آينه يادها
مناسبتهاى شمسى و قمرى در آينه قرآن و حديث

هادی ربانی و سيد محسن موسوی

- ۱ -


مقدمه

(و ذَكِّرْهُم بِأيَّامِ اللَّهِ)(ابراهيم ، آيه 5 )
و روزهاى خدا را به آنان يادآورى كن.
روزهاى مهمّ و نقش آفرين در تاريخ و فرهنگ ملّت‏ها ، ذهن و خاطره جمعى آنان را مى‏سازد و گذشته آنان را به‏سان شمعى فروزان فراراه آينده قرار مى‏دهد . ملّت بى‏خاطره و تاريخ ، محكوم به فنا است . چنين است كه ملّت‏ها از رويدادهاى مهمّ زندگى جمعى خود، خاطره مى‏سازند و آنها را بزرگ مى‏دارند ، تا آنها را جاودان كنند و ، خود ، در سايه‏سار آن جاودانه شوند . اگر مى‏ببينم كه اسلام را با هجرت ، شيعه را با عاشورا و ايران را با نوروز مى‏شناسند ، چيزى نيست جز بازتاب بزرگداشت حوادث سرنوشت ساز در تاريخ ملّت‏ها .
افزون بر اين ، براى توجّه دادن جامعه به پاره‏اى از پيشه‏ها ، موضوعات و يا شخصيّت‏هاى مهمّ ، كه در حركت كلّى جامعه تأثير مى‏گذارند ، روزهايى را ويژه مى‏سازند ، تا از اين طريق روزمرّگى، جامعه را از انديشيدن به آنها باز ندارد .
از اين همه با عنوان «مناسبت‏ها» ياد مى‏شود كه در يادكرد و بزرگداشت آنها بهره‏هاى بسيارى براى جامعه نهفته است . مجموعه حاضر نيز به همين منظور و با نيّت باشكوه برگزارشدن اين مناسبت‏ها ، تدوين يافته است . اين مجموعه تلاش مى‏كند تا با بهره‏گيرى از قرآن و عترت به برگزارى پربارتر اين مناسبت‏ها يارى رساند .
عنوان «مناسبت‏هاى شمسى و قمرى در آيات و روايات» براى اين مجموعه با اندكى تسامح برگزيده شده است ؛ چرا كه پاره‏اى از مناسبت‏ها ، همچون روز طبيعت ، روز بهداشت ، روز حمل و نقل و . . . ، كه در آيات و روايات به عنوان مناسبت به آنها اشاره نشده ، در اين مجموعه آمده است .
عنوان فوق به معناى انطباق كامل تمامى آيات و روايات با برخى مناسبت‏ها نيست . در برخى موارد ، كه انطباق كامل وجود ندارد ، مناسبت مى‏تواند يكى از مصاديق بعيد آيه و روايت قرار گيرد و از آن آيه و روايت مى‏توان در بزرگداشت آن روز سود جست .

پيشينه

انديشه تدوين چنين مجموعه‏اى به انتشار سالنامه حديثى نور(سالنامه حديثى نور از سال 1378 ، هر سال با محتواى حديثى به منظور آشنايى علاقه‏مندان با فرهنگ و اطلاعات حديثى انتشار مى‏يابد و در دو دوره اخير، سال 80 و 81 ، به دليل استقبال فراوان با شمارگان بيش از چهل هزار منتشر شده است ) باز مى‏گردد . يكى از ويژگى‏هاى اين سالنامه ، برخوردارى از احاديث متناسب با مناسبت هر روز بوده است . با انتشار چند دوره سالنامه ، مجموعه‏اى از احاديث مرتبط با مناسبت‏ها گرد آمد. به‏دليل زمان‏دار بودن سالنامه و نيز به‏دليل نيازى كه به تدوين چنين مجموعه‏اى احساس مى‏شد ، نسبت به گردآورى آيات و روايات مربوط به «مناسبت‏ها» ، در قالب مجموعه حاضر اقدام گرديد .

كاربرد

از آن جا كه منظور از گردآورى اين مجموعه گراميداشت «مناسبت‏ها» است ، روابط عمومى نهادها ، سازمان‏ها و ادارات مى‏توانند از آن استفاده كنند . امامان جمعه و جماعات ، نمايندگى‏هاى ولى‏فقيه در سپاه پاسداران انقلاب اسلامى ، روحانيان عقيدتى - سياسى در ارتش و نيروى انتظامى ، ستادهاى رسيدگى به امور مساجد ، كانون‏هاى فرهنگى - هنرى مساجد ، نهاد رهبرى در دانشگاه‏ها ، شبكه‏هاى پخش سراسرى و استانى صدا و سيما ، مطبوعات ، امورتربيتى وزارت آموزش و پرورش ، انجمن‏هاى اسلامى دانش‏آموزان ، تهيّه‏كنندگان تقويم و سررسيد و . . . نيز مى‏توانند از اين مجموعه در گراميداشت «روزها» بهره گيرند.

معيار گزينش آيات و روايات

در انتخاب آيات و روايات اين مجموعه، حتّى الامكان، معيارهاى ذيل در نظر بوده است:
1. عموم به آن نيازمند باشند؛
2. كوتاه، گويا و كاربردى باشد؛
3. ناظر به يكى از مسائل اخلاقى، عبادى، اجتماعى، تربيتى، اقتصادى و . . . باشد. اميد به زندگى را افزايش دهد و مكارم اخلاقى و اصول انسانى را در جامعه تقويت كند؛
4. در بزرگداشت مناسبت‏ها بتوان از آنها سود جست؛
5. در ترجمه آيات و روايات سعى شده است تا نثر معيار رعايت شود.

راهنماى استفاده

به منظور استفاده بهينه از اين مجموعه توجّه به نكات ذيل ضرورى است:
1. مناسبت‏هاى اين مجموعه برگرفته از مناسبت‏هاى رسمى مندرج در تقويم رسمى كشور است كه در دو بخش شمسى و قمرى تدوين شده است. در هر بخش، ابتدا تاريخ و عنوان مناسبت و آن‏گاه، در ذيل آن، آيات و روايات مرتبط قرار گرفته است.
2. اين مجموعه شامل تمامى مناسبت‏هاى شمسى و قمرى نيست؛ بنابراين حتّى بر برخى از مناسبت‏هاى بسيار مهمّ نيز، به دليل مربوط بودن آنها به ايّام خاصى، نمى‏توان آيه يا روايتى را تطبيق داد، و اين از ارزش آن مناسبت نمى‏كاهد. از اين رو برخى از مناسبت‏ها، به خصوص مناسبت‏هاى ملّى كه به واسطه واقعه خاص پديد آمده‏اند، در اين مجموعه جاى نگرفته است؛ مناسبت‏هايى مانند «روز جمهورى اسلامى» (دوازدهم فروردين).
3. آيات و روايات مربوط به بعضى مناسبت‏ها در يكى از مصاديق و نظاير مهمّ آنها جاى داده شده و از تكرار آنها اجتناب شده است. اين مصاديق و نظاير را مى‏توان به يكديگر ارجاع داد؛ مانند:
يك. در شهادت عالمان و سرداران دفاع مقدّس به مناسبت «روز شهدا» (17 شهريور) رجوع شود؛
دو. در بزرگداشت سالروز عمليات‏هاى مهم دوران دفاع مقدّس به «هفته دفاع مقدّس»(31 شهريور تا 6 مهر) و «روز پيروزى انقلاب اسلامى»(22 بهمن) رجوع شود؛ همچنين مى توان به «روز پاسدار»(سوم شعبان) و «روز ارتش» (29 فروردين)، كه به آيات ورواياتى در باره جهاد و  پاسدارى اشاره شده است، رجوع كرد؛
سه. در تكريم محدّثان به «روز درگذشت حضرت عبدالعظيم حسنى‏عليه السلام» (15 شوّال) رجوع شود؛
چهار. در تكريم عالمان دين به روز «رحلت امام خمينى‏قدس سره» (14 خرداد) رجوع شود؛
پنج. در باره نيكوكارى، كمك به نيازمندان، اطعام فقيران، كه در طول سال به مناسبت‏هاى مختلف مطرح مى شود، به «روز احسان و نيكوكارى» (24 اسفند) رجوع شود؛
شش. احاديث مربوط به اهمّيّت و ارزش ازدواج در مناسبت مربوط به «روز ازدواج پيامبرصلى الله عليه وآله با حضرت خديجه‏عليها السلام» (10 ربيع‏الاوّل) و احاديث مربوط به تشويق به ازدواج جوانان در مناسبت مربوط به «روز ازدواج حضرت على‏عليه السلام با حضرت فاطمه‏عليها السلام» (اوّل ذى‏حجّه) فراهم آمده است؛
هفت. در روز دامپزشكى (14 مهر) به علّت تقارب موضوع، احاديثى نيز در باره حمايت از حيوانات آمده است.
4. براى هر يك از مناسبت‏هاى ولادت و رحلت پيامبرصلى الله عليه وآله و همچنين ولادت و شهادت امامان‏عليهم السلام، يك روز اختصاص داده شده است و در هر روز گزيده‏اى از سخنان معصومان‏عليهم السلام آورده شده است. همچنين شهادت و ولادت هر معصوم به يكديگر ارجاع داده شده است.
5. به مناسبت مربوط به رحلت حضرت زينب‏عليها السلام و حضرت معصومه‏عليها السلام، فقط يك روز اختصاص داده شده است.
6. آيات و روايات مرتبط با روز جمعه، به دليل عدم ارتباط آن با تاريخ خاصّ، پس از آخرين مناسبت قمرى آمده است.
7. مناسبت‏ها و موضوعاتى كه با ستاره مشخّص شده است، در پانوشت به مناسبت‏ها يا موضوعات ديگر ارجاع داده شده است؛ مانند «روز جهانى بيابان‏زدايى» (27 خرداد) كه در پانوشت به «روز درختكارى» (15 اسفند) ارجاع داده شده است.
8. نمايه موضوعى كاملى در پايان مجموعه گرد آمده است كه با رجوع به آن مى‏توان به آيات و روايات مربوط به موضوعات ريزتر نيز دست يافت.

ياد و سپاس

در سامان يافتن اين مجموعه از لطف دوستانى كه نام آنان را به نشانه سپاس مى‏آوريم، برخوردار بوده‏ايم: حجة الاسلام آقاى محمّد باقريان، از همكاران واحد پاسخ‏گويى به پرسش‏هاى حديثى در مركز تحقيقات دار الحديث، ما را در تكميل احاديث مربوط به برخى از مناسبت‏ها يارى رساند. همچنين همكاران فاضل، حجج اسلام، آقايان: محمّد على سلطانى، محمّد احسانى‏فر، سيّد محمود طبايى نژاد، احسان سرخه‏اى و مهدى غلامعلى در بازبينى مجموعه پيش از انتشار ما را از نظرات سودمندشان بهره‏مند ساختند. از همه آنان سپاس گزاريم.
اميد است اين مجموعه بتواند دريچه‏اى كوچك به جهان پرفروغ سخنان خاندان نورعليهم السلام باشد و علاقه‏مندان را با فرهنگ حديثى آشنا سازد.
با تمام تلاشى كه در ارائه بدون نقص اين مجموعه شده، به حتم، خالى از كاستى نيست. اميدواريم با ارائه نظرات، ما را در تكميل اين مجموعه يارى رسانيد.