبُ الْبُلْعُومِ، مُنْدَحِقُ الْبَطْنِ، يَأكُلُ مَايَجِدُ وَ يَطْلُبُ مَا لاَيَجِدُ، فَاقْتُلُوهُ، وَلَنْ تَقْتُلُوهُ! أَلاَ وَ إِنَّهُ سَيَأمُرُكُمْ بِسَبِّي وَ الْبَرَاءَةِ مِنِّي، فَأَمَّا السَّبُّ فَسُبُّونِي، فَإِنَّهُ لي زَكاةٌ، وَ لَكُمْ نَجَاةٌ وَ أَمَّا الْبَراءَةُ فَلاَ تَتَبَرَّأُوا مِنِّي، فَإِنّي وُلِدْتُ عَلَى الْفِطْرَةِ، وَ سَبَقْتُ إِلَى الاِْيمَانِ وَ الْهِجْرَةِ.

### ترجمه

آگاه باشيد! بعد از من، مردى گشاده گلو، و شكم بزرگ، بر شما مسلّط خواهد شد كه هر چه بيابد مى خورد، و آنچه را نمى يابد جستجو مى كند، او را بكشيد! ولى هرگز نخواهيد كشت، آگاه باشيد! او به شما فرمان مى دهد كه مرا دشنام دهيد، و از من بيزارى جوييد. امّا بدگويى و ناسزا را (به هنگام اجبار دشمن) به شما اجازه مى دهم، چرا كه اين موجب فزونى مقامات معنوى من، و باعث نجات شما است; ولى در مورد پيشنهاد بيزارى جستن، هرگز از من بيزارى مجوييد; زيرا من بر فطرت پاك توحيد تولّد يافته ام و در ايمان و اسلام و هجرت بر ديگران پيشى گرفته ام!

▲شرح و تفسير

▲مراقب باشيد دشمن خطرناكى در راه است!

همان گونه كه در بحث سابق (خطبه دريك نگاه) گفته شد; شواهد متعدّدى از احاديث رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) و سخنان بزرگان پيشين در دست است كه امام (عليه السلام) در اين خطبه از حاكم شدن معاويه بر امّت پيشگويى مى كند و به مفاسدى كه از اين حاكميت سرچشمه مى گيرد اشاره مى كند، نخست مى فرمايد: «آگاه باشيد بعد از من مردى گشاده گلو و شكم بزرگ بر شما مسلّط خواهد شد كه هر چه بيابد مى خورد و آنچه را نمى يابد جستجو مى كند» (أَمَّا إنَّهُ سَيَظْهَرُ عَلَيْكُمْ بَعْدِي رَجُلٌ رَحْبُ الْبُلْعُومِ(1)، مُنْدَحِقُ(2) البَطْنِ، يَأْكُلُ مَايَجِدُ وَ يَطْلُبُ ما لا يَجِدُ).

اين تعبير ممكن است اشاره به وضع ظاهرى او باشد كه طبق بسيارى از روايات چنين اوصافى را داشت و به همين دليل بسيار غذا مى خورد. و ممكن است كنايه از وضع روحى او در امر حكومت باشد، كه مردى زياده طلب و حريص بود و در امر حكومت چيزى او را سير نمى كرد. و بعيد نيست كه هر دو معنى، هم معنى حقيقى و هم معنى كنايى منظور باشد چرا كه او داراى اين صفات، در هر دو جهت بود.

سپس امام در ادامه اين سخن دستور قتل چنين فردى را صادر كرده، مى فرمايد: «او را بكشيد ولى هرگز نخواهيد كشت»! (فَاقْتُلُوهُ، وَلَنْ تَقْتُلُوهُ!)

به يقين مخاطبِ اين سخن مردم عراقند كه امام (عليه السلام) دانست آنها به حكم ضعف روحيه و ناتوانى در تصميم گيرى و پراكندگى افكار، يا توانايى بر كشتن معاويه ندارندو يا اگر بتوانند، چنين شجاعت و شهامت و اراده و تصميمى در آنها وجود ندارد.

اما چرا اين مرد از ديدگاه امام (عليه السلام) واجب القتل بوده، روشن ترين دليل آن همان فسادى است كه در ميان مسلمين بر پا كرده بود و از بارزترين مصداق هاى «مفسد فى الارض» بود چرا كه علاوه بر ايجاد ناامنى در كشور اسلام، جنگ هايى به راه انداخت كه خون بسيارى از مسلمانان در آن ريخته شد.

گذشته از اين، بدعت هايى در اسلام گذاشت كه اگر ادامه مى يافت اسلام به كلّى دگرگون مى شد.

اضافه بر اينها او دستور سبّ اميرمؤمنان (عليه السلام) را صادر كرده بود، همان كسى كه پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) درباره اش فرموده بود: «مَنْ سَبَّ عَلِيّاً فَقَدْ سَبَّني» كسى كه على را دشنام دهد مرا دشنام داده» و به يقين كسى كه رسول الله را سب كند مهدورالدّم است(3).

امام (عليه السلام) در اين سخن، از بعضى از حوادث آينده پرده برداشته و بروشنى بيان مى فرمايد كه آنها موفق به قتل او نخواهند شد، و اين از علم غيبى است كه امام (عليه السلام)از پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) آموخته بود.

در ادامه اين سخن، از يكى ديگر از حوادث آينده پرده برمى دارد و مى فرمايد: «آگاه باشيد او به شما فرمان مى دهد كه مرا دشنام دهيد! و از من بيزارى جوييد!» (أَلاَ وَ إِنَّهُ سَيَأْمُرُكُمْ بِسَبِّي وَ الْبَرَاءَةِ مِنِّي).

اين نشان مى دهد كه تا چه حدّ معاويه كينه توز و حريص بر مقام بود، او مى دانست فضائلى كه پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) درباره على (عليه السلام) گفته است و همه اصحاب و ياران شنيده اند شرق و غرب جهان را فرا خواهد گرفت و هر يك از اين احاديث دليلى بر بى اعتبارى حكومت او و باطل بودن ادعاهاى اوست، به همين دليل، براى جلوگيرى از اين خطر نخست تلاش كرد كه مردم شام از اين احاديث بى خبر بمانند و نقل آنها را به كلّى ممنوع ساخت.

از سوى ديگر، دستور سبّ و دشنام آن حضرت را در منابر و در خطبه هاى نماز جمعه رواج داد و خطباى مزدورش را مجبور به اين كار ساخت، بديهى است جايى كه مجبور به سبّ امام باشند هرگز قدرت بر ذكر فضائل او نخواهند داشت و اين يكى از زشت ترين بدعت هاى معاويه بود كه هيچ توجيه گر متعصّبى نيز توجيهى براى آن ندارد و به گفته شاعر عرب:

أَ عَلَى الْمَنابِرِ تُعْلِنُونَ بِسَبَّهِ *** وَ بِسَيْفِه نُصِبَتْ لَكُمْ أَعْوادُها

«آيا بر منبرها آشكارا او را دشنام مى دهيد در حالى كه چوبه اين منبرها با شمشير او براى شما بر پا شد»(4).

جالب توجه اين كه طرفداران معاويه نيز به اين حقيقت «كه اين بدعت را براى تحكيم غاصبانه و ظالمانه خود گذارده اند» اعتراف كرده اند، از جمله اين كه كسى از مروان سؤال كرد: چرا على را بر منابر دشنام مى گوييد؟

او در جواب گفت: «إنَّهُ لا يَسْتَقيمُ لَناَ الاَْمْرُ إلاّ بِذلِكَ» «كار حكومت ما بدون آن (يعنى سب على) سامان نمى يابد»(5) سپس امام در برابر اين بدعت وقيحانه، به يارانش چنين دستور مى دهد: «اما بدگويى را (به هنگام اجبار دشمن) به شما اجازه مى دهم چرا كه اين موجب فزونى مقامات معنوى من و باعث نجات شماست; ولى در مورد بيزارى جستن، هرگز از من بيزارى مجوييد زيرا من بر فطرت پاك توحيد تولّد يافته ام و در «ايمان و اسلام» و «هجرت» بر ديگران پيشى گرفته ام»! (فَأَمَّا السَّبُّ فَسُبُّونِي، فَإِنَّهُ لي زَكاةٌ، وَ لَكُمْ نَجَاةٌ وَ أَمَّا الْبَراءَةُ فَلاَ تَتَبَرَّأُوا مِنِّي، فَإِنّي وُلِدْتُ عَلَى الْفِطْرَةِ، وَ سَبَقْتُ إِلَى الاِْيمَانِ وَ الْهِجْرَةِ).

آيا امر به سب، امر واجب الزامى است يا فقط جنبه اباحه دارد، ظاهر آن، امر الزامى است به خاطر اين كه مايه حفظ خون شيعيان راستين و رساندن دعوت مكتب اهل بيت به آيندگان شد.

ولى با توجه به اين كه طبق تعبير علماى اصول، امر در جايى آمده است كه احتمال ممنوعيت (توهّم خطر) وجود دارد، ظهور در الزام نخواهد شد و تنها اباحه را مى رساند بنابراين كسانى همچون «رشيد هجرى» و «ميثم تمّار» و «قنبر» و «سعيدبن جبير» كه مقاومت كردند و حاضر نشدند كمترين اهانتى به ساحت مقدّس مولى على (عليه السلام) كنند و در همين راه شربت شهادت نوشيدند، نه تنها كار خلافى نكردند، بلكه به ايثار و فداكارى بزرگى دست زدند.

از اين سخن، به خوبى روشن مى شود كه اگر انسان با ايمانى از سوى دشمن هتّاك و بى ايمان، مورد هتك قرار گيرد، يا مردم را اجبار به هتك او كند، نه تنها از مقامات او كاسته نمى شود، بلكه خداوند به جبران اين اهانت بر كرامت و عظمت مقام او مى افزايد و او را از هر نظر پاك و پاكيزه مى كند.

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه چه تفاوتى ميان سب (دشنام) و برائت (بيزارى جستن) است كه امام على (عليه السلام) اوّلى را اجازه مى دهد و دومى را به سه دليل اجازه نمى دهد: نخست تولّد بر فطرت اسلام و ايمان، دوم پيشگام بودن در پذيرش اسلام و ايمان به رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)، و سوم پيشگام شدن در هجرت از مكّه به مدينه و پيوستن به پيغمبر خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) و يارى او.

«مفسّران نهج البلاغه» در تفاوت ميان اين دو (سب و ناسزا، و برائت جستن) سخنان بسيارى دارند كه قسمت قابل ملاحظه اى از آن تكلّف است و قانع كننده نيست; آنچه در تفسير اين تفاوت نزديكتر به نظر مى رسد يكى از دو چيز است:

نخست اين كه سب و دشنام يك انسان، مى تواند اشاره به بدى او باشد، ولى مفهوم آن كفر و شرك و بى ايمانى نيست، اما بيزارى جستن (هر چند با زبان باشد) مفهومش بيزارى از دين و آئين اوست همان گونه كه در آغاز سوره برائت مى خوانيم: «بَراءَةٌ مِنَ اللهِ وَ رَسُولِهِ اِلَى الَّذينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكينَ»: «اين اعلام بيزارى از سوى خدا و پيامبرش به كسانى از مشركان است كه شما با آنها عهد بسته ايد (و عهدشان را شكسته اند)».

بنابراين، مفهوم برائتِ از امام (عليه السلام)، برائت از دين و اسلام بود، لذا امام (عليه السلام)اجازه نداد حتّى به زبان از او برائت جويند و به اسلام و قرآن اهانت كنند، در واقع اجازه اهانت به شخص خود را داد ولى اجازه اهانت به مكتبش را نداد (هر چند با لفظ باشد!)

ديگر اين كه بسيارى از مردم تصوّرشان اين است كه اگر مجبور به سخنى شدند نمى توانند تنها به الفاظ قناعت كنند و نيّت آن نيز همراه آن سخن به طور اجتناب ناپذير خواهد بود، به همين دليل هر گاه كسى را مجبور به اجراى صيغه طلاق كنند معمولا موقع اجراى صيغه هم قصد لفظ را مى كند و هم قصد معنى را، هر چند طلاق به خاطر اكراه باطل است ولى قصد انشا در آن هست و لذا فقهاء در اين گونه موارد براى ابطال طلاق، به عدم قصد معنى استناد نمى كنند، بلكه به اكراه استناد مى نمايند، (دقت كنيد).

در مورد سبّ و دشنام نيز مسأله همين طور است، به هنگام اجبار هر دو را قصد مى كنند هم لفظ و هم معنى را، چون قادر به تفكيك اين دو از هم نيستند.

بديهى است قصد سب بسيار بد است، ولى قصد برائت بسيار بدتر از آن مى باشد، زيرا مفهوم اوّلى نفى احترام يك انسان است و مفهوم دومى ابراز بيزارى از مكتب و آئين او يعنى اسلام مى باشد و هيچ مسلمانى اين كار را نمى كند.

دليل هاى سه گانه اى كه امام (عليه السلام) براى نهى از تبرّى جستن فرموده، نيز شاهد اين مدّعاست.

شايان توجه اين كه امام (عليه السلام) ـ همان گونه كه در بالا اشاره شد ـ در مقام نهى از تبرّى جستن، به سه چيز اشاره مى كند:

نخست اين كه مى گويد: «من بر فطرت توحيد زاده شده ام». (فَاِنّى وُلِدْتُ عَلَى الفِطْرَةِ)، در حالى كه طبق آيه قرآن و روايات اسلامى همه انسانها بر فطرت توحيد متولّد مى شوند، اين چه امتيازى است كه امام به آن اشاره فرموده است؟

با توجه به يك نكته پاسخ اين سؤال روشن مى شود، و آن اين كه بسيارى از مردم با اين كه با فطرت توحيد متولّد مى شوند تحت تأثير پدر و مادر غير موحّد يا جوامع آلوده به شرك به زودى از راه توحيد منحرف مى گردند، در حالى كه امام (عليه السلام) در آغوش پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) پرورش يافت و از دست او غذا مى خورد و در سايه او تربيت مى شد بگونه اى كه كمترين گرد و غبار شرك و جاهليت عرب، بر دامان او ننشست و از مادرى پاك و با ايمان و پدرى موحّد تولّد يافت، آن هم در زمانى كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)دوران آمادگى براى رسالت را مى گذراند، صداى فرشتگان را مى شنيد و نور عالم بالا را مشاهده مى كرد.

«ابن ابى الحديد» در شرح «نهج البلاغه» خود نقل مى كند كه در روايتى آمده است: آن سالى كه على (عليه السلام) در آن تولّد يافت همان سالى است كه مقدمات رسالت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) در آن سال شروع شد، صداى زمزمه (توحيد را از) سنگها و درختان مى شنيد، پرده ها از مقابل چشم او كنار رفت، نورهاى تازه و افراد تازه اى را مشاهده مى كرد (اشاره به فرشتگان است) ولى هنوز دستور خاصّى به آن حضرت داده نشده بود.

پيامبر آن سال را سال بركت شمرد و آن را به نام «سنة الخير و سنة البركة» ناميد و در آن شب ولادت على (عليه السلام) وقتى كه قدرت الهى و كرامات بى سابقه پروردگار را مشاهده نمود چنين فرمود: «لَقَدْ وُلِدَ لَنا اللَّيْلَةَ مَوْلُودٌ يَفْتَحُ اللهُ عَلَيْنا بِهِ اَبْواباً كَثيرَةً مِنَ النِّعْمَةِ وَ الرَّحْمَةِ; امشب فرزندى براى ما ديده به جهان گشود، كه خداوند به بركت او درهاى بسيارى از نعمت و رحمت را بر ما باز كرد.»(6)

ديگر اين كه: «من سبقت در ايمان داشتم» (وَ سَبَقْتُ اِلَى الاِْيمانِ).

امت اسلامى متّفقند كه از ميان زنان نخستين كسى كه ايمان آورد «خديجه كبرى» بود و در ميان دانشمندان اسلامى اعمّ از سنّى و شيعه مشهور و معروف اين است كه نخستين كسى كه از ميان مردان ايمان آورد على(عليه السلام)بود، بلكه به گفته «ابن ابى الحديد» هيچكس از علماى اسلام در اين مسأله ترديد ندارد(7).

با توجه به اين كه در شرح و تفسير خطبه 71 شواهد و قرائن لازم براى اين مسأله ذكر خواهد شد فعلا از آن صرفنظر مى كنيم.

و سومين دليل اين كه: «من پيشگام در هجرت بودم» (وَالْهِجْرَةِ).

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه چگونه امام پيشگام در هجرت بود; زيرا اگر منظور هجرت از مكّه به مدينه است، كه سرآغاز تاريخ اسلام شد و هر جا هجرت بدون ذكر قرينه خاصّى گفته مى شود ذهنها متوجه آن مى شود، امام (عليه السلام) نخستين مهاجر نبود، چرا كه مى دانيم «ابوبكر» به هنگام هجرت، «پيغمبر (صلى الله عليه وآله وسلم)» را همراهى مى كرد.

در پاسخ اين سؤال مى گوييم: اوّلا على (عليه السلام) از همان لحظه اول آماده بود پيامبراكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) را همراهى كند و اين كه زمان كوتاهى در مكه ماند صرفاً به دستور خود پيغمبر (صلى الله عليه وآله وسلم) بود كه مى خواست در آن شب تاريخى يعنى «ليلة المبيت» على(عليه السلام)در جاى او بخوابد تا مشركان از نقشه هجرت آگاه نشوند و پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) به سلامت از مكّه بيرون رود و از اين گذشته، على (عليه السلام) مأمور بود امانتهاى مردم را كه نزد پيامبر بود به آنها بسپارد و زنانى از نزديكان پيامبر را همراه بر دارد و در نخستين فرصت حركت كند; بنابراين او در امر هجرت پيشگام بود و اگر چند روزى تأخير افتاد تنها به فرمان پيغمبر بود.

جالب اين كه طبق گفته «شيخ طوسى» در «امالى» على (عليه السلام) در دومين شبى كه پيغمبر در غار بود به ديدار پيغمبر در غار شتافت، پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) به على (عليه السلام)دستور داد كه دو شتر براى او و همراهش آماده سازد و مخفيانه به نزديكى غار بياورد، ابوبكر گفت من شتر را قبلا آماده كردم پيامبر به على (عليه السلام)دستور داد پول شترهاى ابوبكر را بپردازد و على (عليه السلام) چنين كرد(8)» و اين نشان مى دهد كه على (عليه السلام) در هر مرحله براى همراهى پيامبر آمادگى داشت و جز به دستور او در مكّه نماند. ثانياً: گروهى كه در نخستين مرحله به پيغمبر پيوستند آنها را سابقين و پيشگامان در هجرت مى نامند و على (عليه السلام) از آنان بود(9).

##### 1 ـ «بلعوم» (بر وزن حلقوم) به همان معنى حلقوم و مجراى عبور غذا است و «رحبُ البلعوم» (گلوگشاد) مى تواند به معنى واقعى كلمه بوده باشد و يا اشاره به پرخورى ظاهرى، يا روحى و روانى باشد بگونه اى كه انسان به آسانى از چيزى سير نشود.
2 ـ «مندحق» از ماده «دحق» (بر وزن قطع) به معنى دفع كردن، و دور نمودن و بيرون فرستادن چيزى است و از آنجا كه وقتى شكم بزرگ شود برآمدگى و برجستگى مخصوصى پيدا مى كند، گويى كه از محل خود بيرون آمده است، از اين رو به اشخاص «شكم بزرگ» «مندحق البطن» اطلاق مى شود.
3 ـ اين حديث را «حاكم» در كتاب «مستدرك الصحيحين» جلد اول، صفحه 121، (چاپ حيدرآباد) ذكر كرده است.
4 ـ بحارالانوار، جلد 45، صفحه 137.
5 ـ الغدير، جلد 10، صفحه 264.
6 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 4، صفحه 115 به بعد.
7 ـ همان مدرك، صفحه 122.
8 ـ «امالى» «شيخ طوسى»، جلد 2، صفحه 82 و «بحار»، جلد 19، صفحه 63.
9 ـ بعضى از مفسران «نهج البلاغه» تفسيرهاى ديگرى نيز براى اين سخن گفته اند از جمله اين كه منظور از هجرت در اينجا هجرت به «طائف» است كه على (عليه السلام) پيغمبر را همراهى مى كرد و يا اين كه منظور از مهاجران كسانى هستند كه بعد از هجرت پيغمبر به او پيوستند.

###

###

###

▲نكته ها

▲1 ـ چرا امام نام شخص مورد نظر را نبرده است؟

همان گونه كه در بالا اشاره شد تمام قرائن نشان مى دهد كه منظور امام(عليه السلام)از شخصى كه اوصافش را در اين خطبه بيان فرموده، «معاويه» بوده است، چرا كه اين اوصاف مخصوصاً مسأله دستور سب بر هيچ كس جز معاويه تطبيق نمى كند.

ممكن است اين تعبير مبهم به خاطر رعايت متانت در بيان باشد، و يا به خاطر برانگيخين حسّ كنجكاوى مردم كه سبب مى شود مطلب را با توجه به ذكر اوصاف، به طور عميق تر دريابند، اضافه بر اين چون اين خطبه مشتمل بر پيشگويى هاى روشنى است على (عليه السلام) نمى خواهد بيش از اين پرده از روى مطلب بردارد.

▲2ـ چرا معاويه «مهدورالدّم» بود؟

امام (عليه السلام) در اين خطبه دستور مى دهد مردى كه واجد اين صفات است بايد كشته شود، در عين حال مى فرمايد: «شما بر اين كار قدرت نخواهيد داشت!»

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه به چه دليل او مهدورالدّم بود؟

جواب اين سؤال از نظر دانشمندان و فقها روشن است، زيرا هر كس بر امام معصوم خروج كند ناصبى است و مسلمان نيست، و او بر امامى خروج كرد كه هم به نصّ رسول الله (صلى الله عليه وآله وسلم) امامت او ثابت بود و هم از طريق بيعت عامه مردم.

اضافه بر اين بى شك معاويه از كسانى بود كه فساد در ارض را، بصورت گسترده اى پى ريزى كرد، و به خاطر سرپيچى از بيعت امام و لشكركشى بر ضد او خونهاى زيادى را بر زمين ريخت، حركت هاى ايذايى معاويه از طريق فرستادن گروههايى براى قتل و غارت در اطراف عراق مشهور و معروف است، فرمان او مبنى بر كشتن «محمد بن ابى بكر» در «مصر» و «مالك اشتر» و كارهاى ديگرى از اين قبيل، او را در صف اوّل «مفسدان فى الارض» قرار مى دهد كه طبق نظر صريح قرآن، مجازات آنها قتل است.

حال اگر افراد متعصّبى همه اين واقعيت ها را ناديده بگيرند و به بهانه واهى اجتهاد، همه اين جنايات را توجيه كنند و واقعيات را انكار نمايند مطلب ديگرى است!

در حديث معروفى كه از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) نقل شده مى خوانيم كه خطاب به على(عليه السلام) فرمود: «يا عَلى حَرْبُكَ حَرْبى وَسِلْمُكَ سِلْمى;(1)

«اى على! جنگ با تو جنگ با من است و صلح با تو صلح با من» و مى دانيم كه جنگ با رسول الله (صلى الله عليه وآله وسلم) موجب كفر بود و چنان كسى كافر حربى محسوب مى شد كه خون او مباح است.

و نيز در حديث ديگرى آمده است كه: «ابن عباس هنگامى كه چشمش نابينا شده بود از كنار گروهى گذشت از آنها سخن مبهمى شنيد. به راهنماى خود گفت اينها چه مى گفتند؟ گفت: على (عليه السلام) را سب مى كردند. گفت: مرا به سوى آنها برگردان. هنگامى كه برگشت به آنها گفت كداميك از شما خداوند متعال را سب مى كنيد؟ گفتند: سبحانَ الله! كسى كه خداوند را سب كند كافر مى شود. گفت: كداميك از شما رسول خدا را سب مى كنيد؟ گفتند: سبحانَ الله! هر كه سبّ رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)كند كافر مى شود. گفت كداميك از شما سب على بن ابى طالب مى كنيد؟ گفتند: اين كار را كرده ايم. ابن عباس گفت: من خدا را به شهادت مى طلبم و گواهى مى دهم كه از رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم)شنيدم كه مى فرمود: «مَنْ سَبَّ عَلِيّاً فَقَدْ سَبَّني وَ مَنْ سَبَّني فَقَدْ سَبَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ وَ مَنْ سَبَّ اللهَ اَكَبِّهُ اللهُ عَلى مِنْخَرَيْهِ فِي النّارِ»; «كسى كه على را دشنام گويد مرا دشنام گفته و كسى كه مرا دشنام گويد خدا را دشنام گفته و كسى كه خدا را دشنام گويد خدا او را به رو در آتش دوزخ مى افكند». ابن عباس بعد از پايان اين سخن راه خود را پيش گرفت و رفت و به راهنماى خود گفت: گوش كن ببين چه مى گويند. گفت: چيزى نگفتند.

ابن عباس گفت: هنگامى كه اين سخن را به آنها گفتم قيافه هاى آنها را چگونه ديدى؟ او در جواب اين شعر را خواند:

نَظَرُوا اِلَيْكَ بِاَعْيُن مُحْمَرَّة! *** نَظَرَ التُّيوُسِ اِلَى شِفارِ الْجازِرِ!

«آنها با چشمهاى سرخ شده به سوى تو نگاه مى كردند; همچون نگاه بزها به كارد سلاّخ!»

ابن عباس گفت: پدرت به قربانت باز هم بگو! او شعر ديگرى بر آن اضافه كرد:

خِزَرَ الْعُيُونُ نَواكِسَ اَبْصارِهِمْ! *** نَظَرَ الذَّليلُ اِلَى الْعَزيزِ الْقاهِرِ!

«چشمان آنها گرد و كوچك شده بود، و نگاه خود را به زير افكنده بودند، همچون انسان ذليلى كه در برابر شخص قوى قاهرى، قرار مى گيرد!»

ابن عباس بار ديگر گفت: پدرت به قربانت باز هم بگو! گفت: ديگر چيزى به خاطرم نمى آيد. ابن عباس گفت: ولى من دنباله آن را مى دانم.

اَحْيائُهُمْ عارٌ عَلى اَمْوالِهْم *** وَالْمَيِّتُونَ فَضيحَةٌ لِلْغابِرِ!

«زندگان آنها براى مردگانشان ننگ هستند و مردگانشان مايه رسوايى بازماندگان!»(2)

بديهى است اينها همه در صورتى است كه سب با اراده و از روى اختيار صورت گيرد، اما كسى را كه مجبور يا تهديد به مرگ كنند، از اين حكم مستثنى است.

اين نكته نيز در پايان اين بحث قابل اهميت است كه «ابن ابى الحديد» در شرح نامه 65 مى گويد: ما فرض كنيم كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) به خلافت على(عليه السلام) بعد از خود تصريح نكرده باشد، آيا معاويه نمى دانست كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) هزار بار (در موارد متعدّد) فرمود: «اَنَا حَرْبٌ لِمَنْ حارَبْتَ وَ سِلْمٌ لِمَنْ سالَمْتَ; من با كسى كه با تو جنگ كند اعلان جنگ مى كنم و با كسى كه با تو صلح كند اعلان صلح مى كنم.» و نيز فرمود: «حَرْبُكَ حَرْبى وَ سِلْمُكَ سِلْمى; جنگ با تو جنگ با من است و صلح با تو صلح با من»(3). بديهى است كسى كه با پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) جنگ كند يا پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) به او اعلان جنگ دهد مهدورالدّم خواهد بود، بنابراين بر گفتار امام (عليه السلام) در خطبه بالا اشكالى باقى نمى ماند.

##### 1 ـ «احقاق الحق»، جلد 6، صفحه 440 و 441.
2 ـ مرحوم «علامه امينى» در جلد دوم «الغدير» اين حديث را از گروهى از دانشمندان اهل سنّت مانند «محبّ الدّين طبرى» در «رياض» و «گنجى شافعى» در «كفايه»، «حموى» در «فرائد» و «ابن صباغ مالكى» در «الفصول المهمّة» نقل كرده است (الغدير/ جلد 2/ صفحه 300) براى احاطه به مدارك بيشتر درباره اين حديث نبوى، به جلد هفدهم احقاق الحق، صفحه 2 تا 7 و جلد 6 احقاق الحق صفحه 423 به بعد مراجعه فرماييد.
3 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 18، صفحه 24.

####

###

▲3 ـ تاريخچه اسفبار سبّ و ناسزاگويى به امام (عليه السلام)

از تواريخ به خوبى استفاده مى شود نخستين كسى كه اين كار زشت و قبيح را پايه گذارى كرد معاويه بود. مرحوم «علاّمه امينى» در كتاب نفيس «الغدير» مى نويسد: «معاويه» پيوسته اصرار داشت كه رواياتى در نكوهش مقام امام اميرمؤمنان (عليه السلام)جعل كند و اين كار را آن قدر ادامه داد كه كودكان شام با آن خو گرفتند و بزرگ شدند و بزرگسالان به پيرى رسيدند. هنگامى كه پايه هاى بغض و عداوت اهل بيت (عليه السلام) در قلوب ناپاكان محكم شد سنّت زشت لعن و سبّ مولا على(عليه السلام) را به دنبال نماز جمعه و جماعت و بر منابر، در همه جا و حتى در محل نزول وحى يعنى مدينه رواج داد.

اصرار معاويه در اين معنى تا آنجا بود كه وقتى در مراسم حج شركت كرد و وارد مدينه شد تصميم داشت بر منبر رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) لعن مولا على (عليه السلام)كند به او گفتند در اينجا «سعدبن ابىوقاص» است و به اين كار رضايت نخواهد داد قبلا با او مشورت كن. «سعد» گفت: اگر چنين كارى كنى من ديگر به مسجد پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)نخواهم آمد. معاويه هنگامى كه چنين ديد اقدام به لعن نكرد تا زمانى كه سعد از دنيا رفت.

به هر حال اين مسأله به صورت سنّت سيّئه اى در ايّام بنى اميه رواج يافت تا زمان «عمربن عبدالعزيز» رسيد و او اين رسم شوم را برانداخت.

«ابوعثمان جاحظ» مى گويد: گروهى از بنى اميه كه آثار منفى اين مطلب و مقاومت هاى مردمى را در برابر آن مى ديدند به معاويه گفتند تو به آنچه مى خواستى رسيدى ديگر از لعن على دست بردار، گفت: نه به خدا سوگند بايد آن قدر ادامه دهم تا كودكان با آن بزرگ شوند و بزرگسالان با آن پير گردند و هيچكس فضيلتى براى على نگويد.

در مورد اين كه چرا و چگونه «عمربن عبدالعزيز» اين سنّت زشت و قبيح را برانداخت در تواريخ به دو چيز اشاره شده: نخست اين كه «عمر بن عبدالعزيز»

استادى داشت كه او را شديداً از اين كار بر حذر داشت و فضايل على (عليه السلام) را براى او بازگو نمود; ديگر اين كه هنگامى كه پدرش در خطبه نماز جمعه در زمانى كه امير مدينه بود وقتى كه به اداى لعن و سب مى رسيد زبانش مى گرفت و لكنت پيدا مى كرد، با اين كه مرد فصيح و زبان آورى بود، «عمربن عبدالعزيز» از او پرسيد: پدر اين لكنت زبان تو از چيست؟» پاسخ داد: فرزندم! شاميانى كه پاى منبر ما مى نشينند اگر از فضايل اين مرد بزرگ آن اندازه كه پدرت مى داند بدانند احدى از آنها از ما پيروى نخواهد كرد.(1)

ولى ظاهراً عامل اصلى بالاتر از اينها بود. لعن و دشنام ها سبب شد كه گروهى از مردم آگاه، به نشر فضايل على (عليه السلام) بپردازند و احاديث پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)را در فضايل على(عليه السلام) سينه به سينه و زبان به زبان در جلسات خصوصى يادآور شوند و تدريجاً مقاومت هاى مردمى از گوشه و كنار شروع شد و مردم نفرت خود را از اين سنّت زشت كه پاكترين و با فضيلت ترين مردان اسلام را هدف قرار مى داد ابراز داشتند. حاكمان بنى اميه متوجه شدند كه نه تنها به هدف خود نرسيده اند، بلكه شايد نتيجه معكوس بگيرند و هوشيارى عمربن عبدالعزيز سبب شد كه قبل از ديگران به اين واقعيت برسد لذا در پيشگيرى از اين كار پيشگام شد. و اين امر (مسأله سب و لعن) و ضايعات ناشى از آن چهل سال طول كشيد و بر هفتاد هزار منبر سب و لعن صورت مى گرفت.

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه چگونه گروهى از مسلمانان ـ هر چند ناآگاهـ پذيرفتند كه پيشواى بزرگ اسلام را، كسى كه فضايل او شرق و غرب را پر كرده بود، به باد دشنام و ناسزاگويى بگيرند؟

پاسخ اين سؤال با توجه به كارهاى معاويه در شام روشن است. او تمام تلاش و كوشش خود را در اين زمينه به كار برد تا نسلى را كه بعد از پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) تولّد يافته و روى كار آمده بودند در بى خبرى كامل قرار دهد. به علاوه بعضى از صحابه را تطميع كرده بود تا احاديثى در نكوهش على (عليه السلام) جعل كنند و به پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)نسبت دهد.

ابن ابى الحديد از استاد خود «ابوجعفر اسكافى» چنين نقل مى كند كه «معاويه» جمعى از صحابه و گروهى از تابعين را وادار كرده بود كه روايات زشتى درباره على(عليه السلام) جعل كنند كه نتيجه اش بدگويى مردم و بيزارى جستن آنها باشد و براى آنها جايزه هاى مهمى قرار داده بود، آنها نيز احاديثى جعل كردند كه معاويه را راضى كرد. يكى از آنها ابوهريره و ديگرى «عمروبن عاص» و «مغيرة بن شعبه» بود و از گروه تابعين «عروة بن زبير».

به همين دليل «ابوجعفر اسكافى» مى افزايد احاديث «ابوهريره» نزد اساتيد ما قابل قبول نيست و از عمر نقل مى كند كه او را با تازيانه زد و گفت تو احاديث فراوانى از پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) نقل مى كنى (در حالى كه مدت كوتاهى نزد آن حضرت بوده اى) بنابراين معلوم مى شود كه دروغ بر پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)مى بندى.(2)

##### 1 ـ الغدير، جلد 2، صفحه 101 به بعد و جلد 10، صفحه 257 به بعد و شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 4، صفحه 58 به بعد.
2 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 4، صفحه 63 و 67 ـ براى آگاهى بيشتر بر چگونگى احاديث ابوهريره و جعليات او مى توانيد به كتاب «ابوهريرة» تأليف علاّمه محقّق «سيد شرف الدّين» مراجعه كنيد.

###

###

▲4 ـ تقيّه، سپر دفاعى در مقابل دشمن

بعضى از شارحان نهج البلاغه در اينجا به مناسبت خطبه بالا بحث تقيّه و مشروعيّت آن را پيش كشيده اند، گرچه اين يك مسأله پر اهميت و دامنه دارى است ولى لازم است در اينجا بحث فشرده اى درباره آن داشته باشيم و شرح آن را به موارد مناسب ديگر موكول كنيم.

«تقيّه» در لغت به معنى خويشتندارى يا پرهيز از چيزى است و در اصطلاح تعاريف مختلفى براى آن ذكر كرده اند كه از همه روشنتر اين است كه گفته شود: تقيّه عبارت است از پنهان نمودن اعتقادات يا اعمال دينى به خاطر ترس از ضرر يا مصلحتى از مصالح ديگر، از جمله حفظ وحدت و پرهيز از هرگونه اختلاف در مقابل دشمنان مشترك.

اين معنى ريشه قرآنى دارد و درباره ياران رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) در آن زمان كه مسلمانان در اقليت بودند اتّفاق افتاد; آنجا كه مى فرمايد: «لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ اَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنينَ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللهِ فى شَىء; افراد با ايمان نبايد كافران را به جاى مؤمنان دوست و سرپرست خود انتخاب كنند و هر كس چنين كند رابطه اى با خدا ندارد». سپس مى افزايد: (اِلاّ اَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقيةً); «مگر اين كه از آنها تقيّه كنيد».(1)

در اين آيه با صراحت مسأله تقيّه در برابر دشمنان بى منطق مطرح شده است به گونه اى كه جايى براى گفتگو باقى نمى گذارد.

داستان تقيّه «عمار» در برابر مشركان كه او را مجبور به اداى كلماتى بر ضدّ اسلام و پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) كرده بودند مشهور است، او به حكم ناچارى تسليم فشار مخالفان شد و آنچه را مى خواستند بر زبان جارى كرد و گريه كنان به نزد پيامبر آمد و از اين مى ترسيد كه دين و ايمانش بر باد رفته باشد، پيامبر او را دلدارى داد و فرمود: چون كلمات كفرآميز تو از روى اكراه و اجبار بوده، لطمه اى به ايمان تو وارد نمى كند و در همين جا بود كه آيه شريفه ذيل نازل شد: (مَنْ كَفَرَ بِاللهِ مِنْ بَعْدِ اِيمانِهِ إِلاّ مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالاْيمانِ ...)(2); كسانى كه بعد از ايمان كافر شوند جز آنها كه تحت فشار واقع شده اند در حالى كه قلبشان آرام و با ايمان است ... غضب خدا بر آنها است و عذاب عظيمى در انتظارشان»(3) داستان مؤمن آل فرعون كه در سوره «غافر» در قرآن مجيد آمده، نمونه زنده ديگرى از تقيّه هاى هدفدار است، چرا كه قرآن با صراحت مى گويد: (وَ قالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إيمانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلا أَنْ يَقُولَ رَبّىَ اللهُ وَ قَدْ جائَكُمْ بِالْبَيّناتِ مِنْ رَبِّكُمْ); مرد با ايمانى از آل فرعون كه ايمان خود را پنهان مى داشت، گفت: آيا مى خواهيد مردى را بكشيد به خاطر اين كه مى گويد: پروردگار من «الله» است در حالى كه دلائل روشنى از سوى پرودگارتان براى شما آورده است»(4).

قرآن اين مرد را مى ستايد و سخنان او را با اهميّت ياد مى كند، اين موضوع نشان مى دهد كه «تقيّه» او مرضىّ خداوند متعال بوده است.

در روايات اسلامى نيز تعبيرات فراوانى درباره اهميت «تقيّه» و اين كه آن سپر مؤمن است و او را در برابر دشمنان حفظ كرده و نيرويش را براى مواقع حسّاس ذخيره مى كند يا اين كه بخش مهمّى از دين تقيّه است و كسى كه تقيّه نداشته باشد ايمان ندارد و ايمان بدون تقيّه مانند تن بى سر است و اين كه تقيّه از افضل اعمال است چرا كه از هدر دادن نيروها جلوگيرى مى كند، وارد شده است كه بحث درباره همه آنها تدوين كتاب مستقلّى را مى طلبد و علاقمندان مى توانند به كتاب «القواعد الفقهيه» قاعده هفتم (جلد اول) مراجعه نمايند.

اضافه بر همه اينها تقيّه، فلسفه بسيار روشنى دارد و آن اين كه گاه مى شود، اظهار عقيده باطنى خطر جانى، ناموسى و مالى براى انسان دارد، در حالى كه هيچ فائده قابل ملاحظه اى بر آن مترتّب نمى شود، در اينجا عقل مى گويد كه بيهوده نبايد نيروها را به هدر داد، بلكه بايد آنها را از طريق تقيّه براى مواقع حساس حفظ كرد.

تعبير به «تُرس المؤمن» يا «جُنّة المؤمن» كه هر دو به معنى سپر است نيز اشاره به همين معناست.

در واقع «تقيّه» به معنى فرار از زير بار مسؤوليت ها نيست، بلكه شبيه تاك تيك هاى جنگى است كه از طريق استتار، نيروهاى خودى را در مقابل بيگانه حفظ مى كند تا بموقع از آنها بهره گيرى كامل شود.

شرح بيشتر درباره اين معنى را در همان كتاب «القواعد الفقهيه» قاعده هفتم مطالعه فرماييد.

* * *

##### 1 ـ سوره آل عمران، آيه 28.
2 ـ اين آيه به اتفاق مفسّران شيعه و اهل سنّت درباره عمار ياسر يا مانند او از مسلمانان نخستين نازل شده است. درست است كه عمار را مجبور كردند سخنان كفرآميز بگويد ولى او تظاهر كرد كه من اين سخنان را از روى اعتقاد مى گويم و از آئين محمد (صلى الله عليه وآله وسلم) برگشته ام تا وى را رها كنند.
3 ـ سوره نحل، آيه 106.
4 ـ سوره غافر، آيه 28.

####

▲خطبه پنجاه و هشتم(1)

كلم به الخوارج حين اعتزلوا الحكومة و تنادوا: ان «لا حكم الا لله».

اين يكى از سخنانى است كه امام (عليه السلام) به خوارج فرمود، در آن هنگام كه از مسأله حكميّت كناره گيرى كردند و شعار «لا حُكْمَ اِلاّ للهِِ» را سر دادند.

##### 1 ـ سند خطبه: بخشهايى از اين خطبه را قبل از سيد رضى (ره) ابن قتيبه در كتاب «الإمامة و السياسة» و «ابن جوزى» در «تذكرة الخواص» و «طبرى» در «المسترشد» آورده اند و «ابن اثير» نيز در كتاب «نهاية» احتمالات متعددى را كه در بعضى از واژه هاى اين خطبه آمده نقل مى كند كه نشان مى دهد او نيز نُسخ مختلف اين خطبه را در دست داشته است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 36)

###

▲خطبه در يك نگاه

تعبيرات اين خطبه به خوبى نشان مى دهد كه بعد از تحميل مسأله «حكميّت» در «صفّين» بر على (عليه السلام) و سپس برگشت خوارج از مسأله حكميت، آنها معتقد بودند كه حكميت مخصوص خدا است و هر كس آن را انكار كند و به غير او بسپارد از دين خدا خارج شده است، اين سبك مغزان قشرى و بى منطق تا آنجا پيش رفتند كه گفتند: على (عليه السلام) نيز با قبول مسأله حكميت از اسلام بيرون رفته و بايد به اين امر اعتراف كند و سپس توبه نمايد; در حالى كه پيشنهاد حكميت از سوى امام نبود، بلكه بر آن حضرت تحميل شد و به فرض كه چنين پيشنهادى از سوى امام بوده اصل مسأله حكميت چيزى بر خلاف اسلام نيست، هر چند در صفّين آن را تحريف كرده و از آن سوءاستفاده نمودند.

امام (عليه السلام) در اين خطبه به آنها نفرين مى كند و زشتى اين پيشنهادشان را يادآور مى شود، پس از آينده تاريك خوارج و ذلّت و نابودى آنها خبر مى دهد.

* * *

▲بخش اول

أَصَابَكُمْ حَاصِبٌ، وَ لاَ بَقِيَ مِنْكُمْ آثِرٌ، أَبَعْدَ إِيمَانِي بِاللهِ وَ جِهَادِي مَعَ رَسُولِ اللهِ (صلى الله عليه وآله وسلم)، أَشْهَدُ عَلَى نَفْسِي بِالْكُفْرِ! لَقَدْ (ضَلَلْتُ إِذاً وَ مَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدينَ) فَأُوبُوا شَرَّ مَآب وَ ارْجِعُوا عَلَى أَثَرِ الاَْعْقَابِ، أَمَا إِنَّكُمْ سَتَلْقَوْنَ بَعْدِي ذُلاًّ شَامِلا وَ سَيْفاً قَاطِعاً وَ أَثَرَةً يَتَّخِذُهَا الظَّالِمونَ فِيكُمْ سُنَّةً.

### ترجمه

طوفانى (از بلاها) بر شما مسلّط شود و همه شما نابود شويد، اين چه پيشنهادى است كه به من مى كنيد؟ آيا بعد از ايمانم به خدا و جهادم با رسول الله (صلى الله عليه وآله وسلم) به كفر خويش اعتراف كنم؟! اگر چنين كنم گمراه شده ام و از هدايت يافتگان نخواهم بود، (اميدوارم) به بدترين جايگاه رهسپار شويد و به راه گذشتگان خود (مشركان عصر جاهليت) باز گرديد. بدانيد كه به زودى بعد از من خوارى و ذلّت تمام وجود شما را فرا خواهد گرفت و گرفتار شمشير برّنده اى خواهيد شد، مستبدّان زورگو بر شما حكومت خواهند كرد و اين امر به صورت سنتّى از سوى ستمگران در ميان شما باقى خواهد ماند.

▲شرح و تفسير

▲نهايت مظلوميت امام (عليه السلام)

همان گونه كه در بحث «خطبه در يك نگاه» آمد اين سخن را هنگامى امام (عليه السلام)ايراد فرمود كه گروهى از خوارج كه خود پيشنهاد «حكميت» را در «صفّين» كرده بودند، از آن بازگشتند، و شعار «لا حُكْمَ الاّ للهِِ» (حكميت مخصوص خداست!) را سر دادند، و به طور بيشرمانه اى به امام (عليه السلام) پيشنهاد كردند كه او هم اعتراف به كفر كند و سپس توبه نمايد (تا به او بپيوندند و براى جنگ با شاميان آماده شوند).

امام (عليه السلام) در پاسخ آنها فرمود: «طوفانى (از بلاها) بر شما مسلّط شود و همه شما نابود شويد! اين چه پيشنهادى است كه به من مى كنيد؟! آيا بعد از ايمانم به خدا و جهادم با رسول الله (صلى الله عليه وآله وسلم) به كفر خويش گواهى دهم؟! اگر چنين كنم گمراه شده ام و از هدايت يافتگان نخواهم بود» (أَصَابَكُمْ حَاصِبٌ، وَ لاَ بَقِيَ مِنْكُمْ آثِرٌ، أَبَعْدَ إِيمَانِي بِاللهِ وَ جِهَادِي مَعَ رَسُولِ اللهِ (صلى الله عليه وآله وسلم)، أَشْهَدُ عَلَى نَفْسِي بِالْكُفْرِ! لَقَدْ (ضَلَلْتُ إِذاً وَ مَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدينَ)).

چه دردناك است انسانى همچون على (عليه السلام) كه اولين مرد مؤمن به پيغمبراكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) است و در تمام غزوات ـ جز در مواقع استثنايى آن هم به فرمان پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) ـ شركت داشته و بالاترين ايثار و فداكارى را در راه اسلام نموده، و درخت برومند اسلام و شجره توحيد با زبان و شمشير او آبيارى شده است، در چنگال گروهى احمق و نادان گرفتار شود كه به او پيشنهاد اعتراف به كفر كنند، سپس كفاره نادانيها و حماقتهاى خود را از او بطلبند؟! شايد در طول تاريخ اسلام چنين صحنه دردناكى وجود نداشته است، و هرگز انسانى با اين فضيلت و شرافت در چنگال قومى نادان با اين فضيحت و رذيلت گرفتار نشده. اينجاست كه بايد اعتراف كرد كه على (عليه السلام) از همه مظلومتر بوده و هست!

آرى همان گونه كه در ذيل خطبه گذشته، نيز در شرح جمله «فَاِنّي وُلِدْتُ عَلَى الْفِطْرَةِ وَ سَبَقْتُ إلَى الاِْيمانِ وَ الْهِجْرَةِ; من بر فطرت توحيد تولّد يافتم و به ايمان و هجرت سبقت جستم» آمد، شواهد و مدارك زيادى از دانشمندان شيعه و اهل سنّت گواهى مى دهد كه على (عليه السلام)پيشگام در ايمان و از پيشگامان در هجرت بود، در آغوش پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم)پرورش يافت و لحظه اى به خدا شرك نورزيد و گرد و غبار بت پرستى عصر جاهليت بر دامانش ننشست و در تمام ميدانهاى جهاد حضور داشت جز در تبوك كه به فرمان پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) براى حفظ مدينه در آنجا ماند.

جمله «اَصابَكُمْ حاصِبٌ» با توجه به معنى «حاصب» (طوفان شديدى كه سنگريزه ها را به حركت درمى آورد و گاه قافله ها در زير آن دفن مى شوند) نوعى نفرين شديد درباره اين گروه از خوارج است كه خداوند آنها را با بلاهاى آسمانى نابود كند، و مى تواند كنايه از طوفانها و بلاهاى اجتماعى باشد كه سرانجام دامان آنها را خواهد گرفت.

در جمله «وَ لا بَقِىَ مِنْكُمْ آثِرٌ» با توجه به اين كه «آثر» به معنى كسى است كه اخبارى را نقل مى كند، اشاره به اين است كه همه شما نابود شويد و حتى يك نفر باقى نماند كه اخبار شما را براى ديگران نقل كند. (البته اين واژه به صورتهاى ديگرى نيز نقل شده كه معانى متفاوتى دارد و ما در شرح كلام مرحوم سيد رضى كه در ذيل اين سخن آمده است از آن بحث خواهيم كرد).

سپس امام (عليه السلام) مى فرمايد: چگونه چنين پيشنهاد نامعقول و زشتى را به من مى كنيد، با اين كه مى دانيد شجره طيّبه ايمان با جهاد و فداكارى من در ركاب رسول خدا آبيارى شده و اگر در زير اين آسمان مؤمنانى وجود داشته باشند نخستين آنها منم، اگر با اين سابقه روشن چنان اعترافى كه مورد نظر شماست داشته باشم انسان گمراهى خواهم بود و يقين بدانيد كه من هرگز راه ضلالت را نخواهم پيمود.

در ادامه اين سخن امام دو مطلب ديگر را بيان مى كند:

نخست اين كه آن نابخردان منحرف و لجوج را با اين دو جمله نفرين مى كند: (اميدوارم) «به بدترين جايگاه رهسپار شويد، و به راه گذشتگان خود (مشركان عصر جاهليت و سرنوشت شومى كه دامان آنها را گرفت) بازگرديد» (فَأُبُوا(1) شَرَّ مَآب وَ ارْجِعُوا عَلى أَثَرِ الاَْعْقابِ(2)).

در جمله اوّل به آنها نفرين مى كند و از خدا مى خواهد كه بدترين موقعيت را در دنيا و آخرت پيدا كنند در دنيا ذليل و خوار و گرفتار چنگال دشمنان شوند و در آخرت گرفتار عذاب الهى گردند.

و در جمله دوم از خدا مى خواهد كه آنها به سرنوشت گذشتگانشان يعنى مشركان جاهليت گرفتار شوند همان گروهى كه در لجاجت و تعصّب همچون خوارج بودند و تمام آيات الهى را كه با چشم ديدند و با گوش شنيدند انكار كردند و سرانجام نابود شدند.

بعضى از مفسّران نهج البلاغه جمله «اِرْجِعُوا ...» را به عنوان دستور به توبه تفسير كرده اند، در حالى كه قرينه اين مقال نشان مى دهد كه دنباله همان نفرين سابق است.

در نكته دوم به عنوان پيشگويى روشنى از آينده تاريخ آنها چنين مى فرمايد: «بدانيد كه به زودى بعد از من خوارى و ذلّت تمام وجود شما را فراخواهد گرفت و گرفتار شمشير برّنده اى خواهيد شد، مستبدّان زورگو بر شما حكومت خواهند كرد، و اين امر به صورت سنّتى از سوى ستمگران در ميان شما باقى خواهد ماند»! (أَمَا إِنَّكُمْ سَتَلْقَوْنَ بَعْدِي ذُلاًّ شَامِلا وَ سَيْفاً قَاطِعاً وَ أَثَرَةً(3) يَتَّخِذُهَا الظَّالِمونَ فِيكُمْ سُنَّةً).

شايان توجه اين كه تاريخ خوارج به خوبى گواهى مى دهد كه نفرين امام درباره آنها اثر كرد و پيشگويى آن حضرت جامه عمل به خود پوشيد و در جنگهاى متعدّدى كه خوارج با دشمنان خود داشتند تار و مار شدند و سران آنها يكى بعد از ديگرى با ذلّت و خوارى به ديار عدم فرستاده شدند.

ابن ابى الحديد كه اطلاعات وسيع و گسترده اى در تاريخ اسلام دارد و شرح نهج البلاغه او شاهد گوياى اين معنى است در شرح اين خطبه، هنگامى كه به تفسير جمله اخير مى رسد تاريخچه مفصّلى تحت عنوان اخبار خوارج و شرح حال سردمداران آنها و جنگهايشان سخنانى بيان مى دارد كه عصاره و چكيده آن در بحث نكته ها خواهد آمد و با توجه به آن، به خوبى روشن مى شود كه هم نفرين على(عليه السلام) درباره آن گيرا شد و هم پيشگويى آن حضرت درباره تار و مار شدن آنها تحقّق يافت.

* * *

مرحوم سيد رضى در تفسير بعضى از واژه هاى اين خطبه سخنى دارد به اين شرح:

«قوله عليه السلام «وَ لا بَقِىَ مِنْكُمْ آبرٌ» يروى على ثلاثة اوجه: أحدها أن يكون كما ذكرناه: «آبِرٌ» بالراء، من قولهم للذى يأبر النخل ـ اى: يصلحه ـ و يروى «آثِرٌ» و هو الذى يأثر الحديث و يرويه اى يحكيه، و هو أصح الوجوه عندى، كأنّه (عليه السلام) قال: لابقى منكم مخبر! و يروى «آبِز» ـ بالزّاى المعجمة ـ و هو الواثب. و الهالك ايضاً يقال له: «آبز».

او مى فرمايد: جمله «وَ لا بَقِىَ مِنْكُمْ آبرٌ [= آثِرٌ]» سه گونه روايت شده است: نخست اين كه «آبر» با باء و راء مى باشد و از باب «يأبر النخل» كه به معنى اصلاح كردن درخت نخل (و بارور ساختن آن) است آمده، و در روايت ديگرى «آثر» آمده كه به معنى نقل كننده حديث و مخبر اخبار است و اين در نزد من بهترين سه روايت است، گويى امام مى خواهد بفرمايد: احدى از شما باقى نماند كه اخبار شما را براى ديگران حكايت كند (هم خود نابود شويد و هم تاريختان به نابودى كشيده شود) و در روايت سومى «آبز»ـ با زاء نقطه دار آمده است كه به معنى پرش كننده است و به معنى هلاك شونده نيز آمده است.

* * *

##### 1 ـ «أوبوا» از ماده «اوب» (بر وزن قوم) به معنى بازگشت است، اين واژه به ابر و باد نيز اطلاق مى شود به خاطر رجوع و بازگشتى كه در آن است.
2 ـ «اعقاب» جمع «عقب» (بر وزن روش) به معنى پاشنه پا است و به اثرى كه از پاشنه پا بر زمين مى ماند نيز اطلاق شده است، اين واژه در اينجا كنايه از نسلهاى پيشين است.
3 ـ «اثرة» اسم مصدر از مادّه «استئثار» به معنى استبداد و خودكامگى است.

▲خطبه پنجاه و نهم(1)

لمّا عزم على حرب الخوارج، و قيل له: إن القوم عبروا جسر النهروان

هنگامى كه امام تصميم گرفت با خوارج بجنگد به او گفته شد: آنها از پل نهروان گذشته اند (و فرار كرده اند) امام اين سخن را نپذيرفت و سپس گفتار كوتاه زير را بيان فرمود:

##### 1 ـ سند اين سخن در ذيل خطبه شماره60 خواهد آمد زيرا هر دو مربوط به يك ماجراست.

▲متن و ترجمه

«مَصَارِعُهُمْ دُونَ النُّطْفَةِ، وَاللهِ لاَيُفْلِتُ مِنْهُمْ عَشَرَةٌ وَ لاَيَهْلِكُ مِنْكُمْ عَشَرَةٌ»

### ترجمه

قتلگاه آنها (خوارج) در اين طرف نهر است. به خدا سوگند از آنها ده نفر نجات نخواهد يافت و از شما ده نفر كشته نخواهد شد.

▲شرح و تفسير

▲يك پيشگويى عجيب!

ماجرا و شأن ورود اين سخن چنين است كه هنگامى كه شرارتها و شيطنت هاى خوارج بالا گرفت و هر روز مرتكب جنايتى مى شدند، امام (عليه السلام)تصميم گرفت كار آنها را يكسره كند و چون مركز آنها نهروان در نزديكى كوفه بود به آن سو حركت فرمود، هنگامى كه به نزديكى آن منطقه رسيد مردى به خدمت حضرت آمد و عرض كرد: بشارت اى اميرمؤمنان! خوارج هنگامى كه خبر ورود شما را به منطقه شنيدند از نهر عبور كردند و عقب نشينى نمودند. امام فرمود: «با چشم خودت ديدى كه از نهر عبور كردند؟ عرض كرد: آرى. امام فرمود: به خدا عبور نكرده اند و عبور نخواهند كرد و قتلگاه آنها اين طرف نهر است». و عجب اين كه جماعتى ديگر از يارانش يكى پس از ديگرى آمدند و همين خبر را به امام دادند و امام نپذيرفت، سپس شخصاً بر مركب سوار شد و به جايى رسيد كه لشكر خوارج نمايان بودند، غلافهاى شمشير را شكسته و اسبها را از كار انداخته و همگى آماده پيكار با امام بودند (ظاهراً آن گروهى كه اين خبر دروغين را به امام دادند يا از افراد نفوذى خوارج بودند و يا افراد ساده لوحى بودند كه تحت تأثير يك فرد نفوذى واقع شده بودند و مى خواستند به اين ترتيب خوارج را در مقابل ضربات امام حفظ كنند).

به هر حال در اين ماجرا طبق بعضى از روايات، جوانى در لشكر على (عليه السلام)بود كه وقتى خبرهاى مربوط به عبور خوارج از نهر را شنيد و اصرار آن حضرت را بر انكار اين خبر مشاهده كرد در امامت امام شك نمود و با خود گفت: همراه او مى روم اگر خبر عبور راست بوده است در يك حمله غافلگيرانه ضربه اى بر چشم امام فرود مى آورم. او رفت و هنگامى كه صدق كلام امام را مشاهده كرد از آن حضرت تقاضاى عفو و بخشش نمود.

به هر حال در اين سخن دو خبر غيبى و پيشگويى مهم بيان شده است، نخست اين كه مى فرمايد: «قتلگاه آنها در اين طرف نهر است» (مَصارِعُهُمْ دُونَ النُّطْفَةِ) اشاره به اين كه آنها از نهر عبور نكرده و همچنان در اين طرف آماده نبردند و ما با آنها نبرد مى كنيم و سرانجامش آن است كه اين سوى نهر اجساد بى جان آنها را در بر خواهد گرفت.

واژه «نطفه» در اصل به معنى آب صاف آمده است و گاه به معنى مرواريد ذكر شده، شايد به تناسب صفا و درخششى كه در مرواريد وجود دارد و اطلاق اين واژه بر آب نطفه انسان يا ساير جانداران به خاطر آن است كه اين آب در واقع عصاره بدن و خالص ترين ترشّحى است كه در وجود انسان ديده مى شود.

به هر حال اين واژه در كلام مورد بحث اشاره به نهرى است كه از كنار نهروان عبور مى كرد و ظاهراً يكى از شاخه هاى دجله بوده است و با توجه به تفاوتى كه در بين آب فرات و دجله است كه فرات غالباً گل آلود و دجله غالباً صاف است تعبير بالا مى تواند اشاره به اين نكته بوده باشد.

و در پيشگويى دوم مى فرمايد: «به خدا سوگند از آنها ده نفر نجات نخواهد يافت و از شما ده نفر كشته نخواهد شد»! (وَاللهِ لايُفْلِتُ(1) مِنْهُمْ عَشَرَةٌ وَ لايَهْلِكُ مِنْكُمْ عَشَرَةٌ).

اين پيشگويى با اين صراحت و قاطعيت آميخته با قسم به خوبى نشان مى دهد كه قلب مولى با جاى ديگرى ارتباط داشته و آگاهى هاى خود را از آنجا مى گرفته است كه در برابر مردم با اين وضوح و صراحت از حادثه قريب الوقوعى كه به هيچ وجه قابل پيش بينى نيست خبر مى دهد.

مورّخان نوشته اند هنگامى كه خوارج كشته شدند مسلّم شد كه نُه نفر از آنها از مرگ نجات يافته و فرار كرده اند و همين نُه نفر در بلاد اسلام پراكنده شدند، دو نفر به سوى عمان رفتند و دو نفر به كرمان و دو نفر به سيستان و دو نفر به جزيره(2) و يك نفر به تلّ موزون (در خوزستان) و همانها بودند كه گروههايى از ناآگاهان لجوج را دور خود جمع كردند و پايه فتنه هايى را نهادند و از ياران امام اميرالمؤمنين (عليه السلام) در اين جنگ هشت نفر به شهادت رسيدند.

ابن ابى الحديد در ذيل اين سخن مى گويد پيشگويى ها و اخبار غيبيه بر دو گونه است بعضى به صورت كلّى و مبهم ادا مى شود كه نمى تواند بيانگر معجزه اى باشد، ولى گاه انگشت روى خصوصيات و جزئيات و عدد گذارده مى شود، مانند آنچه در سخن بالا آمده است; اين گونه امور جز از طريق علم پروردگار كه به پيامبرش آموخته و پيامبر آن را در اختيار على (عليه السلام) قرار داده امكان پذير نيست بى شك هيچ انسانى بدون امداد الهى قادر بر درك چنين امورى قبل از وقوعش نيست و هر جا چنين امرى يافت شود معجزه الهى خواهد بود.

سپس به سخنى از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) اشاره مى كند كه خطاب به على (عليه السلام)فرمود: «وَ الَّذى نَفْسى بِيِدِهِ لَوْلا اَنّى اَشْفَقُ اَنْ يَقُولَ طَوائِفٌ مِنْ اُمَّتى فيكَ ما قالَتِ النَّصارى فِى ابْنِ مَرْيَمَ لَقُلْتُ الْيَوْمَ فيكَ مَقالا لاتَمُرُّ بِمَلأ مِنَ النّاسِ اِلاّ أَخَذُوا التُّرابَ مِنْ تَحْتِ قَدَمَيْكَ لِلْبَرَكَةِ» «قسم به كسى كه جانم در دست قدرت او است اگر نمى ترسيدم از اين كه گروههايى از امّت من درباره تو همان را بگويند كه مسيحيان درباره عيسى بن مريم گفتند، امروز درباره تو سخنى مى گفتم كه از هيچ كجا نگذرى مگر اين كه مردم خاك زير پاى تو را براى تبرّك بردارند».(3)

مرحوم سيد رضى در پايان اين خطبه مى فرمايد: «يعنى «بالنطفة» ماء النهر، و هى افصح كناية عن الماء و إن كان كثيراً جمّاً و قد اشرنا الى ذلك فيما تقدم عند مضىّ ما اشبهه» «منظور امام از نطفه (در كلام بالا) آب نهر است و اين فصيح ترين كنايه اى است كه درباره آب گفته مى شود هر چند آب فراوان و بسيار بوده باشد و نيز ما به اين سخن در گذشته (خطبه 48)، هنگامى كه شبيه اين سخن مطرح بود اشاره كرديم.

##### 1 ـ «يفلت» از ماده «إفلات» به معنى خلاصى يافتن و خلاص كردن، هر دو آمده است. بعضى نيز گفته اند به معنى خلاصى يافتن با سرعت است.
2 ـ «جزيره» نامى است كه گاه به تمام بخشهايى كه در ميان رود دجله و فرات در عراق قرار گرفته اطلاق مى شده، و گاه به معنى بخشى از شهر اهواز آمده است كه در ميان دو شاخه رود كارون قرار دارد و تعبير بالا ظاهراً اشاره به معنى دوم است.
3 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 5، صفحه 4.

###

###

▲نكته

▲آيا آگاهى بر غيب ممكن است؟

شك نيست كه پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) و امامان معصوم (صلى الله عليه وآله وسلم) كراراً از امور پنهانى مربوط به حال يا آينده خبر داده اند، و به تعبير ديگر داراى علم غيب بودند، قرآن مجيد نيز درباره حضرت مسيح مى گويد كه يكى از معجزاتش آگاهى بر غيب و امور پنهانى بود: (و أُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَ ما تَدَّخِروُنَ في بُيُوتِكُمْ) «من از آنچه مى خوريد و در خانه هاى خود ذخيره مى كنيد به شما خبر مى دهم(1)» و در پايان همين آيه آن را يكى از نشانه هاى خدا و صدق دعوى نبوّتش مى شمرد.

در نهج البلاغه، در كلام مورد بحث و ديگر سخنان حضرت نيز، كراراً پيشگويى هاى مهمى به چشم مى خورد.

در اين كه چگونه ممكن است از غيب آگاه شد، حدود علم غيب معصومين (عليه السلام)چه اندازه بوده است؟ و ظاهر آياتى را كه مى گويد: «علم غيب مخصوص خداست» چگونه بايد تفسير كرد؟ و رواياتى كه در اين زمينه وارد شده است چه مفهوم و معنايى دارد؟ سخن بسيار است كه به خواست خدا در شرح خطبه صدوبيست و هشتم بيان خواهد شد.

* * *

##### 1 ـ سوره آل عمران، آيه 49.

####

▲خطبه شصتم(1)

لمّا قتل الخوارج فقيل له: يا اميرالمؤمنين هلك القوم باجمعهم

هنگامى كه خوارج نهروان كشته شدند به امام (عليه السلام) گفته شد: اى اميرمؤمنان! همه خوارج كشته شدند (امام اين سخن را نپذيرفت و در جواب آنان چنين گفت):

##### 1 ـ سند خطبه: صاحب كتاب مصادر نهج البلاغه بعداز آن كه خطبه 59 و 60 را يك جا مطرح مى كند در ذيل آن مى گويد: «اين سخن را» «مبرّد» در كامل نقل كرده است («مبرّد» از دانشمندان قرن سوم هجرى است) سپس بخشى از آن را از «بيهقى» در «محاسن و مساوى» و بخشى را از «مروج الذهب» «مسعودى» نقل مى كند. آنگاه اين سخن ابن ابى الحديد را مى ستايد كه در ذيل اين كلام مى گويد: «اين خبر از اخبار مشهورى است كه نزديك به متواتر مى باشد و از معجزات غيبيه آن حضرت است» (مصادر نهج البلاغه جلد 2 صفحه 37).

▲متن و ترجمه

«كَلاَّ وَاللهِ، إِنَّهُمْ نُطَفٌ فِي أَصْلاَبِ الرِّجَالِ، وَ قَرَارَاتِ النِّسَاءِ، كُلَّمَا نَجَمَ مِنْهُمْ قَرْنٌ قُطِعَ حَتَّى يَكُونَ آخِرُهُمْ لُصُوصاً سَلاّ بِينَ».

### ترجمه

نه; به خدا سوگند (اين گونه كه شما مى پنداريد كه خوارج ريشه كن شدند نيست) آنها نطفه هايى در پشت پدران و رحم مادران خواهند بود، هر زمان شاخى از آنها سر برآورد قطع مى شود و در آخر كار، آنان دزدان و راهزنان خواهند شد.

▲شرح و تفسير

▲عاقبت كار خوارج

اين سخن نيز ادامه سخنى است كه در بحث گذشته درباره خوارج آمده بود و به همين دليل اين دو را قطعات مختلف يك كلام دانسته اند.

در اينجا نيز امام به چند پيشگويى درباره خوارج مى پردازد كه آنها را مى توان در رديف معجزات آن حضرت شمرد.

نخست در پاسخ ياران خود كه بعد از جنگ نهروان خدمتش عرض كردند «اى اميرمؤمنان! تمام خوارج نابود شدند» فرمود: «نه; به خدا سوگند (اين گونه كه شما مى پنداريد نيست) آنها نطفه هايى در پشت پدران و رحم مادران خواهند بود»! («كَلاَّ وَاللهِ، إِنَّهُمْ نُطَفٌ فِي أَصْلاَبِ الرِّجَالِ، وَ قَرَارَاتِ(1) النِّسَاءِ).

به فرض كه مردان آنها در اين جنگ كشته شده باشند، ولى نطفه هاى ديگرى در آينده پرورش مى يابد و از مادر متولّد مى شود كه راه خوارج را مى پويد و به جرگه آنها مى پيوندد. و همان گونه كه امام پيشگويى فرموده بود در سالهاى بعد، بلكه قرنهاى بعد نيز گروهى پا به عرصه وجود گذاشتند كه همان راه نكبت بار خوارج را ادامه دادند.

اضافه بر اين، همان گونه كه در گذشته نيز اشاره شد، نه نفر در نهروان نجات يافتند و فرار كردند و در بلاد مختلف پراكنده شدند و پايه هاى اين مكتب فاسد و مفسد را بنا نهادند. از طرفى مى دانيم آنها كه در نهروان حاضر شدند تمام خوارج نبودند گروه ديگرى نيز وجود داشتند كه در ميدان جنگ حاضر نبودند و همان راه را ادامه دادند.

سپس در ادامه اين سخن به پيشگويى ديگرى پرداخته، مى فرمايد: «هر زمان شاخى از آنها سر بر آورد قطع مى شود» (كُلَّما نَجَمَ(2) مِنْهُمْ قَرْنٌ قُطِعَ).

اين سخن از يك سو اشاره به شرارت و شيطنت و درنده خويى خوارج مى كند كه همچون يك حيوان شاخدار درصدد ايذاء و آزار ديگران بودند و از سوى ديگر اشاره به شكست هاى پى درپى و ناكامى هاى مكرّر آنها در طول تاريخ حيات كثيفشان دارد و همان گونه كه در ادامه اين سخن در بحث نكته ها خواهد آمد، اين امر بوضوح در تاريخ منعكس است.

و در پايان اين سخن پيشگويى سومى مى فرمايد و آن اين كه «در آخر كار آنان دزدان و راهزنان خواهند شد» (و از شكل يك گروه به اصطلاح مذهبى و يا سياسى به صورت يك مشت دزد غارتگر درمى آيند) (حَتّى يَكُونَ آخِرُهُمْ لُصُوصاً سَلاّبِينَ).

همان گونه كه در ادامه سخن در بحث نكته ها خواهد آمد صدق اين پيشگويى نيز از نظر تاريخى روشن مى شود چرا كه ارباب تواريخ افراد متعدّد و سرشناسى از خوارج را نام برده اند كه به صورت دزدانى خطرناك درآمده اند و به راهزنى مشغول شده اند.

##### 1 ـ «قرارات» از ماده «قرار» به معنى ثابت ماندن و در اصل از قرّ (بر وزن حرّ) به معنى سرماست و از آنجا كه سرما حركت و فعاليت را از انسان مى گيرد اين واژه به معنى ثابت ماندن آمده است و «قرارات النساء» به معنى رحم زنان است كه نطفه براى مدت قابل ملاحظه اى در آن قرار مى يابد و قرآن مجيد نيز مى فرمايد: «ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً في قَرار مَكين; سپس او را نطفه اى در قرارگاه مطمئن (رحم) قرار داديم». (سوره مؤمنون، آيه 13)
2 ـ «نَجَمَ» از ماده «نجم» (بر وزن حجم) به معنى طلوع كردن است و به ظهور و بروز (ناگهانى) هر چيزى نيز اطلاق مى شود.

###

###

▲نكته ها

▲1 ـ خوارج يك جريان بودند نه يك گروه!

از كلام بالا به خوبى استفاده مى شود كه امام (عليه السلام) خوارج را يك گروه خاص نمى داند; بلكه جريانى مى شمرد كه در طول تاريخ اسلام در مقاطع مختلف ظاهر مى شدند، حتى قرائن تاريخى نشان مى دهد كه جريان آنها از عصر پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)ظاهر شد.

مفسّر بزرگ قرآن مرحوم «طبرسى» از «ابوسعيد خدرى» در ذيل آيه(وَ مِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِى الصَّدَقاتِ...)(1). چنين نقل مى كند:

هنگامى كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) مشغول تقسيم غنائم بود ـ و به گفته ابن عباس غنائم قبيله «هوازن» را در روز «حنين» تقسيم مى كرد ـ مردى به نام «حرقوص بن زهير» نزد پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) آمد و به حالت اعتراض گفت: اى رسول خدا در تقسيم غنائم عدالت را رعايت كن. پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) ناراحت شد و فرمود: واى بر تو اگر من عدالت را رعايت نكنم چه كسى مى تواند عدالت را رعايت كند؟ «عمر» گفت: اى رسول خدا اجازه فرما گردنش را بزنم پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) فرمود: «دَعْهُ فَاِنَّ لَهُ أَصْحاباً يَحْتَقِرُ اَحَدُكُمْ صَلاتَهُ مَعَ صَلاتِهِمْ وَ صِيامَهُ مَعَ صِيامِهِمْ يَمْرُقُونَ مِنَ الدّينِ كَما يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ...» «او را رها كن، او يارانى دارد كه هر يك از شما نماز خود را در برابر نمازشان كوچك مى شمرد و روزه خود را در برابر روزه هايشان اندك مى بيند، ولى (هم اينان) از دين خدا با سرعت و شتاب خارج مى شوند آن گونه كه تير از كمان خارج مى شود...».

سپس مرحوم طبرسى مى افزايد: در حديث ديگرى آمده است كه پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)درباره آنها چنين فرمود: «فَاِذا خَرَجُوا فَاقْتُلُوهُمْ ثُمَّ اِذا خَرَجُوا فَاقْتُلُوهُمْ; هنگامى كه خروج كنند آنها را به قتل برسانيد سپس هنگامى كه خروج كنند آنها را به قتل برسانيد»، آنگاه آيه فوق نازل شد كه مى فرمايد: بعضى هستند كه در تقسيم غنائم به تو خرده مى گيرند هر گاه سهم قابل ملاحظه اى به آنها داده شود راضى مى شوند و اگر داده نشود خشم مى گيرند.

اين سخن به خوبى نشان مى دهد كه ريشه هايى از انديشه هاى اين گروه از همان عصر پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) وجود داشته است كه هر گاه منافعشان به خطر مى افتاد اِبا نداشتند كه قداست پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) را هم بشكنند.

«ابن ابى الحديد» از مسند «احمد حنبل» نقل مى كند «عايشه» از «مسروق» پرسيد: از «مخدج» (يكى از رؤساى معروف خوارج) چه خبر دارى؟ گفت: «على بن ابى طالب» او را در كنار نهروان كشت. «عايشه» گفت: شهودى در اين مسأله براى من اقامه كن. «مسروق» مردانى را كه شاهد اين ماجرا بودند نزد «عايشه» آورد و گواهى دادند كه «مخدج» كشته شد. سپس «مسروق» اشاره به قبر پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)كرده، به عايشه مى گويد: تو را به صاحب اين قبر قسم چه چيز از صاحب اين قبر درباره آنها شنيدى؟ «عايشه» گفت: شنيدم مى فرمود: «اِنَّهُمْ شَرُّ الْخَلْقِ وَ الْخَليقَةِ يَقْتُلُهُمْ خَيْرُ الْخَلْقِ وَ الْخَلْيِقَةِ وَ أَقْرَبُهُمْ عِنْدَاللهِ وَسيلَةً; آنها بدترين مخلوقات و بدترين انسانها هستند و آنها را بهترين انسان و بهترين مخلوقات و مقرّبترين آنها نزد پروردگار به قتل مى رساند.»(2) ويژگى هاى خوارج را مى توان چنين خلاصه كرد:

آنها گروهى بودند كه به ظواهر عبادات سخت پايبند بودند و حتى به مستحبات و مكروهات ساده و معمولى اهميت مى دادند و همين امر يكى از اسباب غرور و خود برتربينى آنان بود و در مقابل افرادى بودند بسيار جاهل، متعصّب و بسيار لجوج و جسور و بى ادب و براى رسيدن به مقاصد خود، بى رحم و شقاوتمند. نمونه بارز آن را در همان داستان «ذوالخويصره» (حرقوس) كه در عصر پيامبر واقع شد مى توان مشاهده كرد.

درست است كه ظهور و بروز خوارج در صفّين و بعد از داستان حكمين در عصر على (عليه السلام) بود، ولى اين به آن معنى نيست كه فرهنگ خوارج قبل از آن وجود نداشت، هم امروز نيز اين فرهنگ منحط در ميان گروههايى در جوامع مختلف پيدا مى شود و شايد بسيارى از وهّابيان را بتوان در اين زمره دانست; چرا كه ويژگى هاى بالا در آنان نمايان است.

در محيط خودمان نيز افرادى را مى بينيم كه به ظواهر عبادات سخت پايبندند ولى گاه، بزرگترين و پاكترين علما و خدمتگزاران دينى خرده مى گيرند و آنها را از طريق صحيح منحرف مى دانند و در پى فتنه گرى و شرارت و آشوبند.

مبارزه با خوارج ـ جز در موارد حاد ـ از طريق جنگ و ستيز نيست همان گونه كه در خطبه آينده خواهد آمد، راه درمان اين بيمارى اجتماعى بالا بردن سطح فرهنگ عمومى و آگاهى كافى نسبت به مسائل دينى و اعتقادى است.

اميرمؤمنان «على (عليه السلام)» در مورد جهل و نادانى آنان در خطبه سى و ششم كه قبلا به آن اشاره شد مى فرمايد: «وَ أَنْتُمْ مَعاشِرُ أَخِفّاءُ الْهامِ، سُفَهاءُ الاَْحْلامِ وَ لَمْ آتِ ـ لا أَبَالَكُمْ ـ بُجْراً وَ لا أَرَدْتُ لَكُمْ ضُرّاً; اى گروه كم عقل و اى نادانها من كار خلافى انجام نداده بودم و نمى خواستم به شما زيان برسانم (كه اين گونه در برابر من و يارانم قيام كرده ايد و افراد بى گناه را مى كشيد)».

در انحراف آنها همين بس كه خود اساس و بناى پايه مسأله حكميّت را در «صفّين» گذاردند، در حالى كه «على (عليه السلام)» مخالف آن بود، سپس آن حضرت را به خاطر حكميت تكفير كردند و كسى را كه عصاره ايمان و پايه گذار اسلام و نمونه اتمّ مؤمن راستين بود، دعوت به توبه از كفر نمودند; (العياذ بالله). اينها دليل روشنى بر جهل و نادانى و در عين حال تعصّب و لجاجت آنهاست.

در بى رحمى و خشونت آنها همين بس كه يكى از صحابه پيامبر «عبدالله بن خبّاب» را كه مردى بسيار پاك و با ايمان بود به همراه همسر حامله اش به جرم اين كه از «على (عليه السلام)» بيزارى نجست به طرز فجيعى به شهادت رساندند و شكم همسرش را دريدند، اين در حالى بود كه از كشتن يهوديان در همان حال نهى مى كردند و حتى بر كشنده يك خوك خرده گرفتند!

ظاهر آنها چنان فريبنده بود كه «ابن عباس» در توصيف آنان مى گويد: از كثرت عبادت پيشانيهايشان پينه بسته بود، و دستهايشان به خاطر اين كه در حال سجده بر زمينهاى خشك و سوزان مى نهادند همچون زانوى شتر خشن و سفت شده بود، پيراهن هاى كهنه و مندرس مى پوشيدند و دامنها را به عنوان آمادگى براى مبارزه به كمر مى بستند، ولى در دل آنها قساوت و بى رحمى و جهل و فساد موج مى زد و نفاقشان بگونه اى بود كه ظاهر آنها گروه زيادى را فريب مى داد تا آن حد كه حاضر به جنگ با آنها نبودند ولى هنگامى كه اعمالشان پرده ها را كنار زد خطر آنان براى مسلمانان آشكار شد.

اعمالشان به قدرى ضدّ و نقيض بود كه گاه به اندك چيزى خرده مى گرفتند كه چرا مثلا فلان شخص دانه خرمايى را كه زير درخت نخلى افتاده بوده بدون اجازه مالكش برداشته و خورده است، ولى گاه چنانكه گفتيم مسلمانى مانند «عبدالله بن خبّاب» و همسر باردارش را مانند گوسفند سر مى بريدند.

نه تنها در مسائل عملى گرفتار اين تضادها بودند، بلكه در عقائد فقهى و كلامى نيز همين ويژگيها را داشتند. آنها مرتكب گناه كبيره را (هر گناهى كه باشد) كافر و واجب القتل مى دانستند و در مسأله حكومت ـ چنانكه قبلا هم گذشت ـ قائل به نوعى هرج و مرج و عدم نياز به تعيين حاكم بودند.

قرائن نشان مى دهد كه در مسائل جنسى، شهوت پرست بودند و شايد به همين دليل، گرفتن نُه زن عقدى را مجاز مى شمردند و مرتكب زناى محصنه را مستحق رجم نمى دانستند.

طبيعى است كه چنين گروه نادان و خودخواهى بسرعت به شاخه ها و گروههاى مختلفى تقسيم مى شوند. به همين جهت چيزى نگذشت كه هر يك از سران آنها داعيه اى عنوان كردند و به فرقه هاى زيادى تقسيم شدند، از جمله «ازارقه»، «نجدات»، «صفريّه»، «عجاردة» و «ثعالبه» و غير آن.

هم اكنون نيز افرادى كه افكارى همچون افكار خوارج دارند و اعمالشان يادآور اعمال آنان مى باشد در گوشه و كنار جوامع اسلامى پيدا مى شوند و مى توان بسيارى از وهّابيان را در اين دسته جاى داد; چرا كه آنها نيز به بعضى از ظواهر عبادات و مستحبّات، سخت پايبندند و گاه انجام كوچك ترين مكروهات و يا مخالفت با مستحبات را جايز نمى دانند، ولى در مقابل، غالب مسلمانان را اعم از شيعه و سنّى مشرك مى شمرند و خون بسيارى را مباح مى دانند و با اين كه از نظر تفكّر اسلامى و عقائد، سخت عقب مانده اند خودبرتربينى فوق العاده اى بر آنها حاكم است، نادانى خوارج و غرور و خودبزرگ بينى آنها و بى رحمى و قساوت در وجود آنان كاملا هويداست. آنها همچون خوارج خود را حقّ مطلق و ديگران را باطل مطلق مى پندارند يا آن كه بهره كمى از علوم اسلامى دارند.

##### 1 ـ سوره توبه، آيه 58.
2 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 267.

###

###

▲2 ـ سرانجام خوارج به صورت دزدان غارتگرى در آمدند

اين كه امام (عليه السلام) در آخر گفتار بالا پيش بينى مى فرمايد كه گروههاى آخرين خوارج به صورت دزدان و غارتگران در مى آيند، چيزى است كه تاريخ اسلام بر آن گواهى مى دهد.

به گفته «ابن ابى الحديد» از جمله افراد سرشناس خوارج كه عاقبت كارش به دزدى و غارتگرى كشيده شد «وليد بن طريف شيبانى» در ايام «هارون الرشيد» بود. هارون فردى به نام «يزيد بن مزيد» را از همان طائفه «بنى شيبان» به تعقيب او فرستاد، «يزيد» «وليد» را كشت و سر او را نزد هارون برد.

در ايام «متوكّل» عباسى نيز فرد ديگرى از آنان به نام «ابن عمرو خثعمى» به راهزنى و شرارت و ناامن ساختن جاده ها پرداخت، فردى بنام «ابوسعيد محمد بن يوسف طايى» از طرف حكومت وقت مأمور تعقيب وى شد، و گرچه خودش موفّق به فرار گرديد، ولى بسيارى از يارانش كشته شدند و گروه زيادى اسير گشتند.

سپس جماعت ديگرى از خوارج در منطقه «كرمان» و «عمان» به دزدى و شرارت پرداختند و در رديف «مفسدان فى الارض» و «محاربين» قرار گرفتند كه «ابواسحاق صابى» در كتاب «التاجى» نام آنها را برشمرده است(1).

پايان جلد دوم شرح نهج البلاغه

* * *

اكنون كه با پايان گرفتن خطبه شصتم جلد دوم اين كتاب پايان مى يابد، دست به درگاه خداوند برداشته و بعد از شكر و سپاس فراوان به پيشگاه مقدّسش، به خاطر توفيق انجام اين كار بزرگ، تقاضا مى كنيم كه ما را به ادامه اين راه تا پايان كار موفّق بدارد و نيز توفيق دهد كه قبل از هر كار، خود اين كلمات گهربار را در قلب و جان خويش پياده كنيم و همچون چراغ پرفروغى فرا راه زندگى قرار دهيم، سخنانى كه هم ضامن سعادت در دنياست، و هم مايه نجات آنها در سراى ديگر. سخنانى كه با گذشت زمان هرگز كهنه نمى شود و هميشه چون آفتاب مى درخشد و چون دريا مى خروشد و چون نسيم جانها را نوازش مى دهد.

##### 1 ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 5، صفحه 73 ـ 76.

آمين يا ربّ العالمين

هفتم صفر سنه 1419

(ميلاد مسعود و مبارك امام كاظم (عليه السلام))

مطابق با 12/3/1377

####